Caput VII

In Caput VII Joannis — Enarratio

Hic incipit pars illa quæ est de Verbo incarnato secundum quod est illuminativum per eruditionem.

Dividitur autem in tres partes : in quarum prima ponitur illuminatoris manifestatio : in secunda, illuminatio per doctrinam, et hæc incipit in capitulo sequenti : et in tertia, illuminatio per exemplum, et hæc incipit in capitulo decimo.

Prima autem harum partium, quæ est de illuminatoris manifestatione dividitur in duas partes : in quarum prima agitur de illuminatoris manifestatione : in secunda, ponit Jesu Christi omnium illuminatoris manifestationem, ibi, ℣. 19 : « Nonne Moyses, etc. »

Adhuc autem, prior harum dividitur in tres partes : in quarum prima dicitur, quare ad primum diem solemnitatis ascendere noluit : secundo, quod de hoc apud Judæos quæstio et murmur fuit : tertio, qualiter ad medium diem solemnitatis ascendit.

In prima harum quatuor sunt paragraphi, in quorum primo Dominus a fratribus ad ascendendum invitatur : in secundo, rationes hujus invitationis assignantur : in tertio, rationes illæ per sapientiam eliduntur : in quarto ostenditur, qualiter fratribus ascendentibus Jesus primo mansit, et postea occulte ascendit.

Dicit ergo in primo quatuor, scilicet, quod ambulabat in Galilæam, et quare non in Judæam, et quando hæc facta sunt, et qualiter ut ambularet in Judæam est invitatus.

Dicit ergo :

« Post hæc autem, etc. »

« Post hæc, » ut dicit Chrysostomus, post quinque menses : quia refectio turbæ facta est circa festum Paschæ quod erat in Aprili. Istud autem factum est in Septembri. Et transit Evangelista ea quæ facta sunt illis quinque mensibus : quia ab aliis Evangelistis sufficienter eadem posita esse videbat. Sicut enim dicit Chrysostomus : « Facile transibat ea quæ ad miracula pertinebant diligenter ea ponens quæ pertinebant ad humanitatem et humilitatem : ut eum Deum et verum hominem esse persuaderet, et nobis in exemplum ea quæ humilitatis sunt proponeret. » Ad Roman. xii, 16 : Non alta sapientes, sed humilibus consentientes.

« Post hæc autem ambulabat Jesus, » auctor salutis, ubique omnibus salutem ingerens. Proverb. vi, 3 : Discurre, festina, suscita amicum tuum.

« In Galilæam, » quia facilius credebant : quia prophetia hoc prædicebat : quia inde plures discipulos vocaverat : quia hoc nominis interpretatio præfigurbat. Galilæi enim simplices hoc facilius credebant. Et ad hoc inducit Hieronymus Glossam, quam Isaias dicit de Christo, Isa. xlii, 2 : Non audietur vox ejus foris : neque enim extra Galilæam gentibus evangelizabat. Quod si legimus Matthæum, xv, 21, scimus Jesum fuisse tunc temporis in terminis sive in finibus Tyri et Sidonis, sive in confinio Cæsareæ Philippi, quæ nunc vocatur Panneas : sciendum tamen non esse scriptum quod ipsas ingressus sit civitates. Illis autem prædicavit : quia facilius aliis recipiebant eum, propter plurimas virtutes quas ibi fecerat. Prophetia etiam hoc dicebat quia, Isa. ix, 2, dicitur : Populus qui ambulabat in tenebris vidit lucem magnam : habitantibus in regione umbræ mortis, lux orta est eis. Plures etiam inde discipulos vocavit : quia Petrum, et Andream, et Philippum, Nathanael, Jacobum, et Joannem, quos [297] secus mare Galilææ vocavit, et Jacobum minorem, Simonem et Judam, et Joseph justum, et plures alios : sicut dicitur supra, i, 41, et Matth. iv, 18 et seq. Nominis etiam hæc interpretatio præfigurabat : quia Galilæa transmigratio interpretatur : et ipso nomine prætendebatur, quod a veteribus ad nova erat transmigrandum. Levit. xxv, 22 : Donec nova nascantur, edetis vetera. Et ibidem, xxvi, 10 : Comedetis vetustissima veterum, et vetera novis supervenientibus projicietis. Hæc ergo est causa quare in Galilæam libenter ambulabat.

« Non enim volebat in Judæam ambulare, quia quærebant eum Judæi interficere.

Erat autem in proximo dies festus Judæorum, Scenopegia. »

Ecce causa quare Judæam declinabat. Dicit ergo : « Non enim volebat in Judæam ambulare, » ubi Scribarum et Pharisæorum in malo pertinacem voluntatem habentium erat multitudo : « quia quærebant eum, » pertinaci voluntate, « Judæi interficere. » Genes. xlix, 7 : Maledictus furor eorum, quia pertinax : et indignatio eorum, quia dura ! In hoc autem nobis dat exemplum, ut consilio humano fugiamus, et declinemus pericula : quando quærimur ad mortem sine periculo gregis nobis commissi. Matth. x, 23 : Cum persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam. Exod. ii, 15 : Quærebat Pharao occidere Moysen : qui fugiens de conspectu ejus, moratus est in terra Madian.

« Erat autem in proximo, etc. »

Ecce temporis determinatio. « Erat autem in proximo, » hoc est, in propinquo tempore, « dies festus Judæorum, » hoc est, ipsa solemnitas quæ septem diebus celebrabatur : qui dies dicitur « Scenopegia, » a σκηνή quod est umbra, et πῆγνομι quod est figere, quasi fixio tabernaculorum : quia memoria celebrabatur quando in tabernaculis per quadraginta annos in deserto habitabant. Levit. xxiii, 41 et seq : Mense septimo festa celebrabitis, et habitabitis in umbraculis septem diebus : ... ut discant posteri vestri, quod in tabernaculis habitare fecerim filios Israel, cum educerem eos de terra Ægypti. In tempore autem quod determinat, notatur ascendendi in Jerusalem opportunitas, ut ad aliquid pactum reformaret. Hæc autem festivitas, una fuit de tribus, in quibus omne masculinum in conspectu Domini apparere oportebat. Psal. cxxi, 3 : Jerusalem, quæ ædificatur ut civitas, cujus participatio, etc.

Hic tangitur invitatio ad ascendendum ad diem festum.

Dicit ergo : « Dixerunt autem ad eum, » hoc est, ad Christum, « fratres ejus. » Fratres dicuntur et uterini, ex eodem patre et eodem utero divisi : et non uterini, scilicet consanguinei : sicut fratres Domini dicuntur Jacobus minor, et Simon Cananæus, et Judas, et Joseph justus : quia consobrini fuerunt. Ad Galat. 1, 19 : Alium autem Apostolorum vidi neminem, nisi Jacobum, fratrem Domini. Matth. xiii, 55 : Fratres ejus, Jacobus, et Joseph, et Simon, et Judas. Tales ergo, non isti qui consanguinei Domini fuerunt, quia non est probabile quod isti fuerunt : sed quidam alii Beatæ Virginis consanguinei, qui fidem in eum non habebant : [298] de quibus dicitur in Psalmo xxxvn, 12 : Amici mei, et proximi, etc. Jerem. ix, 4 : In omni fratre suo non habeat fiduciam. Genes. xxxvii, 4 : Oderant eum, scilicet fratres ejus, nec poterant ei quidquam pacifice loqui.

« Transi hinc, » de Galilæa, « et vade in Judæam, » ubi sunt solemniores homines, coram quibus majorem gloriam habebis. Psal. lxxv, 2 : Notus in Judæa Deus, in Israel magnum nomen ejus. Et ibi magnum nomen habebis. Non enim intellexerunt illi quod dicit Apostolus, I ad Corinth. i, 23 : Infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia.

« Ut et discipuli tui, etc. »

Ponunt rationes persuasionis eorum quæ dicunt discipuli ejus. In proximo enim festo Paschæ, quod fuerat ante illud festum, recesserant aliqui discipuli a Domino. Et hoc quædam minoratio honoris ejus videbatur : et ideo provocabant ut illum honorem vellet recuperare. Et hoc est quod dicunt : « Ut et discipuli tui, » qui a te recesserunt, « videant opera tua, » quæ mundo communiter non sunt cognita : quia si discipuli tui vera opera tua quæ de te dicuntur viderent, non recederent. Videant ergo discipuli tui opera tua « quæ » tu, ut dicis, « facis. » Isa. xxvi, 11 : Videant, et confundantur zelantes populi : et ignis hostes tuos devoret !

Adjungunt autem ulterius rationem communis manifestationis, dicentes :

« Nemo quippe in occulto, etc. »

« Nemo, » qui gloriam humanam vel laudis aliquid appetat, « in occulto aliquid facit, » quia, sicut dicit Aristoteles : « Propter gloriam fit, quod nullo consciente, non festinaret in esse. » Et bene dicunt « nemo, » hoc est, nullus factus ab humo et humum sapiens, « et quærit ipse, » studendo toto nisu « in palam esse. » Matth. vi, 5, de hypocritis, qui opera sua faciunt, ut videantur ab hominibus. Videtur autem quod etiam servi Dei hoc faciunt. Matth. v, 16 : Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera, etc. Sed ad hæc respondet Gregorius, quod servi Dei sic opus habent in publico, quatenus intentio maneat in occulto. Hypocritæ autem laudem considerantes, intentionem habent in manifesto et laudem, et opus in occulto : quia in abscondito cordis sunt mali. Et ideo secus est de servis Dei, et istis.

« Si hæc facis, etc. »

Hoc sub dubitatione proferunt, quia fuerunt partem habentes cum illis, qui dicunt, Matth. xii, 24 : In Beelzebub, principe dæmoniorum, eicit dæmonia¹³. Ita quod miracula ipsius magicis artibus attribuebant.

« Manifesta te ipsum mundo. » Ac si dicant : Sapientia absconsa, et thesaurus invisus, quæ utilitas in utrisque¹⁴ ? Putabant enim quod laus et favor mundi, omnis esset fructus virtutum et miraculorum suorum. Quod quidem penitus falsum est. Ad Galat. i, 10 : Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem. Psal. lxx, 6 : Qui hominibus placent, confusi sunt : quoniam Deus sprevit eos. Sicut enim dicitur, I Joannis, v, 19 : Mundus totus in maligno positus est. Et huic mundo non placet nisi vanum et malum.

« Neque enim fratres ejus credebant in eum. »

Ratio est quam inducit Evangelista, ut sciatur quod bona intentione hoc cognati Domini dicebant : quia neque fratres ejus « credebant in eum. » Joan. i, 11 : In propria venit, etc. Unde dicit, Matth. [299] x, 35 et 36 : Veni separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus socrum suam. Et inimici hominis, domestici ejus. Luc. xii, 52 : Tres in duos, et duo in tres dividentur.

Quidam dicunt quod hi fratres fuerunt Jacobus minor, et Jacobus Cananæus, et Judas Thaddæus, et Joseph, qui dicitur Barsabas, quod est justus. Sed hoc non est probabile. Sed fuerunt alii Beatæ Virginis consanguinei, et cognati Christi, qui facta sua multa viderant, et tamen ad fidem non fuerunt ædificati. Fratres enim dicuntur utero, sanguine, genere, professione. Sicut filii Zebedei, Matth. xx, 20 : Accessit ad eum mater filiorum Zebedæi, cum filiis suis, adorans, et petens aliquid ab eo. Et sicut Andreas, et Petrus dicuntur fratres¹⁵. Sanguine autem, sicut cognati dicuntur fratres, I ad Corinth. ix, 5 : Fratres Domini, et Cephas. Genere autem sicut omnes Judæi, Psal. xxi, 23 : Narrabo nomen tuum fratribus meis. Professione autem, sicut illi qui eamdem profitentur religionem, Joan. xx, 17 : Vade ad fratres meos, et dic eis : Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum.

Adhuc autem, Quidam dicunt quod hoc fratres ejus dixerunt intentione vanæ laudis : quia per facta Domini volebant magnificari. Quod licet quædam Glossa dicere videatur, dicens quod humanam gloriam quærunt, et ideo non credunt in eum : tamen puto quod mala intentione dixerunt, et quod ex invidia, irridentes eum : quia factis ejus non crediderunt. Et quod Glossa dicit, intelligendum puto quantum ad extrinsecus rationem. Ac si dicant : Si vera sunt quæ facis, non facias in occulto : sed in palam coram sapientibus, qui dijudicare sciant an a Deo facta sint, an in Beelzebub hoc facias. Et iste sensus videtur juvari per hoc quod dicunt : « Si hoc facis, etc. » Et intendebant, ut caperetur ut deceptor, et occideretur.

Hic per responsiones sapientiæ, phantasticæ rationes eliduntur.

Dicuntur autem hic tria. Primo enim ponitur ratio a congruitate temporis : secundo autem, a dispositione operis : tertio, a disparitate intentionis in ascendendo ad festum solemne.

