TRACTATUS II
DE HERBIS SPECIALITER SECUNDUM ORDINEM ALPHABETI.
CAPUT 1.
De virtutibus herbarum in communi.
Postquam autem de arborum et fructuum natura quaedam subjecimus, ex quarum similitudine et alia naturalia plantis possunt indagari, nunc superest ostendere etiam quarumdam herbarum naturam : aliter autem haec dicenda sunt quam dicantur a medico. Nos enim herbarum et generaliter plantarum naturam
non dicimus, nisi ut ex operationibus earum naturam inveniamus. Medicus autem talia inquirit ad receptionem medicinarum : propter quod et figuram et quantitatem plantarum inquirimus, et qualitatem et speciem et figuram quidem et quantitatem ostendimus, ut ex his cognoscatur natura speciei ipsarum. Operationes autem ostendunt qualitates naturales ipsarum. Sicut enim in animalium scientia non scimus naturam eorum, nisi cognitis cibis et operibus animalium et partibus eorum, ita etiam in scientia plantarum nequaquam cognoscitur natura ipsarum, nisi sciantur et partes ejus et qualitates et effectus. Hæc igitur in quibusdam plantarum investigata describémus, ut in aliis per similem modum natura plantarum inveniatur.
Diximus autem in praehabitis, quod arbor sola perfectam plantæ attingit naturam, et in ipsa qualitates elementales maxime recedunt ab excellentiis quas habent in ipsis simplicibus elementis. Herbæ autem et olera secundum minorem rationem satis accipiunt rationem et nomen plantæ : et qualitates elementales in ipsis magis sunt acutæ, et minus ab
<--- Page Split --->
excellentiiis simplicium elementorum recedentes: propter quod etiam sunt meliores, eo quod a primo humore pinguescente in terra minus recedunt, nec alte elevantur propter debilem virtutem animæ vegetabilis in ipsis. Quo autem viciniores sunt elementis, eo viciniores sunt materiae: et forma quæ est vegetabilis anima, minus vincit in eis: et propter hoc efficaciores sunt ad transmutandum corpora: quia (sicut diximus) elementorum qualitates minus sunt in eis ab excellentia remotae, et ideo magis sunt adhibitæ a medicis quam aliquid aliud.
Dicentes igitur de quibusdam herbis, dicemus figuras et qualitatem et operationem ipsarum, ut ex his etiam indagemus alia quæ sunt scienda de ipsis. Non enim aliter cognoscimus naturas earum, nisi experiamur ea quæ dicta sunt de eisdem. Sed non oportet quod lateat nos, quod quasdam qualitates habent a componentibus, quasdam a compositione, quasdam autem a specie secundum se. A componentibus vero habent calefacere, et infrigidare, et humectare, et exsiccare. A compositione vero habent has qualitates fractas, et aliquando adhaerentes, et aliquando subtiles et penetrantes: quoniam multæ earum nisi haberent calores fractos in humido præcipue et frigido, absque dubio ea quibus adhaerent, exurerent et intenderent. Idem autem est de frigiditate, quoniam illa nisi fracta esset, mortificaret. Similiter autem est de humido et sicco. Adhuc autem calor non staret adhaerens in floribus, nisi teneretur humido a sicco aliquantum passo: nec sicum penetraret, nisi subtilitatem acciperet ab humido et acumen a calido, et retinentiam a frigido, et detentionem: et hoc quidem facile est scire ex inductis in præcedentibus libris. A specie autem habent qualitates et operationes multas et mirabiles, sicut quod aliqua virtute sua purgat choleram, ut scamonea: et aliqua virtute sua phlegma, ut ebulus: et alia melancholiam, ut sene: et sic de aliis. Has enim
virtutes non habent a primo componentibus elementis, neque ab ipsa compositione, quoniam compositio non dat virtutem proprie, sed virtus componentis ipsa dat modum agendi vel patiendi. Sed sunt operationes istae et qualitates a tota specie causatae a virtutibus coelestibus, et a virtute animae. Non enim umquam calidum purgaret, sed potius consumeret, nisi a virtute coelesti causaretur haec operatio. Sicut enim in intellectu practico sunt forma per se moventes corpus ejus in quo sunt in intellectu, et in aestimationibus animalium sunt forma quae movent animalia, sicut in libro de Anima determinavimus: ita sunt forma a motoribus orbium per figuras stellarum influxae generabilibus, quae sunt forma moventes etiam per seipsas ad quaedam, ad quae qualitates elementales per illum modum nullo modo movent. Experimento enim scimus formam feminae in intellectu existentem movere ad venerea per seipsam, et ipsa sibi movet in corpore instrumenta et membra per quae exercetur-coitus: et similiter forma artis per seipsam movet et quaerit instrumenta convenientia fini suo: et secundum hunc modum efficaciores sunt motores orbium moventes formas influere suis materiis quas movent motu stellarum cœli, quam sit anima ad influendum formas tales corpori sibi conjuncto.
Hæ autem formaè obtinentes materias generabilium et corruptibilium, multis probantur effectibus, in lapidibus præcipue et plantis. Smaragdus enim nuper apud nos visus est parvus quidem quantitate, et mirabiliter pulcher, cujus cum virtus probari deberet, adstitit qui diceret, quod si circa bufonem circulus smaragdo fieret, et postea lapis oculis bufonis exhiberetur, alterum duorum, quod aut lapis frangeretur ad visum bufonis si debilem haberet lapis virtutem, aut bufo rumperetur si lapis esset in naturali suo vigore: nec mora factum est, ut dixit, et ad modicum temporis intervallum dum bufo adspiceret lapidem, nec visum
<--- Page Split --->
averteret ab ipso, crepitare cœpit lapis sicut avellana rumperetur, et exilivit ex annulo una pars ejusdem : et tunc bufo qui ante stetit immobilis, cœpit recedere ac si absolutus esset a lapidis virtute.
Sunt autem multi alii effectus lapidum et plantarum qui experimento accipiuntur in eosdem, in quibus student magici, et mira per eos operantur : et hoc intendit Plato dicens formas separatas per se esse moventes : non enim voluit dicere separatas quæ nullo modo conjunctæ sunt secundum se, sed potius separatas dixit quæ licet sint in materia, non tamen movent per hoc quod sunt in materia, sed per virtutem intellectualium formarum, id est, superiorum quæ per se movent, et non per qualitates, aut per mixturas elementorum : et istæ operationes sunt quæ nec compositorum elementorum sunt, nec compositionis ipsius secundum se, sed sunt formarum secundum quod influxæ sunt ab intellectualibus et separatis substantiis.
De aniso, absinthio, auricula muris, alterama, aristologia, asa, abrotano, apio, anhelo, agrimonia, et allio, et altea, et atriplice, et artemisia, et hujusmodi.
Ad harum igitur trium naturarum indagationem qualitates et compositiones et operationes specierum ponimus plantarum, specialiter inducentes de quibusdam, ut ex his per similem indagationis modum naturam omnium aliarum cognoscatur.
