CAPUT XXII.

Cogitant principes sacerdotum de occidendo Jesu, quem vendit Judas : jubet parari pascha : panem in corpus suum et vinum in sanguinem consecrata tradit discipulis, præcipiens ut idem faciant : contentio discipulorum quis eorum sit major : prædicit trinam Petri negationem, juben s vendi tunicam et emi gladium : post prolixam in agonia orationem, et sudorem instar sanguinis in terram decurrentis, capitur a Judæis : quorum uni Petrus abscidit auriculam : conqueritur quod ad eum quasi ad latronem capiendum exierint : in domo principis sacerdotum ter a Petro negatur, et a Judæis cæditur ac illuditur, et mane in concilio interrogatus fatetur se Dei Filium.

<--- Page Split --->

<--- Page Split --->

tum jactus est lapidis : et positis genibus orabat 1,

templo, non extendistis manus in me : sed haec est hora vestra, et potestas tenebrarum.

<--- Page Split --->

IN CAPUT XXII LUCAE

ENARRATIO.

« Appropriquabat autem dies festus azymorum, qui dicitur Pascha :

Et quaerebant principes sacerdotum et Scribae, quomodo Jesum interficerent, timebant vero plebem. »

Ab hoc loco determinat de sacramento Passionis, subjungens de sacramento Sepulturae, et tertio subnectens de sacramento Resurrectionis : sicut patuit in divisione libri istius, quam a principio induximus.

Sacramentum autem Passionis dividitur in duas partes : in quarum prima, omnia circumstantia Passionem describuntur : in secunda autem, per glorificationem Centurionis, qua Deum glorificavit, aliquid de effectu Passionis aperitur.

Adhuc autem, Passio ipsa habet tres partes. Dicit enim primo ea quae circumstabant captivitatem : in secunda autem ponit ea quae circumstabant judicium :

in tertia autem ponit ea quae circumstant mortem Domini.

Primum horum trium continetur in capitulo isto. Et habet quatuor partes : in quarum prima ponuntur ea quae faciunt ad discipulorum confirmationem : in secunda autem, ea quae ad traditionem : in tertia autem, ea quae circumstant principis Apostolorum negationem : et in quarta, ea quae faciunt ad illusionem, et accusationem contra Dominum.

In prima istarum tres sunt partes. Ponit enim primo ea quae cenam circumstant, in qua confirmavit eos per sacramenti susceptionem : in secunda, eorum de ambitione principatus compescit contentionem : in tertia autem, firmat eos per orationem.

Adhuc autem, Prior harum in quatuor subdividitur partes : in quarum prima dicit ad patiendum convenientiam temporis : in secunda autem ponit proditionem traditoris : in tertia ponit ea quae circumstant cenam, in qua traditoris voluntas est confirmata ad tradendum : in quarta vero ponit tacitam proditoris a proposito malo revocationem.

In prima harum tria continentur : in quorum primo convenientia temporis ad Passionem Christi describitur : in secundo, confirmata voluntas sacerdotum ad hoc idem ostenditur : in tertio, timor plebis ad hoc perficiendum allegatur.

<--- Page Split --->

Dicit igitur:

1

« Appropinquabat autem, »

Dum ea quae dicta sunt agerentur. In sabbato enim ante Ramos palmarum in Bethania fuit, ubi Maria super caput ipsius unguentum effudit in solemni cœna, quae sibi ibidem parata fuerat. In sequenti autem die, quae prima feria fuit apud illos, sedens super asellum, venit Jerusalem in templum, et expulit inde vendentes et ementes : et circa vesperam ejusdem diei iterum exiens de Jerusalem rediit ad suum hospitium. Et secunda feria iterato rediit, et docebat in templo, et tunc præsentatam sibi adulteram libe- ravit, sicut legitur, Joan, vni, 2 et seq. Et dicunt quidam quod tunc exiens de Jerusalem maledixit ficulneæ, sicut legi- tur, Matth. xxi, 19. Tamen hoc non est certum. Tertia autem feria veniens in templum confutavit Scribas et Phari- sæos, sicut, Matth. xxii, 1 et seq., habi- tum est. Et eodem die ostenso sibi ædi- ficio templi, prædixit ea quae de destru- ctione templi et mundi habita sunt in capitulo anteriori. Et illo die secundum Matthæum, xxvi, 2, dixit : Scitis quia post biduum Pascha fiet. Et quia tunc dixerat, Matth. xxiii, 39 : Non me vide- bitis amodo, donec dicatis : Benedictus qui venit in nomine Domini : putabant quod vellet Passionem subterfugere : ideo eodem die congregati sunt in atrium principis sacerdotum, qui dicebatur Cai- phas, et tractabant qualiter caperent eum sine turbis. Illis autem ibi existentibus, audivit Judas ibi esse congregatos : et in crastino mane, hoc est, in quarta feria venit ad eos, et pacti sunt cum eo pro triginta denariis, quorum quilibet vale- bat decem usuales argenteos, hoc est, trecentos. Et sic damnum unguenti, cu- jus pretium putabat se furaturum, vendi- tione Domini sui et Magistri recompen- savit. Et ideo quia in quarta feria vendi- tus est Dominus, legitur in prophetia

Isaie, xl., 10, in qua fit mentio de pretio, ubi dicitur : Ecce merces ejus cum eo, et opus illius coram illo. Et haec est etiam causa, propter quam quarta feria in afflictionibus jejuniorum secundum locum tenet post sextam feriam : quia principalis est sexta feria, in qua Dominus est crucifixus : secundum autem locum tenet quarta feria, in qua est venditus. Et ideo multi jejunant illas duas ferias in septimana. Quod autem quaedam Glossa hic dicit : « Haec ante biduum Pascha congregatis principibus sacerdotum et Scribis in atrium Caipha Matthæus gesta testatur : » intelligendum ante biduum, ita tamen quod in ipso biduo : quia quarta feria factum est, quando biduum fuit usque ad sextam feriam, quae fuit dies Pascha. Et non fuit factum in tertia feria, sed res gesta se habuit, sicut dictum est.

Sic ergo dum ista fierent, « appropinquabat, » per dies sic dictos,

« Dies festus azymorum, »

Hoc est, quinta decima luna, quando festum solemnitatis celebrandum fuit. Durabat autem festum septem diebus, in quibus non licebat fermentatum comedere, sicut dicitur, Exod. xni, 3-8, in memoriam ejus quod cum conspersione azyma coacti sunt exire de Ægypto. Hoc autem incepit in die luna quartædecimæ ad vesperam, quando non inveniebatur fermentatum in domibus Judæorum. Et hoc fuit in feria quinta in vespera, quæ est inter feriam quintam et feriam sextam. Unde, Exod. xii, 18 : Quartadecima die mensis, ad vesperam, comedetis azyma, usque ad diem vigesimam primam ejusdem mensis ad vesperam : et in quintadecima die solemnitas est azymorum. Et sic patet quod cum Dominus in quartadecima luna corpus suum dedit in vespera, quod non erat fermentatum in domibus Judæorum. Et ideo Latini conficiunt de azymo, sicut

<--- Page Split --->

etiam in veritate Dominus corpus suum dedit in azymis.

Contra tamen Græci (qui de fermentato conficiunt) sic objiciunt : Joan. xvii, 28 : Non introierunt in prætorium ut non contaminarentur, sed ut manducarent pascha. Sed cum comedebatur Pascha, erat quartadecima luna : ergo in Parasceve quando hoc dixerunt Judæi, luna fuit quartadecima : ergo ante hoc fuit fermentatum in domibus Judæorum. Et confecit ex hoc pane, quem invenit in domo : ergo confecit de fermentato : quia ante hoc fuit luna tertiadecima, ut dicunt, quando Dominus fecit Pascha cum discipulis suis. Quod ante festum Paschæ fecerit cœnam cum discipulis, probant, Joan. xii, 1, ubi dicitur : Ante diem festum Paschæ, sciens Jesus quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo, etc. Et post pauca, x. 4 : Surgit a cœna, et ponit vestimenta sua : ergo Jesus comedit pascha suum lunaterlia decima. Tuncautem non fuit nisi fermentatum in domibus Judæorum : ergo dedit corpus suum in fermentato.

Adhuc autem addunt, quia cum umbra debeat respondere veritati, et e converso, tunc debuit immolari in cœna agnus verus, quando in cœna immolabatur agnus typicus : sed quartadecima luna ad vesperam immolabatur agnus typicus : ergo etiam quartadecima luna immolatus est agnus verus : sed in Parasecve fuit immolatus agnus verus in cruce : ergo Parasecves fuit luna quartadecima. Cum ergo Christus præcedentì vespera dederit corpus suum, ipse dedit hoc luna tertiadecima. Et tunc non fuit nisi fermentatum in domibus : ergo confecit de fermentato.

Adhuc autem, Luc. xxii, 36, dicitur, quod mulieres paraverunt unguenta in Parasecve. Hoc autem non licuisset, si Paraseves fuisset luna quartadecima : quia ista dies erat celeberrima, sicut dicitur, Levit. xxiii, 7 : ergo tunc luna fuit quartadecima. Sed in præcedenti die dedit Dominus corpus suum : ergo quando dedit, luna fuit tertiadecima. Tunc

autem non fuit nisi fermentatum in domibus Judæorum : ergo tunc confecit de fermentato.

In his et similibus consistit assertio Græcorum.

In contrarium autem hujus objiciunt Latini : Dicitur enim, Marc. xiv, 12 : Primo die azymorum, quando Pascha immolabant, dicunt ei discipuli : Quo vis eamus, et paremus tibi ut manduces pascha ? Hoc autem discipuli dixerunt die Jovis, nondum adhuc capto Domino : ergo tunc fuit luna quartadecima, quando ante hoc pascha non immolabatur : ergo tunc comedebatur azyma. Unde, Exod. xii, 18 : Primo mense, quartadecima die mensis, ad vesperam, comedetis azyma.

Adhuc, Luc. xxii, 7 et 8 : Venit dies azymorum, in qua necesse erat occidi pascha : et misit Petrum et Joannem, etc.: ergo tunc erat luna quartadecima : quia aliter non fuisset necesse occidi pascha : et tunc fecit cœnam : cum ergo tunc non fuerit in domibus nisi azymum, ipse Dominus confecit de azymo. Et hoc quidem pro certo verum est secundum historiam Evangelicam.

« Qui dicitur Pascha. »

Veritas autem hujus disceptationis scitur per distinctionem hujus nominis Pascha, quod septem quidem modis dicitur.

Primo quidem modo dicitur totum tempus septem dierum Pascha, a luna quintadecima usque ad vigesimam primam mensis Aprilis. Act. xii, 4 : Cum Petrum Herodes apprehendisset, misit in carcerem, volens post pascha producere eum populo.

Secundo modo dicitur Pascha hora unius diei, hoc est, vespera luna quartædecimæ : et sic accipitur, Exod. xii, 18, et Levit. xxiii, 5 : Quartadecima die ad vesperam, Phase, scilicet Pascha Domini est. Et ita accipitur, Joan. xiii, 1 : Ante diem festum Paschæ, etc.

Tertio modo dicitur Pascha prima dies azymorum, quae fuit luna decimaquinta.

<--- Page Split --->

Et hoc modo dicitur hic: « Appropinquabat autem dies festus azymorum, qui dicitur Pascha. »

Quarto autem modo dicitur Pascha panes azymi, qui fiebant in Pascha. Joan. XVIII, 28: Ipsi non introierunt in prætorium, ut non contaminarentur, sed ut manducarent pascha.

Quinto vero modo dicitur Pascha agnus paschalis. Luc. XXII, 7: Venit dies azymorum, in qua necesse erat occidi pascha.

Sexto modo dicitur Pascha festivitas epularum istius temporis. Sicut dicitur, II Paral. XXX, 13 et seq., et non fuit Phase sive Pascha simile huic.

Septimo modo dicitur Pascha ipse Christus. I ad Corinth. v, 7 et 8: Pascha nostrum immolatus est Christus: itaque epulemur, etc. Unde versus :

Hebdomas, hora, dies, epule, pecus, azyma, Chri- [stus.

Ad hoc igitur quod dicunt, quod veritas umbræ debet respondere. Dicendum, quod quoad hoc respondet, quod sicut quartadecima luna immolabatur ad vesperam, ita etiam immolatio Christi fuit inchoata quartadecima luna ad vesperam, quia tunc fuit captus Dominus Jesus. Cœna autem totaliter cœnae respondet, quia quartadecima luna ad vesperam post cœnam agni typici, sumptus est in cœna Agnus verus.

mortem Donini annuntiabitis, donec veniat.

Secunda autem est quæ post hanc est potior : ut veritas initiata ad umbram terminata, umbram ostendat. Ad Hebr. x, 1: Umbram habens lex futurorum bonorum, non ipsam imaginem rerum. Unde etiam Dominus dicit, Luc. XXII, 37: Ea quæ sunt de me finem habent. Et hoc dixit in cœna.

Tertia ratio est, quia hoc sacramentum maxime firmat cum Christo, et unit incorporando. Et ideo discipulis jam trepidanibus, ultimo datur pro firmamento cordis, et uniendo cum Christo, omnibus aliis jam consummatis. Joan. XVII, 23: Ego in eis, et tu in me, ut sint consummati in unum.

Quarta autem ratio est, quia ille cibus non transit ad ventrem, sed ad mentem : et ideo omnibus aliis jam sumptis ad necessitatem corporis et legis, iste sicut spirituale quoddam est additus. I ad Corinth. XV, 46: Prius est quod animale est, deinde quod spiritale : per animale enim transitur ad spirituale.

His itaque habitis, accedamus ad litteram.

Sic enim « appropinquabat dies festus azymorum : » in quo notatur temporis congruentia : « qui dicitur Pascha, » ut quando agnus typicus immolabatur, tunc etiam verus pro salute mundi occideretur.

Solent autem a Patribus quatuor assignari rationes, quare Dominus corpus suum ultimo dedit discipulis post cenam illam : cum tamen ita non sumatur ab Ecclesia, quia Ecclesia sumit hoc sacramentum ore jejuno : quarum prima est potissima, quia hoc sacramentum datum est in memoriale abeuntis Domini. Memoriale autem ultimo post alia datur, ut memoria remaneat. Luc. XXII, 19 : Hoc facite in meam commemorationem. I ad Corinth. XI, 26: Quotiescumque manducabilis panem hunc, et calicem bibetis,

« El »

Ideo tunc cum effectu,

« Quærebant principes sacerdottum, »

In quibus erat auctoritas, « et Scribæ, » in quibus erat falsi nominis scientia, qui etiam ante hoc sæpe frustra quæsierant, quæ tempore non præordinato quærebant. Joan. VII, 6: Tempus meum nondum advenit. Joan. x, 17 et 18 : Ego

<--- Page Split --->

pono animam meam, ut iterum sumam eam. Nemo.tollit eam a me. Unde etiam, Luc. xm, 32, dixit Herodì: Ite, et dicite vulpi illi: Ecce ejicio dæmonia, et sanitates perficio hodie et cras, et tertia die consummor.

Modo autem congruo tempore cum effectu permisii sunt quaerere « quomodo » sine turbis « Jesum » comprehensum « interficerent. » Matth. xxvi, 4: Consilium fecerunt principes sacerdotum, ut Jesum dolo tenerent, et occiderent. In hoc ergo consenserunt principes sacerdotum et Scribae. Genes. xlix, 6 et 7: In consilium eorum non veniat anima mea... Maledictus furor eorum, quia pertinax: et indignatio eorum, quia dura.

Adhuc autem Dominus Jesus in membris quaeritur ad occidendum a talibus qui ambiunt indigni principatum, et qui usurpant cathedras Doctorum. Illi enim nollent aliquem vivere qui facta eorum detestatur. Amos, v, 10: Odio habuerunt corripientem in porta, et loquentem perfecte abominati sunt.

« Timebant vero plebem, »

Quæ libenter Dominum audivit, et quæ eum tamquam Prophetam habuit. Nec tantum timebant quod de manibus eorum eriperetur, sed quod plebs irrueret et manus injiceret in captivatores. Unde, Joan, vii, 48 et 49, dixerunt: Numquid ex principibus aliquis credit in eum, aut ex Pharisæis ? Sed turba hæc, quæ non novit legem, maledicti sunt.

3 « Intravit autem Satanas in Judam, qui cognominabatur Iscariotes, unum de duodecim.

4 « Et abiit, et locutus est cum principibus sacerdotum et magistratibus, quemadmodum illum traderet eis. »

Hic ponit convenientiam iniquæ voluntatis eorum cum proditore.

Et dicuntur sex : in quorum primo ponitur qualiter convenit Judas cum primo omnis malitia auctore : secundo, describitur quis vel qualis fuit in ista proditione : tertio, qualiter convenit cum principibus in turpis et funesti pretii petitione : quarto, qualiter iniqui gavis sunt, et convenerunt cum ipso in summae petita promissione : quinto, qualiter victus cupiditate spopondit seclus proditionis perficere : sexto, quæliter post sponsionem perseveravit in malitia, in quaesita traditionis opportunitate.

Dicit igitur :

« Intravit autem Satanas. » Non quod menti ejus, vel animæ illaberetur : sed quia in eo suggerendo locum suæ invenit malitiæ. Hunc autem introitum inchoavit in unguenti effusione in Bethania : quando mulier unguentum pretiosum effudit super caput recumbentis Domini. Auxit autem malitiam, cum ad Sacerdotes abiens convenit de pretio sanguinis. Sed in toto consummavit, cum a Christo buccellam accepit, postquam Satanas cum toto suæ effectu malitiæ in eum intravit. Joan. xm, 27 et 30: Post buccellam introivit in eum Satanas. Et dixit ei Jesus: Quod facis, fac citius... Cum ergo accepisset ille buccellam, exivit continuo. Erat autem nox. Ante autem non immiserat in cor ejus diabolus tradendi propositum. Joan. xm, 2 : Cena facta, cum diabolus jam misisset in cor ut traderet eum Judas Simonis Iscariotæ. Bene autem dicitur Satan intrasse in eum : quia movit eum ut suum mancipium, vel sicut suum pecus. Quem enim sic diabolus intraverit, semper in profundum vitiorum impellit. Matth. vim, 32 : Ecce impetu abiit totus grex porcorum per præceps in mare, hoc est, in profundum amaritudinis vitiorum. I Reg. xvi, 14 : Exagitabat eum spiritus nequam a Domino.

« In Judam, etc. »

Ecce quis et qualis est traditor, qui

<--- Page Split --->

omnem rationem diligendi et obsequendi habuit, et nullam prodendi. Ex nomine enim innuit devotionem, ex patria sceleris aversionem, ex dignitate gratiarum actionem.

Judas enim confitens, vel glorificans interpretatur : quia confessioni veritatis, et glorificationi laudis intendere debuiset. Et ideo Deus eum suo nomine a crimine avertere voluit.

Ecce qualiter iniqui mercimonii contractum quæsivit.

Dicit autem tria, scilicet, quod a via veritatis abiit, quod cum iniquis consilia tractavit, quod de proditione cum iniquis convenit.

De primo dicit, quod « abiit. » Psal. i, 1 : Abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum stetit, et cum his qui in cathedra pestilentiæ sederunt convenit. Ezechiel. n, 14 : Abii amarus in indignatione spiritus mei.

« Qui cognominabatur Iscariotes. »

« Et locutus est »

Iscariotes autem memoria mortis interpretatur : quia memoria mortis cum debuit compescere ab audacia. Eccli. vii, 40 : Memorare novissima tua, et in æternum non peccabis. Sicut et de Juda dicitur, Genes. xlix,8 : Juda, te laudabunt fratres tui.

« Unus de duodecim. »

Electione autem fuit unus de duodecim super discipulos exaltatus: et ideo gratias agere debebat. Psal. xl, 10 : Homo pacis meæ, in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplanattionem. Adhuc autem et depositarius Christi fuit, et conviva.

De primo, Joan. xii, 16 : Habehat loculos, et ea quæ mittebantur, portabat. De secundo dicitur in Psalmo liv, 13 : Qui simul mecum dulces capiebas cibos. Hic ergo detestabilis fuit proditor.

Dicit tamen Chrysostomus, quod ideo dicitur Iscariotes, quia non de novo, sed diu mortem Domini procurare meditatus fuit. Joan. vi, 71 : Nonne ego vos duodecim elegì, et unus ex vobis diabolus est? Job, xix, 19 : Quem maxime diligebam, aversutus est me.

De proditione « cum principibus sacerdotum, » in quibus erat summa potestas, « et magistratibus, » hoc est, Scribis, qui magistri erant doctrinæ erroneæ Judæorum. I Esdræ, ix, 2 : Manus magistratuum fuit in transgressione hac prima. Tamen dicit Chrysostomus, quod magistratus vocantur duces exercitus, quos statuerant Romani ad resistendum undique seditionibus. Ad Roman. ii, 19 et seq. : Confdis teipsum ducem esse cæcorum,... eruditorem insipientium, magistrum infantium... Qui ergo alium doces, teipsum non doces.

« Quemadmodum illum tradere t eis. »

Quamvis enim essent principes et magistratus, nihil reputabant se habere quamdiu Christum videbant, qui tamen in nullo nocebat eis, nisi quia Patrem glorificabat. Esther, v, 13 : Cum omnia hæc habeam, nihil me habere puto, quamdiu videro Mardochæum Judæum sedentem ante fores regias. Ita dixit Aman, qui interpretatur iniquus. Mardochæus interpretatur amare conterens impudentem : et significat Christum qui contrivit impudentem diabolum, tam in se quam in membris suis, quem iniqui graviter viderunt. Sapient. ii, 5 : Gravis

<--- Page Split --->

est nobis etiam ad videndum. Et ideo de ejus proditione tractaverunt.

5 « Et gavisi sunt, et pacti sunt pecuniam illi dare.

8 Et spopondit. Et quaerebat oportunitatem ut traderet illum sine turbis. »

diaboli, et desideria multa inutilia et nociva, qua mergunt homines in interitum et perditionem.

« Et » congruam « quaerebat opportunitatem » ipse Judas, « ut traderet illum » Jesum Christum, « sine turbis, » propter causam quam superius induximus. Matth. xxvi, 3 : Ne forte tumultus feret in populo, et scandalum istud sustinere non possent.

Duo tangit : gaudium pessimorum, et consensum.

De primo dicitur, Proverb. ii, 14 : Latantur cum malefecerint, et exsultant in rebus pessimis.

« Venit autem dies azymorum, in qua necesse erat occidi pascha. »

« Et pacti sunt, » libentissime damnum subeuntes, « pecuniam illi dare. » Et ideo dicitur, Eccli. x, 9, quod avaro nihil est scelestius. Et infra, 7. 10 : Nihil est iniquius quam amare pecuniam : hic enim et animam suam venalem habet, quoniam in vita sua projecit intima sua. Non enim, ut dicit Chrysostomus, curat quid vendat, utrum Deum aut hominem, dummodo pecuniam accipiat parvam.

« Et pacti sunt pecuniam illi dare, »

Respectu ejus quod valuit. Sed ille potius obolo eum commutasset, antequam nihil accepisset. Zachar. xi, 12 et 13 : Appenderunt mercedem meam triginta argenteos, per quos appetiatus sum ab eis. Sic fratresJoseph, Genes. xxxvii, 28, vendiderunt Joseph. Sed ille viginti argenteis venditus est. Iste non nisi de tertia reputatus est esse melior Joseph. Et si corpus Joseph valuit decem, et anima decem : tunc deitas, in qua Christus abundavit super Joseph, æstimatione istorum non nisi decem valuit.

« Et spopondit, »

Amore pecunia Deum vendens. I ad Timoth. vi, 9 : Qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et in laqueum

Hic tangit de cena, in qua complevit diabolus cor Juda ad tradendum.

Dividitur autem in quatuor partes : in quarum prima agit de cenaè præparatione : in secunda, de discubitu in cena : in tertia, de Sacramenti novi institutione : in quarta autem et ultima, de proditoris quadam cauta a proposito revocatione.