Dicit ergo : « Tempus meum, » congruitatis ad patiendum. Hoc enim tempus suum erat, et non tempus fatale, ut generatici dixerunt : quia facta Christi fato non subjacebant. Tempus autem Christi, tempus est impletionis prophetiæ et sacramentorum, quæ ante Passionem impleri debebant. Unde, Luc. xxii, 37 : Etenim ea quæ sunt de me, finem habent. Et hac congruitate temporis, dicit : « Tempus meum nondum advenit. » Eccle. iii, 1 : Omnia tempus habent, et suis spatiis transeunt universa. Ad Galat. iv, 2 : Sub tutoribus et actoribus est usque ad præfinitum tempus a Patre.

« Tempus autem vestrum, » negotiis vestris opportunum : quia ea quæ omnibus horis mundus exhibet quæritis, sicut divitias, delicias, et honores : et ideo tempus vestrum « est semper paratum. » Sapient. ii, 7 : Non prætereat nos flos temporis. Job, xv, 20 : Cunctis diebus suis impius superbit, et numerus annorum incertus est tyrannidis ejus. Et ideo sicut vos tempori parati estis, ita tempus vobis paratum est.

Secunda ratio quæ sumitur a disposi[300]tione operis dissimilis ad mundum ex parte Christi et fratrum suorum.

Dicit ergo : « Non potest mundus, » hoc est, mundani qui affectum habent mundanum, « odisse vos, » quia similium in voluntate et voto et opere non est odium, sed amor et amicitia. Unde de bonis dicitur, Joan. xv, 19 : Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat diligeret. Proverb. xv, 12 : Non amat pestilens eum qui se corripit, nec ad sapientes graditur.

« Me autem odit, » propter dissimilitudinem quæ est in voluntate, voto, et opere. Dicitur enim, I Joannis, v, 19 : Mundus totus in maligno positus est. Et ille mundus odit justum. Joan. xv, 19 : Quia de mundo non estis,... propterea odit vos mundus. Proverb. xxix, 10 : Viri sanguinum oderunt simplicem. Joan. xv, 18 : Si mundus vos odit, etc.

Et reddit causam : « Quia ego testimonium perhibeo. » Isa. lv, 4 : Ecce testem populis dedi eum, ducem ac præceptorem Gentibus.

« De illo » mundo, « quod opera ejus mala sunt, » scilicet omni bono virtutis privata. Amos, v, 10 : Odio habuerunt corripientem in porta, et loquentem perfecte abominati sunt. Causa ergo persecutionis fuit veritas quam prædicavit. Veritas enim odium parit in his qui ex patre diabolo sunt : qui sicut dicitur, Joan. viii, 44 : In veritate non stetit,... quia mendax est, et pater ejus.

Tertia ratio sumpta a disparitate intentionis in ascendendo ad diem festum.

Dicit ergo : « Vos, » sicut mundani, qui festa gaudiorum mundanorum quæritis, « ascendite ad diem festum hunc, » in quo videri et videre quæritis in vanitate et concupiscentia. Isa. i, 14 : Calendas vestras, et solemnitates vestras odivit anima mea : facta sunt mihi molesta, laboravi sustinens. Et attende quod dicit : « Ad diem festum hunc: » quia solemnitas illa duravit septem diebus. Et quando dicit : « Ascendite ad diem festum hunc, » intelligit de primo die solemnitatis : quia illa dies fuit solemnior, et ad illam diem plures convenerunt, et soluta illa die plures redierunt ad propria : et isti non propter solemnitatem, sed propter vanitatem quæ fiebat in solemnitate ascenderunt, ut in concupiscentia viderent et viderentur. Malach. ii, 3 : Dispergam super vultum vestrum stercus solemnitalum vestrarum.

« Ego enim non ascendam: »

Quia nolo esse in cœtu vestro. Isa. i, 13 : Iniqui sunt cœtus vestri. Genes. xlix, 6 : In cœtu illorum non sit gloria mea.

« Ad diem festum istum, » scilicet diem primum festivitatis. Et sic cessat objectio. Quidam autem dicunt esse splendendum : Non ascendam sicut vos, sed in occulto. Vel, Non ascendam ad hoc, ad quod vos ascenditis : quia vos ad vanitatem, ego ad ædificationem. Sed prima lectura vera est et secundum litteram. Non enim volebat aliquid participationis habere cum illis. Tob. iii, 17 : Numquam cum ludentibus miscui me, etc.

Et reddit causam : « Quia tempus meum, » hoc est, Passioni opportunum, « nondum impletum est. » Joan. xiii, 1 : Sciens Jesus quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem. II ad Corinth. vi, 2 et 3 : Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis : nemini dantes ullam offensionem, etc.

Hic tangitur qualiter fratribus manentibus Jesus occulte ascendit.

Dicit ergo : « Hæc cum dixisset, » elidens malitiam et vanitatem consanguineorum. Job, xiii, 3 et 4 : Ad Omnipotentem loquar, et disputare cum Deo cupio, prius vos ostendens fabricatores mendacii, et cultores perversorum dogmatum.

« Ipse mansit in Galilæa, » in qua fuit annuntiatus, educatus, in qua multas fecit virtutes, et a qua plures vocavit discipulos. Psal. lxxxviii, 13 : Thabor et Hermon in nomine tuo exsultabunt : tuum brachium cum potentia. Thabor autem est in Galilæa, in quo monte faciem luminis assumpsit Dominus : quia ibi illuminationes regni cœlestis ostendit, et ideo veniens lumen interpretatur.

« Ut autem ascenderunt fratres ejus, etc. »

Ad Roman. ix, 3 et seq.: Qui sunt cognati mei secundum carnem, qui sunt Israelitæ : ... quorum patres, et ex quibus est Christus secundum carnem. Et tamen in eum non crediderunt : et ideo cum eis ascendere noluit. Deuter. xxxiii, 9 : Qui dixit... fratribus suis : Ignoro vos... Hic custodierunt eloquium tuum. Psal. xliv, 11 : Obliviscere populum tuum, et domum patris tui. Genes. xii, 1 : Egrederere de terra tua, et de cognatione tua : ... et veni in terram quam monstravero tibi.

« Tunc et ipse ascendit ad diem festum: » non primum, sed alium, hoc est, ad quartum. Unde, Joan. vii, 14 : Jam autem die festo mediante, ascendit Jesus in templum. Et ideo verificatur quod dicit supra, ℣. 8 : Ego non ascendo ad diem festum istum. »

« Non manifeste, » hoc est, cum multitudine contribulium suorum secundum quod mos fuit ascendere, « sed quasi in occulto, » ut nobis daret formam publicum declinandi, nisi esset propter doctrinæ publicæ ædificationem. Osee, iv, 17 et 18 : Dimittite eum, separatum est enim convivium eorum. Psal. xxv, 4 : Non sedi cum concilio vanitatis, etc.

12 Et murmur multum erat in turba de eo. Quidam enim dicebant : Quia bonus est. Alii autem dicebant : Non, sed seducit turbas.

13 Nemo tamen palam loquebatur de illo, propter metum Judæorum. »

Hic ostendit qualiter in primo die solemnitatis de absentia Christi quæstio, et murmuratio fuit apud Judæos.

Quatuor autem hic dicit, scilicet, quod de eo fuit quæstio, quod de absentia ejus murmuratio, quod in murmurantibus dissensio, quod sentientium de Christo bonum fuit occultum propter murmur Judæorum.

Dicit ergo : « Judæi ergo, » communiter, « quærebant eum, » quidam mala intentione, et quidam bona, quidam etiam vana curiositate : « in die festo. » Joan. vi, 26 : Quæritis me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus, et saturati estis. Et illi quærebant propter ventrem. Isa. lviii, 2 : Me de die in diem quærunt, etc. Et hi quærebant quantum ad extrinsecus rationem. Joan. vii, 20 : Quid me quæritis interficere? Et ibidem, viii, 40 : Nunc quæritis me interficere, hominem qui veritatem vobis locutus sum. Et illi quærebant ex malitia. Cantic. iii, 2 : Surgam, et circuibo civitatem : ... quæram quem diligit anima mea.

Et alii quærebant pia intentione, « et dicebant : Ubi est ille? » Mali non nominabant eum : quia grave fuit eis nomen suum. Boni autem non audebant nominare eum. Vani autem de nomine suo non curabant. Sapient. ii, 13 : Gravis est nobis etiam ad videndum. Isa. [302] xxx, 11 : Cesset a facie nostra sanctus Israel. Unde, Act. v, 28, dicitur : Præcipiendo præcepimus vobis ne doceretis in nomine isto. Et ideo non nominato Jesu dicunt : « Ubi est ille ? »

« Et murmur multum erat de eo in turba, »

Quia aperte de illo loqui non audebant, vel nolebant. Psal. xxxvii, 15 : Factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones. Item, Psal. xxxviii, 2 : Posui ori meo custodiam, cum consisteret peccator adversum me. Ezechiel. iii, 26 : Linguam tuam adhærere faciam palato tuo, et eris mutus, etc., quia domus exasperans est.

« Quidam enim dicebant, » scilicet qui pia intentione quærebant eum : « Quia bonus est. » Sapient. i, 1 et 2 : Sentite de Domino in bonitate, et in simplicitate cordis quærite illum : quoniam invenitur ab his qui non tentant illum.

« Alii autem dicebant : Non, » scilicet qui mala intentione quærebant eum. Et illi dicebant : Quia non est bonus. Sicut ad David dixit Semei, II Regum, xvi, 7 : Egrederere, egredere, vir sanguinum et vir Belial.

« Sed seducit turbas, » dementans eas per falsa miracula. Matth. xxvii, 6 : Domine, recordati sumus quia seductor ille dixit adhuc vivens : Post tres dies resurgam. Et videtur Augustinus dicere, quia seductor dupliciter dicitur. Seductor enim est seorsum ductor. Et ita quando seorsum ducit a veritate, tunc malus est seductor : quando autem a falsitate ad veritatem ducit, tunc bonus seductor est. Jerem. xx, 7 : Seduxisti me, Domine, et seductus sum : fortior me fuisti, et invaluisti. Tamen proprie seductor sonat in malum, pro eo quod a veritate abducit.

« Nemo tamen palam loquebatur de illo. »

Ezechiel. iii, 26 : Eris mutus, nec quasi vir objurgans, quia domus exasperans est.

« Propter metum Judæorum. » Causa redditur, Joan. ix, 22 : Jam enim conspiraverant Judæi, ut si quis eum confiteretur esse Christum, extra synagogam fieret. Et hoc ipsum Christus promisit suis, Matth. v, 11 : Beati estis cum maledixerint vobis, etc.

14 > « Jam autem die festo mediante, ascendit Jesus in templum, et docebat.

15 Et mirabantur Judæi, dicentes : Quomodo hic litteras scit, cum non didicerit ? »

Hic incipit ostendere, quare illuminator mundi ad locum ascendit manifestationis.

Et dicit tria : ascensionem illuminatoris, admirationem turbæ audientis, et rationem divinæ sapientiæ docentis.

Dicit ergo : « Jam autem die festo, » hoc est, solemnitatem septem dierum, « mediante, » quod fuit quarta die : quando etiam Deus ab initio mundi coruscare fecit lumen in cœlis : in signum quod quarto die festi (quod significabat peregrinationem mundi hujus) illuminare debebat de cœlis eos qui sedebant in tenebris et in umbra mortis. Eccli. xxiv, 6 : Ego feci in cælis ut oriretur lumen indeficiens. Daniel. xii, 3 : Qui docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti : et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellæ in perpetuas æternitates.

« Ascendit Jesus in templum, » publice, « et docebat. » Matth. xxvi, 55 : Quotidie apud vos sedebam docens in templo. Isa. ii, 3 : De Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem.

« Et mirabuntur Judæi, dicentes. »

Matth. vii, 28 et 29 : Admirabantur turbæ super doctrina ejus : erat enim docens sicut potestatem habens, et non sicut [303] Scribæ eorum et Pharisæi. Luc. ii, 47 : Stupebant omnes super prudentia et responsis ejus.

« Quomodo hic litteras scit, cum non didicerit. » Viderunt enim, sicut dicit Chrysostomus, eum scholas non frequentasse, et tamen de Lege et Prophetis docere, et disserere, et omnes disputando vincere. Et ideo patet quod liber falsus est qui de Infantia Salvatoris, et Evangelio Nazaræorum intitulatur : ubi dicitur qualiter ad scholas positus Dominus, magistrum de virtute et ordine litterarum convicit. Quia tunc turbæ et Judæi non fuissent admirati. Unde sibi competit istud quod dicitur, Proverb. xxx, 3 : Non didici sapientiam, et non novi scientiam sanctorum. Sapient. x, 10 : Dedit illi scientiam sanctorum, honestavit illum in laboribus, etc. Psal. lxx, 15 : et 16 : Quoniam non cognovi litteraturam, introibo in potentias Domini, etc.

17 Si quis voluerit voluntatem ejus facere, cognoscet de doctrina utrum ex Deo sit, an ego a meipso loquar.

18 Qui a semetipso loquitur, gloriam propriam quærit : qui autem quærit gloriam ejus qui misit eum, hic verax est, et injustitia in illo non est. »

Ratio est divinæ sapientiæ.

