Caput III

In Caput III Joannis — Enarratio

« Erat homo ex Pharisæis, Nicodemus nomine, princeps Judæorum. »

Hic incipit manifestatio potestatis Verbi, secundum quod ipsum est divina operatione operativum et eruditivum aliquid a se ad sanctificationem.

Et habet duas partes : in prima ostenditur potestas et eruditio in institutione, et sanctificatione, et effectu sacramenti regenerationis : et hæc determinantur in hoc capitulo III. In secunda tangitur potestas et eruditio de gratia significata in aquis : et hoc continetur in prima parte, capituli IV.

Istud autem capitulum in tres partes dividitur : in quarum prima tangitur de sacramento regenerationis quantum ad institutionem et sanctificationem atque officium. In secunda autem parte tangitur, quod talis sanctificatio fidei operantis in sacramento, finis est missionis Verbi in mundum. In tertia autem parte ponitur eruditio de purificatione quam facit sacramentum. Secunda pars incipit, ibi, ℣. 16 : « Sic Deus dilexit mundum. » Tertia autem incipit, ibi, ℣. 22 : « Post hæc venit Jesus, et discipuli ejus, in terram Judæam, etc. »

Prima harum partium subdividitur in duas partes : in quarum prima accipit occasionem veniendi ad hanc doctrinam : in secunda autem ponit doctrinam ipsam, ibi, ℣. 3 : « Respondit Jesus, et dixit ei : Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit, etc. »

In prima sex continentur : in quorum primo ille, per quem ad doctrinam istam pervenitur, describitur a natura.

Secundo, a religione. Tertio, a nomine. Quarto, a dignitate potestatis. Quinto, a diligentia inquisitionis. Sexto, a studio perquirendæ veritatis.

Dicit ergo :

« Erat autem homo. »

Continuatur ad præcedens. Quia dictum est, quod multi crediderunt in nomine ejus, videntes signa¹⁰, de quibus unus fidem acceptam jam per visionem signorum producere nitebatur ad veritatis perquisitionem, et sic erat homo rationalis et intellectus colens contemplationem : homo enim est qui colit intellectum. Genes. I, 26 : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Eccli. XVII, 1 : Deus de terra creavit hominem, et secundum imaginem suam fecit illum. Et sequitur, ℣. 2 : Et secundum se vestivit illum virtute. Virtus autem quæ est secundum Deum, est virtus intellectus qua homo est homo : et qui colit illam, colit virtutem divinam. Et illam iste secutus in hoc quod vidit miracula ad fidem inducentia, vere se esse hominem probavit.

« Ex Pharisæis. »

Ecce religio. Act. XXVI, 5 : Secundum certissimam sectam nostræ religionis vixi Pharisæus. Ad Philip. III, 5 : Secundum legem Pharisæus, supple, sum. Pharisæi enim et resurrectionem credebant futuram et animarum post mortem retributionem : quod alii Essæi et Sadducæi non credebant.

« Nicodemus nomine. »

Ecce descriptio per nomen. Nicodemus enim effluxio terrenitatis interpretatur : qui jam terrena postposuit, quasi ab eo effluxerint, et ad studium se transtulit spiritualium. Unde et Dominus eum in [114] spiritualibus instruxit. 1 ad Corinth. II, 15 : Spiritualis homo iudicat omnia, et ipse a nemine iudicatur. Ad Coloss. III, 2 : Quæ sursum sunt sapite, non quæ super terram : quia terrena effluxa sunt ab ipso.

« Princeps Judæorum. »

Ecce commendatio a potestate dignitatis, vel a dignitate potestatis. Isa. XXXII, 5 : Non ultra vocabitur is qui insipiens est, princeps. Et ab hac potestate principatus restitit Judæis in Dominum frementibus, Joan. VII, 51, cum dixit : Numquid lex nostra iudicat hominem, nisi prius audierit ab eo? Isa. XXI, 1 : Principes in iudicio præerunt. Est autem Judæorum princeps, qui confitentes vel glorificantes interpretantur : per quos boni significantur, quorum primitiæ est iste qui primus venit de sacramento regenerationis instruendus. Psal. LXXV, 1 : Notus in Judæa Deus : in Israel magnum nomen ejus.

« Hic venit ad Jesum nocte. »

Hic a studio et diligentia inquisitionis commendatur. Quod enim venit propria relinquens, diligentiæ et sollicitudinis fuit. Quod autem ad Jesum venit, fuit signum fidei. Quod autem nocte venit et secreto, significabat quia extra strepitum discere veritatem voluit : et humanum quemdam timorem et verecundiam passus est, ut dicit Chrysostomus : quo detentus coram aliis in publico venire ausus non fuit. De primo dicitur in Psalmo xxxiii, 6 : Accedite ad eum, et illuminamini : et facies vestræ non confundentur. Eccli. LI, 31 : Appropinquate ad me, indocti, et congregate vos in domum discipline. De secundo, quod Salvatorem quæsivit, Isa. II, 3 : Venite, et ascendamus ad montem Domini, et docebit nos vias suas. Deuter. XXXIII, 3 : Qui appropinquant pedibus ejus, accipient de doctrina illius, scilicet legem. De tertio, hoc est, quod nocte venit quantum ad hoc quod venit in secreto, Job, IV, 13 et 14 : In horrore visionis nocturnæ, quando solet sopor occupare homines, pavor tenuit me, et tremor. Et paulo supra, ℣. 12 : Et quasi furtive suscepit auris mea venas susurri ejus. Psal. XLI, 9 : In die mandavit Dominus misericordiam suam, et in nocte canticum ejus. Quantum ad timorem, quia timebat accedere publice, Isa. XXVI, 9 : Anima mea desiderabit te in nocte, sed et spiritu meo in præcordiis meis de mane vigilabo ad te. Psal. CXVII, 62 : Media nocte surgebam, ad confitendum tibi super iudicia justificationis tuæ.

Ecce studium perquirendæ veritatis. Et dicit tria : magisterii scilicet confessionem : magisterii auctoritatem : et auctoritatis per signa evidentia probatam rationem.

Dicit ergo de primo : « Rabbi, » hoc est, magister. Joel. II, 23 : Dedit vobis doctorem justitiæ, et descendere faciet ad vos imbrem matutinum et serotinum. Doctor enim est magister, cujus eloquium stillat in gratia sicut imber matutinus, et in gloria sicut imber serotinus. Isa. XXX, 20 et 21 : Erunt oculi tui videntes præceptorem tuum, hoc est, magistrum : et aures tuæ audient verbum post tergum monentis.

Auctoritatem autem tangit cum dicit :

« Scimus quia a Deo venisti magister. »

Illi enim credendum est per omnia qui se a Deo probat venisse. Joan. III, 31 : Qui de cœlo venit, super omnes est. [115] Matth. XXII, 16 : Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces, etc. Joan. XIII, 3 : A Deo exivit, et ad Deum vadit.

« Nemo enim potest facere hæc signa quæ tu facis, nisi fuerit Deus cum eo. »

Ratio est auctoritatis divinæ, quia per signa creditur : ideo signa pro ratione inducunt. Joan. XV, 24 : Si opera non fecissem in eis, quæ nemo alius facit, peccatum non haberent. Joan. IX, 32 et 33 : A sæculo non est auditum quia quis aperuit oculos cæci nati. Nisi esset hic a Deo, non poterat facere quidquam.

SED CONTRA : Matth. VII, 22 et 23 : Multi dicent mihi in illa die : Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo dæmonia ejecimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus ? Et tunc confitebor illis : Quia numquam novi vos.

Sed ad hoc dicendum, quod miracula fiunt propter infideles ut convertantur : sed illi qui miracula faciunt, illa facere non possunt nisi Deus ut operans sit cum ipsis. Sed quia miracula, ut dicit Gregorius, aliquando fiunt ad demonstrandam sanctitatem personæ, semper autem ad demonstrandam sanctitatem Ecclesiæ : ideo aliquando fiunt per bonos in præsentia infidelium ad fidem ædificandorum, aliquando fiunt per malos in fide tamen Ecclesiæ. Sed hic Nicodemus sumit argumentum a modo faciendi signa, quia Dominus fecit illa in potestate sua sine invocatione. Et ideo hoc quod dicitur : « Nisi fuerit Deus cum eo, » intelligitur quod divina virtus operans habitet in Christo, non sicut in alio Sancto, qui per supplicationem imperat fieri signa, sed sicut aliquid divinum latens in corpore Christi, sicut et ipsi Judæi viderunt igneum quiddam et divinum radiare de ipso. Et ideo Nicodemus venit ad quærendum veritatem ab ipso, sicut ab eo in quo latebat aliquid divinum. Et iste est litteræ intellectus.

Tamen verum est, quod Deus est quadrupliciter in creaturis, scilicet per essentiam et præsentiam et potentiam, et per inhabitantem gratiam, et per corporalem unionem et naturalem, et per gloriæ informationem. Et primo modo est in omnibus. Secundo modo in Sanctis. Tertio modo in Christo. Et quarto modo in glorificatis. Sed cum homine dicitur esse quando ei præstat auxilium per operationem. Psal. XC, 15 : Cum ipso sum in tribulatione : eripiam eum, etc. I ad Corinth. XV, 10 : Non ego autem, sed gratia Dei mecum. Homo autem est in Deo sicut in continente. Act. XVII, 28 : In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus. Matth. XII, 30 : Qui non est mecum, contra me est : et qui non congregat meum, spargit. Deus autem dicitur esse cum Christo : quia divinum aliquid radiabat de ipso, quod ipsum Deum esse ostendebat. Act. X, 38 : Pertransiit benefaciendo, et sanando omnes oppressos a diabolo, quoniam Deus erat cum illo. Joan. V, 36 : Ipsa opera quæ ego facio, testimonium perhibent de me.

Hic incipit doctrina de sacramento regenerationis.

Et dividitur in tres partes : in quarum prima dat regenerationis doctrinam quantum ad effectum, et materiam, et spiritum in sacramento operantem : in secunda autem specialiter tangit doctrinam quantum ad januæ apertionem per passionem, cujus virtute baptismus cœlum aperit : in tertia tangit effectum quantum ad fidem passionis. Secunda [116] pars incipit ibi, ℣. 13 : « Et nemo ascendit in cœlum. » Tertia, ibi, ℣. 14 : « Et sicut Moyses, etc. »

In prima harum adhuc tres paragraphi dicuntur : in quorum primo ponitur illuminatio de regeneratione quæ fit in baptismo : in secundo ponitur illuminatio de spiritu regenerante, ibi, ℣. 6 : « Quod natum est ex carne, caro est. » Tertio ponitur illuminatio quantum ad veritatis immobilitatem in utroque istorum, ibi, ℣. 9 : « Respondit Nicodemus, et dixit ei : Quomodo possunt hæc fieri ? »

Adhuc in primo duo dicuntur, scilicet, doctrina regenerationis, et explanatio doctrinæ, ut sit intelligibilis, ibi, ℣. 4 : « Dicit ad eum Nicodemus. »

In primo tria dicit : veritatis scilicet confirmationem : « Amen, amen, » hoc est, vere, vere, quia habet veritatem consilii æterni in præfinitione Patris, et habet immobilitatem in verbo Verbi increati hoc prænuntiantis. Et ideo bis dicit : « Amen, amen. » II ad Corinth. I, 19 : Non fuit, scilicet in Christo, Est et Non : sed Est in illo fuit.

« Dico tibi, » ad tui illuminationem et utilitatem. Eccli. XXIV, 45 : Illuminabo omnes sperantes in Domino.

« Nisi quis renatus fuerit denuo. »

Nati enim fuimus primo in statu innocentie, et mortui fuimus morte culpæ, quæ nos a via vitæ et gratiæ separavit. Genes. II, 17 : In quocumque die comederis ex eo, morte morieris. Et ideo per sacramentum oportet nasci denuo secundum formam filii Dei. Jacobi, i, 18 : Voluntarie genuit nos verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturæ ejus. Sic enim per sacramentum fidei dat fidelibus potestatem filios Dei fieri : de quibus dicitur, quod ex Deo nati sunt in formam Dei, quam per peccatum amiserant. Malach. II, 10 : Numquid non pater unus omnium nostrum ? Unus enim omnes adoptivos generat in formam et hæreditatem suam. Ad Roman. VIII, 25 : Quos prædestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, hos et vocavit, supple, regenerationis sacramento. Isa. LXIV, 8 : Pater noster es tu, nos vero lutum : et fictor noster tu, et opera manuum tuarum omnes nos. Sic enim denuo nascimur nativitate divina, quia prima nativitas est innocentia per Patrem Deum, et secunda post lapsum, est nativitas in formam Filii Dei per regenerationis sacramentum.

Tertio tangit defectum qui est in non suscipiente sacramentum :

« Non potest videre regnum Dei. »

Visio autem hæc potestative debet intelligi. Sicut videt agricola ea quæ sunt culturæ, quæ alius non videt : et pistor videt ea quæ sunt artis pistoriæ : et ædificator ea quæ sunt ædificationis, et sic de aliis. Sic enim ad opus et justitiam videt is qui percipit sacramentum fidei, ea quæ pertinent ad justitiam fidei : quæ alius non renatus videre non potest. Regnum autem Dei, in quo regnat Deus (sicut etiam alibi diximus) dicitur completa et confirmata potestas justitiæ divine, in qua regnat Deus : sicut rex regnat in his qui custodiunt leges ab ipso rege confirmatas. Luc. XVII, 21 : Regnum Dei intra vos est. Matth. VI, 10 : Adveniat regnum tuum. Psal. XLIV, 13 : Regnum tuum regnum omnium sæculorum. Et iterum, Psal. XLIV, 7 : Virga directionis virga regni tui.

CONTRA hanc expositionem videtur esse Glossa quæ dicit : Non potest me cognoscere. » Intelligi debet ut regem in suis regnantem, qui cognoscitur in justitiis et legibus suis. In illis enim videtur visio veritatis hic per meritum, et in futuro per præmium. Et sic in idem redit Glossæ intellectus. Per hoc etiam solvitur quod objici potest per illud Lucæ, xvi, 23 : Vir dives vidit Lazarum in sinu ejus, scilicet in regno Dei. Quia dives cum malus esset, numquam vidit [117] regnum Dei visione activa, quia numquam vidit justitias ipsius : sed vidit Lazarum in splendore justitiæ visione simplicis intellectus. Et hoc non vocatur hic videre regnum, quia intelligitur de visione beneplaciti quæ ad opus pertinet. Sapient. X, 10 : Ostendit illi regnum Dei. Et statim sequitur : Et dedit illi scientiam sanctorum. Quia dedit illi scientiam practicam, hoc est, operativam sanctorum regni illius, quod est præceptorum et statutorum ipsius regni, in quibus honestavit illum in laboribus, etc. ¹¹.

Sed hic incidit quæstio, Utrum iste sermo ex tempore quo prolatus est, haberit vigorem ? Videtur quod sic : quia non excidit verbum Dei, ut dicitur, Tob. XIV, 6, et Marc. XIII, 31, et Luc. XXI, 33, et Matth. XXIV, 33 : Verba mea non transibunt. IN CONTRARIUM autem hujus est, quod ex tunc non omnes salvati baptizati fuerunt, cum tamen multi spem in Deo habentes fuerunt mortui, qui nihil sciverunt vel scire potuerunt de sententia in occulto noctis ad Nicodemum prolatata.

Ad hæc dicit magister Hugo de sancto Victore, quod tria sunt tempora gratiæ. Ante legem videlicet, et ante sententiam istam : in quo baptismus non fuit, sed circumcisio ab originali purgavit : et ante legem ab eodem purgavit fides et sacrificia quæ ab illis fiebant. Secundum tempus fuit, quo lex finita fuit, et Evangelium inchoavit. Tertium autem tempus, quo doctrina Evangelii prædicatione Apostolica per orbem est vulgata. In primo ergo tempore multi fuerunt salvati sine baptismo. In secundo tempore multi salvati sunt sine baptismo, et multi per baptismum : quia tunc simul et circumcisio ut finienda, et Evangelium ut inchoandum cucurrerunt. In tertio autem nullus salvatur sine baptismo : quia in illo exivit sonus Apostolorum in fines orbis terrarum, in quo nemo excusatur.

Ad objecta dicit idem Hugo, quod Dominus in verbis istis secretum consilium suum amico suo Niconemo revelavit, et non adhuc ista ut communem sententiam protulit, sed post Resurrectionem quando, Matth. XXVIII, 19, dixit : Baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. Et per hoc patet, quod verbum Domini non excidit : sed obligare primo incipit, quando communiter ut statutum promulgatur.

Alii quidem respondent aliter dicentes, quod multipliciter instituitur baptismus. Quantum enim ad Trinitatem operantem virtutem regenerativam, dicunt baptismum institutum in baptismo Domini quo ipse baptizatus fuit¹² : quia ibi Trinitas apparuit. Quantum ad materiam et Spiritum institutus est hic. Quantum autem ad formam debitam institutus est, Matth. XXVIII, 19. Sed quantum ad apertionem januæ institutus est, Luc. III, 21 et seq. Sed hæc solutio nulla est, quia in baptismo Domini quid factum sit ostenditur : nihil autem per modum statuti promulgatur. Similiter, Matth. XXVIII, 19, quid fieri debeat præcipitur, et non promulgatur aliquod statutum. Hic autem directe statuitur. Et ideo solutio Hugonis est vera et tenenda.

Hic ponitur explanatio ut melius comprehendatur.

Habet autem duo : quæstionem dubitantis, et illuminationem dubium illuminantis.

In primo duo dicuntur : primo enim ponit dubium, et secundo rationem infert dubitantis. [118]

De primo ait : « Dicit ad eum Nicodemus. » Dubitantis est quærere : tunc primo apparet ei veritas. Sed quærît ut discere intendens, et non tentator insidiosus. Matth. VII, 7 : Quærîte, et invenietis.

« Quomodo? » Qui modum quærît, in verbo non dubitavit. Scivit enim verbum esse sapientiæ, et sic non esse evacuandum. Isa. LV, 11 : Verbum meum quod egreditur de ore meo, non revertetur ad me vacuum. Sed modum quærît. Luc. I, 18 : Unde hoc faciam? ego enim sum senex.

« Potest homo nasci, cum sit senex? »

De nato enim procedit natura in senium, et non revertitur de senio in juventutem et nativitatem primæ infantiæ. Erat enim Nicodemus (ut dicit Glossa) figuram tenens catechumenorum, qui nondum noverunt ea quæ sunt de spiritu regenerante. Unde, ut dicitur supra, in nocte venit. I ad Corinth. II, 14 : Animalis homo non percipit ea quæ sunt spiritus Dei : stultitia enim est illi, et non potest intelligere, quia spiritualiter examinatur. Scivit autem ille carnalia tantum, cognoscens quod dixit Isaías, lxv.xv, 20 : Puer centum annorum morietur, et peccator centum annorum maledictus erit. Et ideo non putabat esse aliquam regenerationem, sed putabat quod antiqui in peccatis essent morituri, et qui nascuntur non renascituri.

« Numquid potest, etc. »

Ratio est impossibilitatis eorum quæ dicebantur. Non enim vidit reditum ad uterum unde exierat. Et ideo dicit : « Numquid potest » aliquis « in ventrem matris suæ » carnalis « iterato introire, » quod angustia ventris et perfectio nati non permittunt, « et renasci? » Quasi diceret : Non. Quod autem est secundum naturam impossibile (quam solam iste considerat), valde est facile secundum culpam : non est impossibile secundum gratiam. Secundum culpam enim mater est concupiscentia, in cujus uterum regreditur, qui omnia agit secundum formitem concupiscentiæ. Ezechiel. XVI, 4 : In die ortus tui non est præcisus umbilicus tuus, et aqua non es lota in salutem. Aqua autem hæc baptismatis est, quæ lavat in salutem eos qui renascuntur ad gratiam; sed non eos qui adhuc matris concupiscentiæ adhærent umbilico. Job, I, 21 : Nudus egressus sum de utero matris meæ, et nudus revertar illuc, hoc est, de utero concupiscentiæ sum egressus, vestibus virtutum spoliatus : et omni die iterans peccatum, ad uterum concupiscentiæ revertar. Eccli. XL, 1 : Occupatio magna creata est omnibus hominibus, et jugum grave super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, usque in diem sepulturæ in matrem omnium. Sic enim omnes filii iræ nascuntur¹³, et iteramus peccatum in actualibus peccatis, quando ad uterum fœdæ matris revertimur. Et hoc quidem est in matre mala, de qua Psalmista, Psal. I, 7 : Ecce enim in iniquitatibus conceptus, etc. Hæc est enim mala natus secundum quam tota die fit ad uterum regressus.

Est et alia nativitas naturæ. Joan. XVI, 21 : Mulier cum parit, tristitiam habet : cum autem peperit puerum, jam non meminit pressuræ propter gaudium, quia natus est homo in mundum : secundum quam nativitatem ad uterum non potest esse regressus.

Tertia nativitas est gratiæ, de qua, I Joannis, v, 18 : Qui natus est ex Deo, non peccat : sed generatio Dei conservat eum, et malignus non tangit eum. Et secundum hanc generationem possibilis est regressus ad uterum gratiæ, in quo per regenerationis sacramentum renascimur. Et hunc regressum et hanc [119] regenerationem Nicodemus ignoravit.

Est et alia nativitas gloriæ, de qua, Joh. XI, 17 : Cum te consumptum putaveris, orieris ut lucifer : secundum quam iterum non est possibilis regressus.

Hoc ergo est quod dicit.

« Respondit Jesus : Amen, amen dico tibi, nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei. »

Ecce illuminatio declarans dubitationis rationem.

Dicit autem tria, scilicet, sermonis confirmationem, quæ exigitur ut satisfiat dubitanti, cum dicit : « Amen, amen dico tibi : » quod veritate sermonis, et confirmatione veritatis dico tibi. Trepidantis enim et dubitantis cor non confirmatur, nisi sermone et juramento. Ad Hebr. VI, 16 et seq.: Homines per majorem sui jurant, et omnis controversiæ eorum finis, ad confirmationem, est juramentum. In quo abundantius volens Deus ostendere pollicitationis hæredibus immobilitatem consilii sui, interposuit jusjurandum, ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum solatium habeamus. Hæc enim supra rationem sunt : et ideo probari non possunt : et ideo confirmationem sermonis accipiunt fidem.

Et attende, quod non irascitur Jesus ad Nicodemum sermonem Domini impossibilem judicantem, sed mansuete instruit, et paulatim ad intellectum spiritualium manuducit. Isa. XLII, 3 : Calamum quasatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet.

Et ideo addit :

« Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto. »

Quasi dicat : De terrena non intelligo nativitate, sed de illa quæ est per sacramentum gratiæ, in qua « nisi quis renatus fuerit, » ad similitudinem primæ innocentiæ quantum ad immunitatem culpæ. Isa. I, 16 : Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. Et hoc est : « Ex aqua, » ut materia habente vim regenerativam, « et Spiritu sancto » regenerante. Genes. I, 2 : Spiritus Dei ferebatur super aquas. Psal. XXVIII, 3 : Vox Domini super aquas, Deus majestatis intonuit. Sic enim completur sacramentum, quando aqua, visibile elementum, per virtutem ablutivam similitudinem facit extra : et Spiritus regenerans operationem munditiæ facit intus. Joan. I, 33 : Hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Numer. XIX, 13 : Quia aqua expiationis non est aspersus, immundus erit, et manebit spurcitia ejus super eum. Ezechiel. XLVII, 9 : Postquam venerint illuc aquæ istæ, et sanabuntur et vivent omnia ad quæ venerit torrens.

« Non potest introire in regnum Dei. »

Tertium est. Confirmat enim sermonem, explanat modum regenerationis, et explanat pœnam regenerationem negligentis, dicens : « Non potest introire, » ut possessor, « in regnum Dei. » Introire enim in regnum, est videre ipsum, quia visio, ut dicit Augustinus, est tota merces, dummodo sit visio pascens videntem, quæ est visio amati et habiti. Et hæc est visio, ubi visum lumine suo pascente intrat in videntem : et videns per beneplacitum intrat in rem visam. Et hanc visionem non nisi boni habere possunt. Matth. XXV, 21 : Intra in gaudium Domini tui. Sic enim hic intramus in regni justitiam : et in futuro intrabimus in regni gloriam. Et sic cum primo dixerit : Non potest videre: hic dicit, Non potest introire in regnum Dei: quia, Sapient. XV, 3 : Nosse te, consummata justitia est : et scire justitiam tuam et virtutem tuam, radix est immortalitatis. [120]

Sapient. VI, 21 : Concupiscentia sapientiæ deducit ad regnum perpetuum. Concupiscentia enim sapientiæ in visione beneplaciti justitiæ, dat regnum justitiæ in quo regnat Deus.

Sed objicitur contra ea quæ hic dicuntur : Quia multi baptizati sunt baptismo sanguinis, sine aqua. Et similiter multi baptizati sunt baptismo flaminis, hoc est, spiritus in pœnitentia, qui numquam in aquam immersi sunt, et regnum Dei intraverunt. Et sic non semper necessarius est baptismus aquæ. Sed ad hoc respondet Magister in libro IV Sententiarum¹⁴, dicens, quia verum est quod quidam in sanguine baptizati, et quidam in Spiritu sancto baptizati salvantur. Sed hoc in illis, ubi sacramentum aquæ non contemptus religionis, sed articulus necessitatis excludit, hoc est, qui morientes martyrio vel naturali morte, fide vera quærunt in aqua baptizari et habere non possunt. Quod ergo dicit Dominus : Nisi quis renatus fuerit, etc., hoc est, regeneratione quam facit aqua et spiritus. Hanc autem regenerationem facit sanguis et pœnitentia in articulo necessitatis, ubi baptismus aquæ haberi non potest. Et hæc solutio satis est conveniens in loco isto.

7       Non mireris quia dixi tibi : Oportet vos nasci denuo.

8       Spiritus ubi vult spirat : et vocem ejus audis, sed nescis unde veniat, aut quo vadat : sic est omnis qui natus est ex Spiritu.

9       Respondit Nicodemus, et dixit ei : Quomodo possunt hæc fieri? »

In parte ista ponitur illuminatio quantum ad Spiritum operantem.

Dividitur autem hæc pars in duas : in quarum prima tangit illuminationem quantum ad Spiritus operationem perfecte. Sed quia carnalis adhuc Nicodemus oculos ad tantum lumen attollere non valuit : ideo in secunda parte non intelligentem ad fidem elevat, ut quod intelligere non valet, saltem credat, ibi, 9 : « Respondit Nicodemus. »

Adhuc in prima parte duo sunt paragraphi : in quorum primo operationem Spiritus explanat : in secundo per similitudinem probat, ibi, 8 : « Spiritus ubi vult spirat. »

In primo adhuc duo facit : in quorum primo generationem carnis promittit : in secundo generationem Spiritus subintroducit.

Dicit ergo : « Quod natum est ex carne. » Quasi dicat : Bene dico quod non intrat in regnum qui non est renatus ex Spiritu et aqua : quia, « quod natum est ex carne » Adæ corrupta, « caro est, » hoc est, carnale est. Quia sicut dicit Augustinus : « Omnis homo generatione carnis est Adam, et in persona est particularis homo. Et ideo in generatione ista, generatio carnalis transfundit peccatum originale, et ideo generat carnalem in peccato originali existentem. In hac enim generatione portamus imaginem terreni parentis. » Genes. V, 3 : Genuit, scilicet Adam, ad imaginem et similitudinem suam, hoc est, in peccatis existentes. In generatione enim carnali ex lege concupiscentiæ (quæ est filia peccati, ut dicit Augustinus) peccatum originale innascitur in parvulis. Et sic intelligitur : « Quod natum est ex carne, » hoc est, quod non habet movens ad generationem nisi concupiscentiam carnis « caro est, » id est, carnale est, habens carnis corruptionem : ut formaliter intellecta accipiatur locutio, potius quam materialiter. Sapient. XII, 10 et 11 : Nequam est natio eorum, et naturalis malitia ipsorum, et quoniam non poterat mutari cogitatio eorum in perpetuum. Semen enim erat [121] maledictum ab initio. Ad Roman. VII, 18 : Scio enim quia non habitat in me, hoc est, in carne mea, bonum : nam velle, adjacet mihi : perficere autem bonum, non invenio. Et, ibidem, ℣. 23 : Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ, et captivantem me in lege peccati quæ est in membris meis. Ab hac ergo lege peccati peccatum originale transfunditur. Et sic « quod natum est ex carne, caro est. »

« Et, » per oppositum, « quod natum est ex Spiritu, » in quo in utero Ecclesie non est nisi Spiritus operans et movens, « est spiritus, » formaliter intelligendo, hoc est, spiritualis habens formam Spiritus ad vitam gratiæ, sicut fit natus per Spiritum in sacramento. Joan. I, 13 : Qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Illi ergo nascuntur in spiritum vivificantem. I ad Corinth. XV, 49 : Sicut portavimus imaginem terreni, portemus et imaginem cœlestis. Natum ergo generatione primi Adæ est caro : et renatum regeneratione secundi est spiritus, hoc est, spirituale.

Hoc est ergo quod dicit.

Sic dicitur, I ad Corinth. VI, 17 : Qui adhæret Domino, unus spiritus est. Isa. XXVI, 17 et 18 : A facie tua, Domine, concepimus, et quasi parturivimus, et peperimus spiritum, scilicet salutis. De carne autem quæ dicto modo nascitur ex carne, I ad Corinth xv, 50 : Caro et sanquis regnum Dei possidere non possunt : neque corruptio incorruptelam possidebit.

Ex quo ergo sic habet in generatione carnis et Spiritus.

« Non mireris quia dixi tibi : Oportet vos nasci denuo. »

Quia sicut peccatum unius in generatione corruptæ carnis clausit regnum : ita justitia unius in regeneratione Spiritus regnum aperit. Et ideo si regnum intrare vultis, « oportet vos nasci denuo. » Neque hic est aliquid mirandum, quia sic medicina contra originale peccatum ordinatur, quod nec insolitum est, nec præter spem et facultatem admirantis. I Petri, i, 3 et 4 : Regeneravit nos in spem vivam, per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis, in hæreditatem incorruptibilem, et incontaminatam, et immarcescibilem, conservatam in cœlis in vobis.

Videtur enim hæc generatio mirabilis, quia dicitur, Isa. LXVI, 8 : Quis audivit umquam tale? et quis vidit huic simile? Numquid parturiet terra in die una, aut parietur gens simul? Sed ad hoc dicendum, quod quidem ista generatio est mirabilis, sicut dicit Isaias : sed tamen posita generationis causa (quæ est Spiritus sanctus operans in sacramento) cessat admiratio : quia non est mirum si Spiritus sanctus formam gratiæ dans, generat adoptionis filium spiritualem. Et hoc intendit Dominus, dicens : « Non mireris, » quia jam tibi adoptionis Spiritum regenerantem in sacramento revelavi : et in illo oportet vos nasci denuo. Act. I, 5 : Vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multos hos dies. Joan. I, 33 : Hic est qui baptizat in Spiritu sancto.

« Spiritus ubi vult spirat, etc. »

Et hoc secundum Chrysostomum probata minori, quia minus videtur quod « spiritus, » hoc est, corporea substantia spiritualis et invisibilis, sicut est ventus, « ubi vult, » hoc est, libere : quasi habeat liberam suæ spirationis voluntatem, « spirat, » undique perflans. Eccle. I, 6 : Lustrans universa in circuitu pergit spiritus, et in circulos suos revertitur.

« Et vocem, » hoc est, sonum aspirationis, « ejus audis, » aure corporea. Ezechiel. III, 12 : Audivi post me vocem commotionis magnæ.

« Sed nescis unde veniat, » quia substantia ejus est invisibilis, et ideo visu exterioris perceptionis nescis via ejus.

« Aut quo vadat. » Eccle. XI, 5 : Ignoras quæ sit via spiritus, et qua ratione compingantur ossa in ventre prægnantis. [122]

SED CONTRA : Bene sentitur, quod ventus flans ab Aquilone tendit in Meridiem : et e converso. Et ventus flans ab Oriente tendit in Occidentem : et e converso. Ergo non est verum quod ponitur in simili posito. Respondendum est secundum Chrysostomum, sicut dictum est, quod quamvis in signo percipiatur unde venit, aut quo vadat flatus venti : tamen non scitur causa agens cum determinata perceptione, et determinatus locus elevationis ejus : nec scitur determinate locus defectionis ejus, ultra quem flatus ejus non procedit. Et quoad hoc secundum Chrysostomum dicitur : « Nescis unde veniat, aut quo vadat. » Et ideo, Eccle. XI, 5, secundum litteram dicitur : Ignoras quæ sit via spiritus. Psal. CXXXIV, 7 : Qui producit ventos de thesauris suis. Quia aliquando est clausus in nube, aliquando invisibiliter expanditur in aeris superficie, aliquando etiam ingreditur viscera terræ, et aliquando immittitur radicibus vegetabilium : et semper vapor talis format omnia, quæ in naturis formantur virtute cœli qua elevatur : et ideo ad Spiritum sanctum aliquam habet similitudinem. Hanc autem expositionem facit Chrysostomus, ideo quia veritas græca in qua scriptus est liber iste habet sic : Ventus flat, et vocem ejus audis, etc. Et hoc simile adaptat a minore sumptum dicens :

« Sic est omnis qui natus est ex Spiritu, » scilicet invisibiliter formatus in formam quam dat Spiritus sanctus. Et est sensus : Magis videtur quod tibi nota sit via et virtus spiritus corporei, quam via et virtus spiritus incorporei : quia illum saltem audis, istum autem nec vides nec audis : et illa est tibi non cognita et ignota, cum tamen scias quod omnes dat formas naturales nascentibus. Ergo quamvis ignores Spiritum sanctum, scire per simile inductum poteris quod ipse novas formas divinas dat omnibus a se generatis. Et quia talis Spiritus in baptismo operatur, scire poteris quod baptizati in novas formas filiorum Dei regenerantur. Hæc positio Chrysostomi et est vera et litteralis.

Augustini autem et Bedæ expositiones sunt istæ : ita quod probet a minori et a simili posito. Sed hoc quod dicit : « Spiritus ubi vult, etc., » sit ratio præcedentium. Ac si dicat : « Non mireris quia dixi tibi : Oportet vos nasci denuo, » quia « Spiritus » sanctus « ubi vult, » qui liberam habet deitatem. I ad Corinth. XII, 11 : Hæc omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult. « Spirat, » hoc est, aspirationis suæ dat gratiam, et effectum, et formam. « Et vocem ejus audis, » tripliciter, scilicet in Scripturis lectam, in sancto prædicatore enuntiatam, et in renato ostensam. De primo, Apocal. II, 11 : Qui habet aurem, audiat quid Spiritus dicat Ecclesiis. De secundo, Matth. X, 20 : Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis. Marci, xiii, 11 : Non enim vos estis loquentes, sed Spiritus sanctus. Act. VI, 10 : Non poterant resistere sapientiæ et Spiritui qui loquebatur. De tertio, ad Galat. IV, 6 : Quoniam estis filii, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra clamantem : Abba, Pater. Sicut enim spiritus carnalis patris format filium in formam patri similem secundum naturam, et filii ad patrem inclinat affectum, et facit filium patrem invocare : ita Spiritus Patris cœlestis in sacramento per gratiam format baptizatum in formam et assimilationem Patris cœlestis, et mutat cordis affectum ad eum, et movet ad eum invocandum.

Sic ergo : « Vocem ejus, » cujus ipse spiritus causa est, « audis : » et tamen « nescis unde veniat, » hoc est, quomodo cor illius intravit, « aut quo vadat, » hoc est, quomodo redierit : quia ipse est natura invisibilis.

Vel, « Unde veniat, » hoc est, ex qua præfinitione et consilio Dei hoc veniat. « aut quo vadat, » hoc est, ad quam beatitudinem deducat. Job, IX, 11 : Si venerit ad me, non videbo eum : si abierit, non intelligam.

« Sic est, » ut Spiritus sanctus, « omnis qui natus est ex Spiritu, » in forma invi[123]nabili formatus in Filium Dei, cujus viæ ignotæ sunt tibi : quamvis aliquando audias vocem ipsius quam spiritus loquitur per ipsum. Eccle. XI, 5 : Nescis opera Dei, qui fabricator est omnium.

Maxime autem illud opus ignoratur quod Deus facit per seipsum. Job, XXXVI, 24 : Memento quod ignores opus ejus, de quo cecinerunt viri.

Secundum autem omnes expositores idem intenditur, scilicet, quod sicut natum ex carne corruptioni vitii subjecta, est caro vitiata : ita natum ex Spiritu vitium purgante, est spiritus nulli vitio subjectus. Et sicut ex carnali parente generationem primam per legem concupiscentie : ita generationem secundam habemus ex celesti Patre per spiritum gratiæ.

Objiciunt autem quidam quod secundum hoc, homo sanctus purgatus a peccato deberet generare filium non in peccato existentem : quia generabit in forma spiritus quem habet, et habet Spiritum sanctum. Sed ad hoc in præmissis jam est responsum, quia omnis homo in natura Adam est vitiatus, et per hanc naturam vitiatam generat vitiatum, et regeneratione indigentem. Quia hoc vitium naturæ non purgatur sanctitate personæ, quamdiu in natura remanet lex concupiscentiæ. Et ideo sicut circumcisus generat præputiatum, ut dicit Augustinus, trajiciens in eum id quo ipse jam caruit : et sicut granum a palea jam depuratum, generat granum paleatum : ita existens in gratia, generat eum qui in originali nascitur peccato, propter legem concupiscentiæ remanentem in natura vitiata, qua nullus liberat nisi per regenerantem spiritum gratiæ. Et hoc est quod Dominus probare intendit et instruere Nicodemum. Et patet quod subtilis valde, et rationalis est hæc doctrina.

« Respondit Nicodemus, et dixit ei. »

Adhuc carnalis et opera Spiritus sancti non intelligens. I ad Corinth. II, 14 : Animalis homo non percipit ea quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi, et non potest intelligere, quia spiritualiter examinatur.

« Quomodo possunt hæc fieri ? »

Quia carnalibus cogitationibus plenus, ut dicit Augustinus, non nisi carnalem meditabatur generationem. I ad Corinth. XII, 14 : Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus. Et attende reverentiam Nicodemi, quod non contradicit, neque insultat : sed ut studiosus modum inquirit, sciens verba Christi esse vera et cum effectu : sed modum non considerans, et in mente semper habens quod præmisit : Scimus quoniam a Deo venisti magister, et quod a Deo venienti contradicendum non fuit.

« Respondit Jesus, et dixit ei, » altius adhuc non intelligentem illuminando.

Dicit autem tria : quorum primum est, quod per modum redargutionis ad Scripturam intelligendam mentem ejus reducit. Secundum est, quod ejus qui a Deo exivit sermonibus simpliciter est standum, et simpliciter et firma fide est illi credendum : quia ad intellectum verborum ejus non venitur nisi per fidem. Tertium est, quod per aliquam rationem intelligendi dicta ostendit per terrenam similitudinem : quamvis divina non perfecte in terrena similitudine doceri possint.

Dicit ergo : « Tu es magister, » qui Scripturam doces, « in Israel, » ubi notus est Deus, et divina in Scriptura præsignata leguntur. Psal. LXXV, 1 : Notus in Judæa Deus : in Israel magnum nomen ejus.

« Et hæc ignoras ? » Quasi dicat : Hoc est mirum, quod ista præsignata in Scripturis non intelligis. Isa. XXXIII, 18 : Ubi est litteratus ? ubi legis verba ponderans ? [124]

Hoc est quod Judæis dicit Christus, Joan. V, 39 : Scrutamini Scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam æternam habere : et illæ sunt quæ testimonium perhibent de me. Propter quod et ipse Philippus dixit, Joan. I, 45 : Quem scripsit Moyses in lege, et prophetæ, invenimus : Jesum, filium Joseph, a Nazareth. Mirum est ergo quod hoc magister in Israel ignoravit. Sed hoc est quod dicit Apostolus, II ad Corinth. III, 15 : Cum legitur Moyses, velamen positum est super cor eorum. Tamen hic latenter reducit mentem ipsius ad Scripturarum intellectum.

12 Si terrena dixi vobis, et non creditis, quomodo, si dixero vobis cœlestia, credetis? »

Secundum est, in quo ei qui a Deo venit dicit esse per omnia credendum.

Dicit ergo : « Amen, amen dico tibi, quia » nos : ego, et Apostoli, et discipuli mei quos informavi. Joan. XV, 15 : Omnia quæcumque audiui a Patre meo, nota feci vobis. Joan. I, 18 : Unigenitus filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit.

Nos ergo, hoc est, ego et quibus enarravi, « quod scimus, » verissimo modo sciendi, quia per modum revelationis Spiritus est, quia omnis humana fallit cogitatio. Psal. CXV, 11 : Ego dixi in excessu meo : Omnis homo mendax, scilicet quando per Spiritum humanam cogitationem excessi, omnis homo mendax. Ad Roman. III, 4 : Est autem Deus verax, omnis autem homo mendax.

Sic ergo hoc quod verissime scimus, « loquimur. » Dicit tamen alia Glossa, quod per hoc quod pluraliter dicit, loquimur, innuit mysterium Trinitatis. Joan. XIV, 10 : Ego in Patre, et Pater in me est. Joan. XIV, 10 : Pater in me manens, ipse facit opera.

« Et quod vidimus testamur. »

Quia testimonium non est nisi de visu. Joan. VIII, 38 : « Ego quod vidi apud Patrem meum, loquor. Scit autem : quia est sapientia genita. Vidit omnino : quia omnia nuda sunt oculis ejus. Ad Hebr. IV, 13 : Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus, ad quem nobis sermo. Scit autem in seipso : vidit vero in Patre. Et hoc Apostoli viderunt in ipso in gratiis et miraculis. Joan. I, 14 : Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre. Et ideo Apostoli sciverunt, et viderunt. Ad Hebr. II, 4 : Contestante Deo signis et portentis, et variis virtutibus, et Spiritus sancti distributionibus secundum suam voluntatem.

« Et testimonium nostrum non accipitis. »

Et hoc est inconveniens, quando exceptio contra testes non habetur. Joan. III, 32 : Quod vidit et audivit, hoc testatur : et testimonium ejus nemo accipit. Hoc autem provenit ex hoc, quod ille qui testificatus est, cum suis pauper apparuit : et ideo veritas ipsius contempta fuit. Unde, Joan. VIII, 13, dixerunt Judæi : Tu de teipso testimonium perhibes, testimonium tuum non est verum. Joan. V, 43 : Ego veni in nomine Patris mei, et non recepistis me. Causa autem hujus est, ut dicit Glossa, quia carnales estis.

« Si terrena dixi vobis, etc. »

Tertium est, in quo reducit ad mentem similitudinem terrenam, cujus operationem non crediderunt. Et hoc est quod dicit : « Si terrena dixi vobis, » secundum similitudinem spiritus terreni, qui ubique spirat et format naturalia ad similitudinem Spiritus sancti, « et non creditis » spiritualia ad similitudinem terrenorum [125] sumpta, quia sicut dicit Gregorius : « Regnum cœlorum ideo terrenis simile esse dicitur, quatenus ex his quæ animus novit, surgat ad incognita quæ non novit : et ex his quæ usu didicit, quasi confractus incalescat. » Supernaturalia enim, ut dicit Dionysius, non possunt a nobis cognosci nisi per terrenorum similitudinem. Si ergo similitudine terrena posita, non adhuc creditis : cum tamen secundum similitudinem eorum credere deberetis, « quomodo si dixero vobis cœlestia, » sine terrenorum similitudine, « credetis? » Quasi dicat : Nullo modo credetis. Sapient. IV, 16 : Difficile æstimamus quæ in terra sunt, et quæ in prospectu sunt invenimus cum labore : quæ autem in cœlis sunt quis investigabit? Sic ergo legitur secundum Chrysostomum. Augustinus autem dicit quod terrena quæ dixit fuerunt, quando dixit : Solvite templum hoc. Hoc enim dixerat de solutione corporis terreni, sicut supra expositum est. Sed prior expositio est convenientior. Job, XXXVIII, 33 : Numquid nosti ordinem cœli, et pones rationem ejus in terra? Ratio enim cœli in terra ponitur, quando cœlestia, ut dicit Gregorius, similitudinibus terrenis comparantur.

Hic declarat baptismum per effectum quo per baptismum cœlum aperitur.

Et dicit tria : impossibilitatem in cœlum sine baptismo ascendendi : possibilitatem per Filium Verbum in cœlum veniendi, et causam hujus ostendit esse divinitatem Verbi incarnati.

Dicit ergo : « Et nemo ascendit, » hoc est, ascendere poterit, « in cœlum, » quia qui terrenam et concupiscentiæ habet naturam, in cœlum non ascendit : quia hoc peccatum originale traxit quod paradisum clausit. I ad Corinth. XV, 50 : Caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt : et neque corruptio incorruptelam possidebit. Genes. III, 24 : Et collocavit ante paradisum voluptatis Cherubim, et flammeum gladium atque versatilem ad custodiendam viam ligni vitæ. Et ideo accessus non patet filiis primi Adæ, qui caro de carne nati sunt, sicut in antehabitis est dictum.

« Nisi qui descendit de cœlo, » hoc est, visibilis in forma servi apparuit. Per hoc, ut dicit Augustinus, descendit. Baruch, III, 38 : In terris visus est, et cum hominibus conversatus est, hoc est, ad similitudinem hominum in forma hominis factus operatione Spiritus sancti. Et ideo de corporis ejus integritate sunt omnes qui eamdem formam Spiritus in baptismo acceperunt. Sic enim ipse descendit, ad Roman. VIII, 29 : Ut sit ipse primogenitus in multis fratribus. Psal. XVIII, 7 : A summo cœlo egressio ejus. Ad Ephes. IV, 10 : Qui descendit, ipse est et qui ascendit super omnes cœlos, ut adimpleret omnia. Omnia autem adimplevit : quoniam omnibus electis formam suam per spiritum adoptionis indidit : donec occurramus omnes in unitatem fidei, et agnitionis Filii Dei, in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi¹⁵. Unde Glossa dicit, quod ascendit secundum quod homo : quia sic hominibus formam filiationis communicavit per quam in cœlum exaltantur. Descendit autem secundum quod Deus : quia sic in forma humana visibilis apparuit, ut hominibus formam daret divinam. Unde Glossa : « Hoc pertinet ad secundam nativitatem in Spiritu : quia nemo in Christo ad Patrem ascendit, nisi qui ex Spiritu nascitur. »

« Filius hominis, qui est in cœlo, »

Secundum quod Deus. Et ideo etiam [126] filii adoptionis adoptivi in cœlo efficiuntur per formam Filii naturalis. Et sic omnes sibi conformes salvantur, et nullus alius. Michææ, ii, 13 : Ascendit pandens iter ante eos. Isa. LXIII, 1 : Quis est iste, qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra ? iste formosus in stola sua, gradiens in multitudine virtutis suæ. Mirabiliter enim formosa est stola Sanctorum, quando tota vestis Christi in forma est filii, quæ est forma gratiæ quam Spiritus sanctus in omnibus sanctis formavit per adoptionem. Isa. XLIX 18 : Vivo ego, dicit Dominus, quia omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabis tibi eos quasi sponsa. Psal. CIII, 2 : Amictus lumine sicut vestimetno. Unde Augustinus dat similitudinem istius locutionis : « Sicut si aliquis nudus descenderet de monte, et reascenderet vestitus, diceretur quod nemo descendit de monte, nisi qui ascendit in montem : et e converso, nemo ascendit in montem, nisi qui descendit de monte Filius hominis. » Glossa : « Cum dicit : Filius hominis ascendit, dat nobis ascendendi certitudinem, cum filii hominis simus, qui est in cœlo in forma Dei quam largitus est nobis. Amos, ix, 6 : Qui ædificat in cœlo ascensionem suam, et fasciculum suum super terram fundavit. Fasciculus autem suus sunt electi. Jerem. XXIII, 24 : Numquid non cœlum et terram ego impleo ? Isa. LXVI, 1 : Cœlum sedes mea, terra autem scabellum pedum meorum.

Sunt autem quidam qui quærunt utrum hoc quod dicitur hic conveniat Christo secundum humanam naturam, vel divinam, aut secundum utramque ? Si secundum humanam : CONTRA. Illius non est descendere qui in infimo fuit humilitatis. Si autem secundum divinam : CONTRA. Illius non est ascendere qui in summo est majestatis. Si secundum utramque : aut divisim aut conjunctim. Si divisim : aut ergo fit quod natura humana descendit, et tunc sequitur idem quod prius : et tunc etiam divina ascendit, quod etiam prius ostensum est esse inconveniens. Si autem humana ascendit : hoc quidem esse posset aliquo modo secundum ascensum loci : sed tunc divinæ descendere non convenit, quia humiliari non potest, et quia est ubique.

Ad hoc autem non est difficile respondere. Quia hoc quod Christus de se dicit secundum utramque naturam intelligitur, prout ipse unum corpus est cum omnibus electis. Sic enim ratione formæ Filii (quam operatione Spiritus sancti habet ille homo, qui dicitur Christus, sibi inditam secundum unionem facientem esse personale, et ratione ejusdem formæ quam per adoptionem habent membra ejus) est ascendere in cœlum. Ratione autem formæ divinæ (in qua visibilis apparuit, homini largiens suam deitatem) est descendere. Nec ex hoc sequitur quod deitas humiliata fuerit, vel restricta localiter quæ est ubique : quia in illo descensu nec commisionem passa est, nec mutationem : sed aliquid in se assumpsit, quod prius non habuit : et alicui se conformavit in naturam non fuit, ratione cujus inferius apparuit secundum quod prius non apparuerat, et hoc modo venit. In cœlo autem semper fuit, est, et erit per divinitatem.

Et quod quidam dicunt, quod nemo ascendit in cœlum propria virtute nisi qui descendit de cœlo, verum est, quia omnis qui ascendit, virtute ipsius ascendit : et ipse solus per virtutem suam propriam ascendit. Et iste est intellectus istius litteræ catholicus et verus.

« Et sicut Moyses exaltavit serpentem in deserto, ita exaltari oportet Filium hominis. »

Hic dat principium per quod baptismus operatur regenerationem. Hoc enim Passionis Christi est sacramentum.

Et dicit duo, scilicet, figuram Passionis, et mysterium fidei.

De figura Passionis dicit : « Et sicut [127] Moyses exaltavit serpentem. » Numer. XVI, 8 : Et locutus est Dominus ad eum, scilicet Moysen : Fac serpentem æneum, et pone eum pro signo : qui percussus adspexerit eum, vivet. Iste serpens æneus quoniam nihil veneni habuit, sed multum sonoritatis, quia æs sonorum est, significat Christum similitudinem habentem in forma humana cum venenatis, hoc est, peccato vitiatis : nihil tamen habuit veneni sive peccati. Erectio autem ejus in palo vel pro signo, erectionem Christi significat in cruce : et adspectus in eum, est intuitus fidei ad Christum patientem. Et hic fidei adspectus sanat credentes : et hoc tangit hic in figura, quia passio et sanguis Christi in regenerationis sacramento operatur. Ad Roman. VI, 4 : Consepulti sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitæ ambulemus. Ad Coloss. III, 3 : Mortui enim estis, et vita vestra est abscondita cum Christo in Deo. Iste serpens æneus erat ex ære sonoro : quia in cruce pendens omnia sonuit, quæ erant necessaria ad sanitatem eorum qui percussi fuerant à lingua serpentis antiqui. Luc. XXIII, 34 : Pater, dimitte illis, non enim sciunt quid faciunt. Et, ibidem, ℣. 46 : Pater, in manus tuas commendo spiritum meum, etc. Unde etiam Centurio audiens sonum hujus æris glorificavit eum, dicens, Matth. XXVII, 54 : Vere Filius Dei erat iste. Figura autem serpentis eligitur, quia serpens præ omnibus aliis caput habet mobile : ita etiam quod directe a tergo respicit. Et hoc sibi natura dedit, ut possit post se occasiones accidentes suo longo corpori respicere : et sic per circumspectionem dicitur esse prudens animal in bono, vel astutum in malo. De bono quidem dicitur, Matth. V, 16 : Estote prudentes sicut serpentes. De malo autem, Genes. III, 1 : Serpens erat callidior cunctis animantibus terræ. Et ideo serpens et Christo et diabolo attribuitur. Christus enim totam longitudinem sui corporis adspexit, et occasiones peccatorum abstulit. Diabolus totum corpus humani generis infecit. Proprietates autem serpentis super Matthæum et Lucam sunt notatæ.

Hoc est ergo quod dicit : « Sicut Moyses exaltavit serpentem. »

« In deserto, »

Per quod eduxit populum. Deuter. VIII, 15 : Ductor tuus fuit in solitudine magna atque terribili, in qua erat serpens flatu adurens, et scorpio ac dipsas. Quæ solitudo mundum significat cum diaboli insidiis. Tentans per astutias, est flatu adurens. Retro pungens in pœnis, et ante blandiens per delectamenta quæ exhibet, est scorpio. Libidinem accendens et concupiscentiam excitans, est dipsas, quæ quem percutit, indesinenter sitire facit.

Unde sequitur :

« Ita exaltari, »

In cruce, « oportet, » hoc est, opportunum est ad convenientem redemptionem, « Filium hominis, » quia in hoc passus est, in quo filius hominis est. Joan. XII, 32 : Ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum. Psal. XX, 14 : Exaltare, Domine, in virtute tua : cantabimus et psallemus virtutes tuas. Joan. VIII, 28 : Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum, scilicet Christus. Exaltatus a terra, maximam suæ cognitionis virtutem ostendit tam in cœlo, quam in terra, quam in mortuis qui erant in inferno. Et ideo sicut dicitur, ad Philip. II, 10 et 11 : Ut in nomine Jesu omne genu flectatur cœlestium, terrestrium, et infernorum, et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Cantic. VII, 8 : Dixi : Ascendam in palmam, et apprehendam fructus ejus. Fructum enim redemptionis apprehendit per victoriam palmæ crucis. [128]

Secundum est, in quo ponit similitudinem ad respectum eorum qui respiciebant ad serpentem erectum. Sic enim per fidem respicitur ad Crucifixum.

Et hoc est quod dicit : « Ut omnis qui credit, » hoc est, qui in fide formata respicit et tendit « in ipsum. » Hoc enim est (ut dicit Augustinus) credere in ipsum. Nam fide informi et dæmones, malique credunt quidem : et non salvantur. Jacobi, ii, 19 : Et dæmones credunt, et contremiscunt : « non pereat, » propter virus antiqui serpentis sibi infusum, « sed habeat, » jam antidotum per gratiam recipiens, » vitam æternam, » per baptismum receptum in fide Crucifixi. Et hoc significatum est, Exod. VII, 12, ubi serpens Moysi devoravit serpentes magorum. Sapient. XVI, 10 : Filios tuos nec draconum venenatorum vicerunt dentes : misericordia enim tua adveniens sanabat illos.

Sed tunc quæritur de his, qui fidem habent formatam : qui tamen pereunt et non recipiunt vitam æternam, quia non perseverant. Matth. X, 22 : Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Ad hoc dicendum, quod habens fidem formatam non perit : sed salvabitur secundum hoc quod habet apud se causam salutis. Et si peribit, hoc non est ex insufficientia fidei, quæ per dilectionem operatur : sed ex hoc quod non perseverat. Et hæc est vera solutio. Dicunt tamen quidam quod salus est fidei non fictæ. I ad Timoth. I, 5 : Charitas est de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta, hoc est, fragili. Dicunt ergo, quod fides ficta est dupliciter. Si enim non credit, non est fides. Si autem credit, et non amat, formata non est. Si autem credit, et amat, et non perseverat : dicunt quod ficta est, et ideo non salvat. Hæc autem solutio non tantum falsa est, sed etiam hæretica. Quia cum fictum non ponat aliquid, sequitur ex hoc quod quautumcumque sanctus secundum præsentem justitiam, fidem veram non habeat : et constat hoc esse falsum, quia aliquando veram et fortiorem quam ille qui perseverat. Apocal. II, 5 : Memor esto itaque unde excideris, et age pœnitentiam, et prima opera fac. Quod nihil esset dictum, si per opera salutem non meruisset. Teneanda est ergo prius inducta solutio.

Quærit autem Chrysostomus : Quare Dominus non aperte dixit Nicodemo de sua passione, sed per figuram latenter significavit ? Adhuc autem, Quare induxit similitudinem serpentis, et non alterius non horribilis animalis : cum talia in multis sacrificiis suam passionem significantibus, in veteri lege describantur ?

Ad hoc respondetur secundum Chrysostomum, quod Dominus suam passionem, ut medicinam peccati, et ut præsignatam in lege, Nicodemo amico suo voluit declarare. Ut medicinam autem peccati non declararet, nisi ostenderet quod excluderet primi serpentis venenum. Oportet autem medicum in eadem natura esse cum ægroto, ut ex scipso intelligat qualiter ægro sit subveniendum : et ideo oportuit Christum similem carnem habere cum his quibus venenum est infusum. Et sicut se per veritatem assimilavit homini saucio in omnibus præter peccatum, ita etiam curam debuit ostendere ad similitudinem ejus, qui prima causa fuit peccati.

Quod ut melius intelligatur, oportet notare quod aliter curatur infectio veneni, et aliter alia infirmitas. Infectio enim veneni curatur per tyriacam quæ sumitur de serpente, hoc est, de carnibus, ossibus, et humore serpentis, et veneno. Et ideo sicut est serpens venenosus, ita est serpens venena curans. Et ideo exclusio veneni primi convenienter non ostenditur nisi per curam serpentis secundi. Alia autem animalia quæ in lege offeruntur, non significant hoc modo ut medicinam, passionem Christi : sed potius significant ut oblationem factam Patri ad [129] reconciliationem. Et ideo hoc modo passio Christi, ut antidotum contra venenum primum, non significatur nisi per serpentem Moysi. Sicut enim serpens Moysi similitudinem habuit serpentis venenati, et tamen fuit antidotum contra illum : ita Christus similitudinem habuit carnis peccati, et tamen antidotum fuit contra peccatum. Ad Roman. VIII, 3 : Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne. Glossa, hoc est, de similitudine peccati damnavit, hoc est, delevit peccata. Unde, ad Galat. III, 13 : Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis maledictum, hoc est, maledicto primo similis.

Ad hoc autem quod quæritur, Quare inducit præfiguratum in lege ? Dicendum, quod perito in lege loquebatur, et ideo eum ex his quæ sunt legis ad fidem passionis manuduxit.

Sed adhuc quærit Chrysostomus : Quare dicit exaltari, et non suspendi, cum dicatur, Job, VII, 15 : Elegit suspendium anima mea, et mortem ossa mea ? Ad hoc autem dicendum videtur, quod suspendium sonat horrorem, exaltatio autem per crucem sonat effectus crucis honestatem, quia crux exaltat : et ne horreret Nicodemus adhuc in fide pusillus, dixit exaltari pro suspendi : Job autem spiritualis amplectens crucis supplicium et opprobrium, posuit verbum suspensionis.

Hoc est ergo quod dicit.

Probat omnia quæ dixit a fine suæ legationis : et est secunda pars capituli.

Dividitur autem pars ista in tres partes : in quarum prima ostendit finem suæ legationis, scilicet, hominum sanctificationem et salutem : in secunda hujus salutis ostendit viam, ibi, ℣. 18 : « Qui credit in eum, non iudicatur. » In tertia autem ostendit viæ illius causam, ibi, ℣. 19 : « Hoc est autem iudicium. »

In prima harum duo facit. Primo enim ex movente Patrem ad missionem, ostendit quod non nisi salutem mitti intendit : secundo, hoc per finem ipsius missionis ex parte missi patefacit.

Adhuc in priori harum duo facit : in quorum primo dilectionem mittentis circa missum, in signum dilectionis eorum ad quos mittitur, exaggerat : in secundo, finem quem in missione intendit declarat.

Dicit ergo dilectionem præmittens : « Sic, » hoc est, in tantum, « Deus dilexit mundum, » ad quem misit Filium. Et quia hoc Evangelium legitur in secunda feria Pentecostes, notantur in verbo isto quatuor : Deus diligens, dilectio, et mundus dilectus, et modus dilectionis importatus per hoc quod dicit : « Sic. » Deus ergo est Deus Pater, qui ex paterno affectu dulcissimo, sapientissimo, fortissimo, « dilexit. » Dulcissimo, quia amaritudinem in dulcedinem convertit. Sapientissimo, quia tam sapienter mundo providit. Sed et fortissimo, quia per dilectionem sic fortiter a fortissimo draconem et leone mundum eripuit. Patris enim affectus et dulcis est, et sapiens est, et fortis est, et immutabilis est. Dulcis est, ut alliciat dilectos : sapiens est, ut persuadeat : fortis est, ut trahat.

De primo, Sapient. XVI, 21 : Substantia enim tua dulcedinem tuam quam in filios habes ostendebas. Proverb. I, 23 : En proferans vobis spiritum meum, hoc est, dilectionem meam. Eccli. XXIV, 27 : Spiritus enim meus super mel dulcis, et hæreditas mea super mel et favum. Sapient. XII, 1 : O quam bonus et suavis est, Domine, spiritus tuus in omnibus ! Hoc gustavit Jonathas filius columbæ, hoc est, dilectionis Spiritus sancti, et dixit, I Regum, xiv, 43 : Gustans gustavi paululum mellis, hoc est, de Patris [130] dulcedine, et illuminati sunt oculi mei.

De sapientissimo affectu dilexit, quia tam sapienter de redemptionis modo cogitavit. Ad Roman, xi, 33 : O altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei ! etc. Quis enim cognovit sensum Domini ? Isa. XL, 14 : Cum quo iniit consilium, et instruxit eum, et docuit eum semitam justitiæ, et erudivit eum scientiam, et viam prudentiæ ostendit illi ? Unde Augustinus de se dicit in libro de Confessionibus : « Non satiabar illis diebus dulcedine mirabili considerare altitudinem consilii divini super salutem generis humani. » Psal. CXXXVIII, 6 : Mirabilis facta est scientia tua ex me : confortata est, et non potero ad eam. Mirabile enim consilium sapientiæ fuit, quod cum homo superbus cupiens et non valens fieri sicut Deus, cecidisset : ipse sicut homo fieret, et per assumptam carnem, lignum notans per quod ceciderat, per lignum hominem redimeret, et immortalitatis gloriam qua nudatus fuerat, redderet homini per gloriam resurrectionis. Hanc enim sapientiam non nisi summe sapiens poterat cogitare. Sic ergo sapientissime dilexit.

Dilexit etiam ex affectu fortissimo : cui nec mors, nec mortis auctor, nec infernus resistere potuerunt. Cantic. VIII, 6 et 7 : Fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus æmulatione... Aquæ multæ non potuerunt exstinguere charitatem. Numer. XXIV, 8 : Cujus fortitudo similis est rhinocerotis. Job, XII, 13 : Apud ipsum est sapientia et fortitudo : ipse habet consilium et intelligentiam. Sic ergo Deus Pater diligit, ut alliciat te sui amoris dulcedo, ut caveat tibi sui amoris sapientia, ut eripiat te sui amoris fortitudo. Et hic est paternus affectus.

« Dilexit, »

Hoc est, dilectionem a se procedere fecit : et ideo legitur hoc Evangelium in festo Spiritus sancti, quia tunc solemnizatur festum in quo Spiritus sanctus ut dilectio procedit in mundum. Dilectionis enim verbum transitivum est, et transitionem spiritus importat, qua Spiritus sanctus a Patre procedens transit in mundum, ut mundum sanctificet. Semper enim transit dilectio a diligente in dilectum : et ideo etiam hic significatur dilectio transire in mundum, cum dicitur :

« Deus dilexit mundum. »

Dilectio autem est Spiritus sanctus : quia celebratur festum transitus Spiritus sancti in mundum. Diligendo ergo mundum, mittit dilectionem suam in mundum, ut ipsa dilectione mundus afficiatur, doceatur, repleatur, et convertatur. Afficiatur, in Spiritu amoris : doceatur, in Spiritu veritatis : repleatur, in Spiritu plenitudinis fontalis : convertatur, in Spiritu Patris ad se omnia congregantis.

De primo horum dicitur, Cantic. V, 6 : Anima mea liquefacta est, ut locutus est, scilicet dilectus meus. Multum enim charitate Domini amoris affecta fuit, quæ se sensit profunde esse vulneratam. Hinc est quod ad sodales amici, hoc est, ad Angelos clamans, dicit, Cantic. V, 8 : Nuntiate ei, scilicet dilecto meo, quia amore langueo. Amans est amorem vulneratus, et si cito ex amato non adsit consolationis remedium, languens destituitur et exstasim patitur. Dionysius de divino amore : « Est autem et exstasim patiens divinus amor, et non sinens amatores ipsius esse sui ipsorum : quia totos ipsos transponit in amatum. » Sic enim profundissime afficit.

Affectos autem docet in spiritu veritatis. Joan. XVI, 13 : Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Et supra, xiv, 26 : Paraclitus Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quæcumque dixero vobis. Facile enim suggeritur amanti, quia amor ipse notitia est. Job, XXXII, 8 : Spiritus est in hominibus, et inspiratio Omnipotentis dat intelligentiam. Hinc [131] est quod dilectionem ut ignem nobis Deus immittit : quia ignis ardet et lucet. Ardet afficiendo, et lucet erudiendo. Thren. I, 13 : De excelso misit ignem in ossibus meis, et erudivit me. Act. II, 3 : Apparuerunt illis dispertitæ linguæ tamquam ignis. Ut afficeret, ignis : lingua, ut erudiret.

Replet etiam affectos, nec non et eruditos fontali suorum donorum plenitudine. Sapient. I, 7 : Spiritus Domini replevit orbem terrarum : et hoc quod continet omnia, scientiam habet vocis, id est, cœlum. Quia orbem replevit donis gratiæ : et cœlum quod omnia continet, replet donis gloriæ : donis suis angelicam restaurans ruinam. Psal. LXXXIX, 14 : Repleti sumus mane misericordia tua : et exultavimus, et delectati sumus omnibus diebus nostris. Act. II, 4 : Repleti sunt omnes Spiritu sancto, et cœperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis. Job, XXXII, 18 et 19 : Plenus sum sermonibus, et coarctat me spiritus uteri mei. En venter meus quasi mustum absque spiraculo, quod lagunculas novas disrumpit. Sic de spiritu dilectionis conceptum gaudium nec corde teneri valet, nec ore exprimi.

Sic autem repletum mundum ad Patrem convertit cœlestem et reducit : quia Spiritus sanctus ad hoc in nos per dilectionem Dei procedit, ut nos ad fontem reducat dilectionis. Psal. CXLII, 10 : Spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam. Isa. LXII, 14 : Spiritus Domini ductor ejus fuit. Sic adduxisti populum tuum, ut faceres tibi nomen gloriæ. Ezechiel. I, 19 et 20 : Cum elevarentur animalia de terra, elevabantur simul et rotæ. Quocumque ibat spiritus, illuc eunte spiritu, et rotæ pariter elevabantur sequentes eum : spiritus enim vitæ erat in rotis. Sic ergo dilexit

« Mundum. »

Mundus autem, ut dicit Plato, ideo mundus dicitur, quia mundissimo exemplari formatus a Deo exivit. Boetius in libro de Consolatione philosophiæ :

Mundum mente gerens pulchrum, pulcherrimus ipse.

Et sic notatur, quod mundus si vere mundus est, sit mundus quidem munditia sanctitatis, similitudinis et pulchritudinis. Sanctitatis, ut primam quam ab immateriali Deo munditiam concepit retineat : similitudinis, ut imaginem divinam retineat et conservet : pulchritudinis, ut honestatem præferat cœlestis conversationis.

De sanctitate quidem dicitur, Levit. XIX, 2 : Sancti estote, quia ego sanctus sum. Luc. I, 75 : In sanctitate et justitia coram ipso, omnibus diebus nostris. Perfecta enim sanctitas perfecta est munditia, et ab omni inquinamento libera, sicut dicit Dionysius.

De similitudine autem dicitur, Genes. I, 26 : Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Ezechiel. XXVIII, 12 et 13 : Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore : in deliciis paradisi Dei fuisti. Unde violans sanctitatem per immunditiam, et per dissimilitudinem recedens a similitudine divina, non est aliquid de mundo, secundum quod hic mundus sumitur : quia ille est mundus quem dilexit, et in quem pulchritudinem suam congessit.

De pulchritudine vero dicitur, Psal. XLIX, 11 : Pulchritudo agri mecum est, quæ floret cœlesti conversatione. Judith, x, 4 : Cui etiam Dominus contulit splendorem, quoniam omnis ista compositio, non ex libidine, sed ex virtute pendebat. Ibidem, x, 4 : Ideo Dominus hanc in illam pulchritudinem ampliavit, ut incomparabili decore omnium oculis appareret. Sic ergo dilexit mundum. Deuter. XXXIII, 3 : Dilexit populos omnes : sancti in manu illius sunt. Jerem. XXXI, 3 : In charitate perpetua dilexi te : ideo attraxi te, miserans. Unde etiam non tan[132]tum dilexit, sed vinculo dilectionis sibi mundum attraxit.

Dilexit autem sic,

« Ut Filium suum unigenitum daret. »

In hoc notatur forma et modus dilectionis, scilicet, quantum, et qualiter, et ad quid dilexerit, et in quo. Quantum, quia in tantum ut Filio non parceret : qualiter, ut in mortem et in mundum mittere : et in quo, ut unigenitum offerret : et ad quid, « ut omnis qui credit in illum non pereat, sed habeat vitam æternam. »

Dicit ergo de quantitate, quod « sic dilexit ut Filium suum, » non servum, non adoptivum, sed naturalem et consubstantialem Filium, quem de corde suo genitum, tamquam seipsum diligebat. Gregorius : « O mira erga nos tuæ charitatis dilectio ut servum redimeres, Filium tradidisti. » Ad Roman. VIII, 32 et 33 : Qui etiam proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum... Quis ergo nos separabit a charitate Christi? Forte diceres quod non fuit Filius dilectus quem pro servo tradidit. Ad hoc Pater de cœlo respondet, Luc. III, 22 et Matth. III, 17 : Tu es Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Constat ergo quod placitum est pascens in amato dilecto. Ergo cum in ipso complacuit sibi, totus in amore Filii pascebatur. Inæstimabile est ergo signum dilectionis ad servum, « ut Filium » naturalem de corde suo genitum, in quo ejus tota dilectio pascebatur, pro servo traderet.

« Unigenitum, » in quo totus erat congregatus paternus affectus. Qui secundum habuisset vel habere potuisset, minus istum dilexisset : sed quia hoc esse non potuit, tradere illum infinitæ dilectionis ad servum signum fuit. Joan. I, 14 : Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiæ et veritatis. Qui sicut Basilius dicit, totam hæreditatem Patris habet in gratia et gloria, et eam cum secundo genito non divisit. Genes. XXII, 16 et 17 : Per metipsum juravi, dicit Dominus : quia fecisti hanc rem, et non pepercisti filio unigenito tuo propter me, benedicam tibi, etc. Si Deus hoc in homine tantum pendit, quantum debet homo hanc in Deo pendere dilectionem? Ecce quantum dilexit.

Qualiter autem.

« Ut » talem Filium, et taliter, tantum dilectum, « daret, » in carnis humilitatem, in vitæ paupertatem, in mortis amaritudinem, in crucis confusionem.

De primo horum, ad Philip. II, 8 : Humiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Et, ibidem, 7, dicitur quod semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. Et ideo propter carnis humilitatem, et passibilitatem, dicitur minoratus ab Angelis. Psal. VIII, 6 : Minuisti eum paulo minus ab Angelis, etc.

De secundo dicitur, II ad Corinth. VIII, 9 : Scitis gratiam Domini nostri Jesu Christi, quoniam propter vos egenus factus est, cum esset dives, ut illius inopia divites vos essetis. Zachar. IX, 9 : Ipse pauper et ascendens super asinam, et super pullum filium asinæ. Psal. LXXXVII, 16 : Pauper sum ego, et in laboribus a juventute mea : exaltatus autem, humiliatus sum et conturbatus. Matth. VIII, 20 : Vulpes foveas habent, et volucres cœli nidos, etc. Psal. XXI, 19 : Diviserunt sibi vestimenta mea, etc. Pauper autem natus, pauperior conversatus, pauperrimus fuit in cruce spoliatus.

De mortis amaritudine dicitur, Thren. III, 19 : Recordare paupertatis, et transgressionis meæ, absinthii et fellis. Et ideo de morte inflictæ a Judæis dicitur, Deuter. XXXII, 32 et 33 : Uva eorum uva fellis, et botri amarissimi. Fel draconum vinum eorum, quod mihi in cruce morienti vinea mea propinavit. Vere in amaritudine mortis fuit qui pœnam mortis in corpore, et fellis amaritudinem [133] in ore, in aure insultationem crucifigentium, in oculis sustinuit confusionem et verecundiam suorum juxta crucem adstantium, et in naribus fœtorem cadaverum, et præcipue fœtorem ingratitudinis eorum quos docuerat, et quibus multa miracula fuerat operatus. Psal. V, 11 : Sepulcrum patens est guttur eorum : quando ingrati pro omnibus bonis mala reddebant.

De crucis confusione, ad Hebr. XII, 2 : Sustinuit crucem, confusione contempta. Ad Philip. II, 8 : Factus obediens, scilicet Patri, usque ad mortem, mortem autem crucis. Sic ergo mortis confusionem, mortis amaritudinem, mortis crucis cumulavit horrore.

Attende ergo quantæ, et qualis dilectionis Filium unigenitum Dei Patris et Dominum majestatis sic humiliari, sic depauperari, sic affligi, et sic confundi propter servum.

Hoc est ergo quod dicit : « Ut Filium suum unigenitum daret. »

Ad quid autem subjungit :

« Ut omnis qui credit in ipsum non pereat, sed habeat vitam æternam. »

Ut tantum possit esse meritum fidei et præmium credentium, quod liberati a morte vitam æternam adipiscantur. Jam autem antedictum est quid sit credere in eum. Hoc enim est ipsi primæ veritati (quæ in Filio et in verbis ejus est) propter se et super omnia assentire, et in hanc veritatem per dilectionem tendere, et eidem incorporari. Sic credit qui se totum suæ veritati committit, et obedit. Isa. XXXVIII, 3 : Obsecro, Domine, memento quomodo ambulaverim coram te in veritate et in corde perfecto, et quod bonum est in oculis tuis fecerim. Et ideo ille qui hoc dixit non periit, sed sanatus longiorem invenit vitam. Luc. VII, 50 : Fides tua te salvam fecit, vade in pace. Etiam non periit, sed liberata a septem dæmoniis gratias egit. Matth. XV, 28 : O mulier, magna est fides tua : fiat tibi sicut vis. Et hæc etiam non periit, sed liberatam filiam ab afflictione dæmonis salvam recepit. Et hoc est quod dicit : « Non pereat, sed habeat » insuper « vitam æternam. »

Vitam, inquam, non animalem, sed spiritualem : non humanam, sed divinam : non sicut somnum, sed sicut vigiliam. Animalis enim indiget : humana errat : et ea quæ est ut somnus, est ligata. Sed intellectualis divina non dormitans neque dormiens est. De animali dicitur, I ad Corinth. II, 14 : Animalis homo non percipit ea quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi, et non potest intelligere, quia spiritualiter examinatur. Humana autem errat, et in multis decipitur. Sapient. IX, 14 et 15 : Cogitationes mortalium timidæ, et incertæ providentiæ nostræ : corpus enim quod corrumpitur aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem. Et ideo vita humana quamvis intellectualis sit et contemplativa, non potest esse beata. Vita autem divina in sanctis, quamvis in his quæ sunt Dei vivat, tamen est remissa, quasi somno quodam pigritiæ gravata et ligata : ita quod non est libere expedita : propter quod ad vigilandum monemur a Domino, Matth. XXV, 13 : Vigilate itaque, quia, etc. Apocal. III, 2 : Esto vigilans, et confirma cætera quæ moritura erant. Vita autem divina æterna in somnis non est, sed libera ab omni impedimento, sicut et ipse qui est vita et fons vitæ, non dormitabit, neque dormiet¹⁶.

Hæc autem vita pura est, firma, vera, alta, et dulcis. Pura, ut non sit velata : firma, ut fluctuatione nulla sit mota : vera, ut nullo modo sit mixta : alta, ut in toto sit quieta : dulcis autem, ut sit placita. Quamdiu enim per fidem ambulamus, non per speciem, non habemus puram intellectualem vitam et divinam [134] nisi velatam. I ad Corinth. XII, 12 : Videmus nunc per speculum in ænigmate : tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte : tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum. Et ideo tunc erit pura, et intellectualis, et divina, et non somno ligata, visio mentis, quæ est vita æterna.

De firmitate autem confirmationis est, quod ab ipsa cadere non possumus. Psal. XXXVI, 17 : Confirmat autem justos Dominus. Item, Psal. CXI, 6 : In æternum non commovebitur. Item, Psal. cxxiv, 1 : Sicut mons Sion non commovebitur in æternum, qui habitat in Jerusalem. Adeo enim firma et certa est veritas, quæ commoveri non potest. Et hæc erit vita æterna nostra.

Cognitio etiam veritatis divinæ, vita æterna est. Joan. XVII, 3 : Hæc est vita æterna : ut cognoscant te, solum Deum verum, et quem misisti, Jesum Christum. Hæc enim est vita æterna, quæ veritatem habet : quia sicut est verum aurum, quod alienæ naturæ non permistum est, ita est vera vita, quæ morti et doloribus mortis penitus est impermista. Apocal. xxi, 4 : Absterget Deus omnem lacrymam ab oculis eorum, scilicet sanctorum : et mors ultra non erit, neque luctus, neque clamor, neque dolor erit ultra, quia prima abierunt.

Alta autem est, adeo ut mens humana non videat quo altius ascendat : et ideo est quieta in qua quiescitur : ita quod nihil amplius desideratur. Hæc sunt alta mirabilia, de quibus dicit Psalmista, Psal. XCII, 4 : Mirabilis in altis Dominus. In his accedit homo ad cor altum, et exaltatur Deus¹⁷. Ad hæc alta assumit nostram mentem Deus, ut dicamus : Domini est assumptio nostra, et sancti Israel regis nostri¹⁸. Ibi introducti ad regem Assuerum sedentem in excelso throno, dicemus cum Esther, xv, 17 : Valde mirabilis es, domine, et facies tua plena est gratiarum. Omne enim mirabile, altum ibi dicemus cum Psalmista, Psal. LXXV, 5 et 6 : Illuminans tu mirabiliter a montibus æternis. Ad quod lumen turbati sunt, sicut cæci, omnes insipientes corde.

Dulcissima autem est hæc vita : quia sicut dicit Augustinus : « Ibi vita in suo fonte bibitur. ». Isa. LV, 2 : Delectabitur in crassitudine anima vestra. I Petri, ii, 3 : Si tamen gustastis quoniam dulcis est Dominus. Sic enim fit quod dicitur in Psalmo xxiv, 13 : Anima ejus in bonis demorabitur. Et illud Psalmi, cii, 5 : Qui replet in bonis desiderium tuum.

Sic ergo vita intellectuali, divina, et vigili, pura, et firma, vera, alta, et dulci viventes, æternam vitam possidebimus. Et hoc est quod dicit, Genes. XXXII, 30 : Vidi Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Ibi erit quod dicitur, II ad Corinth. III, 18 : In eamdem imaginem transformamur a claritate in claritatem, tamquam a Domini Spiritu. Ibi enim sicut dicitur, I Joannis, iii, 2 : Similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est: et vigilibus oculis semper adspiciemus eum. Et hoc est vere habere vitam æternam. Joan. X, 10 : Ego veni ut vitam habeant, et abundantius habeant.

« Non enim misit Deus Filium suum in mundum ut iudicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum. »

Hic ex parte ejus qui mittitur, per missionis finem omnia quæ dicta sunt declarat.

Et dicit duo. Tangit enim primo finis missionis oppositum, et secundo, tangit in missione finem propositum.

Dicit ergo : « Non enim. » Quasi di[135]ceret : Bene dico, quod sic Deus dilexit mundum, etc., ad quem sanctificandum misit Filium : « non enim » dura cogitans « misit Deus » Pater « Filium suum in mundum, » carnem factum et in mundo visibilem effectum, « ut judicet, » hoc est, condemnet « mundum, » sententia finali. Et hoc est oppositum ejus quod intenditur in missione. « Sed » misit eum « ut salvetur, » a periculo condemnationis æternæ, « mundus, » quem creavit, « per ipsum » Filium. Ad Roman. VIII, 33 : Deus qui justificat, quis est qui condemnet? Isa. L, 8 : Prope est qui justificat me : quis contradicet mihi? Joan. XII, 47 : Non veni ut judicem mundum, sed ut salvificem mundum.

SED CONTRA hoc esse videtur quod dicitur, Joan. V, 22 : Neque enim Pater judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio. Jerem. XXIII, 6 : Hoc est nomen quod vocabunt eum : Dominus Justus noster. Isa. XVI, 5 : Præparabitur in misericordia solium, et sedebit super illud in veritate in tabernaculo David, judicans et quærens judicium, et velociter reddens quod justum est.

Ad hoc dicendum secundum Augustinum, quod multiplex est judicium. Est enim judicium discretionis, de quo dicitur in Psalmo xlii, 1 : Judica me, Deus, et discerne causam meam. Et hoc fit quando aliquo signo, vel facto in præsenti boni a malis discernuntur, sicut filii Israel discreti ab Ægyptiis fuerunt in plagis judicio Domini inductis.

Est aliud judicium probationis, quo Sancti probati ostenduntur. Psal. XXV, 1 : Judica me, Domine : quoniam ego in innocentia mea ingressus sum. Et sequitur, ℣. 2 : Proba me, Deus, et tenta me : ure renes meos, et cor meum. Et, Psal. CXXXVIII, 24 et 25 : Proba, me, Deus, et scito cor meum... Et vide si via iniquitatis in me est, hoc est, fac me videre.

Est iterum judicium defensionis, quo boni in judicio Dei a malis defenduntur. Psal. XXXIV, 1 et 2 : Judica, Domine, nocentes me : expugna impugnantes me. Apprehende arma, et scutum.

Est iterum judicium liberationis, quo boni a potestate malorum liberantur. Joan. XII, 31 : Nunc judicium est mundi : nunc princeps hujus mundi ejicietur foras, scilicet, quod non potest exercere malitiam suam super bonos, sicut fecit ante adventum Redemptoris.

Est etiam judicium irritationis eorum quæ mali cogitant contra bonos. Unde beatus Bernardus : « Jucundum plane judicium quod ille iniquus omnium bonorum malleator, nolens et invitus fabricet eis coronas perpetuas : dum omnes tentat, et ab omnibus superatur. » Psal. XXXVI, 15 : Gladius eorum intret in corda ipsorum, et arcus eorum confringatur.

Discat in auctorem pœna redire suum.

Nulla enim lex æquior illa est, quam quod inventores pœnarum eisdem pœnis judicentur. Matth. VII, 7 : In quo judicio judicaveritis, judicabimini.

Est iterum judicium inflictionis in pœna, quæ fit modo in præsenti. Et hoc est quod quilibet malus pœna sui mali plectatur. Ezechiel. XVI, 38 : Judicabo te judiciis adulterarum, et effundentium sanguinem. Osee, ii, 2 : Judicate matrem vestram, judicate, quoniam ipsa non uxor mea, et ego non vir ejus. Augustinus in libro Confessionum : « Jussisti, Domine, et sic est : ut pœna sit sibi omnis inordinatus animus. » Et hoc judicio homo malus privatur gratia, et in bono naturali vulneratur. Joannes Chrysostomus : « Ipsum discredere impœnitentium supplicium est. »

Est iterum judicium discussionis, in quo discutientur merita singulorum. Daniel. VII, 10 : Judicium sedit, et libri aperti sunt. Et describitur, Matth. XXV, 33, quod Dominus judicans, statuet oves quidem a dextris, hædos autem a sinistris. Et dicit beatus Gregorius, quod in illo judicio erunt quatuor ordines : qui[136]dam enim non judicantur et salvantur, quorum merita sunt excellentis virtutis, sicut sunt valde boni, de quibus dicitur, Matth. XIX, 28 : Sedebitis et vos super sedes duodecim, judicantes duodecim tribus Israel. Quidam autem mediocriter boni, qui judicantur per discussionem, et salvantur : de quibus, Matth. XXV, 23, dicitur : Esurivi, et dedistis mihi manducare, etc. Sunt mediocriter mali, qui judicantur et condemnantur : de quibus ibidem, ℣. 42, dicitur : Esurivi, et non dedistis mihi manducare. Et sunt valde mali : de quibus dicitur, I ad Timoth. v. 24 : Quorumdam hominum peccata manifesta sunt, præcedentia ad judicium. Et hi non judicantur discussione aliqua, et tamen condemnantur.

Est item judicium condemnationis : et hoc est duplex. Est enim comparationis, de quo dicitur, Matth. XII, 42 : Regina Austri surget in judicio cum generatione ista, et condemnabit eam : quia venit a finibus terræ audire sapientiam Salomonis, etc. ¹⁹. Est item judicium condemnationis ex retributione meritorum. Apocal. XVIII, 10 : Væ, væ civitas illa magna Babylon, civitas illa fortis, quoniam una hora venit judicium tuum !

Dicendum ergo, quod judicio condemnationis non judicat Christus in primo adventu : sed aliis judiciis multos dijudicat. Daniel. XIII, 51 : Separate illos ab invicem procul, et dijudicabo eos.

Hoc est ergo quod dicit : « Non enim misit Deus » Pater in primo adventu, « Filium suum, » naturalem et Redemptorem, « ut judicet, » judicio condemnationis, « mundum, » quia sic non esset Redemptor. Joan. VIII, 10 et 11 : Mulier, ubi sunt qui te accusabant ? nemo te condemnavit ? ... Nec ego te condemnabo : sed, supple, per misericordiam absolvo. Vade : et jam amplius noli peccare. In hac enim muliere ostendit, quod venit per misericordiam absolvere peccatores, et non condemnare.

Et hoc est quod dicit : « Sed ut salvetur, » per pœnitentiam et misericordiam, « mundus, » qui in se veram habuit nominis significationem (non qui mundana diligunt) : hunc enim mundum salvat.

Sed objicitur, Quod si salus mundi est finis missionis Domini, videtur fine frustrari : quia multi sunt qui non salvantur ? Ad hoc respondet Augustinus, quod non est ex defectu missi, qui venit ut medicus sufficiens curare omnes : sed est defectus eorum qui ipsum non recipiunt, nec in eum credunt.

Unde sequitur :

« Qui credit in eum, non iudicatur : qui autem non credit, jam iudicatus est, quia non credidit in nomine unigeniti Filii Dei. » 1

« Qui credit in eum. » Hæc evasio iudicii attribuitur fidei. Et hæc est pars in qua via salutis demonstratur. Via autem salutis credere est fide illa quæ supra descripta est.

« Non iudicatur, » judicio condemnationis extremæ, dummodo perseveret in fide : sicut in ante habitis dictum est. Glossa : « Quia per fidem dimittuntur peccata, pro quibus damnantur peccatores. » Vel, fiat vis in hoc quod dicitur : « Non iudicatur, » id est, condemnatur. Et non dicit, non iudicabitur. In præsenti enim non iudicatur judicio privationis bonorum gratuitorum, et vulnerationis bonorum naturalium. Joan. V, 24 : In judicium non venit, sed transiet a morte in vitam.

« Qui autem, » per oppositum, « non credit, » tali fide, vel etiam fide informi. Quia, sicut dicit Augustinus : « Tota vita infidelium peccatum est : quia nullum peccatum remittitur infideli. » Isa. XXI, 2 : Qui incredulus est, infideliter agit. [137]

« Jam iudicatus est. » Glossa : « Ne dicam iudicabitur. » Luc. XIX, 22 : De ore tuo te iudico, serve nequam. Est ergo jam iudicatus, sicut ante dictum est : quia privatus est gratia, et bonis naturæ, et causam iudicii sui habet secum. Glossa : « Nihil aliud est iudicium (id est, æterna damnatio) nisi non cognoscere, et non credere in Filium Dei : sicut nihil aliud est beatitudo et vita æterna, nisi credere, et cognoscere Filium Dei. » Unde dicitur, Joan. XVII, 3 : Uti cognoscant te, solum verum Deum, et quem misisti, Jesum Christum.

Sic ergo « iudicatus est, »

« Quia non credidit in nomine unigeniti Filii Dei. »

Causam dicit dictorum. Nomen autem a notamine hic sumendum est, hoc est, quia non credit in nomine ejus qui notam fecit de se, quod sit Filius Dei. Hujus enim notam fecit per Scripturam, et per Joannis testimonium, et per vocem Patris, et per columbam, et per stellam, et per Angelos, et per opera miraculorum. Act. IV, 12 : Nec enim aliud nomen est sub cœlo datum hominibus, in quo oporteat eos salvos fieri. Ad Philip. II, 9 : Donavit illi nomen, quod est super omne nomen. Isa. LXII, 2 : Vocabitur tibi nomen novum, quod os Domini nominavit. Si enim nominis suis notam non fecisset, non tam juste iudicarentur increduli. Glossa : « In nomine, » in quo solo est salus. « Unigeniti. » Glossa : « Non habet filios multos Deus, per quos salvet. Iste est cujus nomen est Jesus, hoc est, Salvator. » Matth. I, 21 : Ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Isa. LXIII, 1 : Ego qui loquor justitiam, et propugnator sum ad salvandum.

20 Omnis enim qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus.

21 Qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo facta sunt. »

Posita via salutis, quæ sola via est, dicit hic causam quare illa est via salutis.

Sunt autem hic duo paragraphi, in quorum primo dicit causam condemnationis non credentium : in secundo autem dicit causam salutis credentium, ibi, ℣. 21 : « Qui autem facit veritatem. »

Adhuc etiam in primo paragrapho continentur tria. Dicit enim primo, quod prima causa est inexcusabilitas propter lucis præsentiam : secundo, ostendit infidelium a luce aversionem : tertio, dicit in omnibus his justitiæ rationem.

Dicit ergo : « Hoc est autem iudicium. » Locutio est per causam, hoc est, hæc est causa justæ condemnationis. Glossa : « Hoc est autem iudicium » id est, causa condemnationis, « quia lux venit in mundum. » Apocal. XX, 12 : Judicati sunt mortui ex his quæ scripta erant in libris, secundum opera ipsorum. II ad Corinth. V, 10 : Ut referat unusquisque propria corporis, prout gessit.

« Quia lux venit in mundum, » et ideo sunt inexcusabiles. Sed si non sunt illuminati, accusent seipsos. Joan. XII, 46 : Ego lux in mundum veni. Ad Hebr. I, 3 : Qui cum sit splendor gloriæ, et figura substantiæ ejus. Et ideo sunt inexcusabiles. Joan. XV, 22 : Si non venissem, et locutus fuissem eis, peccatum non haberent : nunc autem excusationem non habent de peccato suo. Augustinus in libro I de Trinitate : « Si quis aliis digito solem demonstraverit, et ille solem non viderit : culpet potius oculi lippitudinem, quam digiti ostensionem. » [138]

« Et dilexerunt homines. »

Glossa : carnales, « magis tenebras. »

CONTRA : Non est naturale quod aliquis odio habeat lucem, et diligat tenebras. Ad hoc autem dicendum, quod duo sunt actus lucis, quorum unus consequitur ex alio. Unus est illuminare, et sic prima lux illuminat secundum quod est ratio omnium scibilium : et cum omnes homines natura scire desiderant, impossibile est quod aliquis lucem odiat, vel non desideret in actu isto. Alius autem actus ex isto consequens est, manifestare sibi et aliis ea super quæ cadit lux : et sic turpis abominatur lucem et odit eam, quia ex ea sibi et aliis sua turpitudo manifestatur. Primo modo dicitur de luce, Eccli. XI, 7 : Dulce lumen, et delectabile est oculis videre solem. De secundo autem dicitur, Job, XXIV, 13 : Ipsi fuerunt rebelles lumini, nescierunt vias ejus.

Sic ergo : « Dilexerunt homines magis tenebras, » quæ a tenendo dicuntur, quia tenent oculos ne videant. Thren. III, 2 : Me minavit, et adduxit in tenebras, et non in lucem. Job, XXIV, 16 et 17 : Ignoraverunt lucem. Si subito apparuerit aurora, arbitrantur umbram mortis : et sic in tenebris quasi in luce ambulant. Isa. V, 20 : Væ ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras.

« Quam lucem. » Augustinus : « Oculis ægris odiosa lux est, quæ puris est amabilis. » Psal. CIII, 20 : Posuisti tenebras et facta est nox : in ipsa pertransibunt omnes bestiæ agri.

Et subjungit causam, dicens :

« Erant enim eorum mala opera. »

Malum enim est tenebra spiritualis, ut dicit Dionysius. Ad Ephes. IV, 17 et 18 : Dico ut non ambuletis sicut et gentes ambulant in vanitate sensus sui, tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei. I Joannis, ii, 9 : Qui dicit se in luce esse, et fratrem suum odit, in tenebris est usque adhuc.

« Omnis enim, etc. »

Tangit rationem justitiæ, dicens : « Omnis enim qui male agit. » Non dicit, qui malum agit : hoc enim ex ignorantia et impotentia infirmitatis fieri potest : sed, « qui male agit, » hoc est, contrarium virtuti : quia virtus plus in bene agendo consistit, quam bonum agendo.

« Odit lucem, » veritatis et virtutis. Sapient. XVII, 3 : Dum iniqui putant se latere in obscuris peccatis, tenebroso oblivionis velamento dispersi sunt. Job, XXIV, 15 : Oculus adulteri observat cœliginem, dicens : Non me videbit oculus. Hac verecundia, dum illustrantur lumine discussionis divinæ, dicent montibus et petris : Cadite super nos, et abscondite nos, etc.²⁰

« Et non venit ad lucem, » quantum in se est. Ad Ephes. V, 11 : Nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguite. Genes. III, 10 : Vocem tuam audiui in paradiso : et timui eo quod nudus essem, et abscondi me.

« Ut non arguantur, » hoc est, arguenda esse ostendantur « opera ejus. » Ad Ephes. V, 13 : Omnia quæ arguuntur, a lumine manifestantur. II Regum, xii, 12 : Tu fecisti abscondite, ego autem faciam verbum istud in conspectu omnis Israel, et in conspectu solis.

Per oppositum vero :

« Qui autem facit veritatem, venit ad lucem. »

Quia veritas quærit lucem : quia ipsa lux est quam tenebræ non comprehendunt. Veritas enim, ut dicit Anselmus, est rectitudo sola mente perceptibilis, qua omnia cogitata, dicta, et operata ad [139] rectum, mensurantur. Psal. XLII, 3 : Emitte lucem tuam et veritatem tuam : ipsa me deduxerunt, et adduxerunt in montem sanctum tuum. III Esdræ, IV, 38 : « Veritas manet, et invalescit in æternum, et vivit, et obtinet in sæcula sæculorum. » Ad Philip. II, 15 : Inter quos lucetis sicut luminaria in mundo. Matth. V, 16 : Sic luceat lux vestra coram hominibus.

« Ut manifestentur opera ejus, » ad exemplum aliorum. Matth. V, 15 : Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, sed super candelabrum, ut luceat omnibus qui in domo sunt.

« Quoniam in Deo, » qui summa lux est, et manifestans omnia bona, « facta sunt. » I ad Timoth. VI, 16 : Qui lucem inhabitat inaccessibilem. Daniel, XII, 3 : Qui docti fuerint, fulgebunt quasi splendor firmamenti : et qui ad justitiam erudiunt multos, quasi stellæ in perpetuas æternitates. Ideo dicit Apostolus, ad Roman. XIII, 12 et 13 : Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis. Sicut in die honeste ambulemus.

« Post hæc venit Jesus, et discipuli ejus, in terram Judæam : et illic demorabatur cum eis, et baptizabat. »

Hic incipit tertia pars, in qua ponit ea quæ virtutem dant baptismo.

Dividitur autem in duas partes : in quarum prima inducit quæstionem : in secunda, ex Joannis testimonio inducit determinationem, quæ plene solvit quæstionem, ibi, ℣. 27 : « Respondit Joannes, et dixit. »

Quæstio autem de purificatione dividitur in duas partes : in quarum prima tangit id quod movet ad quæstionem : et in secunda ponit quæstionem ipsam, ibi, ℣. 25 : « Facta est ergo quæstio, etc. »

Adhuc prima harum in duos dividitur paragraphos : in quorum primo tangit id quod ad quæstionem movit ex parte baptismatis Domini : in secundo autem tangit id quod ad quæstionem movit ex parte baptismatis Joannis, ibi, ℣. 23 : « Erat autem et Joannes baptizans. »

In primo tria dicit : adventum Domini ad locum baptismatis, moram ibidem, et opus.

Dicit ergo : « Post hæc, » hoc est, post disputationem cum Nicodemo factam : non continuo, sed aliquanto interposito tempore, « venit Jesus, » ut auctor salutis, fontem baptismatis aquæ, jam ex suo baptismo virtutem regenerativam habentis, derivare volens. Proverb. V, 6 : Deriventur fontes tui foras, et in plateis aquas tuas divide. Numer. XXIV, 7 : Fluet aqua de situla ejus, et semen illius erit in aquas multas. Isa. XII, 3 : Haurietis aquas in gaudio de fontibus Salvatoris.

« Et discipuli ejus, » qui ministri fuerunt baptismatis. I ad Corinth IV, 1 : Sic nos existimet homo ut ministros Christi. Discipuli enim erant informandi doctrina et exemplis ejus : et ideo individui comites sequebantur eum. Joan. XII, 26 : Ubi sum ego, illic et minister meus erit.

« In terram Judæam, » veniens a Galilæa, in quam post doctrinam Nicodemi intraverat : ut Judæis tamquam notitiam Dei et Scripturarum habentibus, baptismata evangelizaret. Psal. LXV, 2 : Notus in Judæa Deus : in Israel magnum nomen ejus. Venit autem secundum litteram in Judæam a Galilæa : quia in Judæa ex testimonio Joannis multi præparati fuerunt ad doctrinam ejus et baptismum, et illis viam salutis ostendebat.

Et hoc est quod dicit : « Venit Jesus, et discipuli ejus, in terram Judæam. » Et accipitur Judæa stricte pro regno duarum tribuum, in quo Joannes apparuit baptizans.

« Et illic demorabatur. » [140]

Ecce secundum, scilicet, mora Salvatoris ut melius fructificet. Joan. XIV, 23 : Ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Memoria enim hospitis transeuntis non facit fructus permanentes. Unde Ovidius in Epistolis :

Certus in hospitibus non est amor, errat ut ipsi. Cumque nihil speres firmius esse, fugit.

« Cum eis » hoc est, cum discipulis mansit in Judæa. Glossa : « Quia ubi est confessio peccatorum vel divinarum laudum : illuc libenter venit Jesus, et discipuli ejus, hoc est, doctrina et illuminatio ejus : et ibi moratur purgando a delictis et vitiis per baptismum Spiritus sancti. » Et est glossa moralis : quia Judæa confitens et glorificans interpretatur.

« Et baptizabat. »

Ecce tertium. Et dicit Glossa : « Baptizabat suo baptismo, non eo quo baptizatus est a Joanne. » Illud enim, scilicet Joannis baptisma subiit, ut esset via et præparatio sub baptismo quo baptizabat. Baptismus enim Joannis non conferebat gratiam, ut ante expositum est : sed baptismus Christi gratiam conferebat.

Objicitur autem contra hoc, per hoc quod dicitur, Joan. IV, 2 : Quamquam Jesus non baptizaret, sed tantum discipuli ejus. Ad hoc respondet Glossa dicens, quod « baptizabat » per discipulos, et non per seipsum.

Sed quæruntur hic duo : Unum scilicet, Quare Christus per seipsum non baptizabat, cum Joannes de ipso prædixerit quod baptizaturus esset? Joan. I, 33 : Hic est qui baptizat in Spiritu sancto. Adhuc, Hoc etiam prædixerat Spiritus in revelatione facta Joanni : Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto [^p140b-1].

Quæritur etiam secundo, in qua forma discipuli Christi baptizaverunt? Videtur quod sub invocatione Trinitatis : quia baptismus eorum conferebat gratiam, quam conferre non potuit nisi ex sanctificatione baptismi, ut dicit Hugo de sancto Victore. Sanctificationem autem baptismus non habet nisi ex invocatione Trinitatis, ut dicit Beda : « Accedat verbum ad elementum, et fit sacramentum. »

Ad hoc dicendum, quod Christus propter quinque causas dimisit, quod non per se baptizavit. Quarum prima est, ne factum Joannis per hoc minuere videre tur, quod etiam per baptismum discipulorum minuebatur. Unde ipse dixit : Illum oportet crescere, me autem minui [^p140b-2]. Alia ratio, sive causa est, ne ex invidia contra Joannem officium baptistæ sui usurpare videatur. Tertiam causam tangit Glossa, quia scilicet baptismus Joannis tuit umbra et via ad baptismum Christi : et ideo per hoc præparatorium paulatim debebat introduci veritas : et ideo paulatim incepit veritas baptismatis, primo in discipulis, et sic paulatim proficiebat : sicut et circumcisio cucurrit, donec paulatim homines assuescerent omnes baptizari. Quod enim in talibus cito apparet, horribile est : quia a consuetis non est facile recedere. Quarta causa, est fidei : quia Christus noluit quod in baptistis spes poneretur, quod factum fuisset si ipse baptizasset. Quinta causa, iterum est fidei : quia noluit Christus quod aliqua præcellentia esset ex baptistis in baptismo : ne aliquis posset ex suo baptismo gloriari, tamquam ipse a digniori baptista esset baptizatus quam alius : et ideo etiam Apostoli pauci baptizaverunt, sed baptizabant inferiores discipuli vel ministri. Unde, I ad Corinth. I, 14 : Gratias ago Deo, quod neminem vestrum baptizavi, nisi Crispum et Gai[141]um. Gratia enim sacramenti et dignitas non est ex baptistis, sed ex Passione Christi in sacramento operante.

Ad hoc autem quod dicit, quod Joannes et Spiritus sanctus dixerunt : Hic est qui baptizat. Dicendum, quod ille dicitur facere aliquid cujus auctoritate fit : et quia discipuli Christi auctoritate dicuntur baptizare, ideo Christus dicitur baptizare. Vel dicatur secundum glossam Augustini, quod Christus baptizat intus semper, et in omni suo baptismo, quamvis minister tangit corpus extra visibili elemento.

Ad hoc autem quod ulterius quæritur de forma baptismatis discipulorum Christi, Dicendum, quod nihil certum traditum est de hoc, præter hoc solum quod constat quia ad hoc quod baptismatis discipulorum gratiam Christi conferebat, oportuit quod vel in nomine Christi, vel in nomine Trinitatis baptizarent. Sed inter hæc duo, probabilius est quod baptizaverunt in nomine Christi : quia Joannes baptizabat mittens ad Christum post se venturum : sicut dicitur, Act. XIX, 4 : Joannes baptizavit baptismo pœnitentiæ populum, dicens in eum qui venturus esset post ipsum ut crederent, hoc est, in Jesum : quia in tali forma etiam factum Joannis approbatur. Et tamen in nomine Christi, ut dicit Ambrosius, Trinitas intelligitur : quia et ungens, et unctus, et unctio, in nomine Christi significatur.

Et sic patet solutio ad quæsitam.

« Erat autem et Joannes baptizans in Ænnon juxta Salim, quia aquæ multæ erant illic : et veniebant, et baptizabantur.

Nondum enim missus fuerat Joannes in carcerem. »

Tangit secundum, ex quo oritur quæstio ex parte Joannis.

Dicit autem tria : præsentiam Joannis, loci congruentiam, et quod hæc esse poterant ante incarcerationem Joannis.

Dicit ergo : « Erat autem Joannes. » Glossa : Præcursor et præparans baptismum Christi. Lucæ, I, 76 : Præbis enim ante faciem Domini parare vias ejus.

« In Ænnon. » Glossa : « Ænnon hebraice, latine aqua dicitur. »

Unde quasi nominis interpretationem aperiens subdit : « Quia aquæ multæ erant illic : » et ille locus congruebat multis baptizandis.

« Juxta Salim. » Tangit locum proprium : quia in vicinio eorum civitatis quæ Salim vocatur : quæ attollens eorum interpretatur, quia ibi per doctrinam Joannis et Christi homines erant sustollendi : Glossa : « Salim oppidum est ultra Jordanem situm, ubi olim Melchisedech regnavit. » Et hic Melchisedech regnum et sacerdotium Christi præfiguravit, sicut dicitur, ad Hebr. VI, 20 : Introivit Jesus, secundum ordinem Melchisedech pontifex factus in æternum. Genes. XIV, 18 et 19 : At vero Melchisedech, rex Salem, proferens panem et vinum, erat enim sacerdos Dei altissimi, benedixit ei, scilicet Abrahæ, etc.

« Et veniebant. »

Ecce officium Joannis quod instanter exercebat. « Et veniebant » multi valde, « et baptizabantur, » hoc est, ad baptismum et gratiam Christi præparabantur. Matth. III, 5 et 6 : Exibant ad eum Jerosolyma, et omnis Judæa, et omnis regio circa Jordanem. Et baptizabantur ab eo in Jordane, confitentes peccata sua. Marci, I, 5 : Et egrediebatur ad eum omnis Judææ regio, et Jerosolymitæ universi, et baptizabantur ab illo in Jordanis flumine, confitentes peccata sua. Et ideo juxta loca aquosa manebat. Eccli. XXIV, 43 : Factus est mihi trames abundans, et fluvius meus appropinquavit ad mare.

« Nondum enim erat Joannes missus in carcerem. » [142]

Prævenit Evangelista quæstionem quæ fieri posset : Quomodo Jesu prædicante et baptizante Joannes baptizaret et prædicaret, cum Christus non aperte prædicaverit nisi post Joannis incarcerationem ? Ac si dicat, quod hoc fuit primo anno prædicationis Joannis et Christi, quando prædicatio Joannis et Christi simul cucurrerunt : quamvis post incarcerationem Joannis Christus apertius quam ante prædicaverit. Matth. XIV, 3 : Herodes enim tenuit Joannem, et alligavit eum, et posuit in carcerem propter Herodiadem uxorem fratris sui.

Hic tangitur quæstio exorta ex factis Jesu et Joannis.

Et dicuntur duo, scilicet, exorta de purificatione quæstio, et Christi apud Joannem delatoria accusatio.

In primo horum tria tanguntur, scilicet, exorta quæstio, et a quibus ortum habuit, et de quo quæstio fuit.

Dicit ergo : « Facta est autem quæstio, » in populo comparante factum et testimonium Joannis ad factum Christi : quamvis si legem intellexissent, nulla quæstio esse videretur : quia ut dicit Psalmista, Psal. CXI, 6 : Absorpti sunt juncti petræ judices eorum. Omnes enim judices veteris legis, Patriarchæ, Prophetæ, Legislator, et ipse præcursor qui judicaverunt populum, absorpti sunt et umbra tantum sunt, juncti petræ, id est, per comparationem ad petram Christum. Moyses enim impeditioris linguæ est : Isaias polluta labia habet : Jeremias nescit loqui, quia puer est : ipse Præcursor a Christo baptizari habet, si mundandus est : et sic in omnibus aliis. Tamen quia carnales erant, exterioribus detinebantur amore humano plusquam amore veritatis, et quæstionem hanc faciebant.

Orta autem hæc quæstio fuit « ex discipulis Joannis, » nimio zelo magistrum zelandum in præjudicium veritatis putantibus, et contendentibus Joannem majorem esse Christo, et baptismum Joannis meliorem esse baptismo Christi.

Quæstio autem orta fuit a discipulis Joannis « cum Judæis, » qui etiam traditiones Pharisæorum exteriores venerabantur. Sicut etiam, Matth. IX, 14 : Tunc accesserunt ad eum discipuli Joannis, dicentes : Quare nos et Pharisæi jejunamus frequenter, discipuli autem tui non jejunant ? Livor enim multas tales excitat quæstiones.

« De purificatione. »

Tertium est de quo fuit quæstio, scilicet, utrum purificatio baptismatis Joannis melior esset, vel purificatio baptismatis Christi ?

Est autem adhuc quæstio de hoc inter Doctores : quia dicit Beda : « Baptizavit Judas, et baptizatum est. Baptizabat Joannes, et non erat baptizatum nisi in aqua. » E contra, Chrysostomus expresse super hunc locum dicit, quod baptisma Joannis gratiam conferebat.

Dicit etiam Chrysostomus, quod sicut baptismus Joannis erat præparatorius ad baptismum Christi, ita et baptismus discipulorum Christi præparatorius fuit ad baptismum Christi. Ergo videtur quod nec unus nec alius gratiam conferebat.

Adhuc, Joan. VII, 39, dicitur : Non dum erat Spiritus datus, quia Jesus nondum erat glorificatus. Ergo videtur quod ante Resurrectionem et Ascensionem in baptismo non dabatur Spiritus. Ergo nec baptismus Joannis, nec baptismus Christi ante Passionem et Resurrectionem et Ascensionem gratiam conferebant.

Adhuc autem, Baptismo Joannis Christus erat baptizatus : sed baptismus Joannis quo Christus est baptizatus, dignior [143] est quam baptismus quo alii sunt baptizati. Ergo baptismus Joannis melior est quam baptismus Christi.

Ad hoc dicendum, quod in veritate baptismus Joannis nullam interius gratiam conferebat quæ peccatum deleret, sicut dicunt sancti Doctores, et sicut tenet fides Catholica²¹.

Quod ergo videtur Chrysostomus dicere, quod gratiam conferebat, intelligendum est de gratia non gratum faciente, sed gratis data : quia magna est ipsa gratia præparans ad Christum. Hac ergo gratia præivit ante Dominum parare plebem perfectam : non quidem perfectione gratum facientis gratiæ : sed perfectum exhibuit ad hanc præparationem : sicut, Genes. VI, 9, dicitur de Noe : Noe vir justus atque perfectus fuit in generationibus suis, cum Deo ambulavit.

Quod autem ulterius dicit Chrysostomus, quod baptismus discipulorum Christi non conferebat gratiam. Dicendum, quod duplex est baptismus discipulorum Christi. Quidam enim fuerunt primo discipuli Joannis, et postea Christi. Illi enim adhuc partim adhærerent Joanni, baptizabant baptismo Joannis : et de illis loquitur Chrysostomus. Cum autem dimisso Joanne, facti sunt perfecti discipuli Christi, baptizabant baptismo Christi, et tunc gratiam conferebant : et de illis non loquitur Chrysostomus. Vel, potest dici quod duplex gratia confertur in baptismo, scilicet, deletionis peccatorum, et illam gratiam semper contulit baptismus Christi discipulorum, qui Christi baptismo baptizabant. Alia gratia est apertionis januæ cœlestis, et illam non contulit baptismus ante Christi Passionem quæ pretium solvebat : et ante Resurrectionem, quæ vitam gloriæ dabat : et ante Ascensionem, quæ in cœlum introducebat : et de hac intendit Chrysostomus.

Ad hoc autem quod objicitur, quod

Spiritus nondum erat datus, etc. Dicendum, quod Spiritus datur secundum divisiones gratiarum. Et ante glorificationem Jesu non erat datus ad introducendum in januam paradisi, licet daretur ad deletionem peccati.

Ad id quod objicitur de dignitate baptismi quo Christus baptizatus est. Dicendum, quod ille baptismus Christo nihil conferebat, sed ab eo vim regenerationis accepit : et ideo quoad effectum nullius erat dignitatis, sed potius dignior quoad effectum erat baptismus discipulorum. Ex hoc autem quod dignior qui baptizatus est, vel indignior : non attenditur dignitas purificationis baptismi. Et ideo nihil valet objectio.

Hic tangitur latens delatoria accusatio.

Et tangit duo, scilicet, accessum defertium, et delationem ipsam.

Accessum tangit, dicens : « Et venerunt, » discipuli Joannis scilicet, et forte quidam Judæi cum ipsis, « ad Joannem, » appropinquantes ei per zelum et amorem. Isaiæ, xxix, 13 : Eo quod appropinquat populus iste ore suo, et labiis suis glorificat me, cor autem ejus longe est a me, et timuerunt me mandato hominum et doctrinis. Mandata enim hominis isti venerabantur plusquam mandata veritatis. Sic ergo venerunt ad Joannem.

« Et dixerunt ei. » Eccle. X, 11 : Quomodo si mordeat serpens in silentio, nihil eo minus habet qui occulte detrahit. Glossa : « Quasi instigarent invidum contra Jesum. » [144]

« Rabbi, etc. »

Tria dicunt : Joannis excellentiam in sapientia, beneficium quod impendit ex benevolentia, et Christi quasi usurpatam gloriam.

Dicunt ergo : « Rabbi ; » cum sis excellenter omnium magister, et magistri debeas habere gloriam. Psal. XL, 5 : Oleum peccatoris non impinguet caput meum.

« Qui erat tecum, » sicut cum principaliori. Non enim tu eras secum : sed ipse tecum, quia tu fuisti principalior.

« Trans Jordanem, » ubi eum baptizasti, et sic beneficium impendisti.

« Cui tu testimonium perhibuisti, » et sic magnum honorem impendisti. Eccli. XIII, 14 : Ex multa enim loquela tentabit te, et subridens interrogabit te de absconditis tuis. Proverb. XI, 9 : Simulator ore decipit amicum suum.

« Ecce hic baptizat, » et sic officium tuum usurpat : « et omnes veniunt ad eum, » te derelicto, et sic gloriam surripit tibi. Proverb. V, 9 et seq. : Ne des alienis honorem tuum, et annos tuos crudeli : ne forte impleantur extranei viribus tuis, et labores tui sint in domo aliena : et gemas in novissimis. Sic ergo contra Christum provocabant Joannem.

28 Ipsi vos mihi testimonium perhibetis, quod dixerim : Non sum ego Christus, sed quia missus sum ante illum. »

Hic incipit inductæ quæstionis determinatio.

Et dividitur in quatuor partes, penes quatuor in quibus Joannes ostendit Christi præeminentiam, et sui ad eum humilitatem. Primum est penes divinitatis Christi præeminentiam : secundum autem penes baptizandi potestatem : tertium, penes doctrinæ sapientiam : quartum, penes Spiritus et omnium donorum Spiritus excellentiam.

In primo horum duo facit. Primum est, quod suam ad Christum ostendit humilitatem : secundum est, quod ex natura divina Christi demonstrat dignitatem et auctoritatem.

De primo dicit : « Non potest homo » purus sicut ego sum. Job, XXV, 6 : Homo putredo, et filius hominis vermis.

« Accipere » ex se « quidquam, » quia nihil boni habet in seipso. Ad Roman. VII, 18 : Scio quod non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. I ad Corinth. IV, 7 : Quid habes quod non accepisti ? si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis ?

« Nisi fuerit ei datum de cœlo. » Jacob. I, 17 : Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens, etc. I Paralip. XXIX, 14 : Tua sunt omnia, et quæ de manu tua accepimus. Quasi diceret : Ego, cum purus homo sim, ea quæ habeo, a Deo accepi. Ecce Joannis humiliatio.

« Ipsi vos mihi testimonium perhibetis, »

Dicendo, cui testimonium perhibuisti, « quod dixerim : « Non sum ego Christus²². » Et in hoc tangitur Christi excellentia. Augustinus : « Respuat a se falsum honorem, ut teneat solidam virtutem. » Christus enim vere est Deus, ego homo.

« Sed quoniam missus sum ante illum, » sicut servus ante dominum, et sicut præco ante regem, et sicut propheta ante Deum apparentem. Luc. I, 76 : Tu, puer, propheta Altissimi voca[145]heris, etc. Et, ibidem, ℣. 17 : Ipse præcedet ante illum in spiritu et virtute Eliæ. Et de hoc super Lucam multa dicta sunt²³.

Sic ergo ostendit Christi super hominem secundum divinitatem præeminentiam.

« Qui habet sponsam, sponsus est : amicus autem sponsi, qui stat, et audit eum, gaudio gaudet propter vocem sponsi. Hoc ergo gaudium meum impletum est.

Illum oportet crescere, me autem minui. »

Hic ostendit baptizandi potestatem, et potentiam, et baptismi Christi latenter innuit gratiam.

Dicit autem quatuor : primo ostendit in Christo esse divinæ generationis potentiam : secundo, suiipsius ad hoc amicitiam, et nullam invidiam : tertio, ostendit ad regenerationem multorum suam lætitiam : quarto, declarat ad hoc quod ipse decrescat rationabilem justitiam.

Dicit ergo : « Qui » ut regenerationis habens in se potentiam, « habet sponsam » hoc est, qui fœcundare potest ad generationem spiritualium filiorum sponsam Ecclesiam, « est » verus « sponsus » Qui autem talis est, oportet quod sit verus Deus : quamvis nobis conformis sit per assumptam humanitatem. Hic enim ex conformi sibi sponsa Ecclesia, potest per potentiam divinitatis generare filios spirituales. Et alius qui non habet ejusdem potentiam, non potest esse sponsus : sed potest esse amicus sponsi. Ad Ephes. V, 25 et 26 : Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit ecclesiam, et semetipsum tradidit pro ea, ut illam sanctificaret, mundans lavacro aquæ in verbo vitæ. Unde Glossa : « Sponsa est Ecclesia, quæ generat et virgo permanet. Osee, II, 19 : Sponsabo te mihi in sempiternum. Ad Ephes. V, 32 : Sacramentum hoc magnum est : ego autem dico in Christo et in ecclesia. Unde qui generandi ex se non habet potentiam, sponsus esse non potest. Isaïæ, LXVI, 9 : Si ego qui generationem cæteris tribuo, sterilis ero ? ait Dominus Deus tuus.

« Amicus autem sponsi, »

Scilicet, paranymphus, ut ego sum, et ille qui sponsam non fœcundat, sed præparat eam in ornatu, ut digna sit tanto conjugio, est ille « qui stat » per gratiam a sponso acceptam. Ad Roman. XIV, 4 : Stabit autem, potens est enim Dominus statuere illum. « Stat » autem paratus ad imperium sponsi. III Regum, x, 8 : Beati viri tui, et beati servi tui, hi qui stant coram te semper. Ac si dicat : Illius est in amplexibus sponsæ semper esse et eam fœcundare : mei autem stare, ut sim paratus ad jussum illius.

« Et audit » quid loquatur Dominus, ut omne dictum auditum perficiat. I Regum, III, 10 : Loquere, Domine, quia audit servus tuus. Psal. LXXXIV, 9 : Audiam quid loquatur in me Dominus Deus. De talibus amicis dicitur, Joan. XV, 15 : Vos autem dixi amicos, quia omnia quæcumque audiui a Patre meo, nota feci vobis. Cantic. VIII, 13 : Quæ habitas in hortis, amici auscultant : fac me audire vocem tuam. Omnes enim amici auscultant ad colloquium illud quod sponsus in dulcedine cordis loquitur cum sponsa.

« Gaudio gaudet » hoc est, gaudio cordis et operis gaudet : « propter vocem sponsi » in præceptis et verbis omnibus. Isa. LXI, 10 : Gaudens gaudebo in Domino. Ad Philip. IV, 4 : Gaudete in Domino semper : iterum dico, gaudete. Unde quæcumque vox est de bonis Christi et Ecclesiæ, scilicet, quod omnes [146] veniunt ad eum, hoc est mihi summum gaudium : quia per me regenerationis potentia in baptismo suo video in problem numerosam fœcundari sponsam Ecclesiam.

« Hoc ergo gaudium meum, »

Quod habeo de utilitate præcursionis meæ, « impletum est » mihi, quia hi quos ad baptismum suum invitavi, veniunt ad eum et regenerantur : et ita ostenditur mei officii utilitas. Joan. XVI, 24 : Petite et accipietis, ut gaudium vestrum sit plenum. Isaïæ, lx, 5 : Tunc videbis, et afflues, et mirabitur et dilatabitur cor tuum, quando conversa fuerit ad te multitudo maris, fortitudo gentium venerit tibi.

Sed hic incidit quæstio, Cum supra dixerit Joannes, quod ad obsequium minimi servitii dignus non fuerit, sicut ad solutionem corrigiæ calceamenti : quomodo hic audeat dicere quod sit sponsi amicus ? Ad hoc autem dicendum, quod responsiones secundum interrogantium intentiones aptantur. Superius ergo ubi Levitæ et Sacerdotes Joanni voluerunt suggerere quod suam præferret Christo dignitatem : ibi se humiliando recognovit, quod non esset idoneus ad minimi obsequii virtutem. Hic autem ubi discipuli persuadent æmulationis livorem, confitetur se amicum : quod non faceret si invideret, sed potius detractionem discipulorum auxisset. Et ideo se hic non ex præsumptione, sed excludens livorem dicit amicum.

« Illum oportet crescere. »

Quasi dicat : Hoc est de jure officii et status mei, quod illum ut verum Dominum oportet (hoc est, opportunum est) crescere : quia ad hoc veni ut ille crescat dominatu, potentia, et miraculis, et regeneratione baptismatis.

« Me autem minui, » sicut præcursor minuitur in præsentia gloriæ illius quem præcurrit. Et ideo etiam non convenit quod ego miracula faciam, et in baptismo gratiam conferam. Et hoc dicunt, quod significatum est in modo mortis utriusque. Quia Christus moriendo est exaltatus : Joannes autem moriendo est decurtatus, quia capite truncatus. Lucæ, ii, 52 : Et Jesus proficiebat sapientia, et ætate, et gratia apud Deum et homines. Unde dicit Glossa, quod Joannes est figura legis quæ decrevit adveniente veritate. II Regum, iii, 1 : David proficiens²⁴, et semper seipso robustior, domus autem Saul decrescens quotidie. Genes. XXVII, 28, secundum Septuaginta : « Crescere te faciet Deus meus, et donet tibi de rore cœli, et de pinguedine terræ abundantiam²⁵ ».

« Me autem minui. » Quia sicut lex, ita etiam baptisma Joannis minuebatur, crescente gratia Christi et revelatione veritatis. Isaïæ, xvii, 4 : Attenuabitur gloria Jacob, et pinguedo carnis ejus emarcescet, hoc est, legis carnaliter observatæ, in qua antiquus populus gloriabatur.

« Qui de sursum venit, super omnes est. Qui est de terra, de terra est, et de terra loquitur. Qui de cœlo venit, super omnes est.

Et quod vidit et audivit, hoc testatur : et testimonium ejus nemo accipit. »

Hic tangit Christi in prædicando præeminentem sapientiam.

Et tangit quatuor : in quorum primo id quod intendit præmittit, Christi scilicet prædicando præeminentem sapien[147]tiam : secundo, sui ad Christum incomparabilem sermonis imperitiam : tertio, ostendit prædicationis Christi ab imperitiis et animalibus hominibus non receptam esse prudentiam, propter ipsorum ignorantiam : quarto, tangit spiritualium qui sermones Christi recipiunt, profundum intelligentiam.

Dicit ergo : « Qui de sursum venit. » Tripliciter venit Christus de sursum : quantum ad personam, de summo cœlo : quantum ad conceptionem, de operatione Spiritus sancti : quantum ad naturam, de altitudine paradisi. De primo, in Psalmo xviii, 7 : A summo cœlo egressio ejus : et occursus ejus usque ad summum ejus. De secundo, Luc. I, 35 : Quod nascetur ex te Sanctum, scilicet, operatione Spiritus sancti conceptum, vocabitur Filius Dei. Et, ibidem, ℣. 32 : Filius Altissimi vocabitur. De tertio dicitur, Joan. VIII, 23 : Vos de deorsum estis, ego de supernis sum. Quoad hoc enim venit de altitudine naturæ nostræ in paradiso, quia carnem accepit immunem a peccato. Pœnalitatem autem voluntarie assumpsit : et ideo dicitur, quod Christus non secundum legem concupiscentiæ, sed secundum corpulentam substantiam tantum descendit de Adam : non ita quod aliquid fuerit in Adam, quod sine lege concupiscentiæ per omnes ex Adam descenderit usque ad Christum, de quo formatum fuit corpus Christi in beatissima Virgine : quia hoc dixit quædam hæresis. Sed potius sic, quod ab Adam quidem per omnes secundum legem concupiscentiæ usque in beatissimam Virginem descendit : et in illa a lege concupiscentiæ purgatum fuit, tum per sanctificationem qua beatissima Virgo in utero sanctificata fuit, tum ex hoc quod Christi conceptum Spiritus sanctus operans, sanguinem ejus purgavit ac sanctificavit. Et ideo Christus secundum legem concupiscentiæ (quam numquam habuit) in lumbis Adæ non fuit. Et ideo de altitudine naturæ humanæ secundum quam corpus humanum in paradiso fuit, corpus accepit quantum ad peccati immunitatem et vitii infectionem : corruptibilitatem autem pœnæ voluntarie assumpsit. Et ideo dicitur de sursum esse.

« Super omnes est, » id est, super sanctos puros homines. Genes. XXVII, 29 : Esto dominus fratrum tuorum, et incurventur ante te filii matris tuæ. Eccli. XLIX, 17 : Natus est homo princeps fratrum, firmamentum gentis, rector fratrum, stabilimentum populi. Psal. VIII, 8 : Omnia subjecisti sub pedibus ejus : oves et boves, etc.

« Qui de terra est, »

Sicut ego et quilibet purus homo, « de terra loquitur. » Et tangit hic suam, ex natura terrena, cœlestium in prædicando imperitiam. Videtur autem non esse verum : quia de terra non loquebatur, quando dixerat : Ecce agnus Dei²⁶. Matth. XVI, 17 : Caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in cœlis est. Ad hoc dicit Chrysostomus, quod loquitur comparative, hoc est, in comparatione Christi, terreni sunt sermones aliorum de terra. Sed Augustinus dicit, quod sermo per se est accipiendus sic : « Qui de terra est, » in quantum de terra est, non loquitur nisi de terra. » Sapient. IX, 16 : Quæ in prospectu sunt, invenimus cum labore : quæ autem in cœlis sunt, quis investigabit ? Isa. XXIX, 4 : Humiliaberis, de terra loqueris, et de humo audietur eloquium tuum. Et ideo hoc quod de cœlo dico, ab illo qui de cœlo venit accipio.

« Qui de cœlo venit. »

Joan. III, 13 : Nemo ascendit in cœlum, nisi qui descendit de cœlo, Filius hominis qui est in cœlo. [148]

« Super omnes est, » in lumine sapientiæ et verbi Dei. Genes. XLI, 43 : Clamante præcone ut omnes coram eo genua flecterent, et præpositum esse scirent universæ terræ Ægypti. Apocal. XIX, 16 : Habet in vestimento et in femore suo scriptum : Rex regum, et Dominus dominantium.

Hoc autem probat per sapientiæ et sermonis certitudinem dicens : « Et quod vidit, » apud Patrem in cœlis. Videre autem Filii, est secreta Patris cognoscere ex hoc quod est sibi consubstantialis. Joan. VIII, 38 : Ego quod vidi apud Patrem meum, loquor. I ad Corinth. XV, 47 : Primus homo de terra, terrenus : secundus homo de cœlo, cœlestis.

« Et audivit. » Audire est ab alio percipere. Et hoc est Filio conveniens, secundum personam, secundum quod habet a Patre quicquid habet. Unde per essentiam videt, et per generationem audit. Joan. XV, 15 : Quæcumque audiui a Patre meo, nota feci vobis. Psal. XXXIX, 7 : Aures perfecisti mihi, etc.

« Hoc testatur, » hoc est, probat testimoniis operum et veritatis, quæ incontradictibilia sunt. Psal. XCII, 5 : Testimonia tua credibilia facta sunt nimis. Joan. V, 36 et 37 : Opera quæ dedit mihi Pater ut perficiam ea, ipsa opera quæ ego facio testimonium perhibent de me, quia Pater misit me : et qui misit me Pater, ipse testimonium perhibuit de me.

« Et testimonium ejus nemo accipit. »

Hic occulte percutit discipulos, dicens qualiter se carnales avertunt a testimonio veritatis : et est sensus : Nemo humum sapiens et de terra loquens, accipit ejus testimonium, sicut nec vos facitis. Joan. VIII, 47 : Qui ex Deo est, verba Dei audit. Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis. Job, XXI, 14 : Dixerunt Deo : Recede a nobis, et scientiam viarum tuarum nolumus. Isa. XXX, 11 :

Auferte a me viam, declinate a me semitam, cesserit a facie nostra Sanctus Israel. Et, ibidem, ℣. 10 : Loquimini nobis placentia, videte nobis errores.

« Qui accepit ejus testimonium, signavit quia Deus verax est.

Quem enim misit Deus, verba Dei loquitur. »

Hic ponit eorum signum qui Christi accipiunt testimonium.

Unde dicit : « Qui, » illuminatus a Spiritu sancto, « accepit ejus testimonium, » per fidem verborum suorum. Vel, « testimonium, » quod ego testificatus sum de ipso. Isa. VIII, 16 : Liga testimonium, signa legem in discipulis meis. Psal. CXVIII, 129 : Mirabilia testimonia tua, Domine.

« Signavit, » hoc est in corde suo profundatum sigillum impressit. Cantic. VIII, 6 : Pone me sicut signaculum super cor tuum.

« Quia Deus verax est, » quia omnia quæ promisit, in Filio exhibuit. Isaiæ, xxxiv, 16 : Unum ex eis non defuit, alter alterum non quæsivit. Ad Roman. III, 4 : Est autem Deus verax, omnis autem homo mendax. Numer. XXIII, 19 : Non est Deus quasi homo, ut mentiatur. Ad Titum, i, 2 : Quam promisit, qui non mentitur, Deus. Ad Hebr. VI, 18 : Impossibile est mentiri Deum.

Et hujus subjungit causam :

« Quem enim misit Deus, »

Sicut Christum misit Deus : et ideo « verba Dei loquitur : » et sicut Deus verax est : ita et Christus verax est. II ad Corinth. I, 19 : Dei Filius, Jesus Christus, etc. et sequitur : Non fuit Est et Non : sed Est in illo fuit. Jerem. I, 7 : Universa quæcumque mandavero tibi loqueris, scilicet ad eos. III Regum, xvii, 24 : In isto cognovi quoniam vir [149] Dei es tu, et verbum Dei in ore tuo verum est. Ideo dixit Petrus, Joan. VI, 69 : Ad quem ibimus ? verba vitæ æternæ habes. Joan. I, 18 : Deum nemo vidit unquam : unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Et ideo per omnia credendum est ei, et standum est doctrinæ suæ in omnibus.

« Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum.

Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus.

Qui credit in Filium, habet vitam æternam : qui autem incredulus est Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum. »

Hic tangitur quarta præcellentia Filii, scilicet, in donis et in gratiis Spiritus sancti super se et super omnes alios.

Et tangit duo : Filii scilicet præcellentiam, et ex hoc consequentem credentium in eum remunerationem.

De primo dicit duo, scilicet, præcellentiam Filii, et præcellentiæ causam.

De præcellentia dicitur : « Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum, » scilicet Filio suo. Attende, quod secundum Chrysostomum, hic dicitur Spiritus, actus vel dona Spiritus sancti, quæ Filio homini Deus Pater dedit per unionis gratiam, quando eum Filio Dei in unitatem personæ univit.

Sed objiciunt quidam : quia homo ille finitæ capacitatis fuit et est, sicut omne creatum est finitæ capacitatis : ergo Spiritum non ad mensuram, sed neque in infinitum capere non potuit. Falsum ergo videtur quod non ad mensuram Spiritum sibi dederit. Ad hoc posset dici, quod sicut corpus Christi quædam habet in quantum est corpus : quædam autem in quantum unitum divinitati (in quantum enim corpus est, habet in loco circumscriptioem : in quantum autem est divinitati unitum, habet quod in forma panis existens, in qualibet parte est totum, et in pluribus formis loco a se distantibus est idem et totum) : ita et anima Christi habet aliquid in quantum est anima, et aliquid in quantum est divinitati unita. In quantum enim est anima, habet capacitatem finitam : in quantum autem est unita divinitati, habet capacitatem infinitæ potentiæ, quamvis per essentiam sit finita. Inter id enim quod est essentiæ finitæ et potentiæ finitæ, et id quod est potentiæ et essentiæ infinitæ, est id quod est essentiæ finitæ et potentiæ infinitæ. Et ita quoad intellectum animæ Christi dicitur, vel dicit Isidorus, quod Trinitas sibi soli nota est et homini assumpto. Et ita potest dici quod anima Christi capax est gratiæ totius Spiritus : quia non est simplex creatura, sed creatura divinitati unita.

Quidam tamen dicunt, quod est Spiritus infinitus extensive, et Spiritus infinitus secundum quantitatem discretam (ita quod utraque quantitas ad quantitatem virtutis referatur extensive) qui intensive infinitus est. Et dicunt quod hoc modo non capit anima Christi Spiritum nisi ad mensuram. Secundum autem numerum infinitus Spiritus est, qui in numero et specie donorum est infinitus. Et dicunt quod hoc modo anima Christi recipit Spiritum non ad mensuram : quia cum sint multæ divisiones Spiritus (sicut dicitur, I ad Corinth. XII, 4 et seq.) Christus non recepit Spiritum ad unum, sed ad omnia dona et opera Spiritus.

Sancti exponunt istud plane dicentes, quia non dat Deus Pater Filio Spiritum ad mensuram aliorum sanctorum, sed abundantius : ac si diceret : Ego vel mei similes recepimus Spiritum ad quædam, sicut ego ad præcursoris officium : ipse autem non ad mensuram nostram, sed in copia et abundantia unigeniti sui recepit : et ideo sibi est adhærendum. Isa. XI, 2 et 3 : Requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiæ et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiæ et pietatis, et replebit [150] eum spiritus timoris Domini. Item, Isa. LXI, 1 : Spiritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me. Et in Evangelio Nazaræorum : « Baptizato Domino, descendit fons omnis Spiritus in eum. » Eccle. I, 7 : Omnia flumina intrant in mare, etc.

Et hujus assignat causam :

« Pater diligit Filium : »

Et ipsa dilectione cum omnibus donis dat ei Spiritum, et diligit eum sicut semetipsum : et tantum sicut seipsum. Luc. III, 22 : Tu es Filius meus dilectus. Proverb. XXXI, 2 : Dilecte uteri mei, dilecte votorum meum.

« Et » ideo, « omnia dedit in manu ejus, » hoc est, in potestate ejus, et subjecit ei omnia : ut tantus esset Filius, quantus vit est Pater. Ad Philip. II, 9 : Donam illi nomen, quod est super omne nomen. Joan. XVII, 10 : Mea omnia tua sunt, et tua mea sunt : et clarificatus sum in eis. Psal. VIII, 8 : Omnia subjecisti sub pedibus ejus. Item, ibidem, ℣℣. 6 et 7 : Gloria et honore coronasti eum : et constituisti eum super opera manuum tuarum.

Et ideo sequitur conveniens retributio bonorum operum :

« Qui credit in Filium, »

Merito fidei formatæ, et dilectionis quæ per fidem operatur, et tendit in eum, « habet, » nunc in spe et in causa, et tandem in re et in effectu, « vitam æternam, » de qua jam dictum est. Eccle. IV, 12 : Sapientia filiis suis vitam inspirat. Habacuc, II, 4, et ad Roman. I, 17 : Justus ex fide vivit. Joan. XI, 26 : Qui credit in me, non morietur in æternum.

Et per oppositum : « Qui autem incredulus est Filio, » ita quod per fidem non tendit in ipsum, qui est vita et lux hominum. Joan. I, 4 : Vita erat lux hominum.

« Non videbit vitam : » quia videre vitam per intellectum, est vivere. Isa. XXVI, 10 : « Tollatur impius, ne videat gloriam Dei. » Et est translatio Septuaginta ²⁷.

SED CONTRA : Psal. CXI, 10 : Peccator videbit et irascetur. SOLUTIO. Loquitur hic de visione affectiva pascente, sicut supra dictum est. Dictum autem Psalmistæ intelligitur de visione simplici, secundum quam mali vident modo gloriam Dei ut magis confundantur et torqueantur. Unde dicit : Dentibus suis fremet et tabescet. Isa. XXVI, 11 : Videant, et confundantur zelantes populi : et ignis hostes tuos devoret ?

« Sed ira Dei, »

Id est, peccatum quod est iræ Dei causa. Vel, « Ira Dei, » hoc est, vindicta Dei, « manet, » et fundatur « super eum, » premens eum tamquam pondus. Deuter. XXXII, 22 : Ignis succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima. Proverb. VI, 34 : Zelus et furor viri non parcet in die vindictæ. Et sic cautos reddit discipulos, ne æmulatione aliqua moveantur contra ipsum : quia iræ Dei omnes tales subjacebunt. Isa. II, 22 : Quiescite ergo ab homine, cujus spiritus in naribus ejus est, quia excelsus reputatus est ipse. Deuter. XXXII, 35, secundum Septuaginta : « Mihi vindicta, et ego retribuam ²⁸. »

Sic ergo præcellentia Christi super omnes est ostensa.