CAPUT II.

Quod tale aliquod bonum sit hominis in quantum homo est.

Omnis ars bonum operari probatur tribus raticinibus.

Prima ratio.

Quod enim ars omnis aliquod bonum operetur, Eustratius in commento probat tribus rationibus. Prima sumitur ex diffinitione artis supposita, quæ est hoc quod dicit, quod nullus particeps rationis ignorat, quin ars sit collectio ex adinventis comprehensionibus exercitatis et probatis

<--- Page Split --->

ma relatum. Est enim corpus instrumentum animae : et sicut sine instrumento nullus adipiscitur quod vult, ita sine bono corporis anima bonum suum adipisci non potest, licet adeptum secundum Stoicos sine corpore possit retinere. Bonum autem corporis cum ex multiplici causetur indigentia, compendio et ex multis oportet adipisci. Ut autem compendiose adipiscatur, ars exigitur : et cum multae sint indigentiae, varias oportet artes reperiri, ita quod homo solus secundum seipsum non sufficit satisfacere omnibus indigentiis suis : propter quod Avicenna dicit, quod vita hominis solitarii pejor est quam esse possit : et Aristoteles dicit, quod homo solitarius sibi sufficiens vel melior homine est sicut Deus, vel bestia est : nullo enim indigens est Deus : bestia autem non multis indiget : homo autem est qui propter teneritatem complexionis multis indiget. Cum igitur artes propter indigentiam inventae sint, et indigentia omnis sit appetitus boni indigentiam illam supplentis, constat omnem artem boni alicujus esse operatricem : propter quod Aristoteles dicit in Ethicis in libro sexto 1, quod ars cum ratione factivum principium est : ut ex ratione habeat philosophiam : ex factivo autem habitu qui ex usu innascitur, naturae habet imitationem. Probatum igitur est universaliter, quod omnis ars bonum quoddam appetere videtur.

Nec videtur esse instantia, nisi in artibus maleficorum, sicut in necromantia, vel furativa, vel lenocinio, vel hujusmodi arte aliqua. Sed hoc citius solvitur distinguendo, quod aliud est quod facit ars, et aliu d est quod facit artis abusus. Ars enim nihil facit nisi demonstrat malum quod sit et qualis et quantae potestatis. Malum secundum suiipsius rationem movet ad fugam. Et ideo eleganter dicit Boetius, quod « scientia mali bono deesse non potest, quia

non vitatur malum nisi cognitum.» Concupiscentia autem ejus cui ars demonstravit malum, insurgit ad concupiscendum, quod non est ex vitio artis, sed ex vitio concupiscentis. Omnis igitur ars operatur bonum, licet abusus artis aliquando sit causa mali.

CAPUT III.

Quod omnis doctrina appetit aliquod bonum.

Similiter ostenditur, quod omnis doctrina bonum aliquod operatur. Doctrinam autem dicimus eam, quam Graeci methodem vocant. Methodus autem componitur a Graeca praepositione μενά, quod Latine sonat vel cum, vel in, vel ulterius : et δόξο quod est via. Methodus igitur doctrina talis est qua est cum via vel in via vel ultra viam dirigendam. Omnis autem via terminum habet et finem in quem dirigit. Methodus igitur est doctrina viam dans in terminum vel finem intentum per doctrinam. Intentum autem vel finis bonum quoddam est, sicut patet per omnia antedicta. Omnis igitur doctrina methodalis bonum aliquod appetit et in illud dirigit.

Si autem quæritur, cum virtutes intellectuales sint quinque, sicut docet Aristoteles in sexto Ethicorum, scilicet sapientia, intellectus, et scientia, prudentia, et

<--- Page Split --->

ars, utrum similiter sapientia et intellectus et scientia bonum aliquod appetant sicut doctrina methodalis ? Dicit quidem E ustratius de sola scientia rationem assignans, tripliciter ad hanc quaestionem esse respondendum. Quarum prima responsio est, quod scilicet scientia sicut doctrina bonum aliquod appetat : sed scientia sub doctrina comprehendatur. Cum enim scientia sit comprehensio veritaris immutabilis ex principiis necessariis demonstrata, doctrina etiam vias ponat ad comprehensionem ejus ad quod viae illae procedunt, si ultimetur comprehensio doctrinae ut ex necessariis vias det ad comprehensionem : tunc doctrina modum accipit scientiae, et quantum ad hoc scientia sub methodo sive sub doctrina continetur.

Secunda responsio est, quod duo sunt fines hominis, scilicet impassibilitatis secundum affectum, quod scilicet affectus passionibus nec immutetur, nec ducatur, nec deducatur, nec abducatur.Et hoc sequitur secundum virtutem. Veritas autem finis est in intellectu qui passionibus non subjacet : et secundum verum homo nec est nec efficitur bonus, sed potius secundum virtutem : cum scientia sit ad verum, quo nec est nec efficitur bonus, non oportet quod scientia bonum aliquod appetere videatur : et ideo non ponitur inter principia hominis, per qua homo potens efficitur appetere et operari bonum humanum.

Tertia responsio est confirmatio primae rationis et est a minori. Minus enim videtur, quod habitus comprehensionis probabilis persuasivae bonum operetur vel appetat, quam habitus comprehensionis necessariae. Operatur autem bonum habitus ex probabilibus et persuasivis doctrinalis sive methodalis. Multo igitur magis appetit et operatur bonum scientia quae est ex necessariis. Scientia igitur non ponitur inter principia inclinantia ad appetitum boni : quia ex quo doctrina ponitur, ex constanti relinquitur quod multo magis scientia hoc ope-

ratur. Hæ sunt igitur Eustratii responsiones.

Si quis autem ad hanc quaestionem breviter et subtiliter respondere voluerit, dicet appetitum quo aliquis appetit bonum, esse tentionem qua tendit ad illud bonum acquirendum : et hæc est tentio ab eo quod homo concipit et comprehendit finem et honum quod appetit : quæ tentio et scientiæ et sapientiæ et intellectui nullo modo convenit. Scientia enim resolutorie procedit a compositis in simplicia : et iste processus est a rebus ad animam : et ideo non appetitus vel operationis habet formam, sed potius acceptionis et passionis. Idem autem est de intellectu qui est acceptio principiorum quæ omnia universalia sunt. Et idem est de sapientia quæ est acceptio altissimorum, et simplicissimorum, quæ difficile est homini scire. Sapientia igitur et intellectus et scientia ad bonum aliquod conferens ad vitam secundum esse non perficit hominis appetitum : et ideo inter principia quibus afficitur homo ad appetendum, non ponitur.