Dicit autem tria : in quorum primo ostendit auctoritatem suæ doctrinæ esse a Patre : in secundo, dat signum hoc cognoscendi : in tertio, veritatem intentioni dat in omnibus suis.

Dicit ergo : « Mea doctrina non est mea. » Ac si dicat : Vos miramini de doctrina : sed nolite mirari, quia doctrina, quæ mea est possessive et informative, non est mea per primam auctoritatem : sed in quantum Dei Filius, habeo subauctoritatem in illa : in quantum autem homo, donum habeo eam a Deo Patre. Et removetur objectio, qua quidam objiciunt, quod ista locutione idem affirmatur, et negatur de eodem. Quia hoc solvit diversa constructio quæ notatur in pronomine. Joan. xvii, 10 : Mea omnia tua sunt, et tua mea sunt, et clarificatus sum in eis. Tua enim per auctoritatem, mea sunt per possessionem et subauctoritatem. Joan. iii, 32 : Quod vidit et audivit, hoc testatur. Matth. xi, 27 : Nemo novit Filium, nisi Pater : neque Patrem quis novit, nisi Filius, et cui voluerit Filius revelare.

« Sed ejus qui misit me, » scilicet Patris, qui primus est in auctoritate. Joan. i, 18 : Unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit. In secreto enim coessentialitatis Patris, Filius per generationem doctrinam hanc accepit.

« Si quis voluerit voluntatem ejus facere etc. »

Ecce signum per quod a Deo Patre doctrina ejus accipitur, et cognoscitur. Patris enim doctrina est in hoc, quod docet voluntatem ejus facere, et voluntati ejus conformari, et sanctificationem ejus accipere. Ad Hebr. xii, 10 : Hic autem, scilicet Pater cœlestis, erudit ad id quod utile est in recipiendo sanctificationem ejus. Ad Hebr. x, 36 : Voluntatem Dei facientes, reportetis promissionem.

Sic ergo, cum doctrina ordinat ad habendas Dei promissiones, si quis voluntatem Dei facere voluerit, « cognoscet ex doctrina » ipsa, « utrum ex Deo sit. » Hæc enim doctrina est ex Deo : quia ad Deum ducit, et ad promissiones divinas. Ad Ephes. i, 17 et 18 : Ut Deus... det vobis spiritum sapientiæ et revelationis, in agnitione ejus : illuminatos oculos cordis vestri, ut sciatis quæ sit spes vocationis ejus, et quæ divitiæ gloriæ hæreditatis ejus in sanctis.

« An ego a meipso loquar, » per separatam a Deo scientiam, sicut quidam di[304]cunt ex vobis. Joan. iii, 34 : Quem misit Deus, verba Dei loquitur. Joan. xvi, 13 : Non enim loquetur a semetipso, sed quæcumque audiet, loquetur. Ibidem, v, 19 : Non potest Filius a se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem.

« Qui a semetipso loquitur, »

Cujus locutionis ipse per privatam intentionem est inventor, « propriam gloriam quærit, » quia in propriis inventis gloriari intendit. Joan. viii, 50 : Ego autem non quæro gloriam meam : est qui quærat, et judicet. I ad Timoth. i, 17 : Soli Deo honor et gloria.

« Qui autem quærit gloriam ejus qui misit illum, » sicut ego facio, qui omnia Patri attribuo. Isa. lx, 21 : Germen plantationis meæ, opus manus meæ ad glorificandum. Luc. ii, 14 : Gloria in altissimis Deo.

« Hic verax est, » quia adæquat intentionem ad rem : quia soli Deo debetur gloria. II ad Corinth. i, 19 : Non fuit in illo, scilicet in Jesu, Est et Non : sed Est in illo fuit. Joan. xiv, 6 : Ego sum via, et veritas, et vita.

« Et injustitia in illo non est. » I Petri, ii, 22 : Nec inventus est dolus in ore ejus. Ad Titum, i, 2 : Quam promisit qui non mentitur, Deus. Deuter. xxxii, 4 : Deus fidelis, et absque ulla iniquitate, etc. Proverb. viii, 8 : Justi sunt omnes sermones mei, et non est in eis pravum quid neque perversum.

20 Quid me quæritis interficere ? Respondit turba, et dixit : Dæmonium habes : quis te quærit interficere ? »

Hic incipit ponere Jesu Christi omnium illuminatoris manifestationem. Procedit autem sicut sol, qui primo purgat tenebras, et purgatis tenebris se clare manifestat, et in claritate illa reliquias nubium remanentes dispergit et consumit.

Et ideo ista pars capituli in tres dividitur : in quarum prima falsas de se opiniones Christus elidit, quæ ut tenebræ quædam intellectum veritatis impediunt : in secunda, se sicut solem clarissimum omnibus ostendit, ibi, ℣. 37 : « In novissimo autem die magno, etc. » In tertia autem, dissensiones de se loquentium, et vacillationes cordium ut nubes quasdam abstrahit, ibi, ℣. 40 : « Ex illa ergo turba, cum audissent, etc. »

Prima harum partium dividitur in tres : in quarum prima excludit malam opinionem circa Christi originem. In secunda, respondet his qui non erant inimici infensi, ibi, ℣. 25 : « Dicebant autem quidam ex Jerosolymis. » In tertia evacuatur Pharisæorum malitiam, ibi, ℣. 32 : « Audierunt Pharisæi turbam, etc. »

Harum partium prima habet tres paragraphos : in quorum primo ut Deus manifestat Judæorum de se jam intentionem malam habitam : in secundo, probat se non esse legis transgressorem, sed impletorem : in tertio, inducit iudicii eorum quod de ipso habebant perversitatem ad rectitudinem.

In primo horum facit duo, scilicet, redarguit intentionem, et patienter sustinet contumeliæ illationem.

Primum horum habet tria, scilicet, legis receptionem, receptæ legis transgressionem, et pertinacis malitiæ intentionem.

Dicit ergo : « Nonne Moyses, etc. » Quasi diceret : Me de justitia redarguitis, cum non sit in me iniquitas, sed in vobis : quia, « nonne Moyses, » tantus legislator, « dedit vobis legem ? » Eccli. xxiv, 33 : Legem mandavit Moyses in præceptis justitiarum, et hæreditatem domui Jacob, et Israel promissiones, scilicet æternas. Hanc autem legem recepistis. Exod. xx, 19, et xxiv, 7 : Omnia quæ locutus est Dominus, faciemus, et erimus obedientes. [305]

II Machab. vii, 30 : Obedio... præcepto legis, quæ data est nobis per Moysen.

« Et » tamen « nemo ex vobis, » qui in legis observantia gloriamini. Ad Roman. ii, 23 : Qui in lege gloriaris, per prævaricationem legis Deum inhonoras. Non ergo simpliciter dicit, nemo, sed, nemo ex vobis, hoc est, vestris similibus qui carnaliter legem intelligitis, et traditiones vestras mandatis Domini anteponitis.

« Facit legem. » Act. vii, 53 : Qui accepistis legem in dispositione Angelorum, et non custodistis. Aliter etiam propter mandatorum gravitatem et multitudinem, vix erat qui posset legem servare. Act. xv, 10 : Quid tentatis Deum, imponere jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus? Et, III Regum, viii, 46, dicit Salomon : Non est homo qui non peccet. Sed hoc modo Christus non loquitur : eo quod hic intendit transgressores ostendere, qui eum de legis transgressionem judicabant.

« Quid me quæritis interficere ? »

Hoc est, cur persequimini me ad mortem pertinaci et mala intentione, et contra legem quæritis interficere me, cum in lege scriptum sit : Non occides¹⁶? Daniel. xiii, 53 : Innocentem et justum non interficies. In hoc enim patet malitia vestra : qui in lege gloriamini, et quasi per zelum legis me transgressorem iudicatis. Si enim ex zelo legis ut fingitis, hoc faceretis, me interficere non quæreretis. III Regum, xix, 14 : Derelictus sum ego solus, et quærunt animam meam.

« Respondit turba, et dixit, etc. »

Ecce qualiter patiens est ad contumeliam pro veritate illatam.

« Dæmonium habes. » Quasi dicant : Dæmonium te incitat quod nos ut transgressores legis redarguis, cum nos specialiter simus legis æmulatores, cum simus Principes sacerdotum, et Pharisæi ex legis religione : quia pro illis loquitur turba. Joan. viii, 48 : Nonne bene dicimus nos quia Samaritanus es tu, et dæmonium habes? Matth. xii, 27, et Luc. xi, 15 : In Beelzebub, principe dæmoniorum, eicit dæmonia. Turba ergo male dixit : quia dicitur, I Esdræ, ix, 2 : Manus principum et magistratuum fuit in prævaricatione hac prima. Daniel. xiii, 5 : Egressa est iniquitas de Babylone a senioribus judicibus, qui videbantur regere populum.

« Quis te quærit interficere ? »

Quasi dicerent : Nullus. Et sicut parum infra, ℣. 25, sibi contradicunt, dicentes : Nonne hic est quem quærunt Judæi interficere? Isti autem sicut fraudulenti se coram eo sicut coram homine abscondere putabant. Isa. xxxii, 7 : Fraudulenti vasa pessima sunt : ipse enim cogitationes concinnavit ad perdendos mites in sermone mendaci, cum loqueretur pauper judicium.

22 Propterea Moyses dedit vobis circumcisionem (non quia ex Moyse est, sed ex patribus), et in sabbato circumciditis hominem.

23 Si circumcisionem accipit homo in sabbato, ut non solvatur lex Moysi, mihi indignamini quia totum hominem sanum feci in sabbato?

24 Nolite judicare secundum faciem, sed justum judicium judicate. »

Hic ostendit se non esse legis transgressorem, sed impletorem.

Et arguit a minori sic : Minus videtur quod opus, quod est signum salutis, pos[306]sit fieri in sabbato, ita quod lex non solvatur, quam opus totum hominem salvans et curans : et illud fit sine legis solutione : ergo et istud. Et attende quod ad hæc reducitur hoc quod supra, capite quinto, factum est, de sanatione paralytici : quod Judæi calumniabantur factum esse contra legem in die sabbati. Luc. XIII, 14 : Archisynagogus, indignans quia sabbato curasset Jesus, dicebat turbæ : Sex dies sunt in quibus oportet operari : in his ergo venite, et curamini, et non in die sabbati.

« Unum opus feci, » hoc est, perfectum et unicum, quod nemo alius facere prævalet. Deuter. xxxii, 3 et 4 : Date magnificentiam Deo nostro. Dei perfecta sunt opera. Joel. i, 2 et 3 : Si factum est istud in diebus vestris, aut in diebus patrum vestrorum, super hoc filiis vestris narrate, et filii vestri filiis suis, et filii eorum generationi alteræ. Eccli. XLIII, 27 : Illic præclara opera, et mirabilia. Hoc autem non de sanatione paralytici tantum intelligitur, sed de omnibus operibus Christi. Quia omnia fecit sicut potestatem habens, et non sicut minister, clave et gratia et potestate aliena indigens.

Et ideo sequitur : « Et omnes miramini, » non propter factum tantum, sed propter modum faciendi ? Isa. LXVI, 8 : Quis audivit umquam tale ? et quis vidit huic simile ? Job, IX, 10 : Qui facit magna, et incomprehensibilia, et mirabilia quorum non est numerus.

« Propterea Moyses, etc. »

Ac si diceret : Non intelligitis quod Moyses, « propterea, » hoc est, hac de causa, « dedit vobis circumcisionem, » ut opus hoc perfectum ex illo intelligeretur, quia circumcisio signaculum fuit justitiæ et salutis : et per meum unicum, et unice mihi conveniens opus justitia legis et salutis impleatur : deberetis ex illo intelligere, et non calumniari. Quod autem circumcisio signum sit unici operis, dicitur, ad Roman. IV, 11 : Et signum accepit circumcisionis, signaculum justitiæ fidei. Genes. XVII, 10 et 11 : Circumcidetur ex vobis omne masculinum : et circumcidetis carnem præputii vestri, ut sit in signum fæderis inter me et vos. Et ideo etiam in lege inducit circumcisionem spiritualem. Deuter. X, 16 et 17 : Circumcidite igitur præputium cordis vestri, et cervicem vestram ne induretis amplius, quia Dominus Deus vester, ipse est Deus deorum, et Dominus dominantium, Deus magnus et potens, et terribilis. Ibidem, XXX, 6 : Circumcidet Dominus Deus tuus cor tuum, et cor seminis tui, ut diligas Dominum Deum tuum in toto corde tuo, et in tota anima tua, ut possis vivere. Patet ergo quod in signum futuræ emundationis et salutis per Christum, circumcisionem acceperunt.

« Non quia ex Moyse est, sed ex patribus. »

Emendatio locutionis seu dictionis est quæ dixerat : « Moyses dedit vobis circumcisionem. » Et hoc quidem verum est, et istud. Quia Moyses dedit eam spiritualem, quia primus ejus spiritualem intellectum revelavit. Dedit etiam per exemplum, Exod. IV, 25 : Tulit illico Sephora acutissimam petram, et circumcidit præputium filii sui. Ex patribus autem est per observantiam. Et sic ex Moyse est per aliquem modum, et ex patribus simpliciter. Genes. XVII, 10 : Circumcidetur ex vobis omne masculinum. Et ibidem, 14 : Masculus, cujus præputii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa de populo suo : quia pactum meum irritum fecit.

Dicit autem : « Ex patribus, » quamvis ex solo Abraham, quia omnes patres religionis divinæ circumcisionem per observantiam approbaverunt. Genes. XXXIV, 15 : In hoc valebimus fæderari, si volueritis esse similes nostri, et circumcidatur in vobis omne masculini sexus. Josue, V, 2 : Fac tibi cultros lapideos, et circumcide secundo filios Israel. [307]

« Et in sabbato circumciditis hominem, » si octavus dies natiuitatis ejus occurrerit sabbatum. Genes. xvii, 12 : Infans octo dierum circumcidetur in vobis. Et sic signum perfectæ curationis in sabbato fiebat.

Et ex hoc arguit Christus etiam secundum humanam rationem.

« Si circumcisionem accipit homo, etc. »

« Si circumcisionem, » quæ est signum perfectæ curationis, « accipit homo » licite « in sabbato, » in quo nullo opus servile est faciendum : ita « ut non solvatur lex Moysi » de sabbato, qui dixit, Exod. xii, 16 et xx, 10 : Nullum opus servile facietis in eo : quia non reputatur servile quod est signum justitiæ, et curationis perfectæ. Et opera corporalia pro defensione legis facta, non reputantur servilia : sicut pugnare contra hostes legem impugnantes. I Machab. II, 41 : Omnis homo quicumque venerit ad nos in bello die sabbatorum, pugnemus adversus eum : et non moriemur omnes, sicut mortui sunt fratres nostri. Ex quo accipitur, quod omne opus factum ad salutem eorum quibus data est lex, poterat licite fieri in die sabbati. Luc. xiv, 5 : Cujus vestrum asinus aut bos in puteum cadet, et non continuo extrahet illum die sabbati ? Si ergo hæc se habent ita : ergo et totum hominem potui curare in die sabbati sine solutione legis datæ de observatione sabbati.

« Mihi indignamini. » Interrogative legendum est. Quasi diceret : Mirum est : cum ratio humana persuadeat quod indignari non deberetis : « quia totum, » in corpore et anima, « hominem salvum feci in sabbato ». Ex hoc accepit Beda quod dixit, quod quemcumque curavit Christus in corpore, illum etiam curavit in anima. Unde isti eidem paralytico dixit, Joan. v, 14 : Ecce sanus factus es, jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat. Psal. cii, 3 :

Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis, etc. Et iste etiam est unus modus, quem solus in terra Christus habuit. Sancti quidam corpora curaverunt, sed peccata non remiserunt. Sed Christus, et remisit peccata, et curavit corpora. Matth. ix, 6 : Ut autem sciatis quia Filius hominis habet potestatem in terra dimittendi peccata, tunc ait paralytico : Surge, tolle lectum tuum, et vade in domum tuam. Magna ergo fecit, potestate aliena non indiguit, et peccata dimisit. Primum Sanctis communicavit, secundum et tertium ut Deus solus retinuit. Joan. iii, 34 : Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum. Ibidem, ℣. 3 : Qui de cælo venit, super omnes est. Psal. lxxxv, 8 : Non est similis tui in diis, Domine.

« Nolite judicare secundum faciem etc. ».

Reducit hic judicium temeritatis ipsorum ad judicium rectum : quod, sicut dicit Chrysostomus, non personarum acceptionem, sed naturam sequitur rerum.

Unde dicit : « Nolite judicare » temere de me « secundum faciem, » hoc est, secundum quod apparet in facie : quia propter dictum Principum et Pharisæorum qui magni sunt coram vobis in facie exteriori, iudicatis quod ego sim transgressor legis. Deuter. x, 17 : Deus personam hominis non accipit, nec munera. Act. x, 34 : In veritate comperi quia non est personarum acceptor Deus. I Regum, xvi, 7 : Homo videt ea quæ parent. Dominus autem intuetur cor.

« Sed justum, » in rectitudine, « judicium judicate : » quod facitis, si legis intellectum ad opera mea diligenter inspecta refertis. Deuter. xvi, 20 : Juste quod justum est persequeris. Psal. x, 8 : Justus Dominus, et justitias dilexit, æquitatem vidit vultus ejus. Jacobi, II, 9 : Si personas accipitis, peccatum operamini, redarguti a lege quasi transgressores. [308]

26 Et ecce palam loquitur, et nihil ei dicunt. Numquid vere cognoverunt principes quia hic est Christus ?

27 Sed hunc scimus unde sit : Christus autem cum venerit, nemo scit unde sit. »

Hic incipit excludere falsam opinionem quam habebant de origine Christi. Dividitur autem in tres paragraphos : in quorum primo ponitur unde falsa opinio est exorta : in secundo, ponit elisionem ipsius : in tertio vero, ponit dissensionem ortam ex rationibus Christi, per quas opinio illa eliditur.

In primo horum ponit tria : in quorum primo ostenditur ratio qua opinio vera de Christo exoritur : in secundo, ipsam ponit opinionem : in tertio, quamdam ponit rationem phantasticam per quam a veritate ad falsitatem sunt aversi.

Dicit ergo : « Dicebant ergo quidam » simplices « ex Jerosolymis. » Jerosolymitæ, ut dicit Chrysostomus, hoc specialiter dicebant : quia et facta plus aliis viderant, et Pharisæos plus aliis audierant : et ideo quærentes et dubitantes vacillabant. Facta enim Christi eos inducebant ad fidem, et edicta et persuasiones Pharisæorum a fide avertebant : et ideo vacillabant.

Et hoc est quod sequitur : « Nonne hic est » Jesus Christus a Nazareth, « quem quærebant » Judæi, ad persuasionem Sacerdotum et Pharisæorum, « interficere ? » Hoc enim sæpe Jerosolymitæ audierant. Isa. i, 21 : Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii. Justitia habitavit in ea, nunc autem homicidæ. Jerem. xi, 19 : Mittamus lignum in panem ejus, et eradamus eum de terra viventium, et nomen ejus non memoretur amplius. Sapient. ii, 20 : Morte turpissima condemnemus eum.

« Et ecce palam loquitur, »

Seipsum manifestans. Isa. xlv, 19 : Non in abscondito locutus sum, in loco terræ tenebroso. Joan. iii, 21 : Qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo sunt facta.

« Et nihil ei dicunt. » Quod, sicut dicit Chrysostomus omnibus mirabilibus fuit mirabilius. Concitatos enim habebant animos. Jesus autem pauper et indefensus stabat coram eis : et tamen in eum manus exendere non potuerunt nisi quando ipse voluit. Hoc autem voluit, quando salutis nostræ congruum fuit. Joan. vii, 30 : Quærebant ergo eum apprehendere, et nemo misit in illum manus : quia nondum venerat hora ejus. Luc. xiii, 32 : Dicite vulpi illi : Ecce ejicio dæmonia, et sanitates perficio hodie et cras, et tertia die consummor. Unde causa non fuit ex parte illorum, quorum malitia semper fuit parata, sed ex parte ejus qui habet divinitatis latentis in se virtutem : sicut dicitur, Joan. x, 18 : Potestatem habeo ponendi animam meam, etc. Et ideo dicit, ibidem, ℣℣. 17 et 18 : Ego pono animam meam, ut iterum sumam eam. Nemo tollit eam a me : sed ego pono eam a meipso, etc.

« Numquid vere cognoverunt principes, »

Scilicet Principes sacerdotum, a quibus et Herodes sciscitatus est¹⁷, « quia hic est Christus, » eo quod nihil dicunt palam loquenti. Principes enim existimationem falsam habebant de ipso, quia ipse esset Christus, sed non veram scientiam : quia si veram scientiam habuissent, non eum crucifixissent. Iad Corinth. ii, 8 : Si enim cognovissent, numquam Dominum gloriæ crucifixissent. Et ta[309]men propter hujusmodi existimationem, non dimiserunt eum persequi. Sed perficere persecutionem non poterant, nisi quando ipse elegit, et tempus Scripturæ impletum fuit.

« Quia hic est Christus. » Matth. xxii, 16 : Scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces. Joan. iii, 2 : Scimus quia a Deo venisti magister.

« Sed hunc scimus unde sit, etc. »

Tangit rationem per quam a veritate diverterunt. Exod. xxxii, 8 : Recesserunt cito de via quam ostendisti eis. Dicunt autem quod sciant, unde sit, hoc est, de quo genere, et de quo loco. Joan. vi, 42 : Nonne hic est Jesus, filius Joseph, cujus nos novimus patrem et matrem ? Ortum enim terrenum noverunt in parte, sed non in toto : quia quod filius virginis esset non noverunt.

« Christus autem cum venerit » in mundum, « nemo scit unde sit, » quantum ad originem.

SED CONTRA : Matth. ii, 4 et 5 : Sciscitabatur ab eis ubi Christus nasceretur. At illi dixerunt ei : In Bethlehem Judæ : sic enim scriptum est per Prophetam. Michææ, v, 2 : Et tu, Bethlehem Ephrata, parvulus es in millibus Juda, etc. Dicendum, quod originem terrenam sciverunt, sed non divinam. Et hanc existimationem de eo acceperunt, ut dicit Chrysostomus. Isa. liii, 8 : Generationem ejus quis enarrabit ? Joan. ix, 29, dicunt : contrarium hujus, quod hic dicunt : Hunc nescimus unde sit. Et præter intentionem verum dicunt. Isa. xlv, 15 : Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel, Salvator. Joan. i, 10 : In mundo erat..., et mundus eum non cognovit. Isti tamen quod hic dicunt, despective loquuntur. Quasi dicant : Ita vilis et humilis est generis, et hoc scimus, quod non sibi competit quod generationem ejus nullus enarrare possit. Licet isti nesciunt hoc quod dicitur, II ad Corinth. viii, 9 : Scitis gratiam Domini nostri Jesu Christi, quoniam propter vos egenus factus est, cum esset dives : ut illius inopia vos divites essetis. Ad Philip. ii, 7 : Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens.

Hic ponuntur rationes, quibus hæc falsa opinio de Christo eliditur.

Et dicuntur duo, scilicet, modus rationum, et ipsæ rationes.

Modus tangitur cum dicitur : « Clamabat ergo. » Clamor Christi notat intensionem intentionis ad persuadendum, notat etiam quod audientes longe erant ab intellectu veritatis. Psal. lxviii, 4 : Laboravi clamans, raucæ factæ sunt fauces meæ. Proverb. i, 20 : Sapientia foris prædicat : in plateis dat vocem suam.

SED CONTRA hoc videtur illud Isaiæ, xlii, 2 : Non clamabit..., nec audietur vox ejus foris. SOLUTIO. Non clamat contendendo, sed clamat intensione intentionis persuadendo ad proximum, et clamat intensione devotionis in oratione ad Deum. Ad Hebr. v, 7 : Qui in diebus carnis suæ, preces supplicationesque ad Deum qui possit illum salvum facere a morte, cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia.

« Docens, » per rationes etiam humanas, « in templo, » in loco publico, « et dicens » ad intellectum. Isa. xl, 2 : Loquimini ad cor Jerusalem, et advocate eam, hoc est, ad intellectum audientium.

« Et me scitis, et unde sim scitis : et a meipso non veni, sed est verus qui missit me, quem vos nescitis. »

Tangit hic rationes. Et primo ostendit quid de ipso sciunt : secundo, quid de ipso nesciunt : et tertio, disparitatem sui et in sciendo et nesciendo secreta Patris quæ sunt de ipso.

Dicit ergo : « Et me scitis, » secundum quod de me est visibile. I Joannis, i, [310] 1 : Quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, et manus nostræ contrectaverunt de verbo vitæ, quod perspeximus, ...annuntiamus vobis. Baruch, III, 38 : In terris visus est, et cum hominibus conversatus est.

« Et unde sim, » quantum ad originem, patriamque terrenam. Joan. I, 45 : Quem scripsit Moyses in lege, et prophetæ, invenimus : Jesum, filium Joseph, a Nazareth.

Vel dicatur sic : « Et me scitis, » hoc est, per Scripturam, et opera, et testimonia Joannis scire potestis, « et unde sim scitis, » quia hoc Scriptura etiam declarat.

« Et a meipso non veni. »

Hic tangit hoc quod nesciunt originem ejus scilicet æternam, et hoc est : « Et a meipso » existens « non veni. » Quasi diceret : Sicut non sum a meipso, ita non veni a meipso : quia in processione temporalis intelligitur æterna, ut dicit Augustinus. Joan. v, 19 : Non potest Filius a se facere quidquam. In figura hujus dicitur a Patre ad Filium, Genes. xxxvii, 13 : Veni, mittam te ad eos. Joan. xvii, 8, dicit de discipulis : Et crediderunt quia tu me misisti.

« Sed est verus qui misit me. » Joannes Chrysostomus habet : « Sed est verax qui misit me : » et ideo etiam ego ipse missus sum verax, et ideo credendum est mihi. Ad Roman. III, 4 : Est autem Deus verax, omnis autem homo mendax. Et sicut dixit, ita veritatem implens me misit. Ad Titum, I, 2 : Quam promisit qui non mentitur Deus.