In prima harum duo facit : tempus enim necessariæ præparationis determinat, et mittit ministros præparationis.

De primo dicit : « Venit autem dies azymorum, » hoc est quartadecima dies mensis lunaris Aprilis. Evod. xii, 2 et 3 : Mensis iste, vobis principium mensium : primus erit in mensibus anni :... decima die mensis hujus tollat unusquisque agnum, etc. Et infra, 7.18 : Primo mense, quartadecima die mensis, ad vesperam comedetis azyma.

Et hoc est quod dicit: « In qua necesse fuit, » secundum præceptum legis 1, « occidi puscha. » Et hoc validum est contra Græcos : quia ista fuit dies quartadecima ad vesperam : et tunc nihil erat de fermentato in domibus Judæorum. Pascha autem hic vocatur agnus, quem omnis multitudo filiorum Israel immolavit ad vesperam. Et ideo, Marc. xiv, 1, dicitur : Erat pascha et azyma post biduum, hoc enim de quarta feria dicitur :

<--- Page Split --->

quia post quartam et quintam ad vesperam sunt facta ista quæ hic dicuntur.

« Et misit Petrum, et Joannem, dicens: Euntes parate nobis pascha, ut manducemus.

At illi dixerunt: Ubi vis paremus? »

« Et misit Petrum et Joannem, » qui hujus cœnae erant ministri et præparatores.

Dicuntur autem hic quatuor, scilicet, quos misit ad præparandum, et præceptum præparationis, et ubi præparent, et ipsa præparatio quam obedientes fecerunt discipuli.

« At illi dixerunt: Ubi vis paremus?

Qnærunt de loco, et expediuntur. Sciverunt enim quod non in omni loco comuni manducanda esset cæna Dominica, sed in loco honesto et mundo et sancto : et ideo quærunt : « Ubi vis paremus ? » Psal. lxxv, 3 : Factus est in pace locus ejus, et habitatio ejus in Sion. In pace, scilicet affectus, et speculatione intellectus. Loca enim communia, in quibus aliis diebus hospitari consueverat, sciverunt : sed quærebant locum convenientem Sacramento. II Paralip. vii, 12 : Elegi istum mihi locum in domum sacrificii.

Et hoc est quod sequitur:

De primo dicit : « Et misit Petrum et Joannem, » qui duo ad omnia legis ministeria implenda erant devotiores. Præterea, per Joannem perfectio contemplationis : per Petrum autem perfectio designatur actionis. Hi sunt qui simul currebant, Joan. xx, 4 : Currebant duo simul, et ille alius discipulus præcuerrit citius Petro. Hi sunt qui simul ascenderunt in templum 1. Hi sunt qui specialis erant familiaritatis ad invicem : et ideo unus innuit alii de secretis 2. Horum unus Romam, alter Asiam adduxit Domino. Hos ergo duos misit, ad-significandum quod intellectus et actio Domino cœnam debent præparare.

« Et dixit ad eos: Ecce introeuntibus vobis in civitatem, occurret vobis homo quidam amphoram aquæ portans: sequimini eum in domum in quam intrat,

Et dicetis patrifamilias domus : Dicit tibi Magister: Ubi est diversorium ubi pascha cum discipulis meis manducem?

Et ipse ostendet vobis cœnaculum magnum stratum : et ibi parate.

Euntes autem invenerunt sicut dixit illis, et paraverunt pascha. »

Hoc est præceptum præparationis. « Pascha, » hoc est, agnum paschalem; et epulas. Sicut etiam de spirituali cæna dicit Apostolus, I ad Corinth. v, 7 et 8 : Pascha nostrum immolatus est Christus : itaque epulemur, non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis.

« Et dixit » ad eos, expediens eos de loco : « Ecce introeuntibus vobis. »

Tria autem hic dicit : de indicio introeundi in domum, de facilitate recipiendi a patrefamilias domus, et de aptitudine loci.

De primo dicit : « Ecce introeuntibus vobis in civitatem. » Significat autem spiritualiter introitum discipulorum in verbo Domini ad conscientias hominum. Psal. cxxi, 3 et 4 : Jerusalem quæ ædificalur ut civitas, cujus participatio ejus

<--- Page Split --->

in idipsum. Illuc enim ascenderunt tribus, tribus Domini, testimonium Israel, ad confitendum nomini Domini. Ad introitum in corda discipulorum, qui sunt tribus Domini, participatio fit in cena in idipsum, et confessio fit nominis Domini. Quicumque in hanc civitatem communionis non pergit, cum Domino non ccnat. Eccle. x, 15: Labor stultorum affliget eos qui nesciunt in urbem pergere. Sic ergo primo oportet intrare in civitatem ad communionem Sanctorum.Act. ix, 6: Surge et ingredere civitatem, scilicet in vicum qui vocatur Rectus: et ibi dicetur tibi quid te oporteat facere.

Postquam autem ad communionem Sanctorum ingressum est,

cyrmas. Genes. xxv, 14: Surrexit Abraham mane, et tollens panem et utrem aquæ. Psal. lxxix, 6: Cibabis nos pane lacrymarum. Illo enim ante cibari debet, qui ccnam Domini manducare præsumit.

« Sequimini eum. »

Hoc est quartum, quod iste præcedit : quia ista dignitatem conferunt ad ccnam Dominicam. Et ideo dicit quod iste est sequendus « in domum » conscientiæ, « in quam intrat, » ut ibi in secreto cordis præparetur. II Reg. xxiii, 15: O si quis mihi daret potum aquæ de cisterna quæ est in Bethlehem, hoc est, in domo panis! In hac enim domo lacrymarum cena Domini præparatur.

« Occurrent vobis. »

Ecce describit ducem a quatuor: ab occursu, cum dicit: « Occurrent vobis, » in quo notatur occursus Sanctorum in charitate. Isa. xxi, 14: Occurrentes sitienti ferte aquam, qui habitatis terram Austri: cum panibus occurrite fugienti. Sancti enim occurrunt cum aqua refrigerii concupiscentiæ carnalis, et cum panibus refectionis virtutis confortantis conscientiam. Aliter enim cena Domini non debet manducari.

Secundum est :

« Et dicetis patrifamilias. »

Littera est planissima. Paterfamilias est hospes ratio, ad cujus nutum pertinet ista præparatio, quæ alloquenda est de hujusmodi præparatione. Isa. xl, 2: Loquimini ad cor Jerusalem, et advocate eam.

« Dicit tibi Magister, »

Cujus magisterium omnes sequi habemus. Matth. xxii, 8 : Magister vester unus est. Christus.

« Homo quidam. »

« Uff est diversorum, »

In quo notatur rationabilitas, quæ cibum hunc præcedere debet. Unde, I ad Corinth. xi, 28 et 29: Probet autem seipsum homo : et sic de pane illo edat, et de calice bibat. Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini. Sic ergo homo « quidam » est probans et dijudicans.

Tertium est :

« Amphoram aquæ portans, »

Ad quod gratia hospitalitatis est divertendum? Nascitur enim Dominus in diversorio, et ccnat in diversorio, qui nec habuit nec curavit habere locum in palatio. Matth. vn, 20: Vulpes foveas habent, et volucres cæli nidos: Filius autem hominis non habet ubi caput reclinet. Pauperis enim hospitium est diversorium.

« Ubi pascha cum discipulis meis manducem, »

Quæ significat vas expiationis per la-

Scilicet ultimæ cænæ transitum. Apo-

<--- Page Split --->

cal. m, 20: Ecce sto ad ostium, et pulso : si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi januam, intrabo ad illum, et cœnabo cum illo, et ipse mecum.

Dicit autem : « Manducem, » hoc est, ut eos mihi ad patiendum vadens incorporem.

manducabo illud, donec impleatur in regno Dei. »

Hic tangitur de discubitu in cœna.

Et tanguntur hic duo : quorum primum est discutibus honestissimæ societatis. Secundum autem est dulcedo suavissimæ collocutionis.

« Et ipse ostendet, »

Ad litteram, « cœnaculum, » hoc est, locum stratum, « stratum » pavimento, « ostendet » aptum ad cœnandum. Hoc significat conscientiam mundam et amplam spe, et stratam omni virtute.

« Et ibi parate » cœnam : quia ibi cœnabo vobiscum. Deuter. xvi, 3 et 6: Non poteris immolare Phase in qualibet urbium tuarum, quas Dominus Deus tuus daturus est tibi, sed in omni loco, quem elegerit Dominus Deus tuus.

De primo igitur dicit : « Cum facta esset hora, » jam præparata cœna. Eccle. iii, 1: Omnia tempus habent.

« Discubuit » ad cœnandum, « et duodecim cum eo. » Ecce societas honestissima. Eccli. ix, 22: Viri justi sint tibi convivæ, et in timore Dei sit tibi gloriatio. Psal. c, 6: Oculi mei ad fideles terræ ut sedeant mecum: ambulans in via immaculata, hic mihi ministrabat. Cum autem duodecim cum eo discumberent, septuaginta duo in alia mensa seorsum discubuerunt.

« Euntes autem, »

« Et ait illis. »

Discipuli Petrus et Joannes, « invenerunt sicut dixit illis » Jesus : omnino voci Domini obedientes. Exod. xxiv, 7 : Omnia quæ locutus est Dominus, faciemus, et erimus obedientes.

« Et paraverunt pascha, »

Hoc est, paschalem cœnam, sicut jam superius dictum est. Sic pater Abraham et Sara Angelis paraverunt azymos, et vitulum sacrificii laudis 1. Sic Manue et uxor sua paraverunt hœdum de capris, hoc est, sacrificium pro peccatis 2.

Ecce dulcedo suavissimæ allocutionis.

Dicit autem duo : desiderium novi Sacramenti, et finitionem sive terminationem antiqui.

De primo dicit : « Desiderio desideravi, » hoc est, ferventer desideravi. Vel, « Desiderio » figurarum ab antiquo ostendi, quod nunc innovatione « desideravi hoc Pascha, » scilicet cœnæ corporis mei, « manducare vobiscum : » quia desideravit veterum abolitionem, et novorum inchoationem : « antequam patiar, » ut vobis hoc memoriale relinquam. Exod. xii, 11 : Conedetis festinanter, id est, desideranter et avide : est enim Phase (id est, transitus) Domini.

« Et cum facta esset hora, discubuit, et duodecim Apostoli cum eo.

« Dico enim vobis. »

Et ait illis : Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum, antequam patiar.

Dico enim vobis, quia ex hoc non

Tangit cessationem veteris testamenti. « Quia ex hoc, » hoc est, post hanc horam, « non manducabo illud, » hoc est, agnum typicum, et observantes ritum

<--- Page Split --->

ejus non mihi incorporabo, « donec impleatur » figura per veritalem « in regno Dei, » hoc est, in Ecclesia, in qua regnum meum erit per justitiae perfecte potestatem. Tunc enim sumentes veritatem sacramenti hujus et implietionem incorporabo mihi. Levit. xxvi, 10 : Vetera novis supervenientibus projicietis. II ad Corinth. v, 17 : Si qua in Christo nova creatura, vetera transierunt : et ecce facta sunt omnia nova. Apocal. xxi, 5 : Dixit qui sedebat in throno : Ecce nova facio omnia.

« Et accepto calice, gratias egit, et dixit : Accipite, et dividite inter vos. 18 Dico enim vobis quod non bibam de generatione vitis, donec regnum Dei veniat. »

Postquam dixerat de terminatione agni typici qui comedebatur, dicit etiam de terminatione calicis benedictionis, qui eadem nocte bibebatur in figuram sanguinis Christi. Quamvis enim in Exodo non legatur nisi de cibo 1, tamen etiam intelligitur, quod tunc etiam calix cujusdam benedictionis sumebatur : sicut ostendit usus, quem usque in hodiernum diem observant Judaei. Et de terminatione illius dicit :

« Et accepto calice »

Veteri, qui figura fuit sacramenti sanguinis Domini. Calix autem idem est, quod calida potio, hoc est, non quod actu sit calida, sed quia effectu calefacit, ut vinum.

« Gratias egit » antiquo more, ut nostrum sacramentum aliud terminaret : « et dixit » discipulis novi testamenti ministris : « Accipite » per intellectum figuram hujus potionis, quae charitatem significat, « et inter vos dividite, » ut pro

capacitate cujuslibet distribuatur. Hic est calix, de quo secundum sensum litteralem dicit Psalmus cxv, 13 : Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo. Accept enim David in spiritu hunc calicem per intellectum, et invocabat nomen Domini, ut transiret in novum. Unde etiam gratias egit Christus de transitu veterum, et de substitutione novorum.

« Dico enim vobis, »

De terminatione hujus calicis, in quo est figura sacramenti sanguinis Christi, « quod non bibam, » amodo, sicut dicitur, Matth. xxvi, 29.

« De generatione vitis, » scilicet hujus, de qua conficitur hoc figurale sacramentum, non incorporabo mihi, « donec » transiens in novum sanguinis mei sacramentum, « veniat regnum Dei, » hoc est, aperta justitia sacramentorum Ecclesiae, quae sunt de caetero tenenda. Tamen quaedam Glossae exponunt hoc allegorice, quod vitis sit Judaea, de qua non bibe Christus usque in consummationem saeculi, quando reliquiae convertentur. Et alia Glossa exponit de mortalitate humanae naturae, quam non bibe amplius donec pertranseat per resurrectionem ad immortalitatem. Sed prima expositio est litteralis et vera. Matth. xxvi, 29 : Non bibam amodo de hoc genimine vitis, usque in diem illum, cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei. Quidam etiam dixerunt quod loquitur de vino materiali, quod in mensa biberunt, de quo ipse statim iturus ad passionem bibere noluit, sed post resurrectionem cum eis in gaudio se bibiturum promisit. Sed nulla istarum expositionum est ad propositum nisi prima, et illa est tenenda. Cantic. v, 1 : Comedite, amici, et bibite, supple, de veteri : et inebriamini, charissimi, scilicet de novo.

<--- Page Split --->

« Et accepto pane, gratias egit, et fregit, et dedit eis, dicens : Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur : hoc facite in meam commemorationem. »

Hic tangitur de novi Sacramenti institutione.

Et tangit primo de sacramento corporis : et deinde de sacramento sanguinis.

De sacramento corporis dicit : « Et accepto pane, » de frumento azymo, sicut jam ante diximus : et hunc quidem accepit in manus, ut sacramentum instituat, et ut se sacerdotem ostendat. Psal. cix, 4 : Tu es sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedech.

Sic igitur intellecta littera, octo notantur hic circa corporis sacramentum, quorum primum est quod respicit institutionis auctoritatem. Secundum autem, quod determinat materiam sacramento convenientem. Tertium, de tanto sacramento gratiarum actionem. Quartum autem, quod tangit hujus sacramenti fractionem. Quintum vero, exercitium sacramenti et communionem. Sextum autem, hujus sacramenti quae in forma est propriam institutionem. Septimum autem, significat hujus sacramenti in redimendo propriam virtutem. Octavum autem et ultimum, significat quod datum est in æterna memoria et dilectionis firmitatem.

De primo horum dicit :

« Gratias egit, » de novæ gratiae ubertate, cujus est vas Eucharistia.

« Et fregit, » ut fractio sit in speciebus, hoc est, in figura et quantitate panis, et non in corpore Christi sub speciebus contento : quia hoc totum fuit sub qualibet parte fractionis illius. Quibus autem verbis gratias egerit non est manifestum.

« Et dedit, » non vendidit. Dedit autem ad usum in sacramento ad communicandum. I ad Corinth. x, 16 : Panis quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est ?

« Dicens : Hoc, » quod sub forma panis continetur, « est corpus meum, » vere de Virgine natum, et in cruce statim passurum.

« Quod pro vobis datur, » scilicet pro salute vestra.

« Hoc facite in meam commemorationem. » Et attende quod his verbis a Domino tunc pronuntiatis dedit virtutem de caetero transsubstantiandi panem in corpus suum, quotiescumque cum intentione et loco debito dicuntur a sacerdote, sicut et ipse tunc ritum et ordinem sacerdotii exhibuit. Si autem ludicre et non a sacerdote dicerentur, effectum illum non haberent.

« Et accepto. »

Propter tria accepit, quorum primum est, ut tactu suæ mundissimæ carnis conferret pani virtutem, ut deinceps possit esse materia corporis : sicut tactu suæ mundissimæ carnis vim regenerativam contulit aquis. Et de hoc significatur, Matth. xiv, 19, et Joan. vi, 11, ubi Dominus prius in manus suas panem accepit, antequam multiplicandum daret discipulis. Cantic. v, 14 : Manus illius tonalites, aureæ, plenæ hyacinthis. Manus, inquam, corporis, tonalites, in divinas operationes volubiles : aureæ, quia virtute divinitatis ubique splendentes : et ideo in omne quod tangit, virtus infunditur divinitatis. Plenæ autem sunt hyacinthis : quia in omnibus ab eo tactis pretiositas est gratiae cœlestis, et virtutis.

Secunda autem causa est, quia porrigere non potuit nisi manu acciperet. Porrigendo autem, se transfundere potestatem consecrandi in discipulos significavit. Et ex hoc inolevit, quod quando Episcopus sacerdotes ordinat, porrigendo calicem cum pane et vino, in eos potestatem transfundendo, ordinem confert sacerdotalem. Hoc significatum est, Josue,

<--- Page Split --->

1, 3 et seq., ubi potestas Moysi apparuit in Josue. Et redditur ratio : Moyses enim super eum posuerat manus suas, hoc est, suam potestatem.

Tertia causa est, ut se participare in solo hoc sacramento significaret : quia semper ipse totus est in ipso, cum omnibus aliis sacramentis non communicet nisi per gratiam. Totus autem secundum corpus et animam et deitatem isti semper communicat. Et ideo istud prae aliis in se, et ad se accepit. Unde dicit Innocentius in libro de Officiis ecclesiasticis, quod Dominus secundum tria quae sunt in ipso, in tribus esse creditur. Secundum enim lucem et figuram sui corporis est in cœlo in dextera Patris. Secundum formam autem cibi et potus spiritualis est in sacramento altaris. Secundum deitatem autem est ubique. Sic dicit, Matth. xxviii, 20 : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi. Quia quotiescumque consecratur, toties omni die nobiscum efficitur.

His igitur de causis « accepit. » Et in hoc notatur auctoritas institutionis, quae ab ipso Domino habet exordium. I ad Corinth. xi, 23 et 24 : Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis, quoniam Dominus Jesus, in qua nocte tradebatur, accepit panem, et gratias agens fregit, et dixit : Accipite, et manducate : Hoc est corpus meum. Quae enim manus materiae sacramenti transsubstantialitatem in corpus verum Christi indere potuisset, nisi quae primo creaturas condidisset ? Et ideo dicit Ambrosius, quod « non est mi- « rum si Christus creaturas mutat, qui « creator est creaturarum. »

« Pane. »

Hæc est propria materia. Non autem panis est simpliciter et absolute, nisi panis de frumento. Hordeum enim cibus est jumentorum, et similiter avena : sed siligo ægritudo est ad frumentum : sicut cætera metalla, secundum Alchimistas, ægritudines sunt ad aurum. Et hujus

signum est, quod in bona terra seminata siligo, infra tres annos nobilitatur in frumentum : et frumentum seminatum in mala terra, infra tres annos degenerat in siliginem. Hoc autem etiam ostenditur ex hoc, quod granum frumenti rubicundius est, et purius in substantia, et majus inter grana, quae bene corpus nutriunt. Alia enim grana leguminum ventosa sunt, et corpus non nutrientia. Et ideo hoc solum inter grana simplex est nutrimentum. Propter quod etiam in Pantegni tres causæ assignantur, quare granum frumenti simpliciter nutrit. Prima quidem est, quia purioris est substantiæ. Secunda autem, quia propter viscositatem sui et pinguedinem fortius adhæret membris. Tertia autem est, quia citius membra subintrat ad nutriendum. Et ita ex puritate, pinguedine, et subtilitate, membris humanis magis proportionatur. Et ideo Dominus propter puritatem se grano frumenti comparat, Joan. xii, 24 et 25 : Nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet. De pinguedine autem dicitur in Psalmo cxLVII, 14 : Et adipe frumenti satiat te. De subtilitate autem dicitur, Deuter. xxxii, 28 : Oculus Jacob in terra frumenti et vini. Psal. iv, 8 : A fructu frumenti, vini, et olei sui, multiplicati sunt. Frumentum enim est subtilitas sacramenti, quod penetrat usque ad intima. Vinum autem redemptio sanguinis sacramenti ejusdem. Et oleum pinguedo gratiæ, et propter illam Eucharistia, hoc est, bonagratia vocatur.

Talis igitur est materia : et ideo de nulla pasta confici potest, neque de aliquo pane nisi de frumento. Psal. ciii, 15 : Panis cor hominis confirmet. Iste enim panis specialiter confirmat cor hominis. Ad Hebr. xm, 9 : Optimum est enim gratia stabilire cor, scilicet hominis, non escis, quæ non profuerunt ambulantibus in eis.

Ista ergo est propria hujus sacramenti materia.

<--- Page Split --->

« Gratias egit. »

Hic de tanto sacramento gratiarum egit actionem. Hoc enim sacramentum mundum est, plenum est, commune est, et efficax.

ante sacramentum ordinat, et post confectionem ipsius.

« Et fregit. »

Mundum quidem, quia non in cruore immolati sanguinis est, sed secundum materiam habet munditiam. Psal. cix, 4 : Tu es sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedech : qui sicut legitur, Genes. xiv, 18, obtulit panem et vinum. Et subjungitur ibidem ratio : quia erat sacerdos Dei altissimi.

Hoc etiam sacramentum est plenissimum omni perfectione, quia continet ipsum Christum, qui omni gratia est plenissimus. Et propter hoc ante parum, y. 16, dixit Christus : Non manducabo illud, donec impleatur in regno Dei. Quasi dicat : Modo vacuum est, et ideo illud non curo : sed plenum omni gratia de cætero incorporabo mihi.

Commune etiam est, quia est secundum duo, quæ communiter nutriunt homines, quæ sunt forma panis et vini. Psal. ciii, 13 : Vinum laëtificat cor hominis,... et panis cor hominis confirmat.

Cum effectu autem est, quia cum omni gratia quæ efficaciam habet ad peccati relaxationem, et virtutum collationem, quamcumqne virtutem homo desiderat. Uude, Sapient. xvi, 21, dicitur, quod deserviens uniuscujusque voluntati, ad quod quisque volebat, convertebatur. Et ideo dicitur panis Angelorum, quia Angelorum gratiam in operibus confirmat. Psal. lxxvii, 25 : Panem Angelorum manducavit homo : cibaria misit eis in abundantia. Primum quidem est de effectu : quia si aliquid gratia effectum efficit, tunc efficit gratiam panis Angelorum. Abundantiam autem habet in hoc, quod omnis gratia est operativum.