Sed tunc quaeritur de prudentia, quaDe prudentia. re non ponatur ? Sed ad hoc dicendum est, quod prudentia secundum quod est ratio perficiens electionem, ex parte electionis se tenet, sicut regula recti est in recto. Si autem dicitur ratio dans viam ad eligibilia discernenda et dijudicanda, sub methodali doctrina continetur, sicut Aristoteles docet talem doctrinam in tertio Topiorum. Patet igitur, quod sive accipiatur prudentia quae est virtus eligens, sive prudentia doctrinalis quae est vias ad eligendum ostendens, prudentia specialem non habet perfectionem ad appetendum quoddam bonum, quae separata sit a perfectione doctrinae methodalis et electionis. Sufficienter igitur dictum est, quod ea quae cum ratione bonum quoddam appetere videntur, sunt ars et doctrina.

<--- Page Split --->

actio talis egreditur, ideo Græci energiam vocant, quæ componitur ab v quod est in, et εργον quod est operatio vel labor. Interior enim operatio est quæ de interioribus, hoc est, de substantialibus egreditur. Ideo etiam dicitur substantialis virtus vel motus : per virtutem enim a substantia talis egreditur operatio, et est manifestativa substantiæ. Cum autem homo solus inter animalia dominus sit suorum actuum et operationum : nullus autem dominus sit nisi per liberam electionem operetur : ideo dicunt Græci, quod actus est energia sive operatio hominis secundum electionem. Si autem talis actus per electionem est operatio naturalis, dicimus quod appetitus eligentis ad bonum aliquod est quod per actum adipisci intendit : constat actum omnem aliquod bonum operari. Actus enim sive actio est secundum quam in id quod subjicitur vel intenditur, agere dicitur. Et ex hoc est quod actio et factio differunt. Actio enim est virtutis naturalis secundum seipsam actio sine materia exteriori : factio autem est operatio in subjectam materiam exteriorem. Dicitur tamen secundum extensam significationem et est factio actio, et actio factio : secundum quam largitatem etiam operationes exteriores ut loqui, ambulare, comedere et bibere, et hujusmodi, actiones dicuntur : et in tantum aliquando extenditur nomen energiae quod et passiones energiae dicuntur, ut fames, sitis, et hujusmodi. Aliquando etiam opus virtutis quod a virtute operatum est energia dicitur. Quocumque igitur modo actus sumatur, constat quod actus est actio secundum naturam et formam agendi conveniens : et cum solus homo dominus sit suorum actuum, erit omnis actus sive actio electivus motus appetitus. Nullus autem appetitus movetur nisi propter aliquod bonum. Actus igitur omnis per suam ipsam rationem quoddam bonum appetit.

Sed tunc quæritur, quare etiam factio inter ea non ponitur quæ aliquid bonum

Quod nos actum appelamus, Græci πράξιν consueverunt appellare. Dicunt autem Nazianzenus et Joannes Damascenus quod praxis est secundum electionem hominis energia, id est, operatio. Energia enim sive operatio est naturalis uniuscujusque substantiæ virtus et motus.

Et rursum diffinientes energiam dicunt, quod energia est naturalis omnis substantiæ innatus motus.

Et iterum, Energia est naturalis et manifestiva uniuscujusque substantiæ virtus.

Et iterum, Energia est naturalis et prima semper mobilis virtus intellectivæ animæ : et hoc est semper ipsius mobilis ratio naturaliter, et semper ex ipsa irrigata. Energia igitur idem est quod operationes : praxis autem idem est quod actus vel actiones.

Nos autem dicimus secundum proprietatem Latini sermonis, quod actus sive actio derivatur ab actu qui est complementum et perfectio uniuscujusque rei, et propria operatio secundum actum, qui est perfectio existens, egrediens ab ipso, vocatur actio sive actus : sicut, verbi gratia, a luce egreditur lucere, ab int ellectu intelligere, a voluntate velle, et sic de aliis. Et quia a substantiali actu

Sed tunc quæritur, quare etiam factio inter ea non ponitur quæ aliquid bonum

<--- Page Split --->

Responsio. appetere videntur? Et dicendum est ad hoc, quod factio non est materialis artis sicut actio virtuti naturali. Est enim ars factivum principium cum ratione: et si factio sit sine actione, in exterioribus erit factio, et non erit factio artis: et quia fac tio secundum se ad quoddam bonum hominis ut homo est non ordinatur, ideo non semper factio bonum aliquod appetere videtur: et ideo cum principiis bonum aliquod appetentibus non numeratur.

CAPUT V.

Quod omnis electio bonum aliquod appetere videtur.

ElertioquidElectioetiamaliquodbonumappeterevidetur . Eligereenim , utdicitDamasce - n u s , estduobusvelpluribusproposi - tishocillipræoptare : etsicelectioexduobuscomponitur , rationescili - cetproponenteetponderanteapposita , etappetitumoptanteetvolenteunumexillis . UndecumdicuntDamascenusetGregoriusNazianzenusquodpostelectio - nemestimpetusadopus , etpostopususus : etindecessatabusujamhabensquodintendit . Cumigiturelectiocumappetitusitestrationeinclinansadac - t u m , constatquodelectiobonumaliquodappetatsicutetactus . Verificatumestgeneraliter , quodomnisarsetomnisdo -

ctrina, similiter autem et omnis actus et electio bonum quoddam appetere videtur 1.

Si autem quis quaerat, cum multa sint Quæstio. in homine, sicut sensus, æstimatio, concupiscentia, irascibilis, et multa hujusmodi, quæ omnia ad bonum aliquod ordinantur, quare ista non ponantur inter ea quibus homo ordinatur ad aliquod - bonum appetendum? Respondendum est, Responsio. quod communibus positis, singula particulariter ponere non oportuit. Omne Sufficien ia disponenenim quod appetitum boni disponit, aut tium appetitum in boest apprehensivum, aut motivum, aut ex num. apprehensivo et motivo compositum. Et si quidem est apprehensivum, est sicut dirigens ad bonum. Directio autem hæc non potest esse nisi in exterioribus, vel in interioribus substantialibus. Et si est in exterioribus, est ars vel per modum artis. Si autem in interioribus, est doctrina methodalis, vias docens per quas obtineatur quod appetitur. Si autem ex parte appetitus simplicis, tunc est energia sive actus. Si autem ex utroque, tunc est electio. Ex qua ratione etiam sumitur ordo istorum. Electio enim aliqua sequitur, ut compositum aliqua sequitur, ut simplicia. Simplex enim est ante compositum, maxime illud simplex quo componitur compositum. Ex actu autem et doctrina sive arte componitur electio, quam Græci prohæresim vocant. Hæresis enim Græce secta est: propositis enim pluribus electio sectatur unum. Inter simplicia autem prius est dirigens quam exsequens: et sic ars et doctrina sunt ante actum. Inter dirigentia vero quoddam est præparans instrumentum ad adipiscendum bonum, quoddam autem sicut viam dans ad adipiscendum. Instrumentum enim facit facilem adeptionem: ostensio autem viae non nisi simplicem ostendit directionem: propter ergo facilitatem adeptionis ars ponitur ante docrtinam in his quæ bonum appetere utun-

<--- Page Split --->

tur. Et hoc est quod dicit Victorinus, quod « natura facit habilem, ars facilem, usus potentem. » Usus est enim sæpius reiteratus actus. Dicit autem Tullius, quod exercitium est causa potestatis : per exercitium enim innascitur habitus consuetudinalis. Dicit autem Aristoteles, quod consuetudo in naturam transponitur, et facit hominem potentem ut non impedite faciat operationes.