ANISUM a l i o nomine fenciculum R o - mamum vocatur . Habet autem folia s i c - utfenciculum p e r lineas divaricata , nisiquod s u n t parum latiora q u a m folia f e - niculi . Causa autem talium foliorum inaniso e t fenciculo , e t anheto , e t herbaquæ m e u vocatur , a quibusdam autemdicitur radix u r s i , e t similiter i n c a m o - milla , e t corilla fetida . I n omnibus enimhis u n a e s t dispositio foliorum , quæqua - s i i n nulla aliarum invenitur plantarum : e t causa quidem e s t , q u o d herbæ istæsunt calidæ siccæ f e r e omnes : e t ideohumidum q u o d e s t i n ipsis , acuitur , etefficiuntur folia quasi linealiter productaper calidum , e t i n multa divisa p e r s i c - c u m : e t s u n t omnes i s t æ fortissimiviro - r i s e t declinantis a d nigredinem q u a m - d a m propter terrestreitatem quamdamipsarum , e t s u n t concavæ sicut cannæpropter multum spiritum contentum inipsis .
Et ideo anisum est aperitivum cum aliqua parva stipticitate, et resolutivum ventositatum, et præcipue si assetur :
<--- Page Split --->
anisum etiam provocat lac in mamillis, et urinam multam, et menstrua, et purgat matricem a fluxu humiditatum albarum, et incitat ad coitum, stringit ventrem, aperit oppilationes renum, et expellit venena. Et herba quæ dicitur carvi, quæ etiam divaricata habet folia sicut fila quædam, communicat ei in omnibus dictis operationibus.
Absinthium est herba habens folia divaricata, sed lata aliquantulum magnæ amaritudinis : habet tamen stipticitatem cum acumine aliquo, et viror ejus non est tam intensus sicut fœniculi. Est autem multarum specierum : est autem generaliter ex duabus substantiis compositum : ex eo enim quod contrahit, necesse est ipsum componi ex substantia terrestri frigida : et ex eo quod solvit, oportet ipsum esse ex substantia subtili calida. Est autem naturaliter calidum et siccum, et est aperitivum, et stipticum, sed stipticitas ejus fortior est quam amaritudo ipsius.
Est autem proprietas ejus, quod servat pannos a tineis, et incaustum ab alteratione, et chartas librorum a corruptione, et hac de causa quidam aspergunt inde mortuos, ne fecteant cito. Habet etiam virtutem herbæ quæ vocatur aloe, et ideo asperguntur ex eo cubilia fæminarum. Facit etiam bonum colorem : cum etiam succo ejus temperatur incaustum : nec corrodunt mures librum qui scribitur cum eo, et alias multas in medicina habet operationes.
Auricula muris est herba quæ formam habet auriculæ muris, quasi nullius odoris, et habet pilos in foliolis suis ac si sit auricula,. et expanditur super terram, florem habens azurinum, naturaliter frigida et humida, et habet virtutem absinthii in multis suis operationibus : et hoc dicitur solum his duobus plantis convenire, quod videlicet sint oppositarum qualitatum secundum naturam, et in multis habent unam operationem.
Est autem hæc herba rubificativa et desiccativa, valet multum epilepticis bibita : quando fit sternutatio ex ea, vehementer valet torturæ : ejus enim sternutatio mundificat cebrebrum.
Alterana herba est ab alterando dicta : eo quod unctum ea corpus alteratur multum, et cum aceto mixta in rubeum tingit colorem. Est autem frigida et sicca, et primo quidem inunctum cum ea corpus deforme reddit, et secundo recedere incipit deformitas, et in tertia vice iterata quotidie inunctio incipit redire ad decorem, et in quarta vel quinta die redit lucidissimum corpus.
Aristologia etiam herba multarum et mirabilium operationum : et, sicut dicit Dioscorides, est multorum modorum. Quædam enim est longa, et quædam rotunda, et quædam sicut palmes vitis : et in herba ista est masculus et fœmina. Est autem folium ejus volubilis, et est boni odoris cum acuitate, et est declinans ad rotunditatem, et est tenera ex una radice plurimos emitens ramos longos, et intra florem ejus substantia rubea fœtida, quæ pilei habet figuram. Masculæ autem folia sunt longiora quam fœminæ. Thyrsi autem ejus ad quantitatem palmi.
Habet autem florem purpureum fœtidum : et super ipsum est aliquid simile flori pyri, et radix ejus est ad grossitiem digiti in longitudine palmi, et folia ejus fere sunt sicut folia sempervivæ, et est natura calida et sicca, et est abstersiva, aperitiva, subtiliativa, attenuativa, et attractiva, ita quod etiam attrahit spinas et alia carni infixa. Abstergit autem dentium sordes et morpheas, et clarificat colorem, et distillata in aurem cum melle acuit auditum, et purgat sordes auris, et prohibet saniem generari in eis. Confert etiam epilepticis, et nundificat pectus : cum myrrha autem et pipere bibita tam longa quam rotunda purgant superfluitates quæ sunt in matricibus parturientium, et provocant menstrua, et extra-
<--- Page Split --->
hunt fœtum, et alias plurimas habent in medicinis operationes.
Asa duarum est specierum, fœtida videlicet, et odorifera non fortem habens odorem. Est autem ignea herba, sed fœtida est calidior : propter quod etiam est sicca in natura.
Disrumpit autem ventositates ex resolutione sua, et cum hoc est inflativa : quia calor ejus humores convertit in vapores, et resolvit sanguinem congelatum in ventre : et quando ministratur in cibariis, facit bonum colorem, et absedit verrucas quæ sunt sicut clavi. In epilepsia vero habet operationem peonìæ : cum autem dissolvitur in aqua, et fit ex ea gargarismus, clarificat vocem statim. Nocet autem stomacho et hepati. In coitu autem fortitudinem præbet, et provocat menstrua et urinam, et confert solutioni ventris antiquæ et frigidæ. Posita etiam supra morsum canis rabidi et aliorum venenosorum, aut bibita confert multum.
et ideo facit sudare et sedare dolorem. Domesticum etiam odorem ori confert bonum. Est autem malum capiti, quia excitat epilepsiam. In physicis autem ligaturis dicitur, quod si suspendatur radix in collo, confert dolori dentium. Confert etiam hepati et spleni : sed movet eructationem propter resolutionem ipsius. Non est autem velocis digestionis et descensionis : et in semine ipsius est aliquod quod provocat nauseam nisi assetur. Dixit autem Galenus, quod apium convenit comedere cum lactu ca, quia temperat frigiditatem ipsius. Semen etiam ejus confert hydropy si. Calefacit enim hepar, et mundificat ipsum. Cum autem provocet urinam et menstrua, malum est prægnantibus : et linitum super inguina, provocat urinam retentam, præcipue si succus ejus cum vino albo temperetur et claro, et alias multas habet operationes. Dixerunt autem quidam, quod malum est nutricibus lactantibus, quia excitat coitum : et quod est subtile, descendit de mamillis ad coitum.