« Quem vos nescitis, » quia veritatem in testimonio quod mihi testatur per vocem et opera cognoscere non vultis. Ad Titum, I, 16 : Confitentur se nosse Deum, factis autem negant. Isa. XLV, 4 : Assimilavi te, et non cognovisti me. Job, XXI,

14 : Dixerunt Deo : Recede a nobis, et scientiam viarum tuarum nolumus.

Disparitatem sui ad illos ponit in sciendo secreta Dei.

Dicit autem tria, scilicet, scientiam secretorum, disparitatem sui in hoc et illorum, et viam per quam illi ad suam scientiam possunt devenire.

Dicit ergo : « Ego scio eum », scilicet scientia comprehensionis novi Patrem, qui me misit. Joan. x, 15 : Sicut novit me Pater, et ego agnosco Patrem. Matth. XI, 27 : Nemo novit Filium, nisi Pater : neque Patrem quis novit, nisi Filius, etc. Joan. I, 18 : Deum nemo vidit umquam, unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Item, xvii, 25 : Pater juste, mundus te non cognovit. Ego autem te cognovi : et hi cognoverunt quia tu me misisti.

« Et si dixero quia nescio eum, etc. ¹⁹. »

Quod tamen impossibile est : quia dicitur, Numer. xxiii, 19 : Non est Deus quasi homo, ut mentiatur. Et ideo loquitur hic sub hypothesi impossibilis, scilicet, Si dixero quod impossibile est me dicere, quia nescio eum : cum ego scio eum per unam cum ipso comprehensionis scientiam. Qualiter enim nesciat eum qui est in sinu ejus ?

« Ero similis vobis, » vana et corrupta creatura, « mendax, » ex propriis, non ex Deo loquens. Psal. XI, 2 : Diminutæ sunt veritates a filiis hominum. Cum ego sciam eum, sicut ostendo dicto et facto, [311] credendum est mihi de eo quidquid loquor. Joan. III, 34 : Quem enim misit Deus, verba Dei loquitur. Item, VIII, 43 : Quare loquelam meam non cognoscitis? Ego enim ex Deo Patre veni : et ideo non ego, sed vos estis mendaces qui me maculatis. Sapient. x, 14 : Mendaces ostendit qui maculaverunt illum.

« Sed scio eum, etc. »

Ecce dat viam per quam ipsi scire possunt, dicens : « Sed scio eum, » hac scientia certissima, « quia ab ipso sum, » et genitus et missus. Psal. cix, 3 : Ante luciferum genui te. Et ideo totam lucem suæ scientiæ dedit illi. Unde, Sapient. VII, 26, dicitur candor lucis æternæ, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius, repræsentans omnia quæ sunt in ipso. Ad Hebr. I, 3 : Cum sit splendor gloriæ, et figura substantiæ ejus.

« Et ipse me misit, » et voluntatem suam in mundo faciendam injunxit. Luc. II, 49 : In his quæ Patris mei sunt, oportet me esse. Quicumque ergo eum scire desiderat, a me quærat : quia per me veniet ad cognitionem Patris. Joan. XVII, 4 : Ego te clarificavi super terram : opus consummavi, quod dedisti mihi ut faciam.

« Quærebant ergo eum apprehendere, et nemo misit in illum manus, quia nondum venerat hora ejus.

De turba autem multi crediderunt in eum, et dicebant : Christus, cum venerit, numquid plura signa faciet quam quæ hic facit? »

Tangit hic qualiter in pejus invidi ex verbis salutis proficiebant.

Dicit autem hic quatuor. Primo enim tangit malorum in pejus profectum : secundo, ædificationem simplicium : tertio, obstinatam malitiam Pharisæorum : et quarto, qualiter omnibus his Dominus utebatur ad salutem fidelium.

Dicitur ergo : « Quærebant ergo » sacerdotum Principes, et Pharisæi, et alii illi qui consenserunt illis, « apprehendere », id est, detinere : sicut, Judicum, XVI, 8 et seq., quærebant Philistiim Samsonem funibus ligare. Jerem. XX, 10 : Audivi contumelias multorum, et terrorem in circuitu : Persequimini, et persequamur eum : ab omnibus viris qui erant pacifici mei. Ibi habent Septuaginta : « Persequimini, et comprehendite eum : quia non est qui liberet eum. »

« Et nemo misit in illum manus, » potentia Dei prohibiti. Luc. IV, 30 : Jesus autem transiens per medium illorum, ibat. Item, Luc. XIII, 33 : Oportet me hodie et cras et sequenti die ambulare : quia non capit prophetam perire extra Jerusalem. Job, V, 12 : Qui dissipat cogitationes malignorum, ne possint implere manus eorum quod cæperant.

« Quia nondum venerat hora ejus. » Non quidem fatalis : eo quod, sicut ante diximus, Christus fato non subjacebat : sed hora dispensationis quam Deus præfinivit in Scripturæ impletionem, et nostram salutem. Habacuc, III, 2, secundum translationem Septuaginta : « Dum appropinquassent anni, cognosceris²⁰. » Joan. XIII, 1 : Sciens Jesus quia venit hora ejus, ut transeat ex hoc mundo ad Patrem.

« De turba autem multi, etc. »

« Multi » qui ad devotionem ex verbis et signis ejus conversi sunt, « crediderunt in eum. » Non tamen, ut dicit Chrysostomus, fide firma, et certa. Cujus signum est, quia dubie loquuntur. Sed tamen aliquem calorem fidei, et devotionis conceperant, qui si fuisset fotus a Pharisæis et Sacerdotibus, convaluisset. Ad Roman. XIV, 1 : Infirmum in fide [312] assumite, et non in disceptationibus cogitationum. I ad Thessal. v, 14 : Consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes. Sed Pharisæi, sicut Herodes, Christum exstinguere nitebantur, jam parvulum in cordibus eorum formatum.

« Et dicebant, » in fidei suæ argumentum : « Christus cum venerit, » etiamsi adhuc venturus sit, ut dicunt Sacerdotes et Pharisæi, « numquid plura signa, » et majora, « faciet quam quæ iste facit? » Facto enim, et modo facendi, et quia peccata dimisit (ut supra diximus) maxima fecit. Marc. vi, 36 : Quocumque introibat, in vicos, vel in villas, aut civitates, in plateis ponebant infirmos, et deprecabantur eum ut vel fimbriam vestimenti ejus tangerent : et quotquot tangebant eum salvi fiebant. Et ideo dicebant, Joan. xi, 47 : Hic homo multa signa facit, etc.

Hic incipit pars illa qualiter Christus erudit ad salutem Pharisæorum malitiam.

Et habet tres partes : in quarum prima pertinax ponitur malitia : in secunda, eruditio divina : et in tertia, carnalis intellectus perversitas in verbis Domini accepta.

Dicit ergo : « Audierunt Pharisæi, » de superstitione religionis suæ præsumentes, « turbam murmurantem, » quia aperte loqui non audebant, ne extra synagogam fierent, « de illo hæc, » scilicet quod Christus existimari possit, et quod sic isti principatum amitterent et locum : sicut dicitur, Joan. xi, 47 et seq.

« Et miserunt Principes » sacerdotum, « et Pharisæi » religiosi, « ministros, » hoc est, satellites ejus Præsidis, quos ad hoc conducebant, « ut apprehenderent eum. » Simile est, Matth. xxii, 16 : Mittunt ei discipulos suos cum Herodianis, scilicet ut caperent eum in sermone, ut ibidem, ℣. 15, dicitur. Herodiani enim erant milites Herodis, conducti ad capiendum Dominum. Isa. i, 23 : Principes tui infideles, et socii furum : omnes diligunt munera, sequuntur retributiones.

34 Quæretis me, et non invenietis : et ubi ego sum, vos non potestis venire.

35 Dixerunt ergo Judæi ad semetipsos : Quo hic iturus est, quia non inveniemus eum ? numquid in dispersionem gentium iturus est, et docturus gentes ?

36 Quis est hic sermo quem dixit : Quæretis me, et non invenietis : et ubi sum ego, vos non potestis venire ? »

« Dixit ergo eis Jesus, » erudiens etiam ad salutem pertinacium malitiam : « Adhuc modicum tempus vobiscum sum. »

Tria dicit : temporis dispensationem, redditus ad Patrem gloriosam felicitatem, et sequendi eum eorum impossibilitatem.

Dicit ergo : « Adhuc, » in vita ista mortali, « modicum tempus, » quia tantum tempus septem mensium. Hoc enim quod hic dicitur, factum fuit in Septembri, in ultimo anno suæ prædicationis.

« Adhuc ergo modicum tempus vobiscum sum. » Et notat ex modo loquendi quod Christus erat cum eis, et non e converso quod ipsi cum Christo. Quia Christus operabatur salutem in medio eorum, quamquam ipsi quærerent Christum ad mortem. Isa. xiv, 1 : Prope est ut veniat tempus ejus, et dies ejus non elongabuntur. Joan. xvi, 16 : Modicum, et jam non videbitis me. [313]

« Et vado ad eum, » scilicet Patrem, « qui me misit, » perfecto opere redemptionis, propter quod sum vobiscum. Joan. xvi, 5 : Vado ad eum qui misit me. Et ibidem, xiv, 2 : Vado parare vobis locum. Hoc significatum est, Genes. viii, 14, ubi columba revertitur ad arcam vespere, portans ramum olivæ virentibus foliis in ore suo. Tob. xii, 20 : Tempus est ergo ut revertar, etc.

« Quæretis me, et non invenietis. »

Quia per hoc quod alium exspectatis, me quæritis : et quia ille fallax est, me in illo non invenietis. Joan. v, 43 : Ego veni in nomine Patris mei, et non accepistis me : alius veniet, etc. Ad Roman. xi, 7 : Quod quærebat Israel, hoc non est consecutus. Cantic. iii, 1 : In lectulo meo, per noctes, quæsivi quem diligit anima mea : quæsivi illum, et non inveni, hoc est, in quiete carnalis intelligentiæ et in noctibus ignorantiæ non inveni quæsitum dilectum.

« Et ubi sum ego, » in lumine veritatis apud Patrem in cœlo, ubi et jam sum per præsentiam deitatis. Joan. iii, 13 : Nemo ascendit in cœlum, nisi qui descendit de cœlo, Filius hominis qui est in cœlo.

« Vos, » in cæcitatem carnalis intellectus manentes, « non potestis venire. » Luc. xvi, 26 : Inter nos et vos chaos magnum firmatum est, ut hi qui volunt hinc transire ad vos, non possint : neque inde huc transmeare.

« Dixerunt ergo Judæi ad semetipsos. »

Non enim ad Jesum audebant dicere, quia timebant se confutandos ex responsis sapientiæ ipsius. Act. vi, 10 : Non poterant resistere sapientiæ et Spiritui qui loquebatur.

« Quo hic iturus est, quia non inveniemus eum ? » De itinere enim carnali intelligebant. Simile, Joan. xiv, 5 : Nescimus quo vadis, et quomodo possumus viam scire ? Doctrinam enim Domini perverso accipiebant intellectu.

« Numquid in dispersionem Gentium, » quæ per totum mundum dispersæ sunt, « iturus est ? » Dicit autem Augustinus, quod hæc etiam non intelligentes isti prophetaverunt. Per discipulos enim ivit ad Gentes, et docuit Gentes. Act. xiii, 46 : Vobis oportebat primum loqui verbum Dei : sed quoniam repellit illud, et indignos vos judicatis æternæ vitæ, ecce convertimur ad Gentes.

Et hoc est quod sequitur : « Et doctorus Gentes. » Isa. xlix, 6 : Dedi te in lucem Gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terræ.

« Quis est hic sermo quem dixit ? »

Hoc est, cujus est intellectus : « Quæretis me, et non invenietis. » Non enim eum inveniunt ad propitiationem. Ad Hebr. xii, 17 : Non enim invenit pœnitentiæ locum, quamquam cum lacrymis inquisisset eam. Isa. i, 15 : Cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam. Proverb. i, 24 et seq. : Quia vocavi, et renuistis : extendi manum meam et non fuit qui adspiceret, etc. : ego quoque in interitu vestro ridebo, etc.

« Et ubi sum ego, vos non potestis venire. » Matth. xxiii, 38 : Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta. Daniel. ix, 26 : Non erit ejus populus, qui eum negaturus est. Psal. xvii, 46 : Filii alieni mentiti sunt mihi. Et subjungit, ℣. 48 : Deus qui das vindictas mihi, et subdis populos sub me. Quia cum filii peculiares mentirentur Domino, vindicta facta est, et gentium populus sibi per fidei devotionem subjectus est Christo. Osee, ii, 2 : Judicate matrem vestram, judicate, quoniam ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus. Hæc autem omnia ignorantes, ut dicit Augustinus, prophetauerunt. Sed secundum quod littera sonat, stultum habebant intellectum : quia etsi Christus ad Gentium dispersionem ivisset, ipsi illum illuc sequi potuissent : [314] sed quia carnales erant, de cœlestibus et spiritualibus nihil intelligere potuerunt. Et ideo quærunt apud semetipsos, et quæ cogitabant, proponere Christo non audebant. Et hoc est quod dicunt.

Hic manifestat se illuminator, sicut sol dissipatis tenebris probans hoc de se quod dicitur, Joan. i, 5 : Lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non comprehendunt.

Dicuntur autem in parte ista tria : dispositio illuminatoris ad sui manifestationem, ipsa manifestatio, et per Evangelistam manifestationis declaratio.

Dispositio autem illuminatoris ad sui manifestationem continet quatuor partes : temporis scilicet congruitatem, corporis dispositionem, vocis intensionem, et nominis significationem.

Dicit ergo : « Ultimo autem die, » quia, sicut dicit Chrysostomus, intermediis diebus voluptati deditis, quando lætabantur coram Domino (sicut dicitur, Levit. xxiii, 34 et seq.), in ultimo die ferventius audiebant, quod doctrinam secum recedentes portarent. Et ideo illo die Dominus quasi viaticum dabat in doctrina salutis. Nam primo die laudibus et sacrificiis dediti, intermediis vacabant epulis, in ultimo die percipiebant viatica salutis quæ secum meditarentur usque ad aliud festum. Et est causa litteralis quare magis illo die instabat doctrinæ. Isa. xxvi, 8 : Nomen tuum, et memoriale tuum in desiderio animæ. Eccle. xii, 13 : Finem loquendi pariter omnes audiamus. In omnibus enim conventibus traditiones ultimo die recitantur. Matth. xv, 10 : Audite, et intelligite. Et addit Gregorius : Traditiones, quas Dominus dabit vobis die magno : quia, sicut dictum est, primus dies fuit celeberrimus propter laudes, et sacrificia : et intermediis quinque non ita celebres : septimus autem erat æqualiter celebris sicut primus : propterea quod verbo Dei tunc vacabant, et auditui traditionum. Exod. xii, 16 : Dies prima erit sancta atque solemnis, et dies septima eadem festivitate venerabilis. Levit. xxiii, 35 et 36 : Dies primus vocabitur celeberrimus atque sanctissimus : omne opus servile non facietis in eo. Et septem diebus offeretis holocausta Domino. Dies quoque octavus erit celeberrimus atque sanctissimus, et holocaustum offeretis Domino : ... servile omne opus non facietis in eo.

Septem autem isti dies significant septem festa cordis quæ agimus Domino. Psal. lxxv, 11 : Reliquiæ cogitationis diem festum agent tibi. In quorum primo sacrificium laudis offeremus. Psal. xlix, 14 : Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua. Quinque autem sequentibus, refectiones coram Domino recipimus. Primo quidem in pane lacrymarum, pro peccatis et pro pœnis miseriæ. Isa. xxx, 20 : Dabit vobis Dominus panem arctum, et aquam brevem : et non faciet avolare a te ultra doctorem tuum. Secundo, in confortatione conscientiæ et refectione virtutis. Isa. iv, 1 : Panem nostrum comedemus, et vestimentis nostris operiemur. Tertio, in pane serenatæ conscientiæ a peccatorum reliquiis. Isa. xxi, 14 : Qui habitatis terram Austri, cum panibus occurrite fugienti. Quarto, in refectione desiderii in consolatione Spiritus sancti. Genes. xlix, 20 : Aser, pinguis panis ejus, et præbebit delicias regibus. Quinto, in refectione sacramenti. Sapient. xvi, 20 : Paratum panem de cœlo præstitisti illis, etc. Septimo die surgit Jesus reficiens in pane verbi. Matth. vi, 11 : Panem nostrum supersubstantialem da nobis, etc.

« Stabat Jesus, etc. »

Ecce illuminatoris corporis dispositio. Stabat enim qui se numquam a rectitu[315]dine deflectebat. Cantic. ii, 9 : En ipse stat post parietem nostrum. Solus enim stetit post parietem (qui corpus significat) qui se numquam a rectitudine deflexit propter corporis infirmitatem. Stabat, qui se exemplum et mensuram rectitudinis omnibus exhibebat. Joan. i, 26 : Medius vestrum stetit, etc. Stabat, qui semper ad cœlum se totum protendebat. Psal. v, 5 : Mane adstabo tibi, et videbo, etc. Stabat, qui in rectitudine sua omnes resolutos inertia redarguebat. Psal. xciii, 16 : Quis consurget mihi adversus malignantes ? aut quis stabit mecum adversus operantes iniquitatem ? Stabat, qui se in auxilium et obsequium omnibus paratum exhibebat. Act. vii, 55 : Ecce video cœlos apertos, et Filium hominis stantem, etc. Stabat, qui se excelsum in vita et verbo longe stantibus ostendebat. Baruch, v, 5 : Exsurge, Jerusalem, et sta in excelso, et vide collectos filios tuos, etc, supple, in conversione te audientium.

« Jesus, » auctor salutis. Alius enim verba salutis proponere non debet. Psal. xlix, 16 : Peccatori dixit Deus : Quare tu enarras justitias meas, etc.

« Et clamabat, dicens. » Clamabat vocis intensione propter fervoris desiderium. « Dicens, » ut loqueretur ad intellectum. De primo, Isa. xxxviii, 14 : Sicut pullus hirundinis, sic clamabo, meditabor ut columba. Pullus hirundinis clamat vagiens ex desiderio. Columba autem clamat meditando : quia longum sonum profert intercisum, ac si meditetur gemendo. Et sic Christus gemendo, et ad nos vagiendo clamabat ut converteret. Proverb. viii, 4 : O viri, ad vos clamito, et vox mea ad filios hominum ! Sic ergo clamabat, dicens ut sint viri, ad viriliter agendum in virtute : et filii hominum, in intellectus veritate.

« Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. »

Ecce illuminatoris manifestatio.

Et dicuntur hic duo : invitatio scilicet ad illuminatorem, et venientis subdit utilitatem.

Dicit ergo loquens de spiritualibus metaphorice, ut melius per similitudines notas intelligantur. Et hoc est : « Si quis sitit, » hoc est, fervens desiderium habet doctrinæ, « veniat ad me, » fontem aquæ vivæ. Jerem. ii, 13 : Me dereliquerunt fontem aquæ vivæ.

« Et bibat, » hoc est, humore limpidissimo meæ doctrinæ se infundat.

Dicit autem : « Si quis, » notans arbitrii libertatem : quia nullus cogitur. Esther, i, 8 : Nec erat qui nolentes cogeret ad bibendum. Notat etiam haurientium a Domino raritatem, quod significatur, Joan. iv, 7, ubi dicitur, quod sola mulier Samaritana (quæ sibi custos esse inceperat) egressa est ad hauriendum aquam. Notatur etiam, quod a solis sitientibus aqua ista desideratur. Isa. lv, 1 : Omnes sitientes, venite ad aquas : et qui non habetis argentum, emite absque argento, et absque ulla commutatione. Matth. v, 6 : Beati qui esuriunt, et sitiunt justitiam. II Regum, xxiii, 15 : O si quis mihi daret potum aquæ de cisterna, quæ est in Bethlehem ! Jesus autem in Bethlehem natus, hæc cisterna fuit. Psal. xli, 3 : Sitivit anima mea ad Deum fontem²¹ vivum. In fervore ergo desiderii existentes invitantur.

« Veniat, » per fidei devotionem. Exod. xv, 27 : Venerunt autem in Elim filii Israel, ubi erant duodecim fontes. Elim interpretatur fortis eorum : et signat Christum Doctorem fortissimum, quia veritas ejus fortis est et invincibilis. III Esdræ, iii, 12 : Super omnia vincit veritas.

Duodecim autem fontes sunt. Historiales tres : quia historia Christi est de carnis assumptione, et qualiter vixit in carne, et qualiter mortuus est in carne, et qualiter glorificatus est in carne. Mo[316]rales tres : virtutes enim docuit verbo, confirmavit exemplo, probavit miraculo, et remunerabit præmio. Allegorice tres : quia fidem confirmavit allegorice per Scripturam, parabolice per similitudinem positam sicut per granum sinapis et hujusmodi, per rationem humanam, et per inspirationem divinam. Anagogice tres : quia cœlestia ad beatitudinem pertinentia prædicando ostendit, per Spiritum sanctum revelavit, et per Spiritum præparavit.

Veniat ergo omnis homo ad hos fontes. Apocal. vii, 17 : Agnus qui in medio throni est reget illos, et deducet eos ad vitæ fontes aquarum, et absterget Deus lacrymas ab oculis eorum. Quia in Elim erant duodecim fontes et septuaginta palmæ.

« Ad me, » qui hac aqua exubero. Eccli. xxiv, 43 : Factus est mihi trames abundans, et fluvius meus appropinquavit ad mare. Et, ibidem, ℣. 41 : Ego quasi fluvii dioryx, et sicut aquæductus exivi de paradiso. Fluvio enim se comparat propter abundantiam. Dioryx enim interpretatur generationis medicamentum : quia medicina omnis generationis est in aquis doctrinæ salutis.

« Et bibat » abundanter. Isa. xii, 3 : Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris, in restrictionem sitis, in ablutionem sordis, in refrigerium fomitis. De primo, Joan. iv, 13 : Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, non sitiet in æternum. Quia non ulterius præter Deum aliquid desiderabit. De secundo, IV Regum, v, 10 : Lavare septies in Jordane, et recipiet sanitatem caro tua, atque mundaberis. De tertio, in Psalmo xli, 2 : Quemadmodum desiderat caro tua ad fontes aquarum. Cervus enim in aquis quærit refrigerium.

Tangit autem sic bibentis utilitatem cum dicit :

« Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ. »

Tangit autem tria : principium quo bibens ad bibendum præparatur, modum quo potus iste bibitur, et utilitatem quæ per potum acquiritur.

Principium est fides, ut dicit Chrysostomus. Et hoc notat cum dicit : « Qui credit in me. » Fides enim est assensio veritatis : et ideo fides os applicat fonti veritatis. Sicut enim dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus : « Fides est collocans in credentibus veritatem, et credentes in veritate, quæ accipitur per Christi doctrinam ²². » Joan. xiv, 1 : Creditis in Deum, et in me credite. Ad Hebr. xi, 1 : Fides est sperandarum substantia, hoc est, fundamentum rerum, argumentum non apparentium. Ergo qui credit in fontem vitæ, fundat in se speranda et omnia vera, etiam homini per humanam rationem non apparentia.

« Sicut dicit Scriptura. » Chrysostomus tamen vult quod hoc referatur ad sequens : ut sit confirmatio Scripturæ ejus quod sequitur : « Flumina de ventre ejus, etc. » Et dicit quod hoc scriptum est in Scriptura, Proverb. v, 16 : Deriventur fontes tui foras, et in plateis aquas tuas divide. Ibi, ut dicitur, translatio Septuaginta habet : « Flumina de ventre tuo fluant aquæ vivæ. » Sed melius est, ut diximus in divisione, quod non dicit ad confirmationem ejus quod consequenter inducitur : sed dicat modum credendi in Christum, ut sit sensus : « Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, » hoc est, secundum quod docet Scriptura. Talis enim fides sana est, quia Scriptura docet qualiter credendum est in Christum. Ad Roman. xv, 4 : Quæcumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Psal. lxxxvi, 6 : Dominus narrabit in scripturis populorum et principum, horum qui fuerunt in ea. [317]

« Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ. »

Tria dicit : aquæ abundantiam : et hoc notatur in hoc quod dicit : Flumina. Cordis receptaculum : et hoc est in eo quod dicit : De ventre ejus. Aquarum effectum : et hoc notatur in hoc quod dicit : Aquæ vivæ.

Dicit ergo : « Flumina, » quod donorum Spiritus notat affluentiam. Genes. ii, 6 : Fons ascendebat e terra, irrigans universam superficiem terræ : qui fons inde dividitur in quatuor capita. Hic est fons gratiæ qui totam superficiem Ecclesiæ irrigat, et dividitur in quatuor capita. In moralibus enim ordinat passiones et opera : in heroicis ordinat naturam ad metas mentis : in intellectualibus ordinat rationem ad normam perfectæ virtutis : in divinis ordinat contemplationem ad altitudinem et puritatem divinæ delectationis, et theoriam veritatis. Et hæc sunt flumina paradisi.

Vel, dicamus quod flumina sunt sacramentales gratiæ in remissionem peccatorum, gratiæ virtutum in facultatem bonarum operationum, donorum Spiritus sancti in adjutorium divinorum factorum, fructuum in prægustationem æternorum. Et hæc etiam sunt quatuor flumina, quæ influunt Ecclesiam. Psal. LXIV, 11 : Rivos ejus inebria, multiplica genimina ejus, in stillicidiis ejus lætabitur germinans.

Vel adhuc, Flumina sunt bona naturæ quæ reformantur, bona gratiæ quæ gratis dantur, bona fortunæ quæ ad usum conceduntur, bona gloriæ quæ meritis redduntur. Isa. LVIII, 11 : Eris quasi hortus irriguus, et sicut fons aquarum, cujus non deficient aquæ. In omnibus his verum est quod dicitur in Psalmo XLV, 5 : Fluminis impetus lætificat civitatem Dei, sanctificavit tabernaculum suum Altissimus. Esther, x, 6 : Parvus fons qui crevit in fluvium, et in aquas plurimas redundavit. Hæc ergo flumina fluunt abundanter. Numer. XXIV, 7 :

Fluet aqua de situla ejus, et semen illius erit in aquas multas.

« De ventre ejus, » hoc est, de intimis ejus in affectu et intellectu. Unde ubi nos habemus, Psal. XXXIV, 9 : Et legem tuam in medio cordis mei : ibi habet Aquila : « In medio ventris mei. » In ventre enim decoquitur cibus, et separatur, et proportionaliter ad membra distribuitur. Et ita in intimis cordis, verbum Dei meditando decoquitur, per collationem cordis separatur, et per discretam prædicationem et doctrinam unicuique auditori proportionaliter distribuitur. Sic, Luc. ii, 19 : Maria conservabat omnia verba hæc, ut in ventre meditationis decoqueret, conferens in corde suo, ut quid a quo separandum esset videret : et congruis temporibus protulit, ut unicuique quid dicendum esset ostenderet. De hoc ventre ergo dicitur, Ezechiel. III, 3 : Venter tuus comedet, et viscera tua complebuntur volumine isto, quod ego do tibi.

« Aquæ vivæ. » Doctrina sacra comparatur aquæ propter quatuor, quæ sunt in aqua per naturam. Aqua enim habet ex perspicuitate limpiditatem, ex humido incorporato formarum repræsentationem, ex convenientia cum cælo spiritus vitalis in se retentionem, ex materiali humido genituræ omnis primordialem originem. Et hæc quatuor doctrinæ salutis conveniunt, quæ limpida est ex simplicitate, divinarum formarum repræsentativa ex veritate, ex cœlesti natura habet vivificationem : et ex hoc quod generativa est omnis boni, primordiale semen est spirituali generationi.

De primo dicitur, Apocal. XXII, 1 : Ostendit mihi fluvium aquæ vivæ splendidum tamquam crystallum. Hæc enim sacra Scriptura adeo limpida est quod nihil in ea turbidum apparet. Et ideo impropere Dominus malis doctoribus, Ezechiel. XXXIV, 18 : Cum purissimam aquam biberitis, reliquam pedibus vestris turbabatis. Quia Scripturam limpidam accipiunt, et eamdem turbidam [318] malis exemplis, et forte malis expositionibus populo simplici proponunt.

De secundo dicitur, Jacobi, I, 23 : Si quis auditor est verbi, et non factor, etc. Et hoc ideo dicitur, quia sacra Scriptura ut speculum formas omnes repræsentat. Et ideo dicitur, Sapient. vii, 26, quod ipsa est speculum sine macula Dei majestatis. Hinc est quod luterem in quo se lavabant sacerdotes, cum sacrificia offerre debebant, Moyses ex speculis mulierum excubantium ante fores tabernaculi composuit²³ : quia Scripturam de prægnantibus donis intellectus et sapientiæ fecit, in qua quilibet formas suas adspiceret.

De tertio signatur, Genes. I, 20, ubi inter omnia viva dicit Deus primo : Producant aquæ reptile animæ viventis. Et ita spiritum vitalem primo aquæ produxerent : quia et in aquis doctrinæ primo spiritus vitalis accipitur. Et ideo, ibidem, ℣. 2 : dicitur : Spiritus Dei ferebatur super aquas. Quia, Spiritus est qui vivificat, sicut dicitur, Joan. vi, 64.

De quarto autem dicitur, Isa. XLVIII, 1 : Audite hæc, domus Jacob, qui vocamini nomine Israel, et de aquis Juda existis. Aqua enim est materia generationis : et sic generat spiritualiter doctrina sacra. Jacobi, I, 18 : Voluntarie genuit nos verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturæ ejus. Sic ergo est aqua viva. Joan. IV, 13 : Qui biberit ex aqua quam ego dabo ei, non sitiet in æternum : sed fiet in eo fons aquæ salientis in vitam æternam. Omnis enim boni causa est in nobis verbum Dei, et perficit omnem Dei voluntatem. Isa. LV, 11 : Verbum meum quod egredietur de ore meo, non revertetur ad me vacuum : sed faciet quæcumque volui, et prosperabitur in his ad quæ misi illud.

Interpretatio est Evangelistæ de sermonibus Domini.

Et dicit duo : quorum unum est interpretatio, et secundum ratio unius eorum quæ dicuntur in interpretatione.

Dicit ergo : « Hoc dixit Dominus de Spiritu, » hoc est, de donis et affluentia donorum sancti Spiritus, « quem, » post Resurrectionem et Ascensionem, « accepturi erant, » in die Pentecostes, « credentes in eum. » Act. II, 2 : Factus est repente de cælo sonus tamquam advenientis spiritus vehementis, et replevit totam domum ubi erant sedentes. Et paulo post, ℣. 4 : Repleti sunt omnes Spiritu sancto. Ille enim Spiritus exuberavit in eis sicut fluens et refluens, fluens in eos ubertate Spiritus, et refluens ab eis per gratiarum actiones in Deum. Eccle. I, 7 : Ad locum unde exeunt flumina revertuntur ut iterum fluant. Augustinus : « Cum Spiritus cor hominis intraverit, omni fonte magis manat, et non stat nec deficit : sed fluit, et refluit. »

Hujus autem quod dixit : « Quem accepturi erant credentes, » reddit rationem cum dicit : « Nondum enim erat Spiritus datus. » Et hujus ulterius subjungit causam dicens : « Quia Jesus nondum erat glorificatus. »

Et videtur falsum esse quod dicit : quia ante glorificationem Domini prophetaverunt Prophetæ, qui prophetare non poterant nisi dato sibi Spiritu sancto. I Petri, I, 10 et 11 : De qua salute exquisierunt atque scrutati sunt Prophetæ, ... scrutantes id quod vel quale tempus significaret in eis Spiritus Christi, etc.

Adhuc, Joan. VIII, 56 : Abraham, pater vester, exsultavit ut videret diem meum : vidit, et gavisus est. Quod non potuit fieri, nisi conferretur ei Spiritus sanctus. [319]

Si dicas, quod intelligitur quod nondum erat datus Spiritus sanctus Apostolis. Hoc iterum falsum videtur : quia, Luc. ix, 1, dicitur, quod dedit eis potestatem super omnia dæmonia, et ut languores curarent. Et hoc ante istud quod hic dicitur, factum fuit secundo anno prædicationis Domini : quod autem hic dicitur, factum fuit tertio anno, in quo et passus est statim in sequenti festo Paschæ : cum tamen languores curare, et dæmones ejicere non possent, nisi daretur eis Spiritus sanctus.

Ad hæc autem dicendum secundum Augustinum, quod glorificatio Domini duplex est : in se scilicet, et in corde credentium. In se quidem secundum divinitatem semper fuit in gloria. Secundum humanitatem autem dupliciter glorificatur : factis scilicet, et corporis beatitudine. Factis quidem semper fuit in gloria, quamvis aliquando gloria occultaretur, vel propter infantiam, vel propter passionem quando passionibus exponebatur : aliquando autem apparebat quando gloriosa faciebat. De primo dicitur, Habacuc, iii, 4 : Ibi abscondita est fortitudo ejus. De secundo, Joan. i, 14 : Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre, plenum gratiæ et veritatis. Secundum corporis autem beatitudinem dupliciter : scilicet quoad beatitudinis formam et habitum, et quoad locum beatorum. Priori modo glorificatus est in Resurrectione : secundo autem modo in Ascensione. Sed tota gloria ostensa est in Spiritus sancti missione : quia tunc apparuit quantæ gloriæ fuit, qui tantum et talem mittere potuit et dare, quantus ipse fuit. Et sic aliquando dicitur in die Pentecostes glorificatus : quia tunc gloriosissimus est ostensus. Job, xl, 5 : Circumda tibi decorem, et in sublime erigere, et esto gloriosus. In Resurrectione enim circumdedit sibi decorem, et in Ascensione in sublime erectus est, et in Pentecoste gloriosus apparuit.

In cordibus autem fidelium glorificatus est, quando sine omni impedimento gloriosus est creditus. Et hoc fuit, ut dicit Augustinus, quando caro quam dilexerunt ab oculis est ablata : quia quamdiu fuit credentibus dulcis præsentia carnis in sensibus, ad fidem gloriæ Christi per intellectum venire plene non poterant. Unde, Joan. xvi, 7, dicit : Expedit vobis ut ego vadam : si enim non abiero, Paraclitus non veniet ad vos. Tunc enim confidenter dixerunt illud Apostoli, II ad Corinth. v, 16 : Itaque nos ex hoc neminem novimus secundum carnem. Et si cognovimus secundum carnem Christum, sed nunc jam non novimus. Tunc sapuerunt quæ Dei sunt, et ex tunc non est dictum eis : Vade post me, satana, scandalum es mihi : quia non sapis ea quæ Dei sunt²⁴. Tunc enim facti viri, evacuaverunt quæ erant parvuli, ut dicit Apostolus, I ad Corinth. xiii, 11. Sicut etiam dicitur, ad Ephes. iv, 13, tunc mutati sunt omnes in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi. Et ideo tunc Jesus plene in suis membris glorificatus est. Et ideo tunc omnibus membris Spiritus plenissime est infusus. Ante autem hoc erant sicut membra stupida quædam, Spiritus plenissime non receptibilia. Et de hac glorificatione loquitur hic Auctor. Joan. xvii, 5 : Clarifica me, tu, Pater, apud temetipsum, claritate quam habui priusquam mundus esset : quia tunc clarus fuit in omnibus splendoribus Sanctorum. Et cum perfecti fuerunt in Spiritu credentes, tunc resplenduit in gloria per effectum, quod ab æterno in ipso claruerat in prædestinatione. II ad Corinth. iii, 18 : Nos vero revelata facie gloriam Domini speculantes, in eamdem imaginem transformamur, a claritate in claritatem, tamquam a Domini Spiritu.

Quod autem quidam dicunt, quod ante [320] Passionem dedit Dominus Spiritum abundanter, et post Resurrectionem in terra dedit abundantius, et post Ascensionem abundantissime, nihil penitus habet veritatis : quia non legitur quod abundanter, aut abundantius dederit : sed quod ad aliud et ad aliud dederit. Ante Passionem enim dedit ad miracula facienda, post Resurrectionem ad remittenda peccata, et post Ascensionem ad robur. Unde de prima collatione dicitur, Luc. ix, 1, quod dedit eis potestatem super omnia dæmonia, et ut languores curarent²⁵. De secunda autem collatione Spiritus sancti dicitur, Joan. xx, 22 et 23 : Insufflavit, et dixit eis : Accipite Spiritum sanctum : quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, etc. De tertia autem dicitur, Luc. xxiv, 49 : Sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto.

Ad id quod objicitur de Prophetis et Abraham dicendum, quod nihil prohibet (sicut dictum est) quod illi in quorum cordibus Jesus fuit glorificatus, abundantissime Spiritum sanctum habuerunt. Sed illi, sicut dicit Augustinus, quamvis essent in statu vetustatis, tamen ad fidem novæ gloriæ in Jesu factæ pertinebant.

Ad aliud dicendum, quod quamvis ante acceperint ipsum ad aliquid, sicut et membrum stupidum in corpore ad aliquid spiritum cordis et capitis accipit, tamen plenitudinem Spiritus non potuerunt accipere, nisi postquam perfecti fuerunt ad accipiendum, sicut dictum est. Et ideo dicit, quod « nondum erat Spiritus datus : quia Jesus nondum erat glorificatus. » Psal. xviii, 7 : A summo cœlo egressio ejus, etc. : nec est qui se abscondat a calore ejus. Statim enim ut Sol justitiæ, Christus Deus noster, in se et suorum fide ad summum cœli exaltatus est, diffudit in omnes Spiritus veritatis lucem, et Spiritus sancti charitatis calorem. II Machab. i, 22 : Tempus affuit quo sol refulsit, qui prius erat in nubilo, et accensus est ignis magnus, ille ut omnes mirarentur. Et hoc est quod Dominus dixit ad Job, xxxviii, 24 : Indica mihi per quam viam spargitur lux, dividitur æstus super terram. Non enim lux ubique in habitationem terræ spargitur, nisi quando in meridiano in summum cæli exaltatur : et tunc illuminatis omnibus, æstus Spiritus sancti super terram dividitur ad mensuram, quam in quolibet sanctorum Spiritus operatur.

« Ex illa ergo turba, cum audissent hos sermones ejus, dicebant : Hic est vere Propheta. »

Alii dicebant : Hic est Christus. Quidam autem dicebant : Numquid a Galilæa venit Christus?

Nonne Scriptura dicit : Quia ex semine David, et de Bethlehem castello, ubi erat David, venit Christus?

Dissensio itaque facta est in turba propter eum.

Quidam autem ex ipsis volebant apprehendere eum : sed nemo misit super eum manus. »

Hic tertio tangit nubecularum dispositionem ad illuminationem veri solis.

Tangit autem tria, scilicet, qualiter sol cepit turbam, qualiter cepit et ab intentione convertit ministros, et qualiter confudit Pharisæos : et secundum hæc tria dividitur hæc pars.

Circa primum tria sunt : quosdam enim traxit ad fidem, quosdam autem ad dubitationem, et quosdam impedivit ab audacia malitiæ quam facere cogitaverant.

Primi autem qui aliquam devotionem ab illuminatore conceperant, in duo feriebantur. Quidam enim Prophetam promissum in lege dicebant : quidam autem meliores dicebant Christum propter sapientiam et miracula. [321]

Dicit ergo : « Ex illa ergo turba » quidam, et non omnes : quia turba turbata est multitudo, « cum audissent hos sermones. » Psal. cXL, 6 : Audient verba mea, quoniam potuerunt. Matth. VII, 29 : Erat docens eos, Jesus scilicet, sicut potestatem habens, et non sicut Scribæ eorum et Pharisæi.

« Dicebant, » firmitatem deponentes, quia : « Hic est vere Propheta. » Matth. XVI, 14, ad interrogationem Jesus quis esset, respondent discipuli : Alii Joannem Baptistam, alii autem Eliam, alii vero Jeremiam, aut unum ex Prophetis, hoc est, in lege promissis unicum. Deuter. XVIII, 15 : Prophetam de gente tua et de fratribus tuis sicut me, suscitabit tibi Dominus Deus tuus : ipsum audies. Et illi videntur attendisse ad verba sapientiæ : et ideo Prophetam existimabant esse : quia soli Prophetæ ex inspiratione cognoverunt verba sapientiæ divinæ. Luc. XXIX, 19 : Fuit vir Propheta, potens in opere et sermone, coram Deo et omni populo.

« Alii dicebant, etc. »

« Alii, » amplius illuminati, « dicebant » quia « hic est Christus, » considerantes virtutem in opere et miraculis. Joan. VII, 31 : Christus cum venerit, numquid plura signa faciet quam quæ hic facit ? Isa. XLV, 1 : Christo meo Cyro, cujus apprehendi dexteram, ut subjiciam ante faciem ejus Gentes, et dorsa regum vertam. Cyrus interpretatur semen : quia Christus de semine fuit David. Jerem. XXIII, 5 : Suscitabo David, germen justum, etc. Isa. LXI, 1 : Spiritus Domini super me : eo quod unxerit Dominus me.

« Quidam autem, » confusum intellectum habentes ex illuminationibus ejus, et Scripturæ male intellectæ, « dicebant, » dubitantes : « Numquid Christus a Galilæa venit ? » Joan. I, 46 : A

Nazareth potest aliquid boni esse ? Sciverunt enim locum nativitatis, et genus Christi : et ideo sunt inexcusabiles.

Et hoc est quod dicit :

« Nonne Scriptura dicit, »

Cui contradicere fas non est : « Quia ex semine David. » Psal. CXXXI, 11 : De fructu ventris tui ponam super sedem tuam. II Regum, VII, 12 et 13 : Suscitabo semen tuum post te, quod egredietur de utero tuo... Et stabiliam thronum regni ejus usque in sempiternum. Jerem. XXIII, 5 : Suscitabo David, germen justum.

« Et de Bethlehem castello, ubi erat David, venit Christus, » hoc est, ubi morabatur. Michæ, V, 2 : Et tu, Bethlehem Ephrata, parvulus es in millibus Juda : ex te mihi egredietur dux qui sit dominator in Israel. Luc. I, 32 : Dabit illi Dominus Deus sedem David, patris ejus. Sciverunt ergo genus et nativitatis locum.

Sic ergo in diversa mutatis opinionibus :

« Dissensio itaque facta est in turba propter eum. »

« Dissensio facta est » inter eos. Psal. LXXV, 5 et 6 : Illuminans tu mirabiliter a montibus æternis, turbati sunt omnes insipientes corde. Matth. X, 34 : Nolite arbitrari quia pacem venerim mittere in terram : non veni pacem mittere, sed gladium²⁶.

« Quidam autem ex ipsis, »

Ex splendoribus ejus ad peiora concitati, « volebant apprehendere eum. » II ad Timoth. III, 13 : Mali homines et seductores proficient in pejus : errantes, et in errorem mittentes. Apocal. XXII, 11 : Qui in sordibus est, sordescat adhuc. [322] Isa. i, 15 : Manus vestræ sanguine plene sunt. Proverb. i, 16 : Et festinant ut effundant sanguinem, scilicet innocuum. Psal. xiii, 3 : Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt.

« Sed nemo misit super eum manus. »

Psal. xxxii, 10 : Dominus dissipat consilia Gentium, reprobatur autem cogitationes populorum. Causa autem illius duplex fuit, scilicet, quia Dominus dissipavit cogitationes illorum, et quia multi fuerunt pro Domino : et ideo residui mali non audebant in eum manus extendere. Alii autem propter reverentiam, quia videbant in facie ejus divinum quoddam micare, non audebant in eum manum mittere : sicut notavimus supra²⁷. Psal. civ, 15 : Nolite tangere christos meos, etc. II Regum, i, 14 : Quare non timuisti manum mittere in christum Domini? I Regum, xxiv, 7 : Propitius sit mihi Dominus, ne faciam hanc rem domino meo, christo Domini, ut mittam manum in eum, quia christus Domini est.

46 Responderunt ministri : Numquam sic locutus est homo, sicut hic homo.

47 Responderunt ergo eis Pharisæi : Numquid et vos ducti estis?

48 Numquid ex Principibus aliquis credidit in eum, aut ex Pharisæis?

49 Sed turba hæc, quæ non novit legem, maledicti sunt. »

« Venerunt ergo ministri ad Pontifices et Pharisæos » qui miserant eos.

Hic agitatur qualiter sermo Christi in mansuetudinem convertit ministros.

Et ponuntur hic quatuor : quorum primum est reditus ministrorum ad confusionem dominorum suorum : secundum est quæstio Pharisæorum : tertium est confutatio eorum ex responsione ministrorum : quartum pertinacia Pharisæorum.

Dicit ergo : « Venerunt ergo ministri ad Pontifices, » in quibus erat potestas, « et » ad « Pharisæos, » in quibus erat religio, et bonæ vitæ, et sanctitatis præsumptio. Isa. i, 10 : Audite verbum Domini, principes Sodomorum, percipite auribus legem Dei nostri, populus Gomorrhæ.

« Et dixerunt eis illi. » Daniel. xiii, 5 : Egressa est iniquitas de Babylone a senioribus iudicibus, qui videbantur regere populum.

« Quare non adduxistis eum? » Sapient. II, 12 : Circumveniamus ergo iustum, quoniam inutilis est nobis, et contrarius est operibus nostris.

« Responderunt ministri, »

Jam sermonibus Domini capti. Et in hoc notatur pertinacia Pharisæorum et Pontificum coram quibus multa miracula fecit, et multa persuasoria posuit, et non crediderunt. Ministri autem contemptis pretiis, quibus remunerabantur ad capiendum, ex solis verbis sive miraculis statim in suis sermonibus capti, a ministerio captivitatis destiterunt.

« Numquam locutus est homo, sicut hic homo » loquitur. Cantic. II, 14 : Sonet vox tua in auribus meis : vox enim tua dulcis. Ibidem, v, 6 : Anima mea liquefacta est, ut locutus est, scilicet dilectus. Jerem. xv, 16 : Inventi sunt sermones tui, et comedi eos. Joan. VI, 69 : Verba vitæ æternæ habes.

« Responderunt ergo eis Pharisæi, » [323]

Suam in malitia pertinaciam ostendentes : « Numquid et vos seducti estis ? » Reputabant enim seductos, qui seorsum a via falsitatis ad viam veritatis sunt adducti. Jerem. xx, 7 : Seduxisti me, et seductus sum : fortior me fuisti, et invaluisti. II ad Corinth. vi, 8 : Ut seductores, et veraces.

« Numquid ex Principibus, »

Scilicet sacerdotum, in quorum dispensatione est lex sapientiæ, « aliquis credidit in eum, aut ex Pharisæis, » qui primi credere deberent. Jerem. v, 4 et 5 : Ego dixi : Forsitan pauperes sunt et stulti, ignorantes viam Domini, judicium Dei sui. Ibo igitur ad optimates, et loquar eis : ipsi enim cognoverunt viam Domini, judicium Dei sui : et ecce magis hi simul confregerunt jugum, ruperunt vincula.

« Sed turba hæc, »

Turba scilicet vilis et plebeia, « quæ non novit legem, » idiota et stulta, quæ non cognovit præcepta legis. Psal. lxx, 15 : Quoniam non cognovi litteraturam.

« Maledicti sunt, » id est, sub maledicto legis positi. Ex Deuteronomio, xxvii, 26, acceperunt hujus dicti occasionem, ubi dicitur : Maledictus qui non permanet in sermonibus legis. Chrysostomus : « Nihil veritate manifestius, nihil simplicius : attamen malignantibus nihil difficilior. Ecce enim sapientes Scribæ et Pharisæi qui signa viderunt, et Scripturas legerunt, veritate læsi sunt et excæcati. Ministri vero qui nihil viderunt, ab una sola locutione capti sunt. Et qui ligare venerant, abierunt ligati vinculis veritatis. » Nos autem dicimus illud Genesis, xxvii, 13 : In me sit ista maledictio. Joan. ix, 28 : Maledixerunt ergo ei, et dixerunt : Tu discipulus illius sis : nos autem Moysi discipuli sumus.

51 Numquid lex nostra judicat hominem, nisi prius audierit ab ipso, et cognoverit quid faciat ?

52 Responderunt, et dixerunt ei : Numquid et tu Galilæus es? Scrutare Scripturas, et vide quia a Galilæa propheta non surgit.

53 Et reversi sunt unusquisque in domum suam. »

Ecce confusio Pharisæorum inter se invicem.

Dicit autem tria : objectionem optimam Nicodemi, perversam responsionem Pharisæorum, et confusionem eorum in communi.

Dicit ergo : « Dixit Nicodemus ad eos. » Et describit hunc a studio discendæ veritatis : « Ille qui venit ad Jesum nocte. » Joan. iii, 1 et 2 : Erat autem homo ex Pharisæis, Nicodemus nomine, princeps Judæorum. Hic venit ad Jesum nocte.

« Qui unus erat ex ipsis. » Habens quidem fidem in Christum, sed remanens cum ipsis ut impediret consilia et machinationes eorum. II Regum, xv, 34 : Si in civitatem revertaris, et dixeris Absalom : Servus tuus sum, rex : sicut fui servus patris tui, sic ero servus tuus : dissipabis consilium Achitophel.

« Numquid lex nostra judicat hominem, nisi prius audierit ab ipso ? »

« Hominem » quemquam, « nisi prius audierit ab ipso » defensionem, et locum accipiat defensionis per se vel per advocatum, vel ex confessione ejus, vel convictione.

« Et cognoverit quid faciat ? » hoc est qua de causa, et quo ordine iudicii condemnet? Tribus enim modis perversio iudicii fit : animo, causa, et ordine. Animo quidem, quando ex rancore, vel [324] amore, vel cupiditate munerum, vel acceptance personarum, pervertitur iudicium. Deuter. i, 17 : Ita parvum audietis ut magnum, ... quia Dei iudicium est. Causa autem, Job, xxix, 16 : Causam quam nesciebam diligentissime investigabam. Ordine autem, Deuter. xvi, 20 : Juste quod iustum est persequeris. Unde versus :

Quatuor ista : timor, odium, dilectio, census, Sæpe solent hominum rectos pervertere sensus.

« Responderunt et dixerunt ei. »

Eccle. i, 15 : Perversi difficile corriguntur. « Numquid et tu Galilæus es ? » quia Galilæos dicebant fideles : ideo quod primi principes de Galilæa tantum fuerunt : et ipse Dominus de Galilæa fuit quantum ad conceptionem et enutritionem. Act. ii, 7 : Nonne ecce omnes isti qui loquuntur, Galilæi sunt ? Et ideo Julianus apostata Christi fideles Galilæos, et simplices, et rusticos vocabat. Matth. xxvi, 73 : Vere et tu ex illis es : nam et loquela tua manifestum te facit, quoniam et tu Galilæus es.

« Scrutare Scripturas, » tu qui scis intellectum earum. Joan. v, 39 : Scrutamina Scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam æternam habere : et illæ sunt quæ testimonium perhibent de me.

« Et vide, » per intellectum Scripturarum, « quia a Galilæa propheta non surgit. » Et hoc est verum per nativitatem, sed non per educationem et prædicationem. Isa. xi, 1, secundum translationem Septuaginta : « Quoniam Nazaræus vocabitur²⁸. »

« Et reversi sunt, etc. »

« Reversi sunt » confusi et discordantes ad invicem, « unusquisque in domum suam, » et propriam cordis malitiam. Psal. xxxiv, 16 : Dissipati sunt, nec compuncti. Isa. xxviii, 7 : Sacerdos et propheta nescierunt præ ebrietate : absorpti sunt a vino, erraverunt in ebrietate, nescierunt videntem, ignoraverunt iudicium.