Eustratius tamen aliam rationem assignat ordinis, dicens quod illa remotius ponuntur et posterius ab appetitu boni, quae minorem habent influxum : et sic ars et doctrina distantius ponuntur quam actus et electio. Actus autem quia consequentis est, est enim intelligentiae actus aliquando et rationis et inquisitionis qui non ita appropinquat bono sicut electione semper est cum appetitu boni : et ideo electio immediatius se habet ad bonum quam actus. Doctrina etiam methodalis viam dans ad bonum, vicinior est bono, quam id quod adminiculatur extrinsecus sicut ars : ideo remotissime ponitur ars, vicinius autem doctrina, et adhuc propinquius actus, immediate autem ad bonum electio.

CAPUT VI.

Cujusmodi sit illud bonum quod hæc prædicta appetere videtur ?

Cum autem dictum sit, quod hæc qua-

tuor bonum appetunt, dubitatur a quibusdam quale sit illud bonum ? Constat Prima ratio enim quod bonum ipsa sui forma et ratione movet appetitum : alicui autem nullum potest movere appetitum, sicut in antehabitis probatum est : oportet ergo quod hoc bonum quod movet appetitum, proprium bonum sit. Proprium autem uniuscujusque non est idem. Non igitur bonum quoddam videtur esse quod ab his appetitur, sed bona multa pro diversitate Bonum mulsimplex.

Adhuc autem est bonum honestum, et Secunda ratio. bonum utile, et bonum delectabile : quaeritur quid sit illud quoddam bonum quod homo appetere videtur ?

Adhuc autem est bonum per accidens Tertia ratio. et bonum simpliciter, et est bonum ut nunc et bonum semper : et oportet determinari quale sit illud quoddam bonum quod homo secundum hæc quatuor appetere videtur.

Adhuc cum causis formalibus sic fit, Quarta ratio. quod secundum semper a primo habet quod secundum habet : bonum autem proprium rei cujuslibet cum sit quoddam secundum bonum et non primum, videtur quod cujusque rei discretum et proprium bonum non moveat appetitum, nisi propter rationem boni primi quod simpliciter est bonum. Sic igitur videtur quod omnis appetitus est boni simpliciter, et non cujusdam boni. Hæc igitur non bonum quoddam appetere videntur, sed bonum simpliciter.

Adhuc dicit Aristoteles quod omnes Quinta ratio. homines natura scire desiderant 4. Si ergo appetitus naturalis est ad scire, et naturalis appetitus est ad bonum, et unius potentiae sit unum proprium objectum, videtur quod illud bonum quod ab homine in quantum homo est, arte et doctrina et actu et electione appetitur, sit scire.

Ad hæc autem et omnia similia non Responsio ad questio est difficile respondere, supposito hoc nem. scilicet, quod nihil appetitur ab aliquo

<--- Page Split --->

naturali appetitu et ordinato nisi possibile obtineri, et quod proportionatum est principiis naturalibus quibus appetitus nititur obtinere illud. Secundum hoc igitur sicut sunt gradus entium, ita sunt gradus bonorum quae appetuntur. Quaedam autem entia sunt juxta primum, quod est unum simpliciter et verum bonum, in multis convenientia cum ipso primo bono, et quaedam sunt distantia ab illo, et quaedam remotissima ab illo. Et ideo dicit Aristoteles in II de Cælo et Mundo, quod in primo gradu entia propinquissima primo capacia sunt boni primi secundum primas nobiles et puras bonitates ipsius: et ideo tale bonum appetunt, quod non quoddam est, sed simpliciter. Distantiora autem remotissima, illius primæ bonitatis non sunt perceptibilia, sed alicujus bonitatis proportionatæ sibi. Una autem non est proportio singulorum ad bonum, sed valde diversa: et per hanc diversitatem diversa bona efficiuntur: et sic unumquodque quoddam bonum appetit, et non bonum simpliciter. Bene tamen concedimus quod secundum bonum quod est quoddam bonum proportionatum, non habet rationem quare moveat appetitum nisi per hoc quod primi boni est aliquid in ipso: quia medium bonum imago est primi boni. Ultimum autem bonum quamvis obscura resonantia sit primi boni, tamen primæ bonitatis aliquid est in ipso, propter quod potest movere appetitum sibi proportionatum.

est similitudo esse divini, et sub ratione divini boni bonum movet appetitum.

Et quod dicitur de bono simpliciter et Ad 3 et 4. per accidens et de bono ut nunc et semper, facile est solvere. Bonum enim per accidens et ut nunc, resonantia est boni simpliciter et semper, et non habet movere appetitum nisi in quantum est resonantia illius. Bonum autem simpliciter movet ex hoc quod est forma et similitudo esse divini.

Et quod dicitur de scire, quod omnes homines natura scire desiderant, Dicendum est, quod ignorantiae dictum est. Et quod objiciunt, quod unius potentiae est unum objectum, Dicendum, quod hoc est verum de potentiis materialibus quae sunt in organis. De potentiis autem absolutis ab organo falsissimum est. Illæ enim in omni genere possunt omnia fieri, sicut probat Aristoteles in III de Anima 1. Sic igitur bonum oportet esse quod appetitum movet: et quoddam oportet esse quod appetenti est proportionatum, et videtur appetere: quia non quodlibet appetit bonum per se, sed potius id quod substantia sibi videtur.

Dico autem sibi videri visione videntis, et visione rei visæ. In re enim visa aliquando non relucet bonitas: quando tamen appetens in visione suæ apparentiæ ponit illud bonum per formam boni opinatam movet appetitum. Sic igitur omnis homo omni arte et omni doctrina methodali et omni actu et omni electione quoddam bonum appetere videtur.

Ad 2. Et quod dicitur de bono honesto vel utili vel delectabili, nihil est ad propositum: honestas enim et utilitas et delectabilitas differentiæ boni sunt per prius et posterius dicti: nec utile movet appetitum nisi per relationem ad honestum. Similiter autem et delectabile non movet appetitum nisi per hoc quod est quaedam honesti resonantia. Honestum autem ex propria forma movet: quia essentialiter

<--- Page Split --->

CAPUT VII.

De commendatione Stoicorum in descriptione boni.