ABROTANUSestherbadivaricata , habensfoliaminoraquamabsinthiumvelruta , etestcalidaetsicca , sicutdicitGalenus . Flosejusmagisconsequiturfineminope - rationibusabsinthii , quamipsumabsin - thium . Cumautemdecoquiturcumoleoaliquoaperitivoetcalido , facitnascibarbamquæesttardænativitatis . Strin - gitetiamgingivas , provocatmenstrua , etextrahitfœtum , etfrangitlapideminvesicaetinrenibus , etoleumejuscale - factumconfertcoarctationimatricisetdifficultatiurinæ . Stratumindomibusfugatvermesvenenosos .
ANHETUMestherbaferesicutfœnicu - luminfoliisetflore : sedbrevioresttruncusejus , etramihabentfloremcro - ceumadmodumcoronædispositum . Estautemcalidumetsiccum , etestmatura - tivumfrigidorumhumidorum , etestsedativumdolorum , etcarminativumvenlositatum : etsimiliteroleumejus , etassiduatiocomestioniscjusdebiliatvi - s u m : etsisorbeatursemenanhetiinsorbitionibuslacfacientibus , facitabun - darelac , etaliasmultashabetoperatio - n e s .
APIUMestherbalatiorahabensfoliaetmajoraquampetroselinum , etestmulto - rumgenerum . Aliudenimestmontanum , etaliudsilvestre , etaliudaquaticum . Etquoddamestcujuscrusestconcavumdeclinansadalbedinem . Estautemsic - cumetcalidum , etestresolutivumin - flationum , etaperitivumoppilationis :
AGRIMONIAestherbafoliahabensferesicutpotenticula . Sedinunacostaemit - titexutroquelateremultafoliasicutnuxetfraxinus , ethabetfloremcroceum , etcumgerminat , producitdemediosuiquasivirgamquæestsicutjuncusinlon - gitudineilliussivesiliqua , etcapsapro - ducitgranaseminissui , quæsuntinfe -
<--- Page Split --->
rius acuta et superius grossa, sicut pyramis, et habent pilos spinosos per quos adhaerent vestibus transeuntium. Est autem frigida et sicca, utilitates multas habet in medicinis, et magicis, et praecipue contra fistulam et vulnera et ulcera.
ALLIUMestherbacoloremhabensporriinvirore , sedacutiorestinsapore , ethabetfoliarotundaconcava . Radicemautemhabetdivaricatamsicutporrum : etidquodestsuperradiceminquoestvirtusgerminisejus , estdentatum , m u l - toshabensdentes , quorumquilibetin - volviturinspicapropria : cumtamenomnessimuldentesejusspicamhabeantcommunem , inquainvolvuntur , etsuntdentesejusquasisintduæpyramidesba - sibusconjunctis : sedinferiorparsnonterminaturinpuncturasicutsuperior , sedestsicutpyramisabcissa .
Estautemmultarumspecierum . Aliudenimestdomesticum , etaliudporrinum , etaliudsilvestre . Insilvestrienimsuntstipticitasetamaritudo . Præterautemdictasspeciesestquodnominaturalliumserpentis . Idautemquodvocaturporri - n u m , estcompositævirtutisinteralliumetporrum . Estautemquodlibetistorumcalefactivumetmaximesilvestre : resol - vitauteminflationemvalde , etestadus - tivumcutisetulcerativum . Crudumfacitdoloremcapitis , sedelixumvelassumsedatdoloremdentium : etcollutiofactaexdecoctioneejus , admixtoolibano , multumconfertdoloridentis : decoctumetiamclarificatpectusetvocem , etsol - vitventrem , etadjuvatdigestionem , etaliamultaoperaturutilia .
enim sunt in una secum virtute. Mollificat autem apostemata et prohibet ea, et maturat ea quae sunt sanguinea, et confert scrophulis, et cum adipe anseris confert doloribus juncturarum : decoctio ejus mundificat superfluitates fœtorum. Stringit autem ventrem : et quando bibitur semen ejus cum vino et oleo, prohibet nocumentum venenorum.
ARTEMISIAestherbanotaetusitata , habensaliquantulumfoliadivisainmul - t a , etestaltistipitis , calidaetsicca , c o n - trasterilitatemquæestexhumiditatevalens . Portataetiametalligatacruribus , tollitlassitudinemitinerantium .
ATRIPLEXestherbanotaquæcrisolo - camnaalionominevocatur , cujusfoliasuntlata , etsemperacsisintfarinaas - persafrigida , ethumida , parvinutrimentipropteraquositatemipsius . Siautemfoliaejussubollanovasubterraponan - t u r , itaquodevaporarenonpossint , v a - porejusreflexussæpiusfoliisfiguramdatranarum .
<--- Page Split --->
varietatem serpentis, et valet contra serpentis morsum succus ejus : et etiam dicitur quod portata curat a serpentibus omnibus.
CAPUT III.
De barba Jovis, betonica, basilisco, boragine, beta, basilicio.
BARBA JOVIS herba est vehementis frigiditatis, cujus folia in superiori extremitatem habent filorum, et exterius extenduntur in cortice sicut folia cypressi : sed sunt lata folia barbæ Jovis et spissa et humida, conferentia calefactioni hepatis. Qui autem incantationi student, dicunt ipsam fugare fulmen tonitrui : et ideo in tectis plantatur.
BETONICA herba est nota, flore azurino, lata aliquantulum, et longa, habens folia in stipite sive crure longo calida et sicca. Hanc multum quaerunt necromantici, sicut et verbena, dicentes eam habere signa divinationis, quando decerpitur ad juramenta carmine Æsculapii.
BASILISCUS est herba quæ dragustia vel serpentina dicitur, habens folia longa, et in medio lata, sed stricta ad utramque extremitatem. Florem autem habet croceum, et facit in semine multa grana, sicut botrus, et sunt primo viridia, et postea rufa quando sunt matura. Primum autem in siliqua profert ea quæ est, sicut posterior pars serpentis in fine sicut cauda serpentis, et habet in stipite suo
BORAGO herba est in foliis sicut arnoglossa, et habet folia aspera, et stipitem totum lanuginosum, florem hyacinthinum ut stellam dispositum, in quo est compositio quinque quinariorum, quorum primus est exterior qui fuit theca floris, et postea sunt quinque parvulæ eminentiæ in flore ipso, et sunt quasi primæ extremitates foliorum, et hyacinthinæ superius, et inferius albæ : post illas ad intrinsecus floris sunt quinque virgulæ hyacinthinæ longæ, et rectæ, et in medio illarum est una virgula longior eis, et illæ sunt spicæ floris. Est autem herba humida et calida temperata : et ideo boni sanguinis dicitur esse generativa.
BETA autem est herba quæ a quibusdam blitus vocatur, herba duarum specierum. Quædam enim est viridis in cruribus foliorum suorum. Et quædam rubea, et hæc est major et melior. Habet autem utraque folia sicut planta nisi quod longiora sunt. Et est frigida et humida, temperate tamen, et ideo cum petroselino commixta esui competit, et est mollis et facilis digestionis quando decocta est in cibis.
BASILICIO est herba delectabilis odoris, fere sicut odor vini, et est duorum modorum. Quædam enim habet folia parva, sicut majorana : et quædam majora, fere sicut menta, et est calida et sicca.