De tampleno igitur et abundantia sacramento gratias egit Dominus. Loco autem hujus gratiarum actionis, Ecclesia habet multorum generum Collectas, quas

Hic determinat hujus sacramenti fractionem. Cum autem Christi corpus infrangibile sit sub forma sacramenti, eo quod totum integrum et indivisum sit sub qualibet parte : non potest fractio ad corpus Christi verum referri : sed oportet quod referatur ad accidentia panis, quæ franguntur. Et ideo jam solvitur quæstio quæ fieri consuevit : Utrum Christus ante passionem suam, corpus suum passibile vel impassibile dederit ? Quoniam si dedit passibile, tunc videtur quod dentibus altru tum patiebatur, masticabatur, et dividebatur. Et hoc non est verum : quia Christus integer et indivisus sedit cum discipulis in mensa. Si autem dedit impassibile corpus, tunc videtur quod tale dedit quale non habuit. Et hoc etiam falsum est : quia veritas numquam in sacramento veritatis aliud quam erat finxit. Et ideo fractio non nisi in accidentibus fuit. Et hoc quidem est verum. Sic enim divisum in formis accidentium, et distribuitur in multos, et tamen unusquisque recipit totum. In signum enim lujus, Matth. xiv, 19, quod fregit panes, et dedit discipulis suis, ut turbæ apponerent. Turba enim Dei vel in cœlo est, vel in mundo, vel in purgatorio. In purgatorio quidem una pars invenit propitiationem, in mundo autem remissionem, et quæ in cœlo quiescit, laudem. Et ideo in tres partes hostia frangitur. Et hoc est quod dicitur, Act. ii, 42, quod discipuli erant perseverantes in fractione panis et oratione. Joan. vi, 12 : Colligite quæ superaverunt fragmenta, ne pereant. Thren. iv, 4 : Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis. Omnis enim boni sacerdotis parvuli sibi commissi vel innocentes sunt, et pro illis est laudis hostia immolata : vel sunt pœnitentes, et pro istis sunt supplicationes et indulgentiae :

<--- Page Split --->

vel sunt tentati, et pro illis sunt intercessiones. Et ideo frangitur hostia.

Hoc est ergo quod « gratias egit, et fregit. »

« Et dedit eis. »

Ecce hujus sacramenti exercitium, sive usus, et communio.

Et ideo in hoc sunt duo : communio quidem intelligitur in hoc quod dicit : « Dedit eis. » Ad communionem enim dedit. I ad Corinth. x, 16 : Panis, quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est? II Reg. vi, 19 : David partitus est universæ multitutini Israel, tam viro quam mulieri, singulis collyridam panis unam, quæ Christum passum significat. Et hoc modo tunc dedit ad communicandum.

« Dedit » autem, non vendidit : quia, Matth. x, 8, dixit : Gratis accepistis, gratis date. Dedit autem etiam ad usum et exercitium : quia voluit ut deinceps frequentaretur. Unde, Levit. xxiii, 21, dicitur : Legitimum sempiternum erit, scilicet vobis, in generationibus vestris. Item, Exod. xii, 17, dicitur : Custodietis diem istum in generationes vestras ritu perpetuo.

Et ideo usum quantum ad sacerdotes per hoc voluit inducere, « dicens : »

« Hoc est corpus meum. »

Hic sexto tangit hujus sacramenti, quantum ad formam propriam, institutionem. Et ideo cum multi hic multas invenerint opiniones errorum, una sola vera est, quæ dicit, quod per ista verba et formam conficiendi dedit, et instituit, et etiam sacramentum jam confectum demonstravit.

Et quod dicitur : « Hoc est corpus meum, » quærunt quidam in hac forma, cum plures sint dictiones, utrum quæli-

bet secundum se ad transsubstantiationem corporis operetur? Sed dicendum ad hoc, quod non : quia verba ad intellectum, intellectus vero ad rem est referendus. Et ita totum efficitur indivisibile, sicut est res ipsa : et virtute indivisibilis rei sub voce significante operatur. Et hæc est operatio formæ istius sacramenti : sicut et aliorum sacramentorum, quæ sub forma vocis significantur. Non enim divisibile est in tot, quot divisibiliter sub forma vocis significatur. Hoc est enim verbum virtutis de quo scriptum est, Psal. lxxvii, 34 : Dabit voci suæ vocem virtutis. Similiter hoc est verbum, de quo dicitur, Psal. xxxii, 6 : Verbo Domini cæli firmati sunt, hoc est, celestes. Ipse enim dixit, et facta sunt1. Et ideo cum sermo Dei non excidat2, oportet quod hoc verbum sit verum. Et sic oportet, quod corpus Christi verum sub hoc fiat sacramento. Hoc igitur efficit ibi hoc verbum.

Hoc etiam verbum facit omnem sumentem transire in corpus suum mysticum : quia sicut ex multis granis conficitur panis, de quo fit corpus Christi : ita de multis fidelibus populis colligitur Ecclesia, quæ est corpus Christi mysticum, et hoc etiam corpus Christi. I ad Corinth. xu, 27 : Vos estis corpus Christi, et membra de membro, hoc est, singuli estis membra de membro hoc, quod est caput : quod est membrum principale de corpore mystico. Sic enim totus Christus in cælum ascendit, quando dicitur : « Ite, missa est, » scilicet ad Patrem hostia : quando panem et vinum nulat in corpus suum verum, et omnia membra mystica in corpus suum mysticum, et cum omnibus his ascendit in cælum. Joan. iii, 13 : Nemo ascendit in cælum, nisi qui descendit de cælo, Filius hominis, qui est in cælo.

Sic ergo « dedit eis, dicens : Hoc est corpus meum. »

<--- Page Split --->

« Gratias egit. »

Hic de tanto sacramento gratiarum egit actionem. Hoc enim sacramentum mundum est, plenum est, commune est, et efficax.

ante sacramentum ordinat, et post confectionem ipsius.

« Et fregit. »

Mundum quidem, quia non in cruore immolati sanguinis est, sed secundum materiam habet munditiam. Psal. civ., 4 : Tu es sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedech : qui sicut legitur, Genes. xiv, 18, obtulit panem et vinum. Et subjungitur ibidem ratio : quia erat sacerdos Dei altissimi.

Hoc etiam sacramentum est plenissimum omni perfectione, quia continet ipsum Christum, qui omni gratia est plenissimus. Et propter hoc ante parum, y. 16, dixit Christus : Non manducabo illud, donec impleatur in regno Dei. Quasi dicat : Modo vacuum est, et ideo illud non curo : sed plenum omni gratia de cætero incorporabo mihi.

Commune etiam est, quia est secundum duo, quæ communiter nutriunt homines, quæ sunt forma panis et vini. Psal. ciii, 13 : Vinum laëtificat cor hominis,... et panis cor hominis confirmat.

Cum effectu autem est, quia cum omni gratia quæ efficaciam habet ad peccati relaxationem, et virtutum collationem, quamcumqne virtutem homo desiderat. Uude, Sapient. xvi, 21, dicitur, quod deserviens uniuscujusque voluntati, ad quod quisque volebat, convertebatur. Et ideo dicitur panis Angelorum, quia Angelorum gratiam in operibus confirmat. Psal. lxxvii, 25 : Panem Angelorum manducavit homo : cibaria misit eis in abundantia. Primum quidem est de effectu : quia si aliquid gratiae effectum efficit, tunc efficit gratiam panis Angelorum. Abundantiam autem habet in hoc, quod omnis gratiae est operativum.

De tampleno igitur et abundantia sacramento gratias egit Dominus. Loco autem hujus gratiarum actionis, Ecclesia habet multorum generum Collectas, quas

Hic determinat hujus sacramenti fractionem. Cum autem Christi corpus infrangibile sit sub forma sacramenti, eo quod totum integrum et indivisum sit sub qualibet parte : non potest fractio ad corpus Christi verum referri : sed oportet quod referatur ad accidentia panis, quæ franguntur. Et ideo jam solvitur quæstio quæ fieri consuevit : Utrum Christus ante passionem suam, corpus suum passibile vel impassibile dederit ? Quoniam si dedit passibile, tunc videtur quod dentibus altru tum patiebatur, masticabatur, et dividebatur. Et hoc non est verum : quia Christus integer et indivisus sedit cum discipulis in mensa. Si autem dedit impassibile corpus, tunc videtur quod tale dedit quale non habuit. Et hoc etiam falsum est : quia veritas numquam in sacramento veritatis aliud quam erat finxit. Et ideo fractio non nisi in accidentibus fuit. Et hoc quidem est verum. Sic enim divisum in formis accidentium, et distribuitur in multos, et tamen unusquisque recipit totum. In signum enim hujus, Matth. xiv, 19, quod fregit panes, et dedit discipulis suis, ut turbæ apponerent. Turba enim Dei vel in cœlo est, vel in mundo, vel in purgatorio. In purgatorio quidem una pars invenit propitiationem, in mundo autem remissionem, et quæ in cœlo quiescit, laudem. Et ideo in tres partes hostia frangitur. Et hoc est quod dicitur, Act. ii, 42, quod discipuli erant perseverantes in fractione panis et oratione. Joan. vi, 12 : Colligite quæ superaverunt fragmenta, ne pereant. Thren. iv, 4 : Parvuli petierunt panem, et non erat qui frangeret eis. Omnis enim boni sacerdotis parvuli sibi commissi vel innocentes sunt, et pro illis est laudis hostia immolata : vel sunt pœnitentes, et pro istis sunt supplicationes et indulgentiæ :

<--- Page Split --->

vel sunt tentati, et pro illis sunt intercessiones. Et ideo frangitur hostia.

Hoc est ergo quod « gratias egit, et fregit. »

« Et dedit eis. »

Ecce hujus sacramenti exercitium, sive usus, et communio.

Et ideo in hoc sunt duo : communio quidem intelligitur in hoc quod dicit : « Dedit eis. » Ad communionem enim dedit. I ad Corinth. x, 16 : Panis, quem frangimus, nonne participatio corporis Domini est? II Reg. vi, 19 : David partitus est universæ multitutini Israel, tam viro quam mulieri, singulis collyridam panis unam, quae Christum passum significat. Et hoc modo tunc dedit ad communicandum.

« Dedit » autem, non vendidit : quia, Matth. x, 8, dixit : Gratis accepistis, gratis date. Dedit autem etiam ad usum et exercitium : quia voluit ut deinceps frequentaretur. Unde, Levit. xxiii, 21, dicitur : Legitimum sempiternum erit, scilicet vobis, in generationibus vestris. Item, Exod. xii, 17, dicitur : Custodietis diem istum in generationes vestras ritu perpetuo.

Et ideo usum quantum ad sacerdotes per hoc voluit inducere, « dicens : »

« Hoc est corpus meum. »

Hic sexto tangit hujus sacramenti, quantum ad formam propriam, institutionem. Et ideo cum multi hic multas invenerint opiniones errorum, una sola vera est, quæ dicit, quod per ista verba et formam conficiendi dedit, et instituit, et etiam sacramentum jam confectum demonstravit.

Et quod dicitur : « Hoc est corpus meum, » quærunt quidam in hac forma, cum plures sint dictiones, utrum quæli-

bet secundum se ad transsubstantationem corporis operetur? Sed dicendum ad hoc, quod non : quia verba ad intellectum, intellectus vero ad rem est referendus. Et ita totum efficitur indivisibile, sicut est res ipsa : et virtute indivisibilis rei sub voce significante operatur. Et haec est operatio formæ istius sacramenti : sicut et aliorum sacramentorum, quæ sub forma vocis significantur. Non enim divisibile est in tot, quot divisibiliter sub forma vocis significatur. Hoc est enim verbum virtutis de quo scriptum est, Psal. lxvii, 34 : Dabit voci suæ vocem virtutis. Similiter hoc est verbum, de quo dicitur, Psal. xxxii, 6 : Verbo Domini cæli firmati sunt, hoc est, cælestes. Ipse enim dixit, et facta sunt. Et ideo cum sermo Dei non excidat 2, oportet quod hoc verbum sit verum. Et sic oportet, quod corpus Christi verum sub hoc fiat sacramento. Hoc igitur efficit ibi hoc verbum.

Hoc etiam verbum facit omnem sumentem transire in corpus suum mysticum : quia sicut ex multis granis conficitur panis, de quo fit corpus Christi : ita de multis fidelibus populis colligitur Ecclesia, quæ est corpus Christi mysticum, et hoc etiam corpus Christi. I ad Corinth. xii, 27 : Vos estis corpus Christi, et membra de membro, hoc est, singuli estis membra de membro hoc, quod est caput : quod est membrum principale de corpore mystico. Sic enim totus Christus in cœlum ascendit, quando dicitur : « Ite, missa est, » scilicet ad Patrem hostia : quando panem et vinum mutat in corpus suum verum, et omnia membra mystica in corpus suum mysticum, et cum omnibus his ascendit in cœlum. Joan. iii, 13 : Nemo ascendit in cœlum, nisi qui descendit de cœlo, Filius hominis, qui est in cœlo.

Sic ergo « dedit eis, dicens : Hoc est corpus meum. »

<--- Page Split --->

« Quod pro vobis datur. »

Hoc est septimum, quod significat hujus sacramenti in redimendo propriam virtutem. Hoc enim corpus traditum est, ut supra diximus, a proditore sicut vendente, a Judæis tamquam appreiantibus, a Patre sicut ordinante, a Christo sicut obediente, a Spiritu sancto sicut formam sanctificationis apponente, a Pilato sicut imperante, et a ministris sicut exsequentibus traditionem. Et hæc omnia sunt ad nostram liberationem.

Et ideo dicit : « Pro vobis datur, » quia per hæc peccata nostra abstulit. Isa. lii, 4 : Vere langores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit. Ad Roman. viii, 32 : Etiam proprio Filio suo non pepercit Deus, sed pro nobis omnibus tradidit illum : quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit? Omnia enim nobis cum illo donata sunt : quando ille donatus est, qui omnia donat indulgendo commissa et omissa. Ut sic verum sit quod dicitur, Matth. xvii, 27 : Debitum dimisit ei. Et ille donatus qui omnia dedit dona gratiarum : ut verum sit illud Joannis, i, 16 : De plenitudine ejus nos omne accepimus, et gratiam pro gratia Sic enim traditum est in manus gladii corpus Domini, ne nos traditi in manus gladii partes vulpium efficeremur. Ad Roman. iv, 23 : Traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram.

« Hoc facite in meam commemorationem. »

Octavum est, in quo duo sunt notanda. Primum est unjunctio usus hujus sacramenti, quod notat quando dicit : « Hoc facite. » Secundum autem est, quod sit memoriale abeuntis ad mortem pro nobis Domini.

Dicit ergo : « Hoc facite. » Nihil enim utilius est injungi, nihil dulcius, nihil salubrius, nihil amabilius, nihil

æternæ vitæ similius injungi potuit. Et hæc per singula ostenduntur.

Utile enim ad peccati remissionem, et ad gratiae plenitudinem est utilissimum in vita. Ad Hebr. xii, 10 : Hic, scilicet Pater spirituum erudit nos, ad id quod utile est in recipiendo sanctificationem ejus. Sanctificatio autem ejus est in sacrificatione ejus, hoc est, cum se obtulit in sacramento, et Patri pro nobis, et nobis se obtulit ad usum. Joan. xvii, 19 : Pro eis ego sanctifico meipsum. Ad Hebr. ix, 14 : Christus, qui per Spiritum sanctum semetipsum obtulit immaculatum Deo, emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis, ad serviendum Deo viventi.

Sic igitur : « Hoc facite, » quia nihil utilius hoc facere potestis ad Patris cælestis recipiendam sanctificationem, quæ in remissione peccati consistit, et in plenitudine gratiarum.

Nihil etiam dulcius facere possumus. Quid enim dulcius, quam id in quo Deus totam suam ad nos ostendit dulcedinem? Sapient. xvi, 20 et 21 : Paratum panem de cœlo præstitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnis saporis suavitatem. Substantia enim tua dulcedinem tuam quam in filios habes ostendebat, et deserviens uniuscujusque voluntati, ad quod quisque volebat convertebatur. Ecce quod in hoc sacramento totam ad nos suam ostendit dulcedinem. Et ideo sacramentum hoc, mel vocatur : quia et gustus corporis, et gustus sanguinis, mellitam propter deitatem habent dulcedinem. Psal. lxxx, 17 : Cibavit eos ex adipe frumenti, et de petra melle saturavit eos. I ad Corinth. x, 4 : Bibebant de spitali, consequente eos, petra : petra autem erat Christus. Hæc enim adipem frumenti in pinguedine et dulcedine istius Sacramenti exhibuit. Quia sicut dicit Isaac in libro de Diætis universalibus, pinguis sapor, et præcipue sapor adipis, proximus est juxta dulcem, et amicus, et conveniens secundum natu-

<--- Page Split --->

ram. Melleum autem saporem petra haec profundit in sanguine. Hoc significatum est, I Reg. xiv, 26 et 27, ubi dicitur, quod super faciem agri erat mel : ad quod cum extendisset Jonathas extremum virga quam manu tenebat, et gustasset, statim illuminati sunt oculi ejus. Ager enim, natura nostra est in Christo, super cujus faciem exaratam aratro passionis, et adequatam disciplina flagellorum, et firmatam sputis Judaeorum, et confossam spinis et clavis et lancea, fructus mellis apparuit : ad quem fructum quicumque Jonathas est, hoc est, filius columba, vel donum, hoc est, filius Spiritus sancti : si extendat rectam virgam, hoc est, justitia mensuram, quam semper manu praeferre debet, haurit mel istud : et ad gustum spiritualem ipsius, oculorum cordis recipit illuminationem.

Nihil etiam salubrius injungi poterat. Est enim hoc Sacramentum ligni vitæ fructus, quem qui cum devotione sinceræ fidei sumit, mortem non gustabit in æternum. Proverb. ui, 18 : Lignum vitæ est his qui apprehenderint eam : et qui tenuerit eam, beatus. Joan. vi, 58 : Qui manducat me, et ipse vivet propter me. Hoc enim viaticum quod in salutem viatoribus est paratum. III Reg. xix, 6 et 8 : Ecce ad caput Eliae subciuericius panis, et vas aquæ :... qui cum surrexisset, comedit et bibit, et ambulavit in fortitudine cibi illius, quadraginta diebus et noctibus usque ad montem Dei Horeb. Elias robustus dominator, significat quemlibet in via Dei viatorem, quem robustum oportet esse et dominatorem, ne peccati servus efficiatur. Caput autem Eliae est Christus, apud quod caput, panis iste sub cineribus passionum et exprobrationum decoctus, præsto semper invenitur. Vas autem aquæ quæ cum sanguine fluxit, et sacramentum istud, in quo populus, qui per aquam significatur, in Christum colligitur ut mixtus populus Christo, sicut aqua sanguini, cum Christo in hoc sacramento Patri offeratur. Et sic in fortitudine

Christi, qui fortitudo cibi istius est, per totum tempus pœnitentiae, quod per quadraginta significatur, ambulamus. Quadraginta enim suis partibus crescit in quinquaginta, qui jubilæus et remissionis et libertatis est numerus. Ad montem autem eminentiae spiritus per hoc ascenditur, qui vocatur Horeb, quod mensa latine interpretatur : quia ibi mensa cœlestis refectionis habetur. Psal. xxii, 5 : Parasti in conspectu meo mensam, adversus eos qui tribulant me.

Nihil etiam amabilius injungi potuit. Hoc enim sacramentum et amoris, et unionis est effectivum. Amoris enim maximi indicium est, seipsum dare in cibum. Job, xxxi, 31 : Si non dixerunt viri tabernaculi mei : Quis det de carnibus ejus, ut saturemur ? Quasi dicat : Tantum dilexi eos, et ipsi me, quod ego in visceribus eorum esse cupiebam : et ipsi me sic sumere, ut mihi incorporati membra mea fierent. Non enim intimius nec naturalius mihi uniri poterant, et ego eis. Et ideo dicit Hilarius in nono libro de Synodis, quod per hoc Sacramentum naturaliter in Deo efficimur, et ipse in nobis. Et sic verificatur quod dicitur, Joan. xvii, 21 : Tu, Pater, in me, et ego in te, ut ipsi in nobis unum sint. Sic ergo unionis nostri cum capite est effectivum : ut corpori incorporati simus ad sacramentorum communionem : sanguine suo infusi, ad intimorum nostrorum aspersionem : aqua cordis sui abluti, ad conscientiae emundationem : anima sua redempti, ad perfectam cum Deo Patre reconciliationem : Spiritu sancto suo vegetati, ad omnis spiritualis vitæ deperditæ restaurationem : et deitate sua consummati, ad omnis virtutis perfectionem. Et sic sibi optime sumus uniti, ad perpetuam in ipso mansionem. Joan. vi, 37 : Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo. Hoc igitur est summi amoris indicium : quia amor, ut beatus dicit Ierotheus, unitiva est virtus. Unde, Joan. xiii, 1 : Cum dilexisset suos

<--- Page Split --->

qui erant in mundo, in finem dilexit eos. Et hoc dictum est in cœna corporis et sanguinis sui, in qua nos, sicut dictum est, sibi univit, ut nos ad suam, ut Hilarius dicit, converteret naturam et virtutem : et sic nos in ipso Patri offerret.

Nihil etiam æternæ vitæ similius injungi poterat. Æternæ enim vitæ continuatio ex hoc est, quod Deus sua dulcedine seipsum influit beate viventibus. Et hujus influentiae istud Sacramentum est signum, ut dicit Dionysius in libro de Cælesti hierarchia. Unde, Isa. Lxvi, 12 : Ecce ego declinabo super eam quasi fluvium pacis : et quasi torrentem inundantem gloriam gentium, quam sugetis. Gloria enim gentium Deus est, quam sugentes in dulcedine perfecta, æterna vita potiuntur beati. Unde, Luc. xiv, 15 : Beatus qui manducabit panem in regno Dei. Luc. xxii, 29 et 30 : Ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus regnum, ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo. Eccli. xxiv, 29 : Qui edunt me adhuc esurient, et qui bibunt me adhuc sitient.

« Hoc igitur facile » vobis utiliter, dulciter, salubriter, et amabiliter, « in meam commemorationem. » Si enim aliquis nos ad prandium olerum vocaret, ingratitudinis argueremur, si invitantis nos oblivisceremur. Qualiter ergo unquam præ confusione oculos ad ipsum audemus aperire, si istius obliviscimur, qui in cœna tot et tanta nobis exhibuit de se in seipso !

Est autem commemoratio Domini benefici in gratiarum actione, patientis autem in compassione, et abeuntis in desiderio consequendi.

De primo quidem dicit Apostolus, I ad Thessal. v, 18: In omnibus gratias agite. Eccle. 1, 7: Ad locum unde exeunt flumina revertuntur, ut iterum fluant. Flumina enim gratiarum, per gratiarum actionem reflectuntur in Christum gratiae omnis

fontem : quia, Joan. 1, 17 : Gratia et veritas per Jesum Christum facta est.

De memoria autem passionis dicitur, I ad Corinth. xi, 26 : Quotiescumque manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat. Et ideo cum lacrymis seu lactucis agrestibus præcipitur comedi agnus4, qui succus amarus est valde : eo quod amaricari debet cor nostrum, quod innocens Filius Dei pro peccatis nostris occisus est. Thren. iii, 19 : Recordare paupertatis, et transgressionis meæ, absinthii, et fellis. Et respondet Jeremias pro se et pro nobis, Ibidem, y. 20 : Memoria memor ero, et tabescet in me anima mea.

Est autem memoriale Domini abeuntis, et est recordatio insequendi in desiderio. Et sic dicit Dionysius, quia in memoriam reducit nobis hoc sacramentum dominicam cœnam, in qua Petrus ad sequendum accenditur, ad detestandum proditorem omnes discipuli animantur, Joannes in somnum contemplationis resolvitur, solus Judas diabolo superadimpletur.

Petrus enim dixit, Joan. xiii, 37 : Quare te non possum sequi modo ? animam meam pro te ponam. Luc. xxii, 33: Tecum paratus sum et in carcerem, et in mortem ire : majus habens desiderium quam vires ad sequendum. Hoc ergo desiderium Petri in memoria tenere debet, qui sacramento Christi communicat. Turpe est enim Christum præcedere, et non sequi eos, qui jam per sacramentum sibi sunt incorporati.

De secundo autem dicitur, Joan. xiii, 23, quod omnes discipuli hæsitantes, Petro innuente Joanni, et Joanne interrogante, dixerunt : Domine, quis est, scilicet qui tradet te? in magna detestatione habentes traditorem. Et similiter omnes dixerunt : Numquid ego sum, Domine 2 ? Et in hoc recordandum est, ne Dominum jam susceptum in cordis et corporis ho-

<--- Page Split --->

spitium, tradamusv ili pretio peccali: et nos ipsos semper examinemus, ne aliquid proditionis in nobis inveniatur. Ad Hebr. n1, 12 : Videte, ne forte sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis, discedendi a Deo vivo. Ne cum Juda proditore communicemus, de quo dicit Christus, Psal. xl, 10 : Qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Et praecipue ne Sacerdotes et Episcopi hoc facerent, qui saepe vendunt sacramenta pretio Judae et Simonis magi.

Cum Joanne autem resolvi debemus ad recumbendum in pectore Domini, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei absconditi : sicut dicitur, Joan. xxi, 20 : Qui et recubuit in cena super pectus Domini. Signum enim pessimum est, si tam suavis cibus nullum in nobis operatur somnum contemplationis. Praecipue cum in cena datum sit, in qua dantur obsonia, hoc est, cibaria ob somnum, sive propter somnum sumpta. Psal. cxxvi, 2 et 3 : Cum dederit dilectis suis somnum, ecce hæreditas Domini, etc. In signum hujus dixit discipulis, Matth. xxvi, 45 : Dormite jam, et requiescite. Psal. iv, 9 : In pace in idipsum dormiam, et requiescam, hoc est, in pace refectionis et conscientiae tendam in id quod semper est idipsum. Et sic somno contemplationis dormiam et requiescam.

sacramenti proprius effectus. Septimum autem est summae dilectionis signum.

De primo horum dicit :

« Similiter et calicem, »

Supple, accepit. Accepit autem ut institueret, et tactu suo vim transsubstantialitatis inchoaret. Ad hoc enim tactus ejus, sicut in premissis diximus, ordinabatur. Sicut enim dicitur, Luc. vn, 46, et Marc. v, 30, ad tactum ipsius, ipse cognovit virtutem de se exisse in omne quod tangit. Et sic egressa est virtus ejus in calicem per tactum ipsius. Et hoc praevidens in spiritu, Psal. lxxiv, 9, dixit : Calix in manu Domini vini meri, etc.

Per hoc igitur quod dicitur : « Similiter et calicem » quem accepit, virtus institutionis sacramenti significatur. Cum enim sit sacerdos secundum ordinem Melchisedech, non debuit tantum offerre panem, sed debuit etiam offerre vinum. Sic etiam Patriarcha Jacob, Genes. xxvi, 25, postquam patri obtulit cibos, obtulit ei similiter et vinum.

Hæc igitur est causa institutionis hujus sacramenti. Sicut enim pane confirmatur cor hominis ad conscientiae confortationem, ita etiam vino lætificatur cor ad gaudii æterni conceptionem. Psal. cun, 15 : Panis cor hominis confirmat. Et addidit : Vinum lætificat cor hominis. Hæc etiam duo sunt satisfacientia duobus naturalibus desideriis, scilicet fami, cui spiritualiter instituitur sacramentum corporis : et siti cui instituitur sanguinis sacramentum. Matth. v, 6 : Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. Unde his duobus respondet quod dicitur, Joan. vi, 36 : Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus. In duobus enim ad nos maximam voluit ostendere charitatem, in operando scilicet, et patiendo. In operando autem maximum fuit, quod corpus suum dedit : in patiendo maximum, quod pro nobis sanguinem fudit.

« Similiter et calicem, postquam cænavit, dicens : Hic est calix. »

Hic tangit de sacramento sanguinis. Notantur autem in hoc sacramento septem, quorum primum est divina institutio, quae in omni sacramento locum habet : quia sacramentum non habet vim nisi a divina institutione. Secundum autem est temporis congruentia. Tertium, sacramenti propria materia. Quartum, novi testamenti dedicatio. Et quintum, in hoc sacramento res causata, et significata, et contenta. Sextum vero est hujus

<--- Page Split --->

Et ideo post corporis sacramentum, etiam sacramentum sanguinis instituit.

Quærunt quidam magis curiosi quam devoti, ex quo corpus sine sanguine non est, neque sanguis Christi est extra corpus suum, ad quid oportuit institui sacramentum sanguinis, postquam corporis sacramentum erat institutum ?

Sed ad hoc dicimus, quod quamvis hæc duo indivisa sint secundum naturam, tamen divisos habent effectus : quia unum est ad incorporandum Christo ordinatum, ut nos in ipso, et cum ipso hostia Patri offeramur. Sanguis est ad ablutionem peccatorum. Unde dicitur, ad Hebr. ix, 22, quod sine sanguinis effusione non fit remissio. Genes. xlix, 11 : Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uva pallium suum.

Et quod dicunt, quod corpus non est sine sanguine, neque e converso. Hoc verum est : sed tamen ex virtute sacramenti, sacramentalis sanguis non est in corpore : nec sacramentale corpus est in sanguine. Sed unum est in altero propter unionem naturalem unius ad alterum : quia scilicet sanguis non habet naturale receptaculum nisi in corpore, et corpus non habet naturalem infusionem nisi a sanguine. Ut igitur ex sacramento et sacramentaliter coenam perfectam Christi habeamus, oportuit institui ut et sacramentaliter haberetur corpus, et sacramentaliter haberetur sanguis. Hæc igitur est causa et modus institutionis. Sic nos salvat Rex et Sacerdos noster de area et torculari : quod facere rex Samariae non potest 1, per quem hæretici significantur. Matth. vi, 27 : Numquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus ? hoc est, corporis Christi dulcedinem ? Quasi dicat : Non.

« Postquam cœnavit. »

Ecce tempus institutionis. Prius enim est ceenandum, ut Christo incorporemur :

et deinde sanguis sumendus, ut intimis nostris influat sanguis redemptionis. Sic enim fit in nobis, quod dicitur, Apocal. vii, 14 : Laverunt stolas suas, et dealbaverunt eas in sanguine Agni. Sic enim Christus fuit per intima nostra nos ubique sanctificans. Psal. 1, 9 : Asperges me, Domine, hyssopo, et mundabor. Hyssopus enim herba est sanguinem purificans : et significat purum sanguinem Domini Jesu, qui nos mundat. Exod. xxiv,8, et ad Hebr. ix, 19,20, Moyses accipiens hyssopum, sumptum sanguinem respersit in populum, dicens : Hic est sanguis testamenti, quod mandavit ad vos Deus.

Sic ergo post corporis institutionem, sanguinis sacramentum est institutum, et hac necessitate.

« Dicens : Hic est calix. »

Hic tangitur istius Sacramenti propria materia.

« Hic est calix, » hoc est, calida potio, quae in potionibus simplicibus est vinum. Nec voluit Dominus aquam habere pro materia, quia insipida est : quod non competit maximi saporis sacramento. Nec voluit liquorem commixtum pro materia habere, sicut medonem, vel cervisiam, vel moretum, vel aliquid tale : quia non competit simplicitati, et sinceritati sacramenti : sed vinum quod calidum, cordis latificativum, et corporis nutritivum : et calor quidem ipsius competit charitati : laetitia autem concepta, in corde aeternae jucunditati : nutrimentum autem restaurationi spiritus in refectione sapientiae : intellectui maxime congruit et elevationi. Est praeterea humidum in sitis exstinctionem, vaporosum in suavissimae quietis operationem, et commune satis in omnium commoditatem.

De primo autem, hoc est, de calore charitatis dicitur, Cantic. v, 1: Comedite, amici, et bibite, et inebriamini, charis-

<--- Page Split --->

sini. Charissimi enim tunc charitate, hoc vino calido inebriantur. Hoc vino charitatis est Dominus calefactus, quando sui obliviscens, prae amore se nobis tradidit : sicut Joseph inebriatus est coram fratribus suis 1. Hoc calore inmaduit Anna, quando seipsam excedens largiter flevit, petens a Domino magni Propheta petitionem 2.

De cordis autem laetitia dicit ipsa vitis, Judicum, ix, 13 : Numquid possum deserere vinum meum, quod laetificat Deum et homines ? In hoc enim vinum fortissimum est, ut dicitur, III Esdræ iii, 10. Proverb. xxxi, 6 et 7, sic præcipitur vinum dari merentibus, ut suæ tristitiæ obliviscantur, hoc est, tristitiæ illius qua quilibet peccator desperaret, si eum dulcedo pretiosi sanguinis Christi, qui pro ipso fusus est, non laetificaret.

Refectioni etiam hoc sacramentum congruit : quia inter magis refcientia est vinum dulce rubeum, ut dicit Avicenna. Sic enim Christus assimilat se pelicano solitudinis, de quo inter caetera dicitur, quod pullos suo sanguine nutrit, et vivificat, et format. Joan. vi, 56 : Sanguis meus vere est potus. Magis enim potu nutrimur, quamdiu sumus parvuli in Christo. Lac etiam, de quo Sancti loquuntur, quod est nutrimentum fidelium parvulorum de sanguine formatur, et per ubera sanguinis colatus ad bibendum sanguis est. Et hoc modo facit nobis Christus. Et ideo ipse est terra lacte manaus et melle : lacte in sacramento sanguinis, et melle in mellea dulcedine sacramenti ejusdem. Cantic. v, 1 : Comedi favum cum melle meo, bibi vinum meum cum lacte meo. Haec enim omnia idem sunt. Favus enim est sanguis in corpore, sicut mel in cera. Mel autem dulcedo sanguinis eliquata. Vinum autem sanguinis sub sacramenti specie. Lac autem completus sanguis ad nutrimentum.

Hoc vinum est humidum in sitis exstinctionem. Et ideo dicitur, Proverb. ix. 5 : Bibite vinum quod miscui vobis. Vinum enim mixtum est sanguis Christi cum populo : sicut etiam sanguis mixtus aqua de latere fluxit. Et tule vinum melius sitim refrigerat. Hoc modo dicit, Isa. lv, 1 : Emite absque argento, et absque ulla commutatione vinum et lac. Jam enim diximus, quod gratis datur sacramentum, et quod lac est eliquatio sanguinis, et quod vinum est sanguis sub specie sacramenti. Et sic etiam aquamiscetur in calice tanta, quanta converti possit a vino, ut in saporem vini transeat, et non vinum ad saporem aqua convertatur : quia, Joan. ii, 7 et seq., Christus convertit aquam in vinum, hoc est, populum insipidum in saporem divinum : non autem vinum corrupit in aquam.

Hoc vinum est vaporosum in suavissimæ quietis resolutionem. Unde et sponsa quæ dormit sic quod cor suum vigilet 3, se dicit esse introductam in cellam vinariam : cujus vini vapore in quietæ contemplationis somnum resolvatur. Et ideo sponsus dicit, ibidem, iii, 3 : Adjuro vos, filiæ Jerusalem, per capreas cervosque camporum, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit. Filiæ quidem Jerusalem sunt fideles, aliquando necessitatibus suis contemplationi deditos pulsantes, et curis suis inquietantes. Hi adjurantur per capreas, hoc est, limpida veritatis visiones : quia caprea limpide videt : et cervos, hoc est, gaudiorum saltus in campis spiritualis libertatis, ne suscitetur dilecta, donec ipsa de tam dulci somno ad seipsam revertatur.

Hoc etiam vinum commune satis est in omnium commoditatem : quia non ubique quidem vites sunt, sed tamen vinum facile vehitur ad totum orbem terrarum. Et ideo de communi satis habetur

<--- Page Split --->

materia. Et ideo de vinea Domini quæ mundum operit, dicitur, Psal. lxxix, 11 et 12: Operuit montes umbra ejus, et arbusta ejus cedros Dei. Extendit palmites suos usque ad - mare, et usque ad flumen propagines ejus : quia hoc sacramentum in totum terrarum orbem est diffusum, sicut et Christi sanguis pro omnibus est fusus, et omnibus infusus.

« Novum testamentum in sanguine meo, qui pro vobis fundetur. »

cramentaliter intima conscientiarum nostrarum perfunduntur. Apocal. i, 5 : Dilexit nos, et lavit nos in sanguine suo. Efficax enim abluitvum est sanguis, in quo est virtus deitatis, cui conscientiarum sordes resistere non possunt. Ad Hebr. xii, 24 : Accessistis ad sanguinis aspersionem, melius loquentem quam Abel : quia sanguis Abel clamavit vindictam, et sanguis Christi perfectam remissionem.

« Qui pro vobis fundetur. »

Ecce novi testamenti dedicatio, in quo Deus nobis suam confirmavit haereditatem, testamento sui sanguinis legatam. Vetera enim transierunt, sicut supra dictum est. Et in signum hujus in die cenae deteguntur et lavantur altaria, quasi innoventur a veteribus, et ad nova sacramenta praeparentur. Isa. xxvi, 3 : Vetus error abiit. I ad Corinth. v, 8 : Epulemur, non in fermento veteri, neque in fermento malitia et nequitia, sed inazymis sinceritatis, et veritatis. Et, ibidem, y. 7 : Ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi. Haec autem innovatio per sanguinem Christi facta est. Ad Roman. vi, 4 : Quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vita ambulemus : innovati novo sanguine Jesu Christi, et abstergentes sanguinem hircorum et vitulorum, et ea quae in antiquorum pecorum sanguine immolabantur. Ad Hebr. ix, 11 et 12 : Christus assistens Pontifex futurorum bonorum, per amplius et perfectius tabernaculum non manufactum, id est, non hujus creationis : neque per sanguinem hircorum, aut vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in Sancta, æterna redemptione inventa. Et hoc est quod dicit quinto.

« In sanguine meo. »

Per quod notat rem significatam, et causatam, et contentam in sacramento, quae est verus Christi sanguis, quo sa-

Et hic notatur hujus sacramenti proprius effectus. Pro nobis enim qui tradi meruimus, tradetur sanguis Christi ut nos liberemur. I Petr. i, 18 et 19 : Non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis, sed pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi. Et ideo dicitur sanctificatus, secundum etymologiam quasi sanguine tinctus. Ad Hebr. x, 28 et 29, gravis comminatio ponitur ei, qui sanguinem sanctificationis, inquinatione secundarum sordium per reditum ad peccatum, ducit pollutum, sic : Irritam quis faciens legem Moysi, sine ulla miseratione duobus vel tribus testibus moritur : quanto magis putatis deteriora mereri supplicia qui Filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit, in quo sanctificatus est, et spiritui gratia contumeliam fecerit? Quasi dicat : Multo majora meretur ille supplicia quam mortem temporalem.

Hoc etiam est maximi amoris signum. Quamvis enim in magnifico dono quo dedit seipsum, magni amoris sit signum, tamen in patiendo, et sanguinis effusione magis est difficultatis. Et ideo dicit, Joan. xv, 13 : Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Constat autem quod sedes animae secundum legem in sanguine est. Et ideo sanguinis effusio maximi amoris signum est. Propter

<--- Page Split --->

quod etiam, Exod. xii, 22 et 23, postes fidelium sanguine rubricari præcipiuntur : ut signo divinæ dilectionis in eis apparente, exterminator in eis non habeat potestatem.

Hoc est igitur quod dicit.

« Verumtamen ecce manus tradentis me mecum est in mensa.

Et quidem Filius hominis, secundum quod definitum est, vadit : verumtamen væ homini illi per quem tradetur.

Et ipsi coeperunt quaerere inter se, quis esset ex eis qui hoc facturus esset. »

Hic caute tangit proditoris revocationem.

Habet autem duas partes : in quarum prima facit quod dictum est : in secunda autem, de hoc inter discipulos non sibi de tanto scelere conscios, oritur quaestio.

In primo horum tria dicuntur : in quorum primo, per dulcem cibum quem ministrat, et per deitatem qua secreta cordis dijudicat, proditorem ad pœenitentiam revocat : in secundo autem, se a redemptione generis humani propter proditionis horrorem ostendit non deficere, vel desistere : in tertio, per comminationem iterum revocat proditorem.

Dicit igitur :

« Verumtamen. » Quamvis ego tanta signa dilectionis ad vos ostendam, « verumtamen, » hoc est, sed adversa vice dico vobis, « quod manus tradentis, » non curantis de amore ostenso, et econtra inimicitias agentis, « mecum est in mensa, » accipiens cibum in hac mensa majori, quam vobis duodecim præparavi. Psal. liv, 15 : Qui simul mecum dulces capiebas cibos. Et ex hoc videtur quod Christus Judæ dederit suum corpus. Et hoc quidem concedit Hilarius. Sed alii contradicunt : sed dicunt quod porrexit ei buccellam intintci panis in

vino. Et quia tunc Christus comedit cum discipulis de eadem cœna, dicunt quod etiam Christus tunc sumpsit corpus suum. Et hoc concedit Chrysostomus : et hoc videtur mihi esse veritas. Et significavit per hoc quod ipse sibi suum mysticum corpus incorporaret. Unde, ad Hebr. ii, 14 : Quia pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem : ut per mortem destrueret eum qui habebat mortis imperium. Et significaverunt hoc antiqui tali versu :

Rex sedet in cœna, turba cinctus duodena : Se tenet in manibus, se cibat ipse cibus.

Si etiam quaeritur, Utrum Christus tunc exhibuit corpus suum mortale et passibile, sicut tunc habuit, quare inter dentes masticatus nihil doloris passus fuit? Si autem exhibuit impassibile, tunc tale exhibuit quale non habuit : et ita in sacramento veritatis finxit. Quod est valde inconveniens.

R eso n s io . Adhocdicendum , quodtunc suum corpus quale tunc fuit, exhibuit passibile et mortale : sed exhibuit ut integrum et simplicem cibum. Et ideo masticatio (quæestquædamfractio ) non in corpore, sed in formisquæcor - pus circumstant, fuit. Et ideo Christus non dividebatur, sed integer totus sub qualibet particula sumebatur. Et sic etiam nunc masticatur, et masticari debet : quia masticatio sacramentale signum est frequentis reditus super cibum qui sumitur.

Sic ergo, « manus tradentis me mecum est in mensa. » Sic, heu! hodie frequenter est, cum mali sacerdotes et alii mali huic sacramento communicant. Proverb. xm, 23 : Justus comedit, et replet animam suam : venter autem impiorum insaturabilis. Justi enim sumunt et sacramentaliter et spiritualiter : et ideo sumunt ad peccatorum propitiationem, et incorporantur Christo. I Joan. n, 2 : Ipse est propitiatio pro peccatis

<--- Page Split --->

nostris : non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi. De indigne autem sumentibus dicitur, I ad Corinth. xi, 27 : Qui manducaverit panem hunc, et biberit calicem Domini indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini.

hoc. Et Christus respondit : Vade post me, Satana, quia non sapis ea quæ Dei sunt.

« Facta est autem et contentio inter eos, quis eorum videretur esse major. »

« Et quidem Filius hominis vadit, »

Hoc est, ad patiendum pro redemptione hominis procedit et proficit. Joan. xiv, 31 : Ut cognoscat mundus quia diligo Patrem, et sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio. Surgite, eamus hinc.

Non dubium quin eat ad Passionem « secundum quod est definitum est » a Patre Deo, ad cujus diffinitionem omnia fecit. Unde, ad Philip. n, 8 : Factus obediens, scilicet Patri, usque ad mortem, mortem autem crucis. Et ideo Passio mea Deo gratissima est et accepta, quamvis actio traditoris et occidentium displiceat. Unde versus :

Actio displicuit, Passio grata fuit.

« Verumtamen væ homini illi, etc. »

Et ideo « væ » æternæ damnationis, « homini illi per quem tradetur. » Matth. xxvi, 24 : Bonum erat ei si natus non fuisset homo ille. Matth. xvii, 7 : Necesse est ut veniant scandala, verumtamen væ homini illi per quem scandalum venit.

« Et ipsi, »

Scilicet discipuli, « caperunt quærere inter se, » non sibi de tanto crimine conscii, « quis esset ex eis » duodecim, « qui hoc esset facturus. » Dicit autem Chrysostomus, quod maxime Petrus hoc quærebat. Habebat enim intentionem illum occidendi, sed Christus impedire voluit : et ideo Petro non indicavit. Unde, Matth. xvi, 22 et 23, dixit Petrus : Absit a te, Domine non erit tibi

Hic incipit istius capituli secunda pars, quæ est de confortatione discipulorum.

Dicuntur autem hic tria : in quorum primo communis confortatio ponitur contra elationem : in secunda autem parte, ponitur confortatio principis Apostolorum contra dæmonis tentationem : in tertia autem, confortantur omnes communiter, quod consilio humano utantur contra Judæorum persecutionem.

In harum partium prima duo sunt : in quorum primo contentionis ponitur occasio : in secundo autem, communis ponitur confortatio.

In primo horum duo tanguntur : contentio, et contentionis materia.

Dicit igitur quod

« Facta est contentio. » Ex hoc enim quod quemdam de proditione suspectum habebant, et ex hoc quod Christus secum tres in monte transfigurationis assumpserit, suboriebatur contentio, quod quidam erunt ampliori honore digni, et quidam magis despiciendi.

Cum autem dicat Ambrosius, quod « contentio est impugnatio veritatis cum « confidentia clamoris : » sic non sumitur hic contentio : sed dicitur contentio, quia simul tendebant certatim ut honore invicem prævenirent : eo quod quilibet alium sibi secundum doctrinam Domini præferebat, et alter illum honorem sibi exhibitum refutabat, et convertit eum in eum qui se honorabat. Et hoc modo exponit Ambrosius. Ad Roman. xii, 10 : Honore invicem prævenientes. Ad Roman. xiii, 7 : Reddite omnibus debita : cui honorem, honorem.

<--- Page Split --->

Sed ista expositio non videtur conveniens : quia cum hoc bonum sit, superflue Christus hoc in Apostolis correxisset. Et ideo consentiendum est Chrysosstomo, qui dicit quod aliquid humanum in hac contentione passi sunt Apostoli, et de aliqua elatione dignitatis in conspectu Christi tentati. Videntes enim quosdam assumi, notari etiam aliquem de proditione, cupiebat quilibet eorum apud Christum major esse, ne de tali scelere notaretur. Sic mater filiorum Zebedei, Matth. xx, 21, quae dixit : Dic ut sedeant hi duo filii mei, unus ad dexteram tuam, et unus ad sinistram in regno tuo. Caeteri autem Apostoli indignati sunt de duobus : quia talia de se praesumerent, et ad petendum pro se matrem incitassent. Propter hoc etiam Dominus redarguit duos illos, quia mater eorum talia pro eis petivisset.

« Dixit autem eis : Reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem habent super eos, benefici vocantur.

Vos autem non sic : sed qui major est in vobis, fiat sicut minor : et qui præcessor est, sicut ministrator. »

« Dixit autem eis, » Christus discipulis. Revocat autem eos ab errore isto per tria : per dissimilitudinem principatus terreni et cœlestis, per exemplum sui, et per æqualitatem suæ vocationis ad Apostolatum.

De primo dicit tria : primo, in terrenis principantes describit : secundo, dissimilitudinem suorum ad illos ponit : tertio, quales sui esse debeant instruit.

Adhuc autem, In primo horum duo tangit : dominationem regentium, et potestatem beneficorum.

Talis igitur « contentio facta est inter eos. »

De primo dicit :

« Reges gentium. »

« Quis eorum videretur esse major. »

Quod autem hic minus dicitur, Matth. xvii, 1, suppletur. Ubi dicitur, quod accesserunt discipuli ad Jesum dicentes : Quis, putas, major est in regno cœlorum? Hæc est enim contentionis eorum materia. Putabant enim regnum cœlorum illico esse inchoandum, sicut in præhabitis dictum est : et in regni illius claritate putabant aliquos aliis esse præferendos. Et ideo de dignitate temporali non litigabant : quia nec in illa regem suum videbant excellere : sed de dignitate regni cœlorum, quod statim putabant per virtutem aperte justitiae inchoandum. In hoc autem regno major est, qui in oculis suis minor est. Matth. xi, 11 : Qui minor est in regno cœlorum, major est illo, qui inter natos mulierum major fuit. Eccli. ii, 20 : Quanto magnus es, humilia te in omnibus. Et hoc etiam per exemplum videbant in Magistro.

Hoc est, qui secundum jura Gentium, quae tamen a Deo sunt, « reges » sunt, hoc est, qui alios, leges utiles et honestas condendo, regunt : quia si aliter facerent, non reges sed tyranni vocarentur.

Illi ergo tales reges « dominantur eorum, » hoc est, dominium exercent superpositionis in eos. Dominus enim cum severitate coercet subditos. Psal. n, 9 : Reges eos in virga ferrea, et tamquam vas figuli confringes eos. Isa. xix, 4 : Tradam Aegyptum in manu dominorum crudelium, et rex fortis dominabitur eorum.

« Et qui potestatem habent super eos. »

Jure ordinatam per gladium coercendi malos ad laudem bonorum, « benefici vocantur, » quia ad litteram multis benefac iunt. Tamen quaedam Glossa dicit : « Qui potestatem habent largiendi, be-

<--- Page Split --->

nefici vocantur. » Sed hæc expositio non consequens est, neque ad præcedens, neque ad sequens. Unde præcedens tenenda est. Ad Roman. xiii, 4 : Non sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit. Sic enim regnum Gentium confortatur in timore. Job, xix, 29 : Fugite a facie gladii, quoniam ultor iniquitatum gladius est.

« Vos autem non sic. »

Hoc enim in principio Ecclesiae fieri non potuit, quam in humilitate et charitate fundari oportuit, et non in dominio et fastu regali. I Petr. v, 3 : Non ut dominantes in cleris, sed forma facti gregis ex animo. Postea autem confortata Ecclesia, cum mali in ea multiplicarentur, tunc oportuit redire ad regalem et dominalem timorem, ut mali comprimerentur.

Et hoc est quod dicit : « Vos autem, » Ecclesiae fundatores, « non sic. »

« Sed qui major est in vobis, »

Potestate spirituali, « fiat sicut minor, » qui ad nullam eligitur potestatem : quia, sicut dicit Philosophus : « Nemo elegit juvenes duces : quia non constat eos esse sapientes. » Matth. xvii, 4 : Quicumque humiliaverit se sicut parvulus iste, hic est major in regno caelorum : quia ille magis est ad fundandum Ecclesiam idoneus. In primitiva enim Ecclesia non curabatur multum de potestate, sed omnes ad humilitatem et charitatis exempla respiciebant. Et hoc etiam voluit Dominus quando dixit, Matth. xi, 29 et 30 : Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde... Jugum enim meum suave est, et onus meum

leve. Nihil enim levius est quam in humilitate et mansuetudine gubernare subjectos, quamdiu tempora hoc patiuntur. Statim autem quando multitudo malorum cogit cum severitate et austeritate procedere : tunc sicut et Moysi res intolerabilis esse videbatur 1, ita efficitur etiam prelatio Ecclesiae intolerabilis : nisi aliquis fastu delectatus velit tolerare, vel forte fovere malos : sicut faciunt prelati nostri temporis qui magis vicem habent Sardanapali 2, quam vicem Jesu Christi.

« Et qui præcessor est, »

Gradu prælationis : quia exemplum debet præbere et viam ostendere. Et respondit ei quod ante dixerat : Qui potestatem habent inter eos. Præcessores enim sunt in Ecclesia, qui potestatem habent Ecclesiasticam. Illi enim in omni persecutione primi præcedunt ad martyrium. Et illi sunt qui ad omnes bonos præcedunt ad exemplum.

Et ideo dicit: Sit « sicut ministrator. » I ad Corinth. iv, 1 : Sic nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei. Numer. viii, 26 : Erunt Levitæ ministri fratrum suorum in tabernaculo fæderis, ut custodiant quæ sibi fuerint commendata.

« Nam quis major est, qui recumbit, an qui ministrat? nonne qui recumbit? Ego autem in medio vestrum sum, sicut qui ministrat. »

Hic seipsum hujus doctrinae ponit exemplum.

Et duo facit circa hoc. Primo enim recumbentis et ministrantis circa hono-

1 Cf. Numer. xx, 1 et seq. 2 Iste Sardanapalus fuit ultimus rex Assyriorum, et voluptuosissimus, qui inventus est a vasallis suis inter mulieres in habitu earum, et

nens : propter quod indignati sibi, conspiraverunt contra eum : quod sentiens, finaliter seipsum concremavit (Nota edit. Lugd.)

<--- Page Split --->

rem exteriorem ponit commune judicium : secundo, seipsum perfectæ humilitatis ponit exemplum.

Dicit igitur : « Nam quis major est, » judicio hominum fastum exteriorem attendentium, « qui recumbit, » sicut dominus, « an qui ministrat, » sicut famulus ? Et constat quod in omnibus praefertur dominus ministro.

Et hoc est quod dicit : « Nonne qui recumbit, » supple, est major judicio sæculi ?

« Ego autem in medio vestrum sum, »

Ut unusquisque ad me habeat respectum. Joan. i, 26 : Medius vestrum stetit quem vos nescitis.

« Sicut qui ministrat. » Ad Philip. n, 7 : Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens. Eccli. ni, 20 : Quanto magnus es, humilia te in omnibus. Sic enim, ut diximus, oportuit fundari Ecclesiam : quamvis jam fundata et multiplicata non ita possit gubernari. Matth. xx, 28 : Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare, et dare animam suam redemptionem pro multis. Luc. xii, 37 : Præcinget se, et faciet iilos discumbere, et transiens ministrabit illis.

1 5

« Vos autem estis qui permansistis mecum in tentationibus meis. »

Hic suadet idem ab æqualitate vocationis.

Et tangit quatuor : primum est vocatorum meritum : secundum autem, in gloria regni vocatorum præmium : tertio, tangit eum quem percipient in bonis regni fructum : quarto, subjungit illum quem habebunt in potestate judiciaria honoris cumulum.

De primo, sicut gratus Dominus dicit se acceptasse virtutis discipulorum obsequium : et circa hoc dicit quinque : quorum primum est, quod signanter

obsequentes sibi discernit, cum dicit : « Vos estis. » Quasi dicat : Non alii tales sunt. Zachar. in, 8 : Audi, Jesus, sacerdos magne, tu et amici tui qui habitant coram te, quia viri portendentes sunt. Magna enim portendunt viri quos signanter Jesus sacerdos magnus ab aliis discernit, dicens : « Vos estis. » Joan. xv, 13 : Vos dixi amicos : quia omnia quæcumque audivi a Patre meo, nota feci vobis. Psal. cxlivii, 20 : Non fecit taliter omni nationi, et judicia sua non manifestavit eis.

Secundo autem, perseverantiam in fide de ipsis subjungit, cum dicit : « Qui permansistis. » II ad Timoth. ii, 19 : Firmum fundamentum Dei stat, habens signaculum hoc. Non enim sunt de illis de quibus dicitur, Eccli. vi, 10 : Est amieus socius mensæ, et non permanet in die necessitatis.

Tertio, dicit sui associationem, quando dicit : « Mecum. » Cum Christo enim est, qui sibi in omnibus consentit, et adjutor suus in bello contra diabolum existit. Psal. xcii, 16 : Quis consurget mihi adversus malignantes ? aut quis stabit mecum adversus operantes iniquitatem ? I. Paralipom. xii, 18 : Tui sumus, o David, et tecum, fili Isai.

Quarto, notat obsequii difficultatem, cum dicit : « In tentationibus : » quia in magnis persecutionibus tentationum permanere est difficile. Jacob. i, 12 : Beatus vir qui suffert tentationem, quoniam cum probatus fuerit, accipiet coronam vitæ, quam repromisit Deus diligentibus se. Sapient. iii, 3 et 6 : Invenit illos dignos se. Tamquam aurum in fornace probavit illos.

Quinto, addit hoc quod est pleni amoris indicium, cum dicit : « Meis. » Tentationes enim Sanctorum reputat suas esse. Zachar. ii, 8 : Qui tetigerit vos, tangit pupillam oculi mei. Act. ix, 4 et 5 : Quid me persequeris?... Ego sum Jesus, quem tu persequeris.

<--- Page Split --->

« Et ego dispono vobis sicut disposuit mihi Pater meus, regnum. »

Hic tangit in gloria regni vocatorum præmium.

« Et ego, » cujus est ex hæreditate, « dispono, » omni jure gestationis, « vobis, » qui sic mecum permansistis, « regnum » mei principatus, et mei decoris. Sapient. v, 17 : Accipient regnum decoris, et diadema speciei de manu Domini. Ad Coloss. i, 13 : Eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii dilectionis suæ. Et ideo non oportet hic multum contendere de principatu : quia de humilitate suscitantur regni mei principes. I Reg. ii, 8 : Suscitat de pulvere egenum, et de stercore elevat pauperem : ut sedeat cum principibus, et solium gloriæ teneat.

Eo autem jure dispono vobis regnum, « sicut mihi Pater meus, » per naturam, « disposuit. » Joan. i, 14 : Vidimus gloriam ejus, gloriám quasi Unigeniti a Patre, plenum gratia et veritatis. Ut sicut ego hæres sum per naturam, ita vos sitis hæredes per adoptionis gratiam. Ad Roman. viii, 16 et 17 : Ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei. Si autem, filii, et hæredes : hæredes quidem Dei, cohæredes autem Christi.

30 « Ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo. »

Hic tangit eum quem percipient in bonis regni fructum.

Tangit autem duo : refectionis videlicet fructum, et sessionis dignitatem.

Refectio autem est in duobus, secundum duos naturales appetitus.

De primo elicit : « Ut edatis. » Comestio autem est in dulcedine divina fruitionis et bonitatis. Psal. lxvn, 11 : Parasti in dulcedine tua pauperi, Deus. Psal. lxiv, 5 : Replebimur in bonis domus tua. Jerem. xxxi, 14 : Incribabo

animam sacerdotum pinguedine, et populus meus bonis meis adimplebitur.

« Et bibatis, » in potu sapientiae. Et hoc est secundum desiderium naturale. Comedent enim de fructu bonitatis, et bibent de liquore limpissimæ veritatis et æternæ jucunditatis. Isa. xxv, 6 : Faciet Dominus exercituum omnibus populis in monte hoc convivium pinguium, convivium vindemiae, pinguium medullatorum, et vindemiae defecatae. Psal. xxxv, 9 : Inebriabuntur ab ubertate domus tua : et torrente voluptatis tua potabis eos.

« Super mensam meam in regno meo. »

Ecce discubitus honoris. Dicitur autem mensa plena et ornata, exhibitio deitatis ad fruendum. Psal. xxii, 2 : In loco pascua ibi me collocavit. Psal. lxxvii, 20 : Numquid et panem poterit dare, aut parare mensam populo suo ?

« Et sedeatis super thronos, judicantes duodecim tribus Israel. »

Hic tangit illum quem in judiciaria potestate habebunt honoris titulum.

« Et sedeatis, » ut judices. I ad Corinth. vi, 2 : An nescitis quoniam sancti de hoc mundo judicabunt ? Psal. cxlix, 9 : Ut faciant in eis judicium conscriptum, gloria hæc est omnibus sanctis ejus.

« Super thronos » regales duodecim, hoc est, in mentibus omnium judicandorum, qui per duodenarium intelliguntur : quia duodenarius habet decalogum præceptorum, et duo mandata dilectionis, per quæ decalogus impletur. Apostoli igitur resultatione doctrinae suæ in mentibus judicandorum sedebunt : et per ipsam doctrinam in mentibus judicandorum depictam discernent, qui et quare salventur, qui et quales damnentur. Psal, cxxi, 5 : Illic sederunt sedes in judicio.

<--- Page Split --->

« Judicantes, » per doctrinae illuminationem, « duodecim tribus Israel, » hoc est, universitatem salvandorum, et damnandorum. Omnes enim illi ad salutem vel ad damnationem judicabuntur per splendorem doctrinae Apostolicae in conscientiis uniuscujusque. Matth. xix, 28 : Sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel.

« Ait autem Dominus : Simon, Simon, ecce Satanas expetivit vos ut cribraret sicut triticum :

Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua : et tu aliquando conversus confirm a fratres tuos. »

Hic tangit specialiter principis Apostolorum confortationem.

In hac autem parte duo facit. In primo quidem Satanae tentationem, qui jam potestatem tentandi accepit, revelat in communi. Secundo autem, hujus ordinem praedicit in speciali.

« Expetivit vos, » hoc est, tentandi potestatem jam in vos a Deo oblinuit. Unde, Job, i, 11, dixit Satan ad Dominum : Extende paululum manum tuam, hoc est, da mihi potestatem tentandi non restrictam.

« Ut cribraret, » hoc est, purgaret. Et hoc quidem non est de intentione Satanae, qui semper praecipitare intendit, non purgare. Et ideo, ut, consecutivum est : quia ad tentationem suam sequitur purgatio, quamvis non intendat.

« Sicut triticum, » a quo per cribrum sordes et palce separantur. Et ita separatus fuit proditor ab aliis. Eccli. xxvii, 3 : Sicut in percussura cribri remanebit pulvis, sic aporia hominis, hoc est, angustia, in cogitatu illius. Amos, ix, 9 : Concutiam in omnibus gentibus domum Israel, sicut concutitur triticum in cribro. Et tunc quidem pulvis a palea ejicitur, et triticum reservatur. Matth. xui, 30 : Colligite primum zizania, et alligate ea in fasciculos ad comburendum : triticum autem congregate in horreum meum.

In primo horum dicit tria : obtentam scilicet Satanae tentandi potestatem, Petri contra Satanam per orationem Domini confortationem, et quod alios confirmans, tentatis exhibeat compassionem et consolationem.

De primo dicit : « Ait autem Dominus : Simon. » Qui ipse principalis fuit : et ideo sibi dicitur, ut per ipsum haec confortatio ad alios ordinate derivetur. Psal. cxxxii, 2 : Sicut unguentum in capite quod descendit in barbam, barbam Aaron, quod descendit in oram vestimenti ejus.

« Simon. » Per nomen vocat, ut sciat se esse gratiae specialis. Exod. xxxiii, 17 : Invenisti enim gratiam coram me, et teipsum novi ex nomine.

« Ecce. » Quasi in evidenti est, quia jam per apertam malitiam traditoris exercet malitiam, « Satanas, » qui saluti adversatur. Zachar. iii, 1 : Satan stabat a dextris Jesu, ut adversaretur ei.

« Ego autem, »

Quem Pater in omnibus exaudit. Ad Hebr. v, 7 : Exauditus est pro sua reverentia. Joan. xi, 42 : Ego sciebam quia semper me audis.

« Rogavi pro te. » Joan. xvii, 11 : Pater, serva eos quos dedisti mihi de mundo.

« Ut non » finaliter « deficiat fides tua. » Hoc argumentum efficax est pro sede Petri et successore ipsius, quod fides ejus non finaliter deficiat. Nahum, 1, 15 : Non adjiciet ultra ut pertranseat in te Belial : universus interiit.

« Et tu, » ergo jam tentatus et expertus infirmitates subditorum, « aliquando, » post tentationem, « conversus, » iterum ad me post negationem, « confirma fratres tuos ». in tentatione laborantes. Ad hoc enim utilis erit tibi casus. Eccli. xxxiv, 9 : Qui non est tentatus, quid scit ? Ad Hebr. ii, 18 : In eo enim

<--- Page Split --->

in quo passus est ipse et tentatus, potens est et eis qui tentantur, auxiliari. Expertus ergo teipsum, confirma alios. Apocal. in, 2 : Esto vigilans, et confirma caetera qua mortura erant.

Et attende quod conversus, confirmat. Non conversus enim, sed adhuc negans Christum opere, vix potest confirmare, quia non creditur sibi. Eccli. xxxiv, 4 : Ab immundo quid mundabitur ? et a mendace quid verum dicetur ?

« Qui dixit ei : Domine, tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire.

Et ille dixit : Dico tibi, Petre, non cantabit hodie gallus, donec ter abneges nosse me. »

« Qui dixit ei, » Petrus scilicet Domino.

Et tanguntur hic duo : inexperta Petri praesumptio, et Domini ad cautelam negationis futurae praedictio.

Dicit igitur Petrus : « Domine, » quem solum elegi sequendum. Eceli. xxm, 38 : Gloria magna est sequi Dominum.

« Tecum paratus sum, » non quidem virtute, sed desiderio. Psal. cxvii, 60 : Paratus sum, et non sum turbatus. Psal. lvi, 8 : Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum.

« Et in carcerem, » qui est acerbior captivitatum, « et in mortem ire, » quae est acerbior pœnarum. Matth. xxvi, 35 : Etiamsi oportuerit me mori tecum, non te negabo.

Sed hic oritur quaestio triplex de littera. Una est, quia si Petrus Domino credidit, casurum se præscivit : et sic contrarium asserere non debuit. Secunda, quia si Petrus a Domino quae dicta sunt audivit, tunc Deus casum Petri sibi revelavit : et sic in tristitiam dejecit : et hoc non videtur pietati Domini convenire. Tertia quaestio est, quia

si Petrus Dominum negavit, in pristinum gradum honoris Petrus restitui non debuit. Unde, I Esdræ, ii, 62, ubi sacerdotes non invenerunt sua genealogiæ scripturam, ibi dicit Glossa : « Si mi- « nistri altaris in nefanda flagitia ceci- « derint, non sunt digni quod ad sacrum « gradum restituantur. » Ergo et Petrus post negationem restitui non debuit.

Dicendum autem ad primum, quod Petrus Christo in omnibus credidit : sed quia Christus multa comminando, multa etiam figurative dicebat, ideo hoc quod Dominus dixit absolute, de futuro dictum non contulit : et ideo non ex hoc se negaturum præsumpsit.

Ad secundum dicendum, quod in veritate, hoc quod futurum fuit, Christus revelavit. Et quia non finalis fuit Petri casus, ideo ad cautelam revelari potuit et debuit.

Ad tertium dicendum, quod Petri negatio non ex malitia, sed ex infirmitate processit, neque diu permansit : et ideo restitui potuit. Non enim dicitur divertisse qui cito redivit.

« At ille dixit : Dico tibi, Petre. »

Asserionem præmittit, et nomen : ut sciat, et Deum esse qui futura cognoscit, et non finaliter abjiciendum qui nomine proprio designatur.

« Non cantabit hodie gallus, » id est, gallicinium non perficiet. Hodie autem dicit pro die naturali. Unde, Marc. xiv, 30 : Priusquam gallus vocem bis dederit, ter me es negaturus. Job, xxxviii, 36 : Quis dedit gallo intelligentiam ? Et ad litteram ita fuit, quod ante primum galli cantum Petrus negavit, et post primum galli cantum bis negavit : et postea gallus secundum cântum dedit, ut sua infirmitatis conscius non præsumeret, et in seipso inveniret in quo aliis compateretur. In hoc ergo confirmatio Petri perficitur.

<--- Page Split --->

« Et dixit eis :

5 Quando misi vos sine sacculo, et pera, et calceamentis, numquid aliquid defuit vobis?

16 At illi dixerunt : Nihil. Dixit ergo eis : Sed nunc qui habet sacculum, tollat, similiter et peram : et qui non habet, vendat tunicam suam, et emat gladium.

17 Dico enim vobis, quoniam adhuc hoc quod scriptum est, oportet impleri in me : Et cum iniquis deputatus est. Etenim ea quae sunt de me finem habent.

18 At illi dixerunt : Domine, ecce duo gladii hic. At ille dixit eis : Satis est. »

Hic confortatio discipulorum ponitur contra mala mundi.

Et dicuntur hic tria. Primum est, quod primae missionis sive defensionis factae facit mentionem. Secundum autem est, quod pro diversitate temporum circa illam missionem facit mutationem. Tertium autem, quod hujus mutationis assignat necessitatem.

Dicit igitur : « Quando misi vos sine sacculo 1, » temporalis subsidii, qui ad aeris et pecuniae pertinet portationem, « et pera, » in qua edulii afferretur adminiculum, « et calceamentis, » in quibus magnus est decor ostentationis pedum. Haec enim omnia jam in praehabitis exposita sunt 2.

« Numquid aliquid defuit vobis ? » quia tunc dicebatur : In viam Gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis 3. Chrysostomus tamen dicit, quod inopem et nudum neque centum spoliare possunt.

« At illi dixerunt : Nihil. »

Cujus causa supra assignata est : quia tunc ad eos mittebantur qui apud se habebant decimas, ex quibus pauperes recipiebantur : et adhuc discipuli non erant odiosi : neque odiosum erat adhuc nomen Christi quod prædicabant. I ad Corinth. ix, 14 : Dominus ordinavit iis qui Evangelium annuntiant, de Evangelio vivere.

Quod autem dicit : « Sine calceamentis, » Hieronymus dicit quod Plato dixit duas corporis summitates non esse velandas : nec assuetam debere fieri capitis mollitiem, et pedum : cum hæc duo a natura habuerint firmitatem, et cæteris sint robustiora : maxime in terra in qua frigus non est intensum, nec lutum pedes inquinans. Hac igitur de causa tunc illa inhibuit, ne ad superfluitatem de his curare viderentur.

Sed quia pro varietate locorum et temporum ista varianda sunt, ideo subjungit :

« Dixit ergo eis : Sed nunc qui habet sacculum, »

In quo expensas pecuniae deferat, « tollat similiter et peram » in qua victualia comportet : quia ire oportet ad homines in quibus odiosi eritis : et saepe latere oportet in desertis et antris, in quibus non habetis comedere, nisi in peris vobiscum cibum comportetis. Ad Hebr. xi. 37 et 38 : Egentes, angustiati, afflicti : quibus dignus non erat mundus : in solitudinibus errantes, in montibus, et speluncis, et in cavernis terræ.

Et similiter dicit de armis defensionis :

« Et qui non habet, »

Scilicet gladium. In quo notatur quod

1 Cf. Matth. x, 9 et 10 ; Luc. ix, 3. 2 Cf. Enarrat. in Matthæum, x, 9 et 10. Tom. XX novæ editionis nostræ Opp. B. Alberti. Cf.

adhuc enarrationes in Lucam, ix, 3. Tom. XXII ejusdem editionis. 3 Matth. x, 5.

<--- Page Split --->

qui habet, potest tollere gladium : « et qui non habet » unde se defendat undique impugnantibus hostibus, et quaerentibus animas vestras, « vendat tunicam suam, et emat gladium. »

Est autem mirabile quia jubet emere gladium : et gladium habitum et exutum jubet in vaginam converti. Matth. xxvi, 52 : Converte gladium tuum in locum suum. Sed ad hoc respondet Ambrosius, quod jubet emi gladium, ut sit parata in Ecclesia defensio, cum opus fuerit : sed tamen fundatores Ecclesiarum, quamdiu praevalet iniquitas, magis patientia quam armis præcipit pugnare. Et ideo et gladium in Ecclesia vult esse, et non pugnare : quia defensionis potestas apud Ecclesiam est, et tamen gladius non evaginatur, nisi postquam Ecclesia jam fundata et dilatata, severitatem cogitur exercere contra malos. Quidam tamen exponunt de gladio spiritus, qui est verbum Dei. Sed hoc nihil est : quia iste non est intellectus litteralis.

Horum autem quae dicta sunt subjungit necessitatem, dicens :

sicut iniquus extra civitatem eductus Joan. xix, 17 : Bajulans sibi crucem, exivit in eum, qui dicitur Calvariæ, locum.

Hoc enim est potissimum de scriptis. « Etenim ea » scripta « quæ sunt de me, » scripta « finem habent, » hoc est, jam in fine sunt et consummatione. Unde, Joan. xix, 30 : Dixit : Consummatum est : et inclinato capite, tradidit spiritum.

« At illi dixerunt, »

Discipuli videlicet ad Christum :

« Domine, ecce duo gladii hic, »

Hoc est, spiritualis et corporalis : quorum unum exerit Ecclesiae minister, et pugnat cum eo : et hic est de quo dicitur, ad Ephes. vi, 17 : Gladium spiritus, quod est verbum Dei. Alter autem est defensionis gladius materialis, in quo non pugnat, sed manus laica in ipso pugnat, quando præcipit Ecclesiae minister : et uterque est in Ecclesia.

Et ideo sequitur :

« Dico enim vobis, etc. »

« At ille dixit eis : Satis est. »

Et tangit hic duo : causam necessitatis eorum quæ dicta sunt, et approbationem prælationis duorum gladiorum.

De primo dicit : « Quoniam adhuc hoc quod scriptum est, » hoc est, quod adhuc scriptum est : quia multa jam sunt impleta : et ea quæ restant adhuc necessario erunt implenda. Matth. v, 18 : Iota unum, aut unus apex non præteribit a lege.

« Oportet impleri in me. » Luc. xxiv, 44 : Necesse est impleri omnia quæ scripta sunt in lege Moysi, et Prophetis, et Psalmis de me.

« Et cum iniquis deputatus est. »

Hoc enim scriptum est, Isa. lii, 12, quia inter latrones crucifixus est : et

Quia quamvis in primitiva Ecclesia, prævalente iniquitate et infidelitate, non fuerit aliquis usus gladio illo, tamen, ut diximus, hoc præsidium in Ecclesia esse Christus voluit : sciens quod Ecclesia jam dilatata, sine gladio materiali gubernari non poluit. Ad Roman. xiii, 2 et seq. : Qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit : qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt. Nam principes non sunt timori boni operis, sed mali. Vis autem non timere potestatem? bonum fac, et habebis laudem ex illa. Dei enim minister est tibi in bonum. Si autem malum feceris, time : non enim sine causa gladium portat. Dei enim minister est, vindex in iram ei qui malum agit.

<--- Page Split --->

« Et egressus ibat secundum consuetudinem in montem Olivarum. Secuti sunt autem illum et discipuli.

Et cum pervenisset ad locum, dixit illis : Orate ne intretis in tentationem. »

significat impassibilitatem : penetrativum est, et sic significat sub litatem sive spiritualitatem : est etiam pervium valde et clarum, et sic significat claritatem : quae sunt quatuor dotes corporis. Et ideo Christus dilexit locum et montem Olivarum prae caeteris.

Hic incipit tertia pars hujus capituli, in qua Evangelista determinat qualiter Christus ad locum venit suae captivitatis et traditionis.

Dicit autem hic quatuor : in quorum primo dicitur qualiter Christus cum discipulis ad locum captivitatis devenit. Secundo, qualiter in illo loco oravit. Tertio, qualiter ab Angelo quemdam modum confortationis accepit. In quarto autem, qualiter discipulos ad orandum excitavit.

In primo tria facit : ipse enim ad locum venit, discipuli sequuntur, et ut orent exhortatur.

Dicit igitur :

« Et egressus » de civitate, ubi coenam fecerat, « ibat secundum consuetudinem » suam, qua saepe in nocte ad hospitium suum in Bethaniam declinabat. Et hoc est quod dicitur : « Secundum consuetudinem » suam, ut, Joan. XVIII, 1, dicit trans torrentem Cedron, ubi erat hortus quidam consitus olivis, in quem intrare causa orationis consuevit.

« In nomtem Olivarum. »

Hunc enim propter mysterium olei dilexit, quod quia lucet, significat lumen cognitionis : et quia fomentum est ignis, significat ardorem charitatis : et quia pascit, saporem dans cibis, significat fructum divinae comprehensionis : quae sunt tres animae dotes in beatiudine. Oleum etiam enatat, et sic significat agilitatem corporis : ungit, et sic

« Secuti sunt autem illum »

Illuc usque « et discipuli, » significantes quod etiam in passionibus ad praedictas in oleo glorias oportet sequi Dominum. I Petr. 1, 11 : Praenuntians eas quae in Christo sunt passiones et posteriores glorias. Qui enim Christum sequitur ad montem Passionis, invenit in ipso oleum gloriosae delibutionis. Isa. LXII, 3 : Ut darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu mæroris. Sic enim, ut dicit Psalmus cui, 13 : Exhilarans faciem in oleo. Sic Propheta magnus vasa vacua, hoc est, animas et corpora, oleo jubet impleri 1.

« Et cum pervenisset ad locum, »

In quo proditorem exspectare diffinierat. Quem quidem locum Matthæus, XXVI, 36, Gethsemani vocat : quia juxta villam sic vocatam erat.

« Dixit illis, » scilicet discipulis : « Orate, » pium affectum et intellectum totum in Deum dirigentes. Psal. cxl, 2 : Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo.

« Ne intretis » per gradus pec-cati, « in tentationem, » quia si intrabitis tunc cadetis. De hoc autem, Luc. xi, 4, dictum est multum, et Matth. vi, 13 2. Job, XXXVIII, 17 : Numquid apertæ sunt tibi portæ mortis, et ostia tenebrosa vidisti? Causam autem reddit, Marc. xiv,

<--- Page Split --->

38, quia spiritus quidem promptus est, caro vero infirma.

41 « Et ipse avulsus est ab eis, quantum jactus est lapidis : et positis genibus orabat,

Dicens : Pater, si vis, transfer calicem istum a me : verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat. »

Hic quatuor docet suo exemplo, scilicet, quod oratio sit secreta, cum reverentia, et in tempore necessitatis cum instantia, et ratione ordinata.

De primo dicit : « Et ipse avulsus est ab eis, » quia in oratione etiam ab intimis est recedendum. Genes. xxii, 3 : Exspectate hic cum asino : ego et puer illuc usque properantes, cum adoraverimus, revertemur ad vos. Matth. xxvi, 36 : Sedete hic, donec vadam illuc et orem.

« Quantum » spatium « jactus est lapidis, » ut eum gementem et rugientem non audirent. Ad Hebr. v, 7 : Preces cum clamore valido et lacrymis offerens. Psal. lxviii, 4 : Laboravi clamans, raucæ factæ sunt fauces meæ. Dicit tamen Glossa quædam, quod lapis est legis duritia, quæ jactata est per directionem in ipsum : quia testimonium ei ferebat. Sed hoc est allegorice.

« Et positis genibus, »

Ut cum reverentia orandum esse doceret. Ad Ephes. iii, 14 et 15 : Flecto genua mea ad Patrem Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in cælo et in terra nominatur. Flectit enim genua : de quo, ad Philipp. ii, 10, dicitur, quod in nomine Jesu omne genu flectatur, cælestium, terrestrium, et infernorum.

« Orabat, dicens. »

Ostendens quoniam tempore necessi-

tatis post humanum consilium ad orationem est recurrendum. Luc. xvii, 1 : Oportet semper orare, et non deficere. Jacob. v, 16 : Multum valet deprecatio justi assidua.

« Pater, si vis, »

Quia voluntati Patris supponenda est voluntas nostra.

« Transfer. » Infirmitatis naturae indicat veritatem. Hoc est, si aliter vis convenienter salvare genus humanum, tunc « transfer. »

Vel, « transfer, » ita quod non diu stet fundatus in me, sed cito transeat : ne et ego diu sim in pænis, in morte, et ne redemptio humani generis prolongetur. Psal. xxix, 10 : Quæ utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem ? hoc est,si descendens manserò in corruptione, tunc neminem sanguine meo salvabo. Transfer ergo calicem a me ut transeat, et non fundetur in morte, sed transeat ad gloriam Resurrectionis. Calix enim iræ Domini non transfertur, sed fundatur super malos. Isa. xxx, 32 : Erit transitus virgæ fundatus, quem requiescere faciet Dominus super eum.

Vel, « transfer a me, » non in me, sed in membris, ne ipsi calice iræ tuæ premantur. Dicit etiam quædam Glossa : « A me, » hoc est, a Synagoga. Hoc est, Si possibile congruenter Gentes illuminari sine Judæorum excæcatione, tunc « transfer calicem, » hoc est, reatum calicis, « a me, » hoc est, a corpore meo, quod est Synagoga. Et alias multas expositiones non est difficile facere. Sed sola prima et secunda sunt litterales.

Sic ergo : « Si vis, » et congrue fieri potest, salva tua præordinatione « transfer calicem istum a me, » hoc est, potum istius passionis quæ calida est, quia in charitate oportet quod bibatur.

Sed contra hoc objicitur, quod Christus tunc petivit quod scivit se obtinere non posse.

Ad hoc dicendum, quod falsum est :

<--- Page Split --->

quia bene obtinuit quod calix in ipso non fuit fundatus, et nihilominus veritatem sua demonstravit infirmitatis, contra haereticos qui eum verum mortalem hominem esse negaverunt. Quod autem quidam dicunt, quod haec oratio fuit sensulitatis in Christo, et non rationis : nihil est penitus, et est falsum. Rationis enim est orare, et non sensualitatis. Et ideo haec oratio fuit rationis, prout infirmae naturae conjuncta fuit, qua mortem abhorruit. Et maxime si mors non transisset, sed diu in morte permaneret. Omnis enim natura in se horret fieri aliquid terribile, quod numquam de catero evitare poterit.

« Verumtamen non mea voluntas. »

Ecce ostendit orationem debere esse rationabilem. Rationabilis enim est, ut Dei voluntas de nobis impleatur. Matth. vi, 10 : Fiat voluntas tua sicut in caelo et in terra. Matth. xxvi, 39 : Verumtamen non sicut ego volo, sed sicut tu. Ad Roman. xii, 2 : Probetis qua est voluntas Dei bona, et beneplacens, et perfecta. Cantic. 1, 3 : Recti diligunt te. Glossa : « Recti sunt qui suam voluntatem divina voluntati conformant. »

Et hoc est quod dicit :

« Sed tua flat. »

Isa. lii, 10 : Voluntas Domini in manu ejus dirigetur. Haec autem voluntas Dei est beneplacitum humanae redemptionis per mortem Redemptoris.

Et cum surrexisset ab oratione, et venisset ad discipulos suos, invenit eos dormientes prea tristitia.

Et ait illis : Quid dormitis ? Surgite, orate, ne intretis in tentationem. »

Hic tangitur confortationis quidam modus.

Dicit autem tria : modum scilicet angelicae confortationis, agoniam angustiosa e luctationis,et signum agoniae quod est sudor sanguinis.

De primo dicit : « Apparuit autem illi, » visibilem se faciens plus aliis longe stantibus quam Domino, cui semper Angeli sunt praesto obsequentes. Matth. xxvi, 53 : An putas quia non possum rogare Patrem meum, et exhibebit mihi modo plus quam duodecim legiones Angelorum ?

« Angelus de caelo, » gaudens de reparatione ruina angelicae. Luc. xv, 7 : Gaudium erit in caelo super uno peccatore paenitentiam agente. Et ideo infinitum gaudium fuit eis de tam multorum peccatorum reparatione.

« Confortans eum. »

Non quod confortatione indiquerit, qui fortior forti tunc supervenit, et fortem alligavit, et vasa ejus distribuit : sed quia Angelus administrationis sua estendit obsequium : et ideo ibi, sicut in omnibus aliis sacramentis, modum sui ministerii ostendit, et ad modum confortantis se habuit.

« Et factus in agonia. »

« Apparuit autem illi Angelus de caelo confortans eum. Et factus in agonia, prolixius orabat.

Et factus est sudor ejus sicut gutta sanguinis decurrentis in terram.

'Ayov est idem quod pugna, in qua homo vires agit : et ideo ab agendo dicitur : quia ibi vires suas Christus contra mortis auctorem, et ipsam mortem, et dominum mortis infernum viriliter egit. Psal. xxvi, 14 : Viriliter age, et confor-

<--- Page Split --->

tetur cor tuum, et sustine Dominum. I ad Corinth. ix, 23: Qui in agone contendit, ab omnibus se abstinet. II ad Timoth. ii, 3: Qui certat in agone, non coronatur nisi legitime certaverit. Et quod dicunt quidam, quod agon est pugna spiritus contra carnem, falsum est omnino.

Factus ergo sic in agonia, « prolixius orabat, » docens nos in agoniiis, ad orationis debere recurrere refugium. Proverb. xvut, 10: Turris fortissima nomen Domini, hoc est, invocatio nominis Domini: ad ipsum currit justus, et exaltabitur.

« Et factus est sudor est ejus, etc. »

Ut omnino obstruatur os hæreticorum loquentium iniqua, qui dicunt Dominum non vere passum esse, « factus est sudor ejus, » ex angustia agonie exspecatae mortis profusus, « sicut gultæ sanguinis, » quem angustia de ipsis venis extorserat, « decurrentis in terram. » Et si quidem Christus in genibus stetit, multæ fuerunt guttæ quæ per vestes quas habuit ad terram distillaverunt : in terram enim cucurrit, ut etiam cineribus mortuorum infunderetur ad potentiam Resurrectionis. Job, xvi, 19 : Terra, ne operias sanguinem meum, neque inveniat in te locum latendi clamor meus. Et iste est jam secundus modus quo suum sanguinem Dominus fudit : quia in circumcisione fuit primus : iste autem est secundus : in flagellis et spinis tertius : in clavis quartus : et in lanceatione post mortem fuit quintus. Et primus quidem modus est ad peccati originalis (quod peccatum naturae est) abstersionem : secundus autem est ad miseria expiationem : tertius est ad pænitetium sublevationem, quia pro nobis flagella sustinuit : quartus autem est ad pretii solutionem : et quintus ad sacramenti communionis consecrationem.

« Et cum surrexisset ab oratione, »

Qua genua flexerat, sicut supra dictum est. Ab oratione autem surgit, qui post orationem ea quæ sursum sunt quærit, sicut in oratione petierat. Ad Coloss. iii, 1 : Quæ sursum sunt quærite, ubi Christus est in dextera Dei sedens.

« Et venisset, » gratia consolationis et exhortationis, « ad discipulos suos. » Genes. xxxvii, 14 : Vide si cuncta prospera sint erga fratres tuos et pecora.

« Inventi eos dormientes, » in negligentiæ torpore. Matth. xxv, 5 : Moram faciente sponso, dormitaverunt omnes, et dormierunt.

Et tangit causam dormitionis : « Præ tristitia, » quia tristitia colliquativa est humidi : humidum autem colliquatum secundum naturam inducit somnum, et sic dormiverunt. Proverb. vi, 9 : Usquequo, piger, dormies ? Et est dissimile dictum Petri ab opere. Dixit enim quod paratus erat et in carcerem et in mortem ire 1 : nunc autem etiam una hora vigilare non poterat.

« Et ait illis. »

Sermonem exhortationis, et reprehensionem negligentie praemittit, dicens : « Quid dormitis ? » Instante enim adversario non est dormiendum. I Petr. v, 8 : Adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit, quærens quem devoret : et vos dormitis !

« Surgite, »

A somno torporis et negligentiæ. Ad Roman. xiii, 11 : Hora est jam nos de somno surgere. Proverb. vi, 10 et 11 : Paululum dormies, paululum dormitabis : paululum conseres manus ut dormias, et veniet tibi quasi viator egestas, et pauperies quasi vir armatus.

<--- Page Split --->

« Et orate »

Ad Patrem cœlestem. I ad Timoth. ii, 8 : Volo viros orare in omni loco, levantes puras manus sine ira et disceptatione. Psal. xxxiv, 13 : Ego autem cum mihi molesti essent induebar cilicio, humiliabam in jejunio animam meam, et oratio mea in sinu meo convertetur.

« Ne intretis in tentationem, »

Per passum peccati de cogitatione in delectationem, et de delectatione in consensum, et de consensu in opus, et sic cadatis : quia jam hora est tentationis, qua Satanas expetivit vos ad cribrandum. Et ovis quae praesente pastore secura est, pastoris diligentia destituta lupis patebit : lupus enim rapax jam insidiatur. Joan. x, 12 : Lupus rapit, et dispergit oves. Zachar. xm, 7 : Percute pastorem, et dispergentur oves, scilicet gregis.

« Adhuc eo loquente, ecce turba : et qui vocabatur Judas, unus de duodecim, antecedebat eos : et appropinquavit Jesu ut oscularetur eum.

Jesus autem dixit illi: Juda, osculo Filium hominis tradis ? »

Hic incipit pars quarta, in qua modum et ordinem determinat Dominicae captionis.

Et habet particulas quatuor : in quarum prima tangitur modus proditionis : in secunda, ex parte suorum tangitur modus defensionis : in tertia autem, modus patientissimae tolerationis : et in quarta, modus reprehensionis ex parte captivantium, et modus instructionis.

De primo duo dicit : proditionem, et benignam proditoris revocationem.

Dicit igitur : « Adhuc eo loquente, » quia quamvis Lucas breviter transeat,

Dominus ter oravit, et ad discipulos ter rediit : sicut, Matthæus, xxvi, 44, ostendit. Et sic diu in eodem loco exspectavit. Et sicut dicitur, Joan. xvm, 2 : Sciebat autem et Judas, qui tradebat eum locum, hortum scilicet illum, quia frequenter Jesus convenerat illic cum discipulis tuis : et ideo illuc convenit.

Et hoc est quod dicit : « Adhuc eo loquente, » de exhortatione discipulorum ad orandum. Voluit enim Dominus, ut in ipsis exhortationibus inveniret eum proditor, ut magis erubesceret.

« Ecce turba, »

A turbine dicta. Nahum, i, 3 : In tempestate et turbine vix ejus. Hæc autem turba fuit de ministris sacerdotum collecta.

« Et qui vocabatur Judas, »

Falso nomine. Significatio enim nominis ejus cecidit ab effectu. Judas enim confitens et glorificans interpretatur. Et hic pro confessione negationem veritatis, pro glorificatione autem contumeliam inhonorationis Domino exhibuit. Et ideo non Judas sed diabolus est appelatus. Joan. vi, 71 : Nome ego vos duodecim elegì, et ex vobis unus diabolus est ?

Hic ergo « antecedebat eos, » ut dux proditionis. Act. i, 16 : Oportet impleri Scripturam, quam prædixit Spiritus sanctus per os David de Juda, qui fuit dux eorum qui comprehenderunt Jesum.

Et attende quod qui cum turba modo venit, familiariter ad Dominum venire consueverat : nisi forte de prædicatione aliquando veniens aliquos conversos a se, vel ab aliis discipulis, aliquando ad Dominum causa devotionis adduceret. Consueverat etiam osculo recipi veniens a Magistro. Hoc enim illo tempore consuetum fuit, omnes amicos venientes osculo recipi. II ad Corinth. xm, 12 : Salutate invicem in osculo sancto. Et

<--- Page Split --->

hoc fiebat ut pacificus ingressus venientis esse significaretur.

Et hoc est quod dicit :

« Et appropinquavit Jesu, ut oscularetur eum. »

Hæc appropinquatio fuit proditionis, sicut appropinquatio Joab ad Amasam 1 : qui appropinquans dextera tenebat mentum ejus, et sinistra arrepto pugione effudit viscera ipsius in terram. Isa. xxix, 13 : Appropinquat populus iste ore suo, et labiis suis glorificat me : cor autem ejus longe est a me. Jerem. xii, 2 : Prope es tu ori eorum, et longe a renibus eorum.

Quod autem dicit : « Ut oscularetur, » hoc fuit secundum consuetudinem receptionis, ut pacificus notaretur ingressus : cum ille in signo pacis machinaretur non tantum homicidium, sed etiam ut ita dicam deicidium. Proverb. xxvii, 6 : Meliora sunt vulnera diligentis quam fraudulenta oscula odientis. Tales sunt de quibus dicitur, Eccli. xxix, 3 et 6 : Donec accipiant, osculantur manus dantis, et in promissionibus humiliant vocem suam : et in tempore redditionis postulabit tempus, etc. Sic iste Judas sub specie pietatis accepit et vendidit Dominum. Et ideo speciem habet discipuli, et tamen verus est hostis, et dux hostium.

dendum facit mentionem, et dignitatis suæ quem voluit quod prodere horreret.

Dicit igitur, « Juda. » Quasi dicat : O Juda, nominis tui et meæ familiaritatis qua te ex nomine vocans, et recognosco, recordare, et revoca animum a tanto scelere proditionis. Job, xix, 16 : Servum meum vocavi, et non respondit : ore proprio deprecabar illum.

« Osculo. »

Hoc est osculum lupi ad agnum. Marc. xiv, 44 : Quemcumque osculatus fuero, ipse est, tenete eum et ducite caute.

« Filium hominis tradis ? »

Qui tam dignus est, quod non hominem habet patrem, sed Deum : et ideo non unius hominis tantus filius, hunc tu tradis? Sed miser hoc non credidit, et miracula quæ fecit magicis artibus attribuit. Et ideo consors illorum fuit de quibus dicitur, Luc. xi, 15, et Matth. xii, 24 : In Beelzebub, principe daemoniorum, ejicit daemonia. Quia immundus spiritus cum septem nequioribus se ad ipsum redierat, et felle amaritudinis, et obligatione iniquitatis eum repleverat. Act. viii, 24 : In felle amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse.

« Jesus autem, »

Hoc est igitur dictum de modo traditionis.

Ut quantum in se erat a malitia revocaret, « dixit illi, » dulcissimo sermone pacis. Psal. cxix, 7 : Cum his qui oderunt pacem eram pacificus : cum loquebar illis, impugnabant me gratis.

« Juda, etc. »

Tria dicit : nomine proprio nominat ut sui nominis et pristinæ familiaritatis recordetur, et inconvenientis signi ad pro-

« Videntes autem hi, qui circa ipsum erant, quod futurum erat, dixerunt ei : Domine, si percutimus in gladio ?

Et percussit unus ex illis servum 50 principis sacerdotum, et amputavit auriculam ejus dexteram.

Respondens autem Jesus, ait : Si-

<--- Page Split --->

nite usque huc. Et cum tetigisset auriculam ejus, sanavit eum.

sum, Judæum percussit ille qui præ cæteris zelum habuit.

Et hoc est quod subdit :

Dixit autem Jesus ad eos qui venerant ad se principes sacerdotum, et magistratus templi, et seniores : Quasi ad latronem existis cum gladiis et fustibus ?

Cum quotidie vobiscum fuerim in templo, non extendistis manus in me : sed haec est hora vestra, et potestas tenebrarum. »

Hic tangitur modus defensionis.

Dicuntur autem hic tria, quorum primum est zelus defendantium : secundum autem est repressio ultionis eorum : tertium autem, beneficatio nocentium.

De primo horum dicit tria, scilicet, visum terribilem futurorum, postulationem licentiae ad defendendum, et ultionem sceleris adhibitam maleficorum.

Dicit igitur : « Videntes autem hi » discipuli, « qui circa ipsum erant, » hoc est, circa Dominum, qui actibus Judae non consenserunt, « quod futurum erat, » quantum ad apparatum turbae venientis ad capiendum. Tunc enim viderunt primo quod capere Dominum voluerunt, et ideo parabant se ad resistendum. Job, xxix, 17 : Conterebam molas iniqui, et de dentibus illius auferebam prædam. Proverb. xxiv, 11 : Erue eos qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum liberare ne cesses. Et ideo in zelo ultionis videbant ista.

« Et percussit unus ex illis, »

Petrus scilicet, qui præ cæteris sicut Phinees zelatus fuit, « servum principis sacerdotum, » cui nomen Malchus, ut dicit Joannes, xvii, 10. Et hic servus significat Synagogam.

« Et amputavit auriculam ejus dezteram. » Quod significabat quia Synagoga aurem, qua spiritualia et æterna audire debuit, amisit.

Dicit autem quædam Glossa, quod Petrus sic zelando, meruit sibi tamen ante hoc, constitutum pactum sacerdotii sempiternum 1, sicut Phinees 2. Et hoc non videtur probabile, cum Dominus percussionem istam reprehenderit. Sed ad hoc dicendum, quod zelus Petri commendatur, sed tamen factum indiscretum fuit. Et fuit iste zelus non secundum scientiam, sicut dicitur, ad Roman. x, 2.

Et hoc est quod sequitur :

« Respondens autem Jesus, ait, »

Factum corrigens, sed zelum non vituperans : « Sinite usque huc, » hoc est, permittite prævalere malitiam usque ad captivitatem et mortem, quia sic diffinivit Pater. Ad Philip. it. 8 : Factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Et ideo dixit : Non mea voluntas, sed tua fiat 3.

« Dixerunt ei, » qui omnia ad imperium ejus referre consueverunt, et sine praecepto suo nihil facere :

« Domine, si percutimus in gladio ? » Ad Roman. xiii, 4 : Non enim sine causa gladium portat :... vindex est in iram ei qui malum agit. Quamvis autem sic a Domino quaererent, tamen ante respon-

« Et cum tetigisset. »

Quia nec tunc cum male fieret ei, oblitus est misereri Deus, nec continuit in ira sua misericordias suas, et reddidit bona pro malis.

Sic ergo cum tetigisset « auriculam ejus, » quia non amputaverat auditum,

<--- Page Split --->

sed auriculam, « sanavit eum. » Osse, xiv, 5 : Sanabo contritiones eorum, diligam eos spontanee : quia aversus est furor meus ab eis. Implevit illud Isaie, xlix, 15 : Numquid oblivisci potest mulier infantem suum, ut non misereatur filio uteri sui ? Etsi illa oblita fuerit,ego tamen non obliviscar tui. Et ideo etiam dum male faceret, non est oblitus facere contrarium.

Dicit autem auriculam ejus « dexteram, » in figuram quod quamvis aeterna audire noluerint, tamen sinistra ante subtiller audiunt quidquid de temporalibus est tractandum. Matth. vi, 3 : Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua. Hanc igitur sanavit exterius, sed interiorem sicut obstinatus non recuperavit auditum. Isa. vi, 10 : Aures ejus aggrava, et oculos ejus claude : ne forte videat oculis suis, et auribus suis audiat, et corde suo intelligat, et convertatur, et sanem eum.

« Dixit autem Jesus. »

Caute corripiendo et erudiendo, « ad eos qui venerant ad se » capiendum, « principes sacerdotum, » qui tamen non in seipsis, sed in ministris venerant, « et magistratus templi, » qui præerant officiis sicut præfecti, « et seniores, » qui præerant consiliis tamquam senatores. Daniel. xiii, 3 : Egressa est iniqui tas de Babylone a senioribus judicibus, qui videbantur regere populum. Jerem. xxiii, 15 : A prophetis Jerusalem egressa est pollutio super omnem terram. I Esdræ, ix, 2 : Manus principum et magistratuum fuit in transgressione hac prinna.

Ad hos ergo dixit :

« Quasi ad latronem existis »

Ad me capiendum, cum tamen ego latro non sim, quamvis propter vos cum

latronibus sim reputatus. Psal. xvi, 4 : Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias latronis 1.

« Cum gladiiis » vulnerantibus, « et fustibus » livorem inducentibus. Et ideo etiam mihi vulnera et livores inferre cogitatis. Sed tamen sciatis quod scriptum est, Isa. liii, 5 : Ipse vulneratus est propter iniquitates nostras, altruis est propter scelera nostra :... et livore ejus sanati sumus. In hoc ergo est reprehensio.

Eruditio autem est in hoc quod dicit :

« Cum quotidie, »

Sine omni defensione exteriori, « vobiscum fuerim in templo, » qui est locus solemnis et publicus, et vestræ potestati commissus, « non extendistis manus » violentas « in me. » Et ideo discite quia nec nunc, sicut nec tunc facere possetis, nisi mea esset hoc dispensatione diffinitum. Unde, Luc. iv, 30, cum vellent eum præcipitare de rupe, dicitur : Jesus autem transiens per medium illorum, ibat. Et ideo etiam, sicut dicitur, Joan. xviii, 4 et seq. : Jesus sciens omnia quæ ventura erant super eum, processit et dixit eis : Quem quæritis ? Responderunt ei : Jesum Nazarenum. Et cum diceret eis : Ego sum :... abierunt retrorsum, et ceciderunt in terram.

Adhuc autem sacerdotes et magistratus templi cum gladiiis et fustibus et aliis impugnationis armis frequenter exeunt comprehendere Jesum in suis membris, obliti quod arma spiritualia conceduntur eis, et non corporalia. II ad Corinth. x, 4 : Arma militie nostræ non carnalia sunt, sed potentia Deo. Ad Ephes. vi, 11 : Induite vos armaturam Dei, ut possitis stare adversus insidias diaboli.

« Sed hæc est hora vestra, »

Hoc est, voluntati vestræ diffinita, « et

<--- Page Split --->

potestas tenebrarum, » hoc est, principis tenebrarum harum. Joan. 11, 19 : Dilexerunt homines magis tenebras quam lucem : erant enim eorum mala opera. Joan. xi, 33 : Qui ambulat in tenebris, nescit quo vadat. Ita ergo nunc princeps tenebrarum in vobis sicut in organis suis potestatem accepit, et vult mundum privare lumine meo. Joan. vii, 12 : Ego sum lux mundi, Qui sequitur me, non ambulat in tenebris.

ad Annam primum : et ibi de accusationibus suis tractare inceperunt. Et ibidem prima negatio Petri prout probabilius aestimatur, perfecta est : licet quidam sanctorum expositorum omnes tres in domo Caipha dicunt esse perfectas.

Hoc est igitur quod dicit :

« Petrus vero sequebatur eum a longe.

« Comprehendentes autem eum, duxerunt ad domum principis sacerdotum. »

Hic incipit quinta pars istius capituli, in qua Petri trina negatio per ordinem ponitur.

Et dividitur in tres partes : in quarum prima tangitur locus ubi facta fuit ista negatio : in secunda autem tangitur ordo et numerus negationum : et in tertia, tangitur Petri conversio et ad se reversio.

De primo dicitur : « Comprehendentes autem eum, » Jesum, hoc est, omnes simul comprehendentes, ut nullus esset qui non esset reus tanti facinoris. Jerem. xv, 10 : Omnes maledicunt mihi.

« Duxerunt » captivum, qui totam diaboli captivitatem duxit captivam : sicut dicit Psalmus lxvri, 19.

« Ad domum principis sacerdotum. » Quis autem fuerit iste princeps sacerdotum non dicit. Sed, Joan. xviii, 13, dicitur expresse quod adduxerunt eum ad Annam primum : quia cum David viginti quatuor instituisset summos sacerdotes, isti duo, Annas et Caiphas, qui conjuncti fuerunt sibi affinitate, quia Annas erat socer Caipha, emebant vicissim a romano praside summi sacerdotii administrationem. Et quamvis Caiphas fuisset secundum hanc vicissitudinem pontifex anni illius, tamen quia voluit honorem exhiberi socero : et quia domus Annae prius occurrit cum Jesus adduceretur, ideo, sicut dicit Joannes, duxerunt eum

Accenso autem igne in medio atrii, et circumsedentibus illis, erat Petrus in medio eorum.

Quem cum vidisset ancilla quaedam sedentem ad lumen, et eum fuisset intuita, dixit : Et hic cum illo erat.

At ille negavit eum, dicens : Mulier, non novi illum.

Et post pusillum, alius videns eum, dixit : Et tu de illis es. Petrus vero ait : O homo, non sum.

Et intervallo facto quasi horæ unius, alius quidam affirmabat, dicens : Vere et hic cum illo erat : nam et Galilæus est.

Et ait Petrus : Homo, nescio quid dicis. Et continuo, adhuc illo loquente, cantavit gallus.

Et conversus Dominus respexit Petrum. Et recordatus est Petrus verbi Domini, sicut dixerat : Quia priusquam gallus cantet, ter me negabis.

Et egressus foras Petrus flevit amare. »

Hic tangit descriptionem negationis Petri.

Et quia tres sunt, in tres dividitur partes. In prima autem negatione tria dicit : Petri scilicet insectionem, Petri ab ancilla deprehensionem, et Petri negationem.

De primo dicit : « Petrus vero, » non oblitus amoris in Dominum, « sequeba-

<--- Page Split --->

tur eum. » Matth. xxvi, 38 : Ut videret finem ad quem res deveniret.

« A longe, » quia jam per dissimilitudinem ex timore, a Domino incepit elongari in mente. Psal. lxxxvii, 9 : Longe fecisti notos meos a me... Traditus sum, et non egrediebar. Psal. xxxvii, 12 et 13 : Qui juxta me erant, de longe steterunt : et vim faciebant qui quærebant animam meam.

« Accenso autem igne, etc. »

Hic tangitur deprehensio Petri.

Et dicit tria, scilicet, Petri ad lumen ignis accessum : ancillæ intuitionem in Petrum : et ancillæ deprehensionem, quod ipse Christi esset discipulus.

Dicit igitur : « Accenso autem igne, » quia frigus erat in nocte, « in medio atrii » pontificis, hoc est, in curia sua sub dio, ad quem ministri accederent qui captivaverant Dominum : cum ipse Jesus a sacerdotibus et magistratibus intus haberetur.

« Et circumsedentibus illis » ministris ad calefaciendum se, « erat Petrus in medio eorum. » Marc. xiv, 5 : Sedebat cum ministris ad ignem, et calefaciebat se. Introductus enim erat per discipulum qui erat notus pontifici, sicut dicitur, Joan. xvii, 16. Plus autem jam incepit algere, destitutus igne charitatis, quam algore extra frigere aeris.

« Quem cum vidisset, »

Hoc est, visu discrevisset, « ancilla quædam, » quæ sicut dicitur, Joan. xvii, 17, erat ostiaria pontificis, quæ nequam et cupida fuit, sicut ostiarii curiæ regum et pontificum, « sedentem ad lumen » ignis ad quem accesserat, « et eum fuisset intuìta » diligenter, ut bene discerneret eum ab aliis. Eccli. xxxi, 14 et 13 : Memento quoniam malus est oculus nequam. Nequius oculo quid creatum est ?

Matth. xx, 13 : An oculus tuus nequam est, quia ego bonus sum ?

« Dixit : Et hic cum illo erat. »

Ecce accusatio contra Petrum quod fuisset cum Jesu. Quæ accusatio omni laude est dignissima, sed apud profanos opprobrium reputatur cum Jesu et cum honis esse. Unde conqueritur Ecclesia viro suo viduata, II Reg. xiv, 7 : Quærunt exstinguere scintillam meam quæ relicta est, ut non supersit viro meo nomen, et reliquiæ super terram. Psal. cxxxvi, 7 : Qui dicunt : Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea.

« At ille negavit »

Eum Christum, « dicens, » ex timore subito : « Mulier, non novi illum. » Job, xxi, 14 : Scientiam viarum tuarum nolumus. Hæc autem vox, Non novi illum, longe est ab illa qua dixit, Matth. xxvi, 35 : Etiamsi oportuerit me mori tecum, non te negabo.

Quidam autem hic sophismata fabricare volunt, dicentes, quod Christum æterna generatione a Patre scivit esse genitum, quam nemo perfecte cognovit : et de hac dixisse Petrum, Non novi illum, hoc est, notitiam illius secundum æternam generationem non habeo. Sed hoc frustra dicitur in excusationem Petri : quia et ipse fletu suo, et Dominus prædictione sua declarant, quod directe negavit Christum, quem postea coram omnibus confessus est 4. Ex timore autem accidit illi, quia non adhuc erat confirmatus per spiritum charitatis, de qua dicitur, I Joan. iv, 18 : Perfecta charitas foras mittit timorem. Psal. xii, 5 : Trepidaverunt timore, ubi non erat timor. Propter quod dicitur, Deuter. xx, 8, quod qui formidolosus, revertatur in domum suam, ne pavere faciat corda fratrum suorum. Petrus enim ignarus suæ debilitatis, non debuit processisse

<--- Page Split --->

ad certamen persecutionis cum Domino, nisi prius indutus fuisset virtute ex alto. Quia in curia regis Herodis quaerentis parvulum Jesum ad occidendum, et Magi perdiderunt stellam 4. Et ipse Petrus negavit Dominum in curia Pontificis tenentis Dominum ad crucifigendum.

« Et post pusillum, »

Jam ducto Jesu de domo Annæ in domum Caiphæ, quia erat pontifex anni illius, « alius videns eum, » hoc est, considerans Petrum, « dixit. » Zachar. v, 6 : Hic est oculus eorum in universa terra. Eccli. xx, 14 : Oculi illius septemplices sunt.

« Et tu de illis es ? » hoc est, de discipulis ejus. Joan. xvii, 17 : Numquid et tu ex discipulis es hominis istius ?

« Petrus vero ait, » iterum timore perterritus: sicut et, Genes. xvii, 15 : Negavit Sara dicens : Non risi, timore perterrita. Ad Hebr. ii, 15 : Timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti.

« O homo, non sum. » Ideo dixit ei Dominus, Joan. xii, 36 : Quo ego vado, non potes me modo sequi, sequeris autem postea.

« Et intervallo facto quasi horæ unius, »

In eodem atrio Caiphæ, « alius quidam » nequam de ministris pontificis. Proverb. xxix, 12 : Princeps qui libenter audit verba mendacii, omnes ministros habet impios.

« Affirmabat » juramento, vel alia confirmatione, « dicens. » Scivit enim hoc placere pontifici : et ideo erat adulator potentum, et persecutor bonorum. Isti sunt de quibus dicitur, Ezechiel. xii, 18 : Væ qui consuunt pulvillos sub omni cubito manus, qui vitam principum blanditiis palpant, et vitam pauperum blas-

phemantes accusant. Matth. xi, 8 : Ecce qui mollibus vestiuntur, in domo regum sunt. Ista enim mollia adulatorie principibus ostendunt, dum mala facta eorum laudant, et bonos persequuntur.

« Vere. » Ecce affirmatio. « Et hic cum illo » Jesu « erat. » Et signum ponit : quia discipuli Domini plerique Galilei fuerunt, et Galilæi vocabantur. Act. ii, 7 : Nonne ecce omnes isti qui loquuntur, Galilæi sunt ?

« Nam et Galilæus est. » Et si Galilæus, transmigrans de vitiis ad virtutes esset, non esset accusabile. Et si cum Domino transmigrasset, esset laudabile. Act. i, 11 : Viri Galilæi, quid statis adspicientes in cælum ?

« Et ait Petrus : Homo, nescio quid dicis. »

Matth. xxvi, 74 : Tunc cæpit detestari et jurare quia non novisset hominem. Et hoc est quod dicit : « Nescio quid dicis, » hoc est, nescio eum de quo dicis. Attende, quod tres Evangeliste, Matthæus, Marcus, et Lucas, videntur velle quod omnes tres negationes in curia Caiphæ factæ sint : solus autem Joannes expresse vult quod prima facta sit in curia Annæ. Et hoc creditur ordinem historia dicere,et illum exponendo litteram sumus prosecuti. Et quod de prima negatione alii tres dicunt Evangeliste, creditur esse dictum per recapitulationem.

« Et continuo adhuc illo loquente, »

Negando, « cantavit gallus » hoc est, percantavit, hoc est, gallicinium explovit : sicut in ante habitis expositum est. Petrus igitur negando, multum linguam suæ assertionis mutavit. Proverb. xvii, 20 : Qui vertit linguam, incidet in malum. Proverb. viii, 13 : Os bilingue detestor. Judicum, ix, 38 : Ubi est nunc os

<--- Page Split --->

tuum quo loquebaris : Quis est Abimelech ut serviamus ei?

Casum autem istum Petri permisit dispensatorie Dominus, ut ex seipso aliis sciret compati. Eccli. xxxi, 18: Intellige qua sunt proximi tui ex te ipso. Ad Galat. vi, 1: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis: considerans te ipsum,ne et tu teneris. Ideo ignorans peccat Paulus, I ad Timoth. i, 13: Ignorans feci in incredulitate mea: ut ignorantiis scirem condescendere subditorum. Ex infirmitate peccat Petrus ut infirmis compatiatur. Ex industria autem et perseverante malitia Judas: et ideo suspensus crepuit medius 1. Job, xxxiv, 27: Quasi de industria recesserunt ab eo.

Quod autem ad galli vocem redit Petrus, mystice designat quia ad vocem Prædicatoris peccator revertitur: propter galli sex proprietates, quarum prima est, quia percutit se ante cantum, quod corporis significat castigationem. I ad Corinth. ix, 27: Castigo corpus meum et in servituem redigo, ne forte cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar.

cum infirmis sui generis, hoc est, cum gallinis. Et hoc competit Prædicatori ut sua communicet. Act. iv, 32 et 35: Erant illis omnia communia:... dividebatur autem singulis, prout cuique opus erat.

Quinta proprietas est, in capite ardens cristà rubicundissimo colore: quod significat decorem fidei per dilectionem operantis in mente. Sic enim dicitur, Cantic. v, 10: Candidus est in veritate fidei, et rubicundus calore charitatis et ardore.

Sexta proprietas est, quod pugnax animal est: unde et natura sibi calcar acutum dedit quo pugnat. Et hoc significat audaciam pro gallinis, hoc est, congregatione commissorum, se exponendi. II ad Corinth. xii, 15: Ego libentissime impendam et superimpendar ipse pro animabus vestris.

Ista sunt vera et bona proprietates galli. Quidam autem multas ponunt galli proprietates falsas, de quibus non curamus : quia non indiget Deus nostro mendacio, ut pro illo loquamur dolos.

« Et conversus Dominus. »

Secundo, intelligentiam habet distinctionis horarum. Marc. xni, 33: Sero,an media nocte, an galli cantu, an mane. In omnibus enim illis horis præcipue cantant galli: sero, in prima hora noctis propter juvenes: media nocte, propter homines in virili ætate existentes : galli cantu, propter senes : mane autem, quando jam alia lux oritur, propter eos qui ultimo senio sunt confecti. Job, xxxviii, 36: Quis dedit gallo intelligentiam ?

Tertia proprietas est, quia gallus, sicut dicitur, Proverb. xxx, 31, bene graditur in hoc quod succinctos habet lumbos. Luc. xii, 35: Sint lumbi vestri præcincti, hoc est, carnis luxuria per continentiam restricta.

Quarta proprietas est, quia gallus inventorum granorum est communicativus

Attende quod sicut dicit Augustinus in libro de Concordia Evangelistarum : « Si congregantur ca quae in Evangeli- « stis scripta sunt, invenietur quod Do- « minus non corporali oculo, sed oculo « misericordiae divinitatis suae Petrum « respexit. » Fuit enim Petrus in exteriori atrio cum eis qui se calefaciebant sub dio. Dominus autem in interiori domus, ubi quaestiones ei fiebant, ut accusatio contra ipsum inveniretur. Dicitur autem, Marc. xiv, 66: Cum esset Petrus in atrio deorsum: ex quo intelligitur per oppositum, quod Dominus erat in interiori domus sursum : ex superiori autem et interiori non poterat corporaliter respicere Petrum, qui erat in exteriori et inferiori deorsum.

Cum igitur dicitur: « Et conversus Do-

<--- Page Split --->

minus », intelligitur Dominus ad misericordiam Petri versus, ne amplius caderet Petrum præservando. Psal. cxxv, 1: In convertendo Dominus captivitatem Sion, facti sumus sicut consolati.

ostensionem peccati per confessionem significat. Proverb. xxviii, 13: Qui abscondit selera sua, non dirigetur: qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur.

« Respexit Petrum. »

Oculo miserationis cor ejus convertit. Psal. xii, 4: Respice, et exaudi me, Domine Deus meus. Sapient. iv, 15: Gratia Dei et misericordia est in sanctos ejus, et respectus in electos illius. Hoc etiam dicit Leo papa : « Trepidationem « discipuli foris positi divino vidit intui- « tu, et paventis animum mox ut respe- « xit, erexit,'et in fletum pænitudinis in- « citavit ».

Et hoc est quod sequitur :

« Et recordatus est Petrus. »

Isa. xlvi, 8 : Redite, prævaricatores, ad cor.

« Verbi Domini sicut dixerat, » prædicendo negationem istam, « quia prius quam gallus cantet, » hoc est, gallicinium expleat, « ter me negabis. » Ut si quis negaret corde, et si quis ore, et si quis opere negaret, Petrus compati sciret, et usque septuagies septies remitteret.

« Et egressus foras, »

Extra consortium malorum, qui sibi causa negationis exstiterant, ut liberas habenas lacrymis dimitteret. Genes. xix, 17 : Non stes in omni circa regione. Numer. xvi, 26 : Recedite a tabernaculis hominum impiorum.

« Petrus flevit amare. »

Ruth, i, 20 : Vocate me Mara, id est amaram : quia amaritudine valde replevit me Omnipotens. Thren. i, 20 : Vide, 'Domine, quoniam amaritudine plena sum. Tamen egressio Petri foras

« Et viri qui tenebant illum, illudebant ei, cædentes.

Et velaverunt eum, et percutiebant faciem ejus: et interrogabant eum, dicentes: Prophetiza, quis est qui te percussit ?

Et alia multa blasphemantes dicebant in eum. »

Ista est ultima pars capituli.

Et habet duas partes : in quarum prima agitur de illusione Domini: in sccunda autem, de accusationis inquisitione.

In prima harum tria dicuntur. Primo enim ponit quod illudebant ei in communi : deinde, ponit tres modos illusionum in speciali : tertio, innuit quod multos alios modos blasphemiæ intulerunt.

De primo dicit : « Et viri, » hoc est, ministri sacerdotum,« qui, » sicut tortores, « tenebant illum » ne elaberetur, « illudebant ei. » Abdia, 7. 7 : Omnes viri fæderis tui illuserunt tibi : invaluerunt adversum te viri pacis tuæ. Proverb. iii, 32 : Abominatio Domini est omnis illusor. Et post pauca, ibidem, 34 : Ipse deludet illusores, et mansuetis dabit gratiam. Isa. xxvii, 14 et 22 : Audite verbum Domini, viri illusores, ne forte constringantur vincula vestra. Illusores autem erant qui verba et actus ejus deridendo perverterunt.

« Cædentes. »

Tres modos ponit in speciali. Cædebant autem maxillam et collum palmis. Job, xvi, 11 : Exprobrantes percusserunt maxillam meam, satiati sunt pænis

<--- Page Split --->

tuum quo loquebaris : Quis est Abimelech ut serviamus ei ?

Casum autem istum Petri permisit dispensatorie Dominus, ut ex seipso aliis sciret compati. Eccli. xxxi, 18: Intellige quæ sunt proximi tui ex te ipso. Ad Galat. vi, 1: Si præoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis: considerans te ipsum,ne et tu teneris. Ideo ignorans peccat Paulus, I ad Timoth. i, 13: Ignorans feci in incredulitate mea: ut ignorantiis scirem condescendere subditorum. Ex infirmitate peccat Petrus ut infirmis compatiatur. Ex industria autem et perseverante malitia Judas: et ideo suspensus crepuit medius 1. Job, xxxiv, 27: Quasi de industria recesserunt ab eo.

Quod autem ad galli vocem redit Petrus, mystice designat quia ad vocem Prædicatoris peccator revertitur: propter galli sex proprietates, quarum prima est, quia percutit se ante cantum, quod corporis significat castigationem. I ad Corinth. ix, 27: Castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar.

Secundo, intelligentiam habet distinctionis horarum. Marc. xm, 33: Sero,an media nocte, an galli cantu, an mane. In omnibus enim illis horis præcipue cantant galli: sero, in prima hora noctis propter juvenes: media nocte, propter homines in virili ætate existentes: galli cantu, propter senes: mane autem, quando jam alia lux oritur, propter eos qui ultimo senio sunt confecti. Job, xxxvui, 36: Quis dedit gallo intelligentiam?

Tertia proprietas est, quia gallus, sicut dicitur, Proverb. xxx, 31, bene graditur in hoc quod succinctos habet lumbos. Luc. xii, 33: Sint lumbi vestri præcincti, hoc est, carnis luxuria per continentiam restricta.

Quarta proprietas est, quia gallus inventorum granorum est communicativus

cum infirmis sui generis, hoc est, cum gallinis. Et hoc competit Prædicatori ut sua communicet. Act. iv, 32 et 35: Erant illis omnia communia:... dividebatur autem singulis, prout cuiqu' opus erat.

Quinta proprietas est, in capite ardens cristà rubicundissimo colore: quod significat decorem fidei per dilectionem operantis in mente. Sic enim dicitur, Cantic. v, 10: Candidus est in veritate fidei, et rubicundus calore charitatis et ardore.

Sexta proprietas est, quod pugnax animal est: unde et natura sibi calcar actum dedit quo pugnat. Et hoc significat audaciam pro gallinis, hoc est, congregatione commissorum, se exponendi. Il ad Corinth. xii, 15: Ego libentissime impendam et superimpendar ipse pro animabus vestris.

Istæ sunt veræ et bonæ proprietates galli. Quidam autem multas ponunt galli proprietates falsas, de quibus non curamus: quia non indiget Deus nostro mendacio, ut pro illo loquamur dolos.

« Et conversus Dominus. »

Attende quod sicut dicit Augustinus in libro de Concordia Evangelistarum : « Si congregantur ca quæ in Evangeli- « stis scripta sunt, invenietur quod Do- « minus non corporali oculo, sed oculo « misericordiæ divinitatis suæ Petrum « respexit. » Fuit enim Petrus in exteriori atrio cum eis qui se calefaciebant sub dio. Dominus autem in interiori domus, ubi quæstiones ei fiebant, ut accusatio contra ipsum inveniretur. Dicitur autem, Marc. xiv, 66: Cum esset Petrus in atrio deorsum: ex quo intelligitur per oppositum, quod Dominus erat in interiori domus sursum : ex superiori autem et interiori non poterat corporaliter respicere Petrum, qui erat in exteriori et inferiori deorsum.

Cum igitur dicitur: « Et conversus Do-

<--- Page Split --->

minus », intelligitur Dominus ad misericordiam Petri versus, ne amplius caderet Petrum praeservando. Psal. cxxv, 1 : In convertendo Dominus captivitatem Sion, facti sumus sicut consolati.

ostensionem peccati per confessionem significat. Proverb. xxviii, 13 : Qui abscondit selera sua, non dirigetur : qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur.

« Respexit Petrum. »

Oculo miserationis cor ejus convertit. Psal. xii, 4: Respice, et exaudi me, Domine Deus meus. Sapient. iv, 15: Gratia Dei et misericordia est in sanctos ejus, et respectus in electos illius. Hoc etiam dicit Leo papa : « Trepidationem « discipuli foris positi divino vidit intui- « tu, et paventis animum mox ut respe- « xit, erexit,'et in fletum pœenitudinis in- « citavit ».

Et hoc est quod sequitur :

« Et recordatus est Petrus. »

Isa. xlvi, 8 : Redite, praevaricatores, ad cor.

« Verbi Domini sicut dixerat, » praedicendo negationem istam, « quia prius quam gallus cantet, » hoc est, gallicinium expleat, « ter me negabis. » Ut si quis negaret corde, et si quis ore, et si quis opere negaret, Petrus compati sciret, et usque septuagies septies remitteret.

« Et egressus foras, »

Extra consortium malorum, qui sibi causa negationis exstiterant, ut liberas habenas lacrymis dimitteret. Genes. xix, 17 : Non stes in omni circa regione. Numer. xvi, 26 : Recedite a tabernaculis hominum impiorum.

« Petrus flevit amare. »

Ruth, i, 20 : Vocate me Mara, id est amaram : quia amaritudine valde replevit me Omnipotens. Thren. i, 20 : Vide, 'Domine, quoniam amaritudine plena sum. Tamen egressio Petri foras

« Et viri qui tenebant illum, illudebant ei, caedentes.

Et velaverunt eum, et percutiebant faciem ejus : et interrogabant eum, dicentes : Prophetiza, quis est qui te percussit ?

Et alia multa blasphemantes dicebant in eum. »

Ista est ultima pars capituli.

Et habet duas partes : in quarum prima agitur de illusione Domini : in secunda autem, de accusationis inquisitione.

In prima harum tria dicuntur. Primo enim ponit quod illudebant ei in communi : deinde, ponit tres modos illusionum in speciali : tertio, innuit quod multos alios modos blasphemiae intulerunt.

De primo dicit : « Et viri, » hoc est, ministri sacerdotum, « qui, » sicut tortores, « tenebant illum » ne elaberetur, « illudebant ei. » Abdiae, y. 7 : Omnes viri foederis tui illuserunt tibi : invaluerunt adversum te viri pacis tua. Proverb. ut, 32 : Abominatio Domini est omnis illusor. Et post pauca, ibidem, y. 34 : Ipse deludet illusores, et mansuetis dabit gratiam. Isa. xxvii, 14 et 22 : Audite verbum Domini, viri illusores, ne forte constringantur vincula vestra. Illusores autem erant qui verba et actus ejus deridendo perverterunt.

« Cædentes. »

Tres modos ponit in speciali. Cædebant autem maxillam et collum palmis. Job, xvi, 11 : Exprobrantes percusserunt maxillam meam, satiati sunt pænis

<--- Page Split --->

tuum quo loquebaris : Quis est Abimelech ut serviamus ei?

Casum autem istum Petri permisit dispensatorie Dominus, ut ex seipso aliis sciret compati. Eccli. xxxi, 18: Intellige quae sunt proximi tui ex te ipso. Ad Galat. vi, 1: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis: considerans te ipsum,ne et tu teneris. Ideo ignorans peccat Paulus, I ad Timothy. i, 13: Ignorans feci in incredulitate mea: ut ignorantiiis scirem condescendere subditorum. Ex infirmitate peccat Petrus ut infirmis compatiatur. Ex industria autem et perseverante malitia Judas: et ideo suspensus crepuit medius 1. Job, xxxiv, 27: Quasi de industria recesserunt ab eo.

Quod autem ad galli vocem redit Petrus, mystice designat quia ad vocem Prædicatoris peccator revertitur: propter galli sex proprietates, quarum prima est, quia percutit se ante cantum, quod corporis significat castigationem. I ad Corinth. ix, 27: Castigo corpus meum et in servitutem redigo, ne forte cum aliis prædicaverim, ipse reprobus efficiar.

Secundo, intelligentiam habet distinctionis horarum. Marc. xni, 33: Sero,an media nocte, an galli cantu, an mane. In omnibus enim illis horis præcipue cantant galli: sero, in prima hora noctis propter juvenes: media nocte, propter homines in virili ætate existentes: galli cantu, propter senes: mane autem, quando jam alia lux oritur, propter eos qui ultimo senio sunt confecti. Job, xxxviii, 36: Quis dedit gallo intelligentiam?

Tertia proprietas est, quia gallus, sicut dicitur, Proverb. xxx, 31, bene graditur in hoc quod succinctos habet lumbos. Luc. xii, 33: Sint lumbi vestri præcincti, hoc est, carnis luxuria per continentiam restricta.

Quarta proprietas est, quia gallus inventorum granorum est communicativus

cum infirmis sui generis, hoc est, cum gallinis. Et hoc competit Prædicatori ut sua communicet. Act. iv, 32 et 35: Erant illis omnia communia: ... diridebatur autem singulis, prout cuiqu' opus erat.

Quinta proprietas est, in capite ardens cristà rubicundissimo colore: quod significat decorem fidei per dilectionem operantis in mente. Sic enim dicitur, Cantic. v, 10: Candidus est in veritate fidei, et rubicundus calore charitatis et ardore.

Sexta proprietas est, quod pugnax animal est: unde et natura sibi calcar acutum dedit quo pugnat. Et hoc significat audaciam pro gallinis, hoc est, congregatione commissorum, se exponendi. Il ad Corinth. xii, 13: Ego libentissime impendam et superimposed ipse pro animabus vestris.

Istæ sunt veræ et bonæ proprietates galli. Quidam autem multas ponunt galli proprietates falsas, de quibus non curamus: quia non indiget Deus nostro mendacio, ut pro illo loquamur dolos.

« Et conversus Dominus. »

Attende quod sicut dicit Augustinus in libro de Concordia Evangelistarum : « Si congregantur ca quæ in Evangeli- « stis scripta sunt, invenietur quod Do- « minus non corporali oculo, sed oculo « misericordiæ divinitatis suæ Petrum « respexit. » Fuit enim Petrus in exteriori atrio cum eis qui se calefaciebant sub dio. Dominus autem in interiori domus, ubi quæstiones ei fiebant, ut accusatio contra ipsum inveniretur. Dicitur autem, Marc. xiv, 66: Cum esset Petrus in atrio deorsum: ex quo intelligitur per oppositum, quod Dominus erat in interiori domus sursum : ex superiori autem et interiori non poterat corporaliter respicere Petrum, qui erat in exteriori et inferiori deorsum.

Cum igitur dicitur: « Et conversus Do-

<--- Page Split --->

minus », intelligitur Dominus ad misericordiam Petri versus, ne amplius caderet Petrum præservando. Psal. cxxv, 1 : In convertendo Dominus captivitatem Sion, facti sumus sicut consolati.

ostensionem peccati per confessionem significat. Proverb. xxviii, 13 : Qui abscondit selera sua, non dirigetur : qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur.

« Respexit Petrum. »

Oculo miserationis cor ejus convertit. Psal. xii, 4 : Respice, et exaudi me, Domine Deus meus. Sapient. iv, 15 : Gratia Dei et misericordia est in sanctos ejus, et respectus in electos illius. Hoc etiam dicit Leo papa : « Trepidationem « discipuli foris positi divino vidit intui- « tu, et paventis animum mox ut respe- « xit, erexit,'et in fletum pcnitudinis in- « citavit ».

Et hoc est quod sequitur :

« Et recordatus est Petrus. »

Isa. xlvi, 8 : Redite, prævaricatores, ad cor.

« Verbi Domini sicut dixerat, » prædicendo negationem istam, « quia prius quam gallus cantet, » hoc est, gallicinium expleat, « ter me negabis. » Ut si quis negaret corde, et si quis ore, et si quis opere negaret, Petrus compati sciret, et usque septuagies septies remitteret.

« Et egressus foras, »

Extra consortium malorum, qui sibi causa negationis exstiterant, ut liberas habenas lacrymis dimitteret. Genes. xix, 17 : Non stes in omni circa regione. Numer. xvi, 26 : Recedite a tabernaculis hominum impiorum.

« Petrus flevit amare. »

Ruth, i, 20 : Vocate me Mara, id est amaram : quia amaritudine valde replevit me Omnipotens. Thren. i, 20 : Vide, 'Domine, quoniam amaritudine plena sum. Tamen egressio Petri foras

« Et viri qui tenebant illum, illudebant ei, caedentes.

Et velaverunt eum, et percutiebant faciem ejus : et interrogabant eum, dicentes : Prophetiza, quis est qui te percussit ?

Et alia multa blasphemantes dicebant in eum. »

Ista est ultima pars capituli.

Et habet duas partes : in quarum prima agitur de illusione Domini : in sccunda autem, de accusationis inquisitione.

In prima harum tria dicuntur. Primo enim ponit quod illudebant ei in communi : deinde, ponit tres modos illusionum in speciali : tertio, innuit quod multos alios modos blasphemiae intulerunt.

De primo dicit : « Et viri, » hoc est, ministri sacerdotum, « qui, » sicut tortores, « tenebant illum » ne elaberetur, « illudebant ei. » Abdiae, §. 7 : Omnes viri federis tui illuserunt tibi : invaluerunt adversum te viri pacis tuæ. Proverb. iii, 32 : Abominatio Domini est omnis illusor. Et post pauca, ibidem, §. 34 : Ipse deludet illusores, et mansuetis dabit gratiam. Isa. xxviii, 14 et 22 : Audite verbum Domini, viri illusores, ne forte constringantur vincula vestra. Illusores autem erant qui verba et actus ejus deridendo perverterunt.

« Caedentes. »

Tres modos ponit in speciali. Cædebant autem maxillam et collum palmis. Job, xvi, 11 : Exprobrantes percusserunt maxillam meam, satiati sunt pænis

<--- Page Split --->

meis. Thren. nı, 30 : Dabit percutienti se maxillam, saturabitur opprobriis.

Dic ergo :

» Et velaverunt eum, »

« Quis est qui te percussit? »

Hoc est, oculos suos. Et hoc quidem erat inconveniens valde velari speciosum prae filiis hominum, in quem desiderant Angeli prospicere, ut dicitur, I Petr. 1, 12. Cujus faciem Moyses desiderat videre, Exod. xxxiii,13:Si inveni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi faciem tuam 4. Quem sponsa desiderat intueri, Cantic. 11,14: Ostende mihi faciem tuam. Cujus facies salvat intuentes, Genes. xxxii, 30: Vidi Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Cujus vultum universa desiderat terra. II Paral. ix, 23, universa terra desiderabat videre vultum Salomonis. Haec ergo facies revelanda erat, et non abscondenda.

Velat autem faciem Domini qui abscondit veritatem. Isa. xxix, 13: Væ qui profundi estis corde, ut a Domino abscondatis consilium.

Proverb. xvii, 26 : Non est bonum damnum inferre justo, nec percutere principem qui recta judicat. Job, xii, 4 et 5: Deridetur justi simplicitas. Lampas contempta apud cogitationes divitum, parata ad tempus statutum. Quamvis enim modo veletur, non diu postea latebit, quando implebitur quod dicitur, Isa. lxii, 1 : Egrediatur ut splendor justus ejus,et Salvator ejus ut lampas accendatur. Haec autem omnia Dominus majestatis sustinuit, ut nobis formam daret humilitatis et patientiæ, et nos suæ charitati obligaret.. Ad Hebr. xii, 3 et 4: Recogitate eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, ut ne fatigemini animis vestris deficientes. Nondum enim usque ad sanguinem restitistis, adversus peccatum repugnantes. Ad Philip. ii, 5: Hoc sentite in vobis quod et in Christo Jesu.

« El percutiebant faciem ejus. »

« Et alia multa blasphemantes, »

Tertium est : quia velatum percusserunt in faciem. Isa. 1, 6: Corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus : faciem meam non averti a b increpantibus et conspuentibus in me. Ibi habent Septuaginta sic : « Dorsum meum « posui ad flagella, et genas meas ad ala- « pas, faciem meam non averti a con- « versione sputorum. » Mich. v, 1 : In virga percutient maxillam judicis Israel.

« Et interrogabant eum, dicentes, »

Illudendo. Matth. xx, 19: Tradent eum Gentibus ad illudendum.

« Prophetiza, » quia propheta vocaris a turbis, et occultorum conscius.

Hoc est, falso imponentes, « dicebant in eum, » hoc est, contra eum. Et hoc est quod in communi supponit Evangelista, quia per singula narrare longum esset. Isa. 1, 4: Væ genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis! Dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum. Hoc prævidens in spiritu Isaias, lvii, 3 et 4, contra Israelitas sic dicit: Vos autem accedite huc, filii auguratricis, semen adulteri, et fornicarie. Super quem lusistis? Super quem dilatastis os, et ejecistis linguam? numquid non vos filii scelesti, et semen mendax?

<--- Page Split --->

36 « Et ut factus est dies, convenerunt seniores plebis, et principes sacerdotum, et Scribæ, et duxerunt illum in concilium suum, dicentes: Si tu es Christus, dic nobis.

Et ait illis : Si vobis dixero, non credetis mihi :

B8 Si autem et interrogavero, non respondebitis mihi, neque dimittetis.

B9 Ex hoc autem erit Filius hominis sedens a dextris virtutis Dei.

70 Dixerunt autem omnes: Tu ergo es Filius Dei? Qui ait: Vos dicitis, quia ego sum.

71 At illi dixerunt : Quid adhuc desideramus testimonium ? ipsi enim audivimus de ore ejus. »

Hc tangitur de inquisitione accusationis contra Christum.

Dicit autem hic tria : inquirentium malignam inquisitionem, veritatis humillimam confessionem, et ex hoc perversam acceptam accusationem.

In primo determinat tempus inquisitionis, consensum malignitatis, et dolum totius eorum in unum conflate potestatis.

Dicit igitur : « Et ut factus est dies, » quia nocte afflixerant eum verberibus et sputis et illusionibus. Psal. xxxvii, 8 et 13 : Lumbi mei impleti sunt illusionibus : vim faciebant qui quaerebant animam meam. Dies autem est, hoc est, non illustratione luminis, sed potius turbine caliginis et tempestatis sacerdotum obvoluta. Job, xxiv, 14 : Mane primo consurgit homicida, interficit egenum et pauperem. Job, xvii, 12 : Noctem verterunt in diem : et rursum post tenebras spero lucem.

« Convenerunt. »

Ecce malitiae consensus. Psal. n, 2 :

Principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus.

« Seniores plebis. »

Praefecti erant tribuum. Vel etiam, qui quasi senatores inter eos plebibus praeerant.

« Et principes sacerdotum, » ut quasi de sacris divinis videretur procedere judicium eorum : « et Scribæ, » ut sententia quasi de lege procederet, et ex his erat conflata iniqua potestas eorum, et sic melius posset palliari coram populo, et justior coram Pilato videretur. Psal. xxi, 17 : Concilium malignantium obsedit me. Eccli. xvi, 7 : In synagoga peccantium exardebit ignis.

Isti ergo tales « duxerunt illum » examinandum « in concilium suum, » in quo Deus nihil facere habuit. Genes. xlix, 6 : In consilium eorum non veniat anima mea, et in cætu illorum non sit gloria mea. Isa. 1, 13 : Iniqui sunt cætus vestri.

« Dicentes : Si tu es Christus, dic nobis. »

Ecce dolosa examinatio : et adhuc adhibitum est concilium, quod confessio quam de se faceret sibi praejudicaret. Joan. x, 24 : Si tu es Christus, dic nobis palam. Accusabant enim Christum de duobus, scilicet, de blasphemia, et de calumnia. De blasphemia quidem, quia se diceret Filium Dei, cum homo esset. Joan. x, 33 : Nos de bono opere non lapidamus te, sed de blasphemia : et quia tu, homo cum sis, facis teipsum Deum. De calumnia autem, quia dixit se esse Christum : et per consequens regem super Judæos. Sed cum Pilatus non moveretur ad primum, quasi hoc frivolum reputaret, ideo insistunt quaerentes de secundo : quia per hoc Cæsari videretur contradicere, et regnum de potestate Cæsaris avertere : et sic Pilatum propter hoc contra eum moveri putabant. Et hac

<--- Page Split --->

usi calliditate, dicunt : « Si tu es Christus, dic nobis » hoc ore proprio tuo, ut os tuum te condemnet. Luc. xix, 22 : De ore tuo te judico. Job, xv, 6 : Condemna bit te os tuum, et non ego : et labia tua respondebunt tibi. Matth. xii, 37 : Ex verbis tuis justificaberis, et ex verbis tuis condemnaberis.

« Et ait illis, etc. »

« Neque dimittetis. »

Obstinati ad occisionem meam, si confessionem audieritis Cæsari non præjudicantem, non propter hoc dimittetis, sed falsas calumnias fabricabitis. Matth. xxvi, 39 et 60 : Principes sacerdotum, et omne concilium, quærebant falsum testimonium contra Jesum, ut eum morti traderent : et non invenerunt, cum multi falsi testes accessissent.

Ecce simplicissima et in nullo sibi præjudicans confessio veritatis.

« Ex hoc autem, etc. »

Et continet quatuor : redargutionem incredulitatis, et contra veritatis confessionem obdurationem cordis, et obstinationem animi ad crudelitatem suæ interfectionis, et talem confessionem, quæ omnino liberat eum, simplicis veritatis.

De primo dicit : « Si vobis dixero » veritatem, « non credetis mihi, » quia inimici estis veritatis. Joan. viii, 44 : Vos ex patre diabolo estis. Et post pauca, ibidem : Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit... Cum loquitur mendacium, ex propriis loguitur, quia mendax est, et pater ejus. Et ita isti mendaciis se armaverunt : et ideo veritatem credere noluerunt. Isa. xxviii, 15 : Posuimus mendacium spem nostram, et mendacio protecti sumus.

Ecce confessio veritatis nihil penitus habens accusationis.

Dicit ergo : « Ex hoc, » id est, post hanc quam infertis passionem. Vel, « ex hoc, » hoc pro passione : ut præpositio, ex, notet causam et ordinem temporis. Ad Hebr. ii, 9 : Eum, qui modico quam Angeli minoratus est, videmus Jesum, propter passionem mortis, gloria et honore coronatum.

« Erit Filius hominis, » secundum humanitatem, in qua meruit merito operis et merito passionis, « sedens, » ut quiescens et regens, « a dextris, » in potioribus bonis, « virtutis Dei, » hoc est, omnipotentiae Dei, non amplius circumdatus infirmitate. Psal. cix, 1 : Dixit Dominus Domino meo : Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Quasi dicat : Ego ero sedens, et vos conculcati. Ad Hebr. xii, 2 : Proposito sibi gaudio sustinuit crucem :... atque in dextera sedis Dei sedet. Ad Coloss. iii, 1 : Ubi Christus est in dextera Dei sedens.

« Si autem et interrogavero »

De veritatis meæ probatione, « non respondebitis » per veritatis consensum, vel confessionem. Luc. xx, 1-7, impositum est eis silentium cum quæreretur : Utrum Christus sit filius David ? et de baptismo Joannis, unde esset ? Mendax enim animus convictus et de veritate tabescens, tacet potius in seipso quam veritatem confleatur. Psal. cxi, 10 : Peccator videbit, et irascetur, dentibus suis fremet et tabescet : desiderium peccatorum peribit.

« Dixerunt autem omnes, »

Quasi avidi rapientes certatim verbum ex ore ejus.

Et tangitur hic veritatis calumnia.

Et habet tres partes : calumniam, et calumniae judicium, et iniquum testimonium.

<--- Page Split --->

« Tu es ergo Filius Dei ? »

Ecce calumnia, quia hoc ipse non dixit, sed illi iniqui interpretati sunt: quia omnium electorum est sedere in dextris virtutis Dei. Jerem. ix, 5: Ut inique agerent laboraverunt. Psal. cxvm, 134: Redime me a calumniis hominum.

« Qui ait, »

Benignissime et sapientissime respondens : quia in dicto suo apparebat regnum suum non esse de hoc mundo : et ideo Cæsari terreno nullum fieri præjudicium.

Et ideo dicit : « Vos dicitis » interpretando sermones meos prout vultis : quamvis tamen in conscientiis vestris ex operibus a me visis sciatis, « quia ego sum » Christus Filius Dei. Job, vi, 25 et seq : Quare detraxistis sermonibus veritatis, cum e vobis nullus sit qui possit me arguere ? Ad increpandum tantum eloquia concinnatis, et in ventum verba profertis. Super pupillum irruitis, et subvertere nitimini amicum vestrum.

« At illi dixerunt, »

Judicando de calumnia sua iniquum

judicium et falsam interpretationem :

« Quid adhuc desideramus testimonium, »

Ut per illud ipsum mortis reum convincamus. Job, xvi, 9 : Suscitatur falsiloquus adversus faciem meam, contradicens mihi. Tales sunt non advocati, sed calumniatores, qui se advocatos faciunt, omne verbum de ore simplicium rapientes, et in nocumentum eorum pervertentes. Judicum, xii, 6 : Dic ergo : Seibboletn, quod interpretatur spica. Qui respondebat : Sibboletn, eadem littera spicam exprimere non valens. Statimque apprehensum jugulabant.

« Ipsi enim audivimus de ore ejus. »

Et sic voluerunt esse et actores, et testes, et accusatores : quia omne quod justum est subvertere quaerebant. Amos, vi, 3 : Separati estis in diem malum, et appropinquatis solio iniquitatis. II Machab. iv, 47 : Miseros, qui, etiamsi apud Scythas causam dixissent, innocentes judicarentur, hos morte damnavit.

<--- Page Split --->