Ideo Stoici bene enuntiaverunt bonum, dicentes quod bonum est quod omnia appetunt. Bonum enim in prima sui communitate diffiniri non potest, sicut ex praestensis manifestum est. Si autem bonum primum accipiatur, quod prima causa est omnis boni : cum bonum ad naturam pertineat, constat omnia quae ab ipso sunt, bona esse : quia bonitas primi vel per imaginem vel per resonantiam aliquam diffunditur in omnibus secundis quae sunt a primo : imaginem esse dicimus in illa intentione imaginis secundum quam Boetius dicit in libro de Hebdomadibus, quod secunda forma quae sunt in materia, sunt imagines causarum primarum a quibus sunt. Est autem regulariter verum in omnibus, quod quantum agens de forma dat ei in quod agit, tantum dat ei de consequentibus formam. Primum igitur bonum de bonitate influit secundo bono tantum, quantum habet de consequentibus formam bonitatis : quae sunt tria de necessitate, quorum primum est assimilatio quaedam ad primum bonum. Secundum autem, quia assimilatio semper est causa appetitus, dat ei appetitum primi boni quan-

tum possibile est recipere. Et quia ex appetitu sequitur motus et actus in id quod appetitur, ut scilicet omni actu et motu tendat in id quantum potest, nejcunquam bonum attingeret vel appeteret nisi similitudo primi boni per aliquem modum inchoationis transfusa esset in ipsum. Sic igitur a bono primo secundum bonum habet, quod bonum appetit et in bonum tendit. Idem enim est et movens et finis et forma. Forma enim similitudo est moventis, et finis terminus est et ultimum appetitus, quia causatum ex forma : et quod secundum aliquid de bonitate primi attingit, ex primo est : propter quod dicit Eustratius, quod omnis boni appetitus consequens est ex primo bono, et post primum bonum sicut causatum consequens post causam et ex causa.

Hujus autem exemplum est in sagitta percutiente signum. Quod enim illa pungit, ex angulo acuto habet. Impetum autem violentiae ex arcu habet impellente. Quod perpendiculariter tangit signum, habet ex forma directionis, quam influit ei sagittarius. Et hoc est modo in tota natura. In his enim quae generantur et corrumpuntur, alterationes quidem et actiones et passiones ex contrariis sunt. Appetitus autem ad esse quem habet, oportet quod sit ex forma primi motoris influxa in ipsum quod generatur. Et ideo dicit Aristoteles 1, quod materia appetit formam sicut turpe bonum. In turpi enim forma boni est per inchoationem, et ex hoc habet quod tendit in bonum et attingit ipsum.

Bonum igitur hoc modo est divinum bonum, et non hoc vel illud bonum est quod omnia appetunt : eo quod sunt consequentia primum bonum in esse et formam primi boni per hoc quod ejus aliquam similitudinem habent in seipsis. Omnia autem appetunt primum bonum, non secundum esse vel substantiam, sed

<--- Page Split --->

secundum quod primum bonum ratio est movendi appetitum in omnibus bonis. In hoc autem bonum in tali communitate acceptum non est desiderium : quia desiderium est quidam appetitus et cujusdam boni, et similiter voluntas. Appetitus autem est omnium natura existentium, et omnium quocumque modo sint: et ideo melius describitur bonum per appetitum, quam per desiderium vel voluntatem. Quia tamen notificatur per appetitum qui secundum naturam consequitur bonum, est notificatio ista data per consequentiam : et ideo per modum enuntiationis est et non per modum diffinitionis : et ideo haec enuntiatio quoad nos innotescere facit bonum, sed non simpliciter. Hoc igitur modo Stoici bene enuntiaverunt bonum quod omnia appetunt.

electio hominis nihil appetat nisi ipsam actionem, sicut est in omnibus musicis et gymnasiis et agonisticis ludis. Per artem enim viellandi non petimus ulterius aliud nisi actionem quae viellare vocatur. Sic etiam in palæstrica et torniamento nihil petimus nisi pugnare : et similiter in tripudio non appetitur nisi composite incedere et saltare ad harmoniam cantus: et sic est in multis aliis ad delectationem vel exercitium pertinentibus. Alii autem fines sunt non actiones sive operationes, sed per operationes opera quaedam constituta sive operata quae Graece apotelesmata vocantur, sicut in arte fabrili, in qua non appetitur fabricare propter solam delectationem vel utilitatem : sed appetitur in ea id quod fabricatum est, sicut gladius vel cultellus : cujus esse non est in successione, sed in permanentia. Ad haec duo omnes operationes humanarum referuntur electionum.

Si autem quaeritur, unde veniat in humanis haec finium differentia ? homo enim unum est, et unius unus videtur esse finis, sicut videmus in omnibus aliis tam vegetabilibus quam sensibilibus. Dicendum est, quod quanto anima hominis magis est elevata super naturam quam formæ vel animæ aliorum, tanto liberior est in operatione et plurium liberarum operationum : et ex libertate quidem homo dominus suorum actuum efficitur et causa : quod non est in aliis quæ necessitate materiae ad unum operandum restringuntur, vel uno modo : sicut omnis hirundo sicut alia facit nidum, et unaquæque hirundo sicut alia parat cibum, et sic est in aliis. In homine autem non sic est : imo liberam facultatem habet operandi, et valde diverso numero et specie et genere operandi. Quamvis enim unum sit homo constitutum, in una tamen anima humana quæ est perfectio hominis, non perfectio hominis tantum sicut somnus, sed potius est perfectio ejus sicut vigilia. Somnus enim ligamentum est operationum exteriorum. Vigilia autem per hoc quod est expansio ca-

CAPUT VIII.

De differentia bonorum quae appetuntur.

Ex quo igitur homo secundum omnia ea ad quæ ad opus referuntur, optat aliquod bonum quod est finis operationis suæ : multa autem talia videmus quæ sunt fines operationum et electionum : oportet plures esse fines : et quamvis conveniant in hoc communi quod finis sunt, tamen differunt in speciebus suis et formis. Et ideo quædam videtur esse differentia finium humanorum : et prima quidem et generalior differentia est, quod quidam fines sint operationes in successiva actione fines existentes, ita quod

<--- Page Split --->

loris et spiritus in organa exteriora, omnia organa movet et exhibet ad operationem. Quamvis igitur homo unum sit, necesse est quod illud sit multarum potestatum propter multas operationes, sicut est videre in omnibus potentiis. Sic est regnum in moralibus, et anima hominis in naturis. Cum igitur tales operationes omnes substantiales sint, aut secundum partem ab anima egredientes, oportet quod secundum has multiplicetur differentia finium electionum humanarum et operationum.

tes et fines. Quædam autem propter aliud mutuata et instrumentaliter deservientia, indigentias scilicet supplendo : et hoc habet rationem mechanici : operantur tamen ad felicitatem, quia homo subjacens indigentiis, operationes naturales intellectus habet impeditas.

Apotelesma. Quamvis autem apotelesma mechanicum sit et non propter se volitum, actiones autem quas volumus ut fines omnes sint liberales : tamen una doctrina finium et prima est, quod id quod intenditur ab homine, est aut propter se volitum, aut non propter se, sed propter alterum. Propter se autem volitum liberale est. Dicit enim Philosophus, quod liberum dicimus quod causa sui est. Talia autem omnia sunt quae sic volumus, etsi nihil aliud debeat nobis inde fieri, sicut vielmare, agonizare, et hujusmodi. Id autem quod propter alterum appetitur, dicitur mechanicum : quia non propter se, sed propter indigentiam aliquam quam instrumentaliter perficiendo supplet,in humanas assumitur operationes, sicut est domus, pannus, et omnia hujusmodi, quorum indigentia impedit bene vivere et contribulat : propter hoc ad humanum bonum referuntur. Quamvis igitur intellectus practicus in homine sit unum, tamen tale unum est quo est omnia facere, sicut dicit Philosophus 1. Et hoc probatur per instrumentum ejus quod est manus, quod sic paratum est quod instrumentaliter deservit ad omnia opera : propter quod homo multarum est artium, doctrinarum, electionum, et operationum, et finium : et prima differentia in his est, quod quaedam eorum sunt actiones liberales et electiones et doctrinae et ar-

CAPUT IX.

De comparatione istorum finium ad invicem.

Cum autem felicitas sit operatio et non operatum, non propter hoc aliquis credat, quod in finibus humanis, hoc est, ad hominis vitam pertinentibus semper operatio melior sit. In omnibus enim his facultatibus in quibus operationes factrices sunt operatorum, operata meliora sunt quam operationes. Meliora autem dico, quae fini ultimo hominis qui est felicitas, sunt propinquiora. Haec enim operata felici deserviunt ut feliciter operari possit : feliciter autem operatur unusquisque, quando nihil ei deficit eorum quae ad necessitatem vel voluptatem rationalem ordinantur. Propter quod dicit Philosophus in primo Metaphysicorum, quod omnibus existentibus ad necessitatem vel voluptatem, sacerdotum gens in schola intrare concessa est. Et dicti causa est, quia philosophari liberalis actus est, sicut feliciter agere : prop-

<--- Page Split --->

ter quod sollicitudo vel necessitas impeditam facit operationem felicis. Operata igitur vel removendo indigentias, vel ministrando quae necessaria sunt, vel deserviendo rationalibus deliciis expeditam faciunt operationem felicis : et hoc in talibus non faciunt operationes quae sunt factiones apotelesmatum.

Prima ratio. Hujus autem et alia ratio est. Operatio enim felicitatis defectibilis est. Si ergo debeat esse non impedita, oportet quod cooperantia habeat. Cooperantia autem sunt vel essentialiter vel instrumentaliter sive organice. Essentialiter quidem cooperatur virtus : organice autem apotelesma : factio autem apotelesmatis non operatur nisi per accidens, scilicet faciendo hoc quod est organum felicis. Vicinius autem et similius ultimo bono est id quod essentialem habet influxum ad ipsum, et post hoc quod in usu deservit organice : distantissimum est autem id quod non refertur ad ultimum bonum nisi per accidens et per aliud. Operata ergo meliora sunt operationibus in talibus.

Secunda ratio. Cum autem et ipsa operata quosdam habeant fines, sicut domus defendere ab imbribus et caumatibus, et gladius incidere et hostem terrere, et hujusmodi : non tamen triplicem ponimus finem : talia enim operatis adjuncta sunt quando ad usum referuntur. Unde etiam in nomiOrganum. nibus eorum tales fines includuntur. Organum enim omne in quantum organum est, ad utentem et ad usum diffinitur et G1adius. refertur. Unde gladius in quantum gladius est, non diffinitur quod sit ferrum acutum, sed potius quod sit instrumentum pugnantis, hians vulneribus corpus faciens hostis. In genere ergo non est nisi duplex differentia finium : et in omnibus quorum sunt fines quidam praeter operationes, in his meliora existunt operationibus opera.

CAPUT X.

De multiplicatione artium.

Cum autem felicitas actus sit secundum omnem virtutem animi perfectus, nec perfectio possit esse si aliquod subservientium desit, oportet esse multas artes et doctrinas, quibus illa perficiuntur quae organice deserviunt, maxime cum homo mollis sit et multis necessitatibus subjaceat : quae necessitates nisi tollantur, erit operatio felicis impedita. Sicut enim victoria est in duce exercitus, quamvis expedite in ipso non nisi multa organice sibi subserviant, sicut coquinaria ars in reiciendo exercitum, equestris in parando dextrarium, armentaria in armando militem, et sic est in aliis multis facile considerare : ita facultas actus in uno quidem est, sed non perficitur sine virtutibus et potentis multorum quae organice subserviunt. Et cum tales facultates multiplicantur, necesse est multiplicari etiam fines particulares : et sic contingit quod medicinalis quidem artis secundum quod civili bono deservit, proprius finis est sanitas' inducta in civibus. Navifactivae vero secundum quod ad usum civium refertur, finis proprius est navigatio, sive in bello navali, sive vehendo res quae civibus et exercitibus sunt necessariae. Militaris vero artis relatae ad usum civium, proprius finis est victoria in hostis propulsatione. Economicae vero artis quae est ars dispensandi domum

<--- Page Split --->

et familiam secundum quod ad usum omnium refertur, proprius finis est divitiae, ne propter defectum rerum divinum bonum impediatur : et sic facile est videre in omnibus aliis. Et quia multa talia sunt sine quibus feliciter non vivitur, ideo talium multas necesse est esse artes et doctrinas, quibus unus homo nullo modo potest occupari ad perfectum. Sicut enim in praehabitis diximus, et Aristoteles dicit in primo Metaphysicorum, multipliciter humana natura ancilla est, et multis subjacet indigentiis propter suae complexionis nobilitatem. Et oportet quod ex multorum organice servientium virtutibus promoveatur ad perfectum : propter quod contingit ut multi laborent in servilibus operibus ad hoc quod quidam sint perfecti ad actum felicitatis. Unde optime dixit Averroes philosophus : « Vae vobis hominibus qui computati estis in numerum bestiarum, et laboratis servitute reciproca, ut ex vobis nascatur liber. »

exemplum est, sicut tesserarum vel globorum projectiva. In malis autem, sicut est in scenicis artibus, in quibus docentur turpis denudatio, et mulierum provocatio, et inverecundae libidinis explotio, et sicut est in arte furativa vel suffosiva domorum. Et illae quidem artes quae conjunctam habent vanitatem Graece malacotencia, hoc est, vanae artes vocantur : quae autem male artes sunt cacotencia dicuntur : bonae autem calotecniae. Hujusmodi autem non hic numeramus : quia sicut mortuus homo non dicitur homo, ita mala ars non est ars : sicut eunuchus non dicitur vir, ita vana ars artis nomen non potest habere. Ars enim ut dicitTullius, « collectio est praeceptorum ad unum finem tendentium. » Malum autem et vanum finis non habent rationem.

Homo naturaliter est animal civile.

Hinc etiam contingit quod homo naturaliter est animal civile : quia ea quae ad humanum deserviunt, sine multitudine haberi non possunt. Propter quod dicit Aristoteles in OEconomies, quod homo per se solus, vel Deus est qui nullo indigeat, vel bestia cui humanorum officiorum nihil proficiat. Patet ergo ex praedictis, quod multis operationibus, entibus, et artibus, et doctrinis, multi fiunt et fines. Medicinalis quidem enim sanitas, navificative vero navigatio, militaris enim victoria, economicae vero divitia.

CAPUT XI.

De reductione earum ad unam quae praecepta dat et ordinat omnes.

In omnibus autem his cavendum est, ne aliquod artium vel doctrinarum bonum civile dicatur, nisi quod ad ultimum bonum propriae suae virtutis et facultatis substantialem habeat ordinem. Si enim in operatione conjunctam sibi habeat vanitatem vel malitiam humanum bonum impedientem seu adimentem, haec doctrina nullo modo civilis est. Vanum enim est quod nullum finem includit humani boni. Malum autem quod humanum adimit. Et inanis quidem

Sicut autem in praecedentibus determinatum est, per se bonum est illud ad cujus respectum omnia alia dicuntur bona. Et sicut se habet finis ad finem, ita se habet facultas ad facultatem. Et ideo necesse est, quod facultatem particularium finium sub facultate ultimi et optimi finis ordinentur et contineantur. Et cum semper sit superioris ordinare, inferioris autem ordinari ad formam et rationem superioris, quod inferiores ad

<--- Page Split --->

aliquem superiorem ordinentur, necesse est. Facultates igitur quae dictae sunt, ad unam superiorem ordinantur, et superiori secundum rationem sui boni, cui bona inferiorum artium deserviunt, ordinatio inferiorum conceditur : et superior ordinans ad omnes inferiores retinet principatum : et hoc non tantum in prima et principali doctrina qua homo consequitur humanum bonum, sed etiam in omnibus aliis sub ipsa contentis, sicut est medicinalis, nautoria, militaris, et economica. Sub nautoria enim est illa quae facit galeras et alias naves ad nautoriam artem pertinentes, sicut factiva velorum, factrix malorum, compositiva rudentium, electiva transtrorum, concinnativa navium, et aliae hujusmodi. Et sub medicinali antidatoria, electuariorum compositoria, unguentaria, et alia hujusmodi. Et sub militari torniamentativa, hostium invasiva, hostium exspectativa, proditiva, insidiativa, scutilativa, lanceativa, et caetera hujusmodi ordinantur. Et sub ecomonica dispositiva, quae est scientia utendi ministris ad utilitatem domus : et possessiva, quae est scientia utendi possessionibus ut redditis fructibus domus semper sustentetur : et chrysmatistica sive thesaurizativa, quae est scientia thesaurorum aggregativa, ne propter defectum possessiones vendi cogantur : et dispensativa, quae est scientia facultatum domus distributiva, ut unicuique secundum propriam dignitatem et meritum de facultatibus domus distribuatur. Sic ergo in omnibus una substantialis est, et omnes sub ultima : et illa ad quam aliae ordinantur, principalior est eis, et secundum rationem sui boni omnium aliarum inferiorum ordinatrix. Quæcumque igitur sunt talium artium scilicet, doctrinarum, et actionum, sub una quadam virtute sive facultate sunt : quemadmodum sub equestri frænifactiva, et quæcumque alio modo equestrium sunt instrumentorum. Hæc autem, scilicet equestris, et omnis bellica operatio, sicut armigera, scutifactiva, lancearia, sagittatoria, et aliae hu-

jusmodi, sunt sub militari : et secundum eumdem modum aliae sunt sub aliis. Regulariter enim verum est, quod quaecumque sunt ad unum bonum ultimum, secundum relationem quam habent illud bonum propinquius vel remotius ordinantur ad illud. Et ideo remotiores semper obedientes erunt his quae propinquius ordinantur : quia secundum rationem ultimi boni in talibus facultates ipsæ dicuntur bonæ et meliores et optimæ, et secundum respectum ad illud superiores præcepta dant inferioribus subserviendi : secundum cujus rationis ordinem præcipiens est princeps, et subserviens est famulariter subsequens : quod enim ordinat et præcipit, principatum habet. In omnibus itaque architectonicarum fines sunt desiderabiliores his finibus qui sunt sub ipsis. Horum enim finium gratia prosequuntur et illa quæ sunt fines inferiorum : finis enim inferiorum non desideratur nisi propter finem superiorem. Nemo enim desideraret gladium, nisi propter hostium victoriam. Oportet igitur cum secundum respectum unius boni ad unum omnia bona dicantur, et omnes istæ facultates operativæ bonorum dicantur, quod omnes ordinentur ad unam quæ est operativa illius boni ad cujus respectum omnia alia per analogiam bona dicuntur.

Secundum autem hanc considerationem nihil differt ipsas operationes quae sunt in successione esse fines, sicut liberalibus artibus, aut præter has operationes aliud quidem esse finem quod apotelesma vocatur, quemadmodum in supradictis doctrinis, scilicet navificativa, medicinali,et aliis hujusmodi,semper est alius finis ab ipsa operatione : quoad hoc enim quod operatio finis sit delectationis, et apotelesma finis sit secundum rationem habilitatis, non sequitur quin utrumque referatur ad alterum quod per se est bonum et optimum : quod fieri non potest expedita operatione, nisi omnibus concurrentibus quae secundum delectionem et habilitatem organice de-

<--- Page Split --->

serviunt ad ipsum. Et ideo nihil differt quantum ad intentionem præsentem, operationes ipsas esse fines actuum nostrorum, aut præter has operationes aliud quoddam quod apotelesma vocatur, quemadmodum in dictis superius doctrinis, militari scilicet, œconomica, medicinali, et navifactiva.

Si autem, sicut est, una ad alteram ordinatur, et omnes ad ultimam, oportet quod omnium operationum humanarum unus et ultimus sit finis, ad quem omnes alii fines particulares referantur, et ipse ad nihil aliud refertur. Quia nisi sic sit, duo sequuntur inconvenientia, quorum primum est, quod desiderium quod habet homo secundum naturam in omnibus artibus, doctrinis, et operationibus, in quibus omne quod est suam intendit perfectionem, esset supervacuum : nisi enim ultimum ponitur, in infinitum procederetur. Aliud enim in singulis artibus desideratur. Infinitum autem abhorret et ars et doctrina et actus et electio. Secundum autem inconveniens est, quod desiderium hominis quod-habet ad bonum quod omnia appetunt, esset inane : quia cum fine careret, nec haberet movens desiderium, nec rationem desiderandi, nec vias ad desideratum unquam perveniendi.

hoc ad quod alia subserviunt, non omnibus convenit, sed potius ei qui est ordinator et motor omnium. Dicendum Re on sio. est, quod sicut omne analogum est in uno simpliciter, et in aliis secundum respectum ad illud : ita optimum illud quod scientiae civilis bonum est, in uno quodam est, qui gubernator est multitudinis, in aliis tamen est secundum respectum ad illud. Et sic nihil est subjetorum quod prima bonitate sit privatum. Et sic primum bonum ab hominibus est participabile secundum uniuscujusque facultatem et dignitatem.

CAPUT XII.

Quod dictum bonum maximum ad vitam hominis habet incrementum.

Objecto.

Ex dictis igitur patet, quod ultimae et optimae facultatis bonum est finis bonus et optimum hominis : et hoc est quod dicit Aristoteles. Si utique aliquid est operabilium quod propter ipsum volumus, alia vero propter illud et non omnia propter alterum desideramus, proceditur enim ita in infinitum : sicque esset vanum et inane desiderium : manifestum quoniam hic utique, scilicet finis, erit bonus et optimum. Quamvis enim multi habeant inania desideria et vacua : tamen ea desideria quae fiunt cum ordinatione artium et doctrinarum, non sunt inania neque vacua, sed cum ratione sapientiæ ordinata ad unum.

Et si quis objiciat, quod bonum hominis in quantum homo est omnium bonum, debet omnibus convenire : bonum autem

Ex praehabitis sequitur, quod cum 7. ultimum sit ad quod tota intentio dirigitur : dirigitur autem ad ipsam rationem ultimi, ita quod ratio directionis ex forma et diffinitione ultimi accipiatur, illud ultimum maximum habet incrementum ad vitam hominis : quia nihil valet ad vitam hominis, nisi quod proportionem habet ad illud. Et ideo hoc est tamquam quoddam signum ad quod omnia quae sunt hominis secundum se, et hominis in domo, et hominis in civitate vel gente, referuntur. Quod si tollatur, nihil certum erit in humanis operationibus, sed omnia casui et fortunae deputabuntur, quod esset valde inconveniens. Igitur etiam ad vitam cognitio ejus ma-

<--- Page Split --->

gnum habet incrementum. Et quemadmodum sagittatores signum habentes magis utique adipiscentur quod oportet, referendo scilicet bonum particulare ad bonum commune quod est ultimum et optimum.

virtutum sive potentias : quia ad modum potentiarum ex conjecturalibus et suasivis probant quod intendunt, sicut in praecedentibus diximus.

Tribus autem rationibus probatur, quod hoc bonum operari et conducere est civilis scientiae : quarum rationum prima logica est ex transcendentibus, et non propriis assumpta.

Est autem hoc, quod principale bonum principalis est facultatis in omni ordine practicarum facultatum. Principale autem bonum felicitas. Ergo felicitas principalis erit facultatis. Principalis autem facultas quae legem ponit omnibus, et vocatur legem ponens, civilis est. Ergo principalis facultas civilis est. Civilis ergo facultas humanum bonum est. Facultates autem appello artes et doctrinas practicas, quia facultas est facilis potestas. Tales autem doctrinae quando ad usum referuntur, facilem unicuique praestant facultatem ad operandum quod vult. Tales autem ad quas aliae artes referuntur architectonicae dicuntur ab a?x?i quod est principatus, et t?xtow quod est conditiva, hoc est, operati propter alicujus operationem constitutiva : et sic ultimi boni considerativa in quolibet genere architectonica dicitur ad totam coordinationem illius generis. Omnium autem principalissima est, quae omnes ordinat et omnibus praecipit. Et haec est civilis. Dicitur tamen dupliciter arhitectonica, scilicet consideratione finis qui est principalissima causarum, secundum cujus rationem et mensuram et leges et praecepta dantur omnibus ordinatis ad finem illum. Et sic hic loquitur de architectonicis. Patet igitur quod secundum hunc modum finis humanus videtur utrique principalissimae et maxime architectonica esse. Et talis utique civilis apparet : quia haec secundum considerationem sui boni omnibus praecipit, omnibus legem imponit, omnes ordinat, et omnibus utitur.

8

Habito quod aliquod bonum et ultimum sit omnium artium, doctrinarum, actionum et electionum humanarum, consequenter investigare oportet, cujus artis vel doctrinae sit dirigere et perficere illud ultimum et humanum bonum, et quomodo illud oportet accipere per facultatem illam, utrum figuraliter, vel ex demonstratione. Hoc tamen accipere tentabimus : tentator enim manibus palpans tentat experientia pro manibus utens, sicut caecutiens demonstratam viam non habens : quoniam si haberet, non tentans et palpans procederet, sed certe ambularet. Sicut enim in praecedentibus diximus, in moribus hominum certae et necessariae viae non sunt, sed quasi conjecturales, et ex his quae expediunt unicuique : cum tamen ea quae expediunt uni, non necessario expediant alteri. Sic ergo tentando potius quam demonstrando figuralem et superficialem faciemus doctrinam de bono humano, quod quidem sit diffinitione et substantia, et cujus disciplinarum aut virtutum. Virtutes enim dicimus tales disciplinas

In moralibus non est certitudo.

<--- Page Split --->

Secunda ratio est sumpta ex praemissis : quarum enim scientia omnes facultates ordinat, quae scilicet in malacotecniiis, cacotceniis, et calotceniis debitum est esse in civitate ad usum civium, et quales facultates sibi proportionatas unumquemque civium oportet addiscere et quantum, ne inutiliter ultra finem artis vano studio et inutili labore consumatur, haec est principalis et maxime architectonica. Praeordinatrix autem horum est civilis. Ultimi ergo boni humani civilis est operativa.

Artes quaQuædam enim disciplinæ sunt, quæ dam a civitatiibus prosunt excommunicandæ de civitate secunfligendæ sunt. dum ea quæ prædicta sunt : quia licet omnes in quantum est disciplina bona sunt, tamen ex parte ejus quod artificiatum est in eis prontitatem malam habent adjunctam, per quam civibus ad feliciter vivere magnum præstant impedimentum, sicut est necromantia, lenocinium, et alia hujusmodi : propter quod dicit Victorinus in Architectura, quod Veneri Templa Veextra civitatem templa ædificata sunt in neris et Maris extra campis florigeris et in lucis umbrosis, urbis. ubi Veneris sacra sine verecundia et sine dissolutione matronarum civitatis possint celebrari. Similiter autem Maris templa ædificanda sunt extra civitatem in locis lapidosis et asperis, in quibus truculenter sacra Maris exerceantur a militibus, et cives feriales non efficiantur Fana deoper aspectum sacrorum Martis. Jovi rumi in civitatiibus. autem qui omnia de consilio deorum rationabiliter terminat ad hominum felicitatem, pro captorio medium civitatis attribuitur. Sicut enim dicit Æschylus, « Jupiter non tonabit, nisi duodecim diis consentientibus : non fulminabit autem, nisi ante per consensum cœli : beneficia vero præstabit omnibus per seipsum : » significans in hoc, quod munera a proconsule vel prætore vel rege non procedant sine consilio senatus : pœnarum autem inflicto non nisi de consensu totius cœtus partium : beneficentia autem opera libere faciat de proprii cordis bonitate. Civilis autem præordinat qua-

les disciplinas quilibet civium debet addiscere. Sicut enim dicit Plato in prima parte Timæi, notanda sunt opera pueroparte Timæi, notanda sunt opera pueroparte Timæi, notandae sunt opera pueroparte Timæi, notandae sunt opera pueropartem et juvenum ut illis facultatibus applicentur, ad quas sunt ex natura magis idonei : sicut fortes brachiis et agiles et animosi, scribuntur ad militiam : fortes autem et incompositorum membrorum, determinantur ad agriculturam, et sic de aliis. Et si invenientur inhabiles in dignitatibus superioribus, ad inferiores retrudantur : et qui se idoneos exhibent de inferioribus, ad superiores exaltentur. Hæc etiam determinat usquequo oportet quemlibet addiscere quamlibet facultatem. In his enim quæ non propter se sed propter aliud scire quærimus, in ipsa theorica contemplationis parum vel nihil habent humani boni, sed in operato organicam habent virtutem : et ideo in talibus studere ultra hoc quod possit includere bonum intentum, supervacuo labore est consumi. Patet igitur quod civilis hujus boni est operativa. Quas enim esse debitum est disciplinarum in civilibus, et quales unumquodque addiscere debitum est, et usquequo sive usque quantum, hæc præordinat.

Tertia ratio est, quia quæcumque disTertia ratio. ciplina sub se habet ad usum omnes facultates pretiosissimas, hoc est pretiosorum bonorum operativas, illa humani boni est operativa et principalis architectonica. Civilis autem tales pretiosas sub se habet. Ergo civilis principalis et humani boni est operativa. Media autem probatur per hoc, quod civilis sub se habet militarem et economicam et rhetoricam quantum ad illam partem quæ est indicativa, quod omnis allegatio rhetorica secundum divisionem causarum judicialium ordinatur et distribuitur. Illæ autem pretiosissimæ sunt : quia militaris conservat pacem, œconomica conservat opes,et rhetorica dirigit causas, eo modo quo indicativa rhetorica. Ergo videmus virtutes et pretiosissimas facultatum sub hac, scilicet civili, existentes, ut puta militarem, œconomicam, et rhe-

<--- Page Split --->

toricam esse. Cum igitur haec omnibus aliis practicis disciplinis utatur ad suum bonum consequendum, sicut in tertia ratione inducta probatum est. Adhuc autem cum legem omnibus ponat, quae quemlibet oportet operari et a quibus abstinere, sicut in secunda ratione ostensum est : sequitur quod civilis scientiae finis complectatur omnes fines aliarum facultatum, ita quod omnes fines organice deserviunt ad ipsum, et singularum fines virtute et potestate operativa sunt in ipso. Finis autem qui omnium fines complectitur, humanum bonum est. Civilis ergo scientiae finis est humanum bonum. Utitur enim haec reliquis practicis disciplinarum, et amplius legem ponit quid oportet operari et a quibus abstinere. Ergo finis hujus complectitur omnium fines : quapropter hoc utique erit humanum bonum.

CAPUT XIV.

De exclusione dubitationum quae sunt circa prædieta.

Dubitatio. Dubitabit aliquis si humanum bonum sit politica scientiae finis. Hoc enim bonum in civilium est gubernatore. Civilium autem gubernator non quilibet est, sed unus praecellens : in aliis autem hoc bonum non est : et sic humanum bonum non cuilibet homini convenire videtur. Civilis igitur scientiae bonum non videtur Responsio. humanum esse bonum. Ad hoc dicendum, quod sicut totum universale est essen-

tialiter in quolibet suorum subjectorum, ita totum potestativum et virtuale non est essentialiter, sed potestative et virtualiter in quolibet est sibi subjectarum potestatum et virtutum. Sicut victoria quae est in duce exercitus, secundum aliquam virtutem in coquinativa, et secundum aliquam in marescaltiva, et secundum aliquam in militari, et sic de omnibus his virtutibus congregatis et ad unum relatis perficitur victoria : et singula tanto meliora sunt, quanto victoria sunt propinquiora. Et hoc modo idem est bonum exercitus et uniuscujusque singulariter de exercitu. Singulorum enim opera rationem boni non habent nisi per analogiam ad ultimum bonum : in qua analogia idem est bonum unius et totius exercitus, non quidem genere, vel specie, vel numero, vel diffinitiva ratione, sed analogia ad unum quod est commensuratio omnium et singulorum ad unum ultimum. Et ideo Graeci dicunt hoc bonum sic proportionatum ad unum, operari ad bonum ultimum per modum reperim. Reperim autem brachium librae est, in quo est pondus praeponderans. Hoc enim brachium ab æquilibrio subito movetur ad angulum rectum descriptum in centro circuli, qui descripsit utrumque libra brachium ascendens et descendens, et secundum quantitatem quam brachium descendens describit in quarta circuli, quæ sub centro, angulo recto ponderis est incrementum majus vel minus, sicut Encherides probat in libro de Ponderibus, et sic bona tanto majus incrementum habent ad vitam, quanto fuerint primo bono propinquiora : et tanto minus incrementum habent ad vitam, quanto fuerint ab illa distantiora : et sic inter se dicuntur meliora. Si enim unum et idem est per analogiam bonum uni homini et bonum civitati, majusque est et perfectius bonum est quod est civitatis, quam bonum quod est unius tantum hominis, videtur civilis scientia, ad quam omnes aliae ordinantur doctrinae et artes, suscipere per gubernationem

<--- Page Split --->

artis et salvare per effectum operis illud bonum humanum quod est perfectius et majus. Quamvis amabile sit quod uni homini bonum est secundum suam artem et facultatem et actionem : tamen melius et divinius est quod est gentis et civitatis. Divinum enim bonum est omnia ad unum opus participandum referre. Amabile quidem igitur est quod est uni soli bonum. Melius vero et divinius est quod est bonum genti et civitati.

Propter quod dicit Eustratius, quod politicus maxime Deo assimilatur. Quid enim confert et quid nocet considerat : et hoc quidem suscipit et salvat, hoc autem abjicit et tollit. Methodus quidem igitur quae haec bona appetit sub analogia quae inducta est, quaedam particularis scientia est civilis existens. Quid autem per diffinitionem subjectum et optimum bonorum sit, infra proprio loco determinabimus.

<--- Page Split --->