<--- Page Split --->
calori animalis : et est confortativa cerebri, et evacuat materias capitis, eo quod resolvit absque attractione : aufert citeritiam. Si autem prægnans sedeat in aqua ipsius, educit embryonem et secundinam, et confert iliacæ passioni, et alias plurimas nobiles habet operationes.
CAPUT IV.
De camomilla, cepe, croco, cicere, camphora, cimino, et caulibus, coriandro, cyparo, calamento, cardamomo, centaurea, cucurbita, cucumere, cicutà, carvi, corona regis, scyrpo, cicorea, centinodia, canna, et cypro, et cauda equi, et canuca.
CEPE est in colore porri et sapore habens folia rotunda et concava, radicem circularem grossam : et hæc vocatur cepe : et in ipsa est major virtus germinis ejus post semen ejus. Est autem in cepa acuitas incisiva, et amaritudo, et stipticitas. Et cum comeditur, longum ejus est acutuis inferiori circulari, et in tunicis inferioris circuli quod est rubeum, est acutius quam quod est album, et siccum est acutius humido, et crudum est acutius assato. Est autem calidum et humiditatis superfluæ.
CAMOMILLA est herba in foliis sicut cocula fœtida, nisi quod strictiora habet folia : fila enim foliorum suorum quæ costæ vocantur, minus lata sunt costis coculæ. Habet autem florem aromaticum, et etiam herba est tota aromatica, et fit ex ea oleum camomillæ.
Sunt autem trium specierum camomillæ : licet enim herba sit similis omnium, tamen alia est cujus flos est albus, et alia cujus flos est citrinus, et alia cujus flos est purpureus. Est autem calida et sicca, et secundum Galenum, propinqua est virtuti rosæ in subtiliatione. Est autem aperitiva, subtiliativa, mollificativa, et resolutiva cum pauca attractione : forte enim nihil attrahit omnino. Sedat autem apostemata calida mollificando et resolvendo, et lenificat dura non multum stricta, et bibitur post apostemata viscerum spissa, et confortat membra nervosa omnia : confert enim multum assitudini, eo quod calor ejus similis est
In operatione autem est incisivum, subtiliativum, et cum stipticitate quam habet, abstergit, et aperit fortiter, et inflat, et attrahit sanguinem ad exteriora, et ideo rubificat cutem : et cum non est coctum, non nutrit, vel parum nutrit : et cum decoquitur, generat humorem grossum nutrientem. Semen autem ejus delet morpheam : et cum fricatur ex eo allopitiei confert valde in circuitu, et ipsum cum melle eradicat verrucas. Cepa autem est de numero eorum quæ nocent intellectui, eo quod generat humorem malum, et multiplicat salivam : confortat autem stomachum debilem, et facit cibi appetitum, aperit orificia hæmorrhoidarum, et commovet coitum, et aqua ejus lenit ventrem. Aqua autem ejus linita super morsum canis rabidi confert, et etiam quando emplastratur super morsum ejus. Quidam etiam dixerunt, quod ipsum generat in stomacho humorem plurimum frangentem nocumenta venenorum, et alias plurimas habet virtutes.
CROCUS est duorum modorum. Unus est olus altum habens aculeos et folia la-
<--- Page Split --->
ta : et hic non est bonus, neque bene tingit, neque condit cibaria, et facit nauseam. Alius est hortensis, qui habet radicem dentatam sicut lilium, et in illa est virtus germinis ejus, et herba ejus est sicut germen magnum longum quod in humidis crescit locis, et diffunditur super terram, et flos ejus non elevatur a terra, et egreditur a materia continue flos post florem, et flos ille est croceus, et rubeas habens partes : et hoc est quo utuntur homines in cibis. Recens autem boni odoris melius est in genere suo, præcipue quando super pilos floris ejus est valde albedinis : flos enim non habet folia nisi sicut pili vel fila stricta. Præcipuus autem est qui non velociter tingit, et est grossi floris, et sani, qui non cito inviscat tangentem, nec cito frangitur in partes. Est autem natura calidus et siccus.
In operatione autem est stipticus et resolutivus, et propter stipticitatem est conglutinativus : et ejus caliditas est fortior stipticitate sua, et ejus oleum est calefactivum. Dixerunt autem quidam, quod crocus numquam alterat humorem, sed conservat eum in statu in quo est secundum æqualitatem, et rectificat humorem putrefactum, et confortat viscera. Potus autem ipsius colorem facit bonum, resolvit apostemata, et ex eo linitur erisipila, gravat caput, et confortat ebrictatem, et inducit somnum, et obtenebrat sensum : et cum bibitur in vino, inebriat, et facit sine causa ridere. Confortat enim cor et lætificat ipsum. Ejus autem oleum odoratum facit anhelitum facilem, et confortat instrumenta ejus. Aliquantulum etiam facit nauseam, et dejicit appetitum : eo quod sapor ejus est oppositus acetositati quæ in stomacho facit appetitum, confortat tamen stomachum propter id caliditatis quod est in eo. Dixerunt autem aliqui quod crocus est bonus spleni. Excitat autem coitum, et provocat urinam, et confert duritiei matricis, et ejus constitutioni. Dixerunt autem aliqui quod accelerat partum in
potu datus. Dicunt etiam quod bibitus aliquando interficit lætificando.
CicEr est de genere leguminis, minora habent folia quam faseolus vel faba, et majora quam lens vel vicia. Est autem duorum modorum, rubeum videlicet et album. Est autem granum ejus pyramidale. Inventur etiam aliquando cicer nigrum. Adhuc autem est cicer domesticum, et cicer silvestre. Et silvestre quidem melius et digestibilius et calidius, et operationes domestici potentius faciens quam ipsum domesticum. Sed nutrimentum domestici melius est quam nutrimentum silvestris. Quælibet autem species ejus est calida et sicca et lenitiva et inflativa : et nutrimentum quod præbet cicer, fortius est quam nutrimentum fabarum, et magis solidum, præcipue tamen nutrit pulmonem : humidum autem plus nutrit de superfluitatibus quam siccum. Linitum autem et comestum facit bonum colorem. Conferre etiam dicitur dolori dorsi. Ejus etiam infusio confert doloribus molarum, et apostematibus gingivæ calidis et duris, et apostematibus post aurem. Clarificat etiam vocem, eo quod melius quam aliqua res nutrit pulmonem : et ideo ex farina ciceris fiunt sorbitiones. Ejus etiam decoctio confert hydropicis et icteritiæ : eo quod est aperitivum et præcipue nigrum. Cicer autem neque in principio mensæ, neque in fine dandum est, sed in medio. Decoctio etiam nigri frangit lapidem in vesica et in renibus cum oleo amygdalino et raphano et apio. Omnis autem species ejus extrahit fœtum, et vehementer provocat coitum, et ejus infusio extendit membra coitus quando bibitur a jejuno.
Hippocrates autem dixit, quod in cicere sunt duæ substantiæ quæ separantur in decoctione. Quarum una est salsa et hæc lenit naturam : et altera est dulcis, et hæc provocat urinam : et dulcis quidem substantia est inflativa, et addens in coitu, et in pluribus operationibus dictis convenit cum eo pisa.
<--- Page Split --->
Camphoradesevariamhabetsenten - tiamAuctorum : antiquissimienimhancperhibentesseherbamIndiæ , quæinfineveriscolligitur , etsuccusejusex - primitur , dequofæculentatumresidensabjicitur : quodautemsupernatat , conge - laturetinmodumumbosæcrystalliper - viumefficitur . Constantinusautemdicit , quodestgummaarborisexpressapersæ , sicutgummaegrediensetvenitdeinsu - lisIndiæ . Dicuntautemhancarboremmagnam , etmagnampræstareumbrametutilitatemhominibus . Sedleopardimultiadhærentei , etcongreganturcireaeamsicuthaberentadlignumamicitiamnaturalem . Etideononnisideterminatotemporeaccipipotestcumdisceduntleo - pardi . Estautemarbormarinaetspon - giosa . Lignumautemejusquodaffertur , estfrangibilelene , etinramisejusad - hæretaliquiddevestigiiscamphoræ .
Camphoraautemestmultiplexse - cundumterrasaquibusvenit : meliorautempostgummamestquæestsubli - matioalterius . Estautemfrigidaetsic - c a , etususejusacceleratcanitiem . Cumacetoautemprohibetfluxumsanguinisenaribus . Facitetiamvigilias , etconfor - tatsensuscalefactorum . Confertetiaminmedicinisophtalmiæcalidæ , absciditcoitum , etgeneratlapidemrenumetve - s i c æ , etconstringitfluxumcholericum . Estautemmirabiledecamphora , quododorataamaribus , tollitappetitumcoi - t u s , etodorataafeminis , augetcoitustentationem . Hujuscausaest , utputo , peraccidens , quoniaminmaribusfrigi - ditasejusretinetcaloremincerebro , quiretentusmultiplicaturinipso , etconsu - mitcoitusmateriam , quæmaximeace - rebrodescendit : ethujussimileest , quodrosaodoratafrequenterfacitster - nutationem : quiafrigiditasejusreper - cussamretinetcerebrivaporositatem , quæmultiplicatafacitmotumsternuta - tionis . Infeminisautemestfrigidumcerebrum : etideocamphoraodoratacondensathumidumdescendensabipso , etsicrestringitcaloremcerebrifemina -
r u m : illenonestmultus , etideononpotestconsumerehunidum , sedtantummovetipsum , quodmotumdescendit , etincitatadcoitum .
Ciminumestherbahabensfoliastrictaetlongaaccedentiasecundumaliquidadnaturamanheti : etsemenejusestinmodumcolumnalemlongum , sedflosejusestcitrinus . Sedciminummultiplexestsecundumlocaaquibusvenit : h e r - hæenimsicutetcæteræplantæmaxi - mashabentvirtutesalocisinquibuscres - c u n t : secundumcoloremauteminveni - turdiversificariinduosemencimini . Estenimaliudnigrum , etaliudcitri - n u m , ethocvocaturpersicum . Adhucautemaliudestsilvestre , etaliuddome - sticum . Nigrumautemfortiusestcitri - n o .
Estautemcalidumetsicum , e t e x - pellitventositates , etresolvit , e t - invir - tuteejusestincisio , etexsiccatio , etali - quastipticitas . Cumautemfacieslavaturexaquaejus , clarificateam : sitamennimissæpeitereturlotio , citrinateam . Pulchritudinemetiamfacieiinducitususejusmoderatus . Silvestreautemcimi - n u m , cujussemensimileestseminilili , consolidatvulneracumexeodemvul - neraimplentur . Cumautemmisceturace - tociminumtritum , etfitodoramentumexeo , autliciniumimmixtumponiturinnares , absciditfluxumsanguinisperna - s u m : potatumcumvinovaletcontramorsumvenenosorum .
Caulisestherbaquæinusucibisu - miturcommuniter . Estautemstipitelon - goruboremhabente . Foliaejusmagnasuntetlata , etcumadurunturfrigore , rubescunt , sicutetcrussivetruncusejus . Estautemcauliscorpuisquodestincruribusejus , etfoliorumcoctilidoni - bushumidiusquamipsasubstantiafo - liorumsuorum . Estautemmultiplexcaulis , silvestrisvidelicetetdomesticus . Etsilvestrisquidemestporosusetma - rinusetaquatieus , etingenerequidem
<--- Page Split --->
silvestris calidior est quam domesticus. Marinus autem declinat ad salsedinem, et ideo laxat ventrém, et proprie coctus cum carne pingui : et folia ejus similia aristologiae, quae ex una et eadem oritur radice. Silvestris etiam petrosus est amarior, et acutior, et remotior a proprietate cibi hominis quam domesticus : caulis tamen est grossi nutrimenti ingrossans sanguinem cum non miscetur aliquo dissolvente grossitiem ipsius, et inflat inflatione pertingéite usque ad partes furculae et lateris, et facit dolorosum corpus. Caulis tamen universaliter est calidus et siccus : sed caliditas ipsius minor est sua siccitate, et in operationibus suis est maturalivus, lenitivus, desiccativus proprié quando decoquitur, sic quod aqua prima in qua bullivit, effunditur ex ipso. Cinis autem stipitum ejus, est fortis desiccationis, et sedat dolores.
Nutrimentum autem caulis est parvum et humidius nutrimento lentium : et sanguis ejus est malus : sed cum decoquitur cum pingui carne et gallis efficitur parum melioris nutrimenti. Exsiccat autem linguam, et provocat sonnum, et tamen retardat ebrietatem, et clarificat vocem, et alias multas secundum medicorum diversas praeparationes facit operationes.
CORIANDRUMestherbasatiscommunis , dequadixitGalenus , quodvirtusejusestcomposita : ineaenimestterreitasdominans , etaquatepida , etquodineositponticitasparvapoststipicitatemipsiuis . Avicennaautemvultaqueitatemquaeinipsoest , essefrigidamnohtepi - d a m , nisisitproptersubstantiamsubti - lemcalidampermixtam : quaetamenve - lociterseparaturabipso . Estautemna - turalisqualitascoriandrifrigiditasetsic - citas , licetsecundumGalenumdeclinatadcaliditatem . Foliumautemejusestdi - varicatum , etfloscroceus , etsemenro - tundumferesicutviolae , etalbum . Cumautehicoquitur , separatursubstantiaejus
calida subtilis a frigida : et ideo multitudo succi ejus bibita interficit cum infrigidatione.
In operationibus autem suis est in ipso stipticitas, et stupor : et succus ejus cum lacte sedat fortem pulsationem.
Galenustamenquæritqualitercorian - drumsitfrigidum , cumresolvatscro - phulas ? omnisenimresolutioscrophu - larumestpercalidum . AdhocrespondetAvicenna , quodexproprietatespeciei , etnonqualitatumelementaliumhabetre - solverescrophulas : autquiaforteinipso ( sicutdiximus ) estsubstantiaquæ - damsubtilispenetransinprofundumquæresolviteas : cumautembibitursuccusejus , velociterresolviturabipsocalidum , etremanetsubstantiaejusfri - gidaagensincorpusbibentiseum . Ejusautemproprietasestprohiberevàporemneadcaputascendat : etideoponiturincibumejusquiepilepsiampatiturexva - porestomachi . Multitudoautemipsiusetsiccipermiscetetconfunditsensum , ethumidumejusfacitsomnum : obscu - ratetiamvisumpulvisejus , eumlactemulierisdistillatumsedatpercussionemoculi : etquandoexfoliisejusfitempla - strum , prohibetcursummaterierumadoculum . Quodautemexcoriandroestfrigidumetsiccum , frangitvirtutemcoitus , eterectionemvirgæ , etdesiccatsperma : cumautemexsuccoejusbibi - turcircaquatuoruncias , interficitsicutvenenum , quoniamfacithominemtri - stemetsyncopizantem : etideocaven - dumestvaldenedeeomultumsuma - t u r .
CYPARUSestherbaquæinfoliisestsi - milisporrovelsegetibusviridibus , nisiquodalicubiestlongior , etalicubibre - v i o r . DiciturautemquodcyparumIndi - cumcumcrocomixtumabraditpilos . Radixautemcypariestalba , etestdis - positasicutgalanga , nisiquodincolo - renonestsimilisei . Cumautemradixillaestspissagranisetdifficilisadfran - gendumaromatica , etejusherbaestbre -
<--- Page Split --->
vis, et ejus acedo est vehemens, tunc est bona in virtute sua. Est autem in ipsa stipticitas parva, et exsiccat sine mordicatione, et aperit orificia venarum, et extenuat ventositatem, et adurit sanguinem, efficit colorem bonum, et odorem oris facit bonum, consolidat fixa et putrida quae sunt difficilis consolidationis : ipsius tamen multitudo inducit lepram. Extrahit etiam lapidem, et frangit eum, et confert frigori matricis valde, et alias multas habet operationes.
CARDAMOMUM est semen herbæ, quæ etiam cardamomum vocatur, et semen ejus est duorum generum : quoddam enim est nigrum magnum sicut cicer nigrum, quod cum frangitur, interius habet granum album mordificans linguam sicut cubebæ, et est aromaticum. Aliud autem est parvum sicut lens aromaticum etiam : est autem utrumque calidum et siccum naturaliter, et dicitur conferre vomitui, dicitur etiam conferre capiti humido in hoc quod exsiccat ipsum.
CALAMENTUMestherbasimilisinfoliisetsaporehyssopovelorigano : sedstipessivecrusejusestquodnonsitrubeum , etinhocdiffertaborigano , cujuscrusrubeumest . Estautemcalamentumsub - stantiæsubtilis , sivesitmontanum , sivesitsilvestre : hasenimduashabetspe - c i e s : pungitautemfortitersuaacuitateetamaritudine , etmaximesylvestre : etideoestrubificativumetulcerativum : etcumbibitursolum , provocatsudorem , etcalefacitvehementerperhocquodex - trahitexprofundocorporis , etinciditetexsiccat : etquandocomedituretbibiturpostipsumcontinuisdiebussemen , c o n - fertelephantiæ : potusenimcalamenticonfertleprænonsuaresolutionetantum , sedetiamsuaincisioneetsubtiliatione . Succusautemejusinterficitvermesinaure : forteethabetvirtuteminextra - ctionehumorumgrossorumexpectorequandocomediturcumficubus , etcon - fertdolorilaterum : recenteretiamposi - tuminacetosiodoratsyncopizans , s a - natur : cumficubusetiamcomestumcon - ferthydropisi : tritumautemautdeco - ctumetcummellebibitum , fectumin - terficit , etprovocatmenstrua .
Dixerunt autem quidam, quod montanum silvestre calamentum abscidit 'coitum, et prohibet pollutionem : valet etiam contra venena: et suffumigatio de foliis ejus facta expellit vermes venenosos, et alia multa operatur secundum diversas medicorum præparationes.
CENTAUREAestherbavaldecommunis , etestduarumspecierum . Unaenimestmajor , ethæchabetfoliatripodisimilia , ethæchabetduasspecies : quoniamquædamvergitadcitrinitateminstipitesuo . Quædamautemestviridis . Minorautemcentaureaestaliaejusquæhabetfoliasicutruta , etestsaporisamarissimiferesicutscamonea , ethabetfloremru - beumlucidum , etproferteumadmodumcoronæimperfectæ , etnasciturinfineveris . Estautemomnisspeciesejuscali - daetsicca , etinqualibetestabstersio , etstipticitas , etacredomagna , etexsic - catio : etmirumnarraturdeea , quodetiamsicoquaturcumcarneincisa , quodconjungiteam . Recensautemmundificatvulnera , etsigillatulceraantiqua , etsic - catritainemplastroconsolidatfistulasetulceraantiqua : confertetiamoppilationihepatisetduritieisplenis : provocatetiammenstrua , etextrahitfectum , etinterficitvermes , etpluraaliaoperatursecundumpræparationemmedicorum .
CUCURBITAautemestherbaaquosa , multumlatahabensfoliaproptersuamaquositatem : etideonisicontinueha - beatadradicemejusaquamstillantem , arescit : repitautemanchissicutvitis , etcrescitsubito , itaquodHermesdicit , quodsicucurbitaincinereossiumhu - manorumoleoolivæirrigatoplanteturinlocoumbroso , infranovemdieshabe - bitfloremetgermen . Estautemnaturafrigidaethumida , etprofertgranasui
<--- Page Split --->
germinis in vase magno, et cum maturum est, medium est inter testam et lignum, cum ipsa tamen nihil ligneitatis habet in cruribus et foliis suis : cum autem recens vas illud est comestibile habens humorem insipidum, et est parvi nutrimenti quando elixatur. Sed nutrimentum ejus non est malum, et velocis descensionis a stomacho nisi a stomacho corrumpatur : de facili enim corrumpitur, sicut et caeteri fructus. In vase autem ipso est quaedam substantia rara ex qua sugunt grana ejus, et sunt grana in ipsa sine ordine : sed substantia illa est sicca : et in hoc differt a pepone, qui multa habet in se grana ordinate, sed natat in quodam humido quod causatur in concavo ejus interius.
Nutrimentum autem concurbitæ fit laudabile, si cum ctioniis permisceitur quando coquitur. Est autem cucurbita nutrimenti convertibilis in id cui associatur in stomacho : si enim cum sinapi comedatur, nascitur ex ea humor malus acris : et si cum sale, generatur ex ea salsus : et si cum stipticis, generatur ex ca humor stipticus, et sic de aliis. Est autem omnino mala cucurbita melancholicis. Nocet autem stomacho multum, et præcipue puerorum et adolescentium, et ad colon affert nocumentum maximum, et nocet intestinis, et multas alias habet operationes.
CUCUMER est herba repræsentantis sicut cucurbita, sed vult extendi magis super terram quam quod erigatur lignis super quæ repat. Habet autem crura nodis multis conjuncta sicut et cucurbita : et in hoc etiam convenit cum pepone et citrulo : et florem habet croceum, et cucurbita album : et est fructus sive pomum ejus quod cucumer vocatur, et habet figuram columnalem, et granulosum corticem, qui primo est viridis, et postea declinat ad citrinitatem, et non induratur sicut cucurbita, sed in interioribus suis absque ordine in substantia rara habet grana sua sicut cucurbita : sed sunt mi-
nora granis cucurbitæ, et sunt in figura sicut nuclei malorum aut pyrorum, nisi quod sunt majora, et sunt sicut grana citruli aut peponis : et quando maturum est cucumer, si suspendatur filo, et infigantur in eo grana hordei, infra paucos dies pullulant ex cucumere melius quam seminata in terra, et producunt herbam longam citius quam si in terra essent seminata.
Est autem frigidum et humidum, et ejus chymus malus et paratus ad putrefactionem : et ideo febres pravas et putridas inducit. Sedat autem choleram : et ideo a quibusdam comeditur in æstate. Sed melones quæ alio nomine pepones vocantur, et in herba et flore fere sunt sicut cucumer, velocius corrumpuntur sicut cucumer : et quando cucumer est maturum, est in eo aliquid abstersionis, sed semen ejus melius citruli semine.
Citrulus autem est pepo viridis plani corticis : sed pepo communiter est croceus, et inæqualis superficiei quasi sit ordinate compositus ex semicirculis rotundis. Omnium autem horum nutrimentum discurrit in venis crudum et putrescens : et ideo generat febres chronicas. Hoc autem habet boni, quod quando habentes syncopim odorant ipsum, reviviscunt, et sedat sitim, et folia ejus conferunt morsui canis rabidi.
Est autem præter eum qui dictus est cucumer asininus, et hic in veritate est arbor, cujus fructus collectus et in panno suspensus in fine æstatis postquam citrinus effectus est, ut per pannum illum currat aqua ejus, et colatur in vas quod subtus paratum est, et exsiccatur super cinerem, et umbroso loco ponitur dilatatus super tabulam ut perfecte siccetur : et cucumer quidem fructus bonus est quando citrinus rectus veram habens amaritudinem. Succus autem est bonus, quando est albus lenis qui est similis cepæ antiquatæ per annum. Est autem iste fructus calidus et siccus subtilis et resolutivus, et radix ejus et folia et fructus omnia sunt abstersiva et resolutiva : et
<--- Page Split --->
iste cucumer mirabiles habet operationes in medicorum præparationibus, præcipue autem evacuat aquositatem hydropis sine nocumento, quando de radice ejus datur in potu : sed hoc habet nocumentum, quod suppositus fœtum in matrice interficit.
CICUTA est herba venenosa, folio et radice similis petroselino, nisi quod costae foliorum sunt et strictiores : fortioris tamen virtutis est aquatica : est autem calida et sicca naturalibus suis qualitatibus : et sunt operationes ejus dissolvere, et attrahere, et consumere. Radix tamen ejus majoris est virtutis, deinde folia, ultimo vero loco semen : inanit autem consumendo spiritus et mortificando membra.
Carviestherbaquæalionominæachil - leavocatur , habensfoliacapillariasicutfæniculum , licetsintsubtilioraetaro - matica . Flosautemejusestalbuscoro - nalisdurusintactu , sicutessetcomposi - tusexcapitibusclavorum . Estautemcalidaetsiccaquæpulverizataincibis , digestionemconfortat , etventositateseva - c u a t , etinsalsamentopositaherbaipsaprovocatappetitum .
CORONAREGISestherbahabensfoliamultainstipiteuno , quæsuntfoliama - joranævelbasilicio , etsuntomniaper - foratamultisforaminibus : propterquodetipsaalionomineperforatavocatur . Græceautemdiciturhypericon , etope - rationenaturalicorconfortatethepar , etrenesmundificat , ultimeetpræcipuean - thracescurat , etvenenafugat .
Scyrpusestjuncujeinlocispalustribuscrescens , sicutetcarectumestlatiusscyr - p o . Estautemcortexejusvaldeviridis , etplenusmedullaquæestraræsubstan - t i æ , ethæcquandoinvinoponitur , a q u o - sitatemviniadsetrahitproptersimilitu - dinemcomplexionis : propterquodphleg - mapurgat , etseparataquammixtam
invino : ethocidemputofacerecarectimedullam . Hæcherbainsenodumnul - lumhabetomnino , etsuccusejusestin - digestusetaquosusvalde .
CICOREAquæetsponsasolisvocatur , estherbainterraduraetconculcatajux - taviasnascens , durissimostipite , sedtamennonligneo , folianonhabensmul - tumlata , floremhabensazurinumsivehyacinthinum , quiPianysiavocatur : ethicexpanditseadsolisortum , etclauditseadsolisoccasum , sicutaliiplurimifloresfaciunt . Estautemherbainfrigi - d a n s , etvalensfebreæstuantibussecun - dummedicorumpræparationem .
Insimilibusautemlociscrescitcenti - xodia , quæestsicutgramenmagnuminfoliis : sedcrurahabetcompositaexinfi - nitisnodis : propterquodeentinodiavo - catur . Serpitautemsuperterram , nonadhærensplantisjuxtaquasnascitur : etinhocdiffertavolubiliquæcircumvolvitseplantisjuxtasepositis . Hæcdiciturdistinguerefluxumsanguinisexnaribus , etadmultaaliautilisinmedicinisessecorporumhumanorum .
Decannaautemmellisdictumestincapitulodezuccharo . Decannisautemsatissciturpereaquædictasuntdearundine . Cannæenimsuntmultarumspecierum , sedinteraliasIndicatalehabetincrementum , quodsexagintape - desinaltumexcedunt , etmagnæsunt , itaquodfiuntindenavesetædificia .
CyrnusauteminyeniturnominataaTheologis , quæperraroinvenituraPhi - losophisdescripta : sedsiquaplantarumsicdicitur , constatquodaCyproinsuladenominatur . Dicuntautemhancesseplantamaltamsicutarbor , quæsemenalbumhabet , quodinoleodecoctumetposteaexpressumemititiexseunctuo - sumhumorem , quoinungendiscorpori - busadsubtilitatempellisetemundatio - nemsudorisutunturpuellæregales .
<--- Page Split --->
CAUDA EQUI est herha concava nodosa in vallibus nata, et conjunguntur nodi ejus per barbulas quasdam quas emittit inferior pars super superiorem, ita quod quælibet pars ejus in inferiori parte est plana, et infixa, et in superiori est barhata, et infigitur ei ea pars quae est super eam. Est autem herba aspera cana, ad pallorem declinans, multa talia proferens ex una radice, sicut cauda equi disposita. Est autem frigida et sicca vehementis exsiccationis, et praecipue quae in silvis juxta radices arborum exoritur, et est valde juvativa ad fluxum sanguinis, et alias multas habet utilitates secundum diversas medicorum praeparationes.
.CANUCA est herba in sabulosis et sterilibus locis nascens, et habet folia cava mollia sicut lana, et in tactu est mollis sicut lana, et est parva frigida et sicca : et cum spargula et cardo henedicto bibita cum fuerit in vino decocta, mirabilem habet effectum ad exsiccandas fistulas : sed cum hibitur, debet aspergi pulvis agrimoniae pulverizatae super locum fistulae.
CAPUT V.
De diptamo et dauco.
DIPTAIUS est herba communis satis calida et sicca, quam, ut tradunt, cervi jaculati toxicitatis prodiderunt : extrahit yenenum comesta et superlinita.
DAUCUS est creticus, et daucus asininus herba habens divaricata folia fere sicut carvi, sed sunt latiora : et ipsa herba est major, et habet florem album coronamlem, in cujus medio est flos alius pumceus valde parvus : et hoc conpricatus puniceo tingit colore.
Estj autem herba aliquantulum argomatica, calida, et sicca, et est in multiplis cum carvi conveniens : sed flos ejus est mollis et magis corporalis quam carvi, et est succus herba consolidativus valde et vulnerum et ulcerum.
<--- Page Split --->
THIMUS est ejusdem figurae, sed inferior eo in virtute : et bonum quidem et melius harum herbarum est quod venit a Creta et a Jerusalem, et hoc declinat ad rubedinem. Quod autem in nostris habitationibus nascitur, est vehementer viride, et non germinat plantatum, neque perfecte convalescit. Est autem utraque herbarum calida valde et sicca, sedant inflationes, et removent aegritudines oppilationum, et conferunt spasmo et melancholiae et epilepsiae : sed conturbant cholericos, et alias multas operationes habent bonas.
ENDUVA est herba duarum specierum, quae similes sunt in figura, silvestris videlicet, et hortulana. Et hortulana est adhuc duarum specierum : quaedam enim habet folia lata, et quaedam strictiora, et procedit cursu lactucae : tamen aliquantulum magis est aperitiva, et magis nutritiva, et minus exstinguit quam lactuca, et est amarior ea, et magis juvativa hepatis, et habet aliquid spinositatis in extremitate foliorum : et sunt duo modi, ut quidam dicunt, quorum unus habet lac quem vocant rostrum porcinum, et alter caret lacte quem vocant caudam porcinam. Est autem frigida et humida : sed hortulana superior est quam agrestis, et utraque in aetate etiam amarior : et tunc parum declinat ad calorem, sed nihil imprimit calor ejus.
Operationes autem ejus sunt aperire venas et ulcera : et est in eis stipticitas aliquantula, et ejus aqua cum cerusa et aceto est epithema mirabile ad infrigidandum quidquid infrigidari potest. Sedat autem nauseam et choleram, et stomachum confortat, et lac silvestris abstergit maculam oculi, confert quartanis, et emplastrata super puncturam scorpionis et aliorum parvorum venenosorum, confert, et alia talis in medicinis facit.
ENULA campana dicitur, quia florem rubeum pyramidalem facit ad modum campanae : et herba ipsa lata habet folia, quae quasi omnia expansa sunt super ter-
De eruca, et epithimo, et thimo, endivia, enula, elleboro nigro et albo, et esula.
ERUCA est herba in foliis fere sicut sinapis, et est calida et sicca, et temperata est in his fere, propter quod in hortis plantatur : et quando cum beta est mixta, temperat beta frigiditatem et humorem. Est autem duorum modorum, hortensis videlicet, et silvestris. Semen autem erucae est quod ponitur in decoctione loco sinapis.
Est autem in operatione sua stiptica lenitiva : tamen sola comesta gravat caput, sed hoc nocumentum aufertur ab ea quando miscetur cum lactuca, vel endivia, vel portulaca, aut cum beta : confert autem lactantibus, quia facit lac abundare, et juvat ad cibi digestionem. Silvestris autem facit abundare urinam, et commovet coitum per hoc quod facit semen ejus virgae erectionem : et hoc praecipue facit semen ejus, et alia multa operatur.
EPITHIUM est herba cujus crura sunt brevia valde, et folia sunt parva acuta fere sicut pinea folia : et sapor ejus est acutus, et odor ejus sicut serpilli, et est pungitivi saporis, et grana profert pro semine qua sunt rubea aliquantulum.
<--- Page Split --->
ram, sicut folia consolidae majoris : et est herba multorum modorum, et in istis modis est, quod est silvestris, et hortulana. Est autem calida et sicca : sed in ea quasi semper est superflua, qua non permittit eam statim calefacere corpus quando conjungitur ei.
Confert autem omnibus laesionibus et doloribus frigidis et commotionibus inflationum et ventositatum : et in ipsa est virtus rubificativa, et abstersio ultima. Emplastrum etiam factum ex radice sua et foliis, confert doloribus juncturarum frigidis, et concussioni laterum. Fit etiam ex ea vinum enulatum, quod sic fit : quia sumuntur ex ea radices, et forte folia ejus, et ponuntur in musto : et cum hoc bullierit super herbae radicem, bibatur post duos vel tres menses, et mundificat pectus et pulmonem : et qui assuete utitur enula, non indiget ut omni hora mingat. Valet etiam contra morsum venenosorum vermium.
ELLEBORUSestduarumspecierum , nigervidelicet , etalbus . Nigerautemhabetacui - tatemfortioremquamalbum . Hiautemquicolligunteum , præservanturanocu - mentoipsius , comestionealii , etpotuvi - nifortis . Foliaautemherbasuntsimiliaquasifoliisebuli , etfoliisherbæquæalex - andrinavocatur , etquæaquibusdamvocaturherbaluporum , eoquodluposetcanesinterficitpulverizatasuperci - bumipsorum . Habetautemelleborusni - gercrusbrevequodinsehabetvenasnigras : etipsumcrusdeclinataliquantu - lumadpurpureitatem , etexpartecujus - libetcrurisejussuntduocapitaquasica - pitaceparumegredientia . Quodautemdeeoadministratur , suntvenæ , dequibusdictumest . Nasciturauteminsiccislocisjuxtarimasmurorumvellapidum , necfrequentius : etcumfrangunturradicesetsumuntur , suntponderosæfrangibilesinsehabentesvacuitatesinquibusfiuntpelliculæquædamsimilestelisaranæ : ethabetacutumsaporem , etmordicathæclinguam .
Est autem herba calida et sicca, et in operatione est resolutiva, et subtilitativa, et fortis abstersionis, adeo quod corrodit carnem mortuam. Hæc autem herba habet hoc, quod si plantatur juxta radicem vitis, vinum illius vitis fit resolutivum. Et de proprietate ellebori est, quod etiam permutat corpus a sua complexione, et facit ipsum addiscere complexionem bonam juvenilem. Convenit non castratis et mulieribus, sed potius virilibus et viraginibus mulieribus et fortibus adolescentibus, qui habent carnes teneras in corpore et multum sanguinem: tempore autem Martii convenit magis quam alio tempore, et post hoc in Septembri, et in gaudio et laetitia sumi debet. Qualiter autem et quantum sumitur, determinat medicus. Linitus autem cum aceto, delet morpheam, et verrucas, et linitus cum lacte excoriat scabiem. Fit etiam ex eo licinium, et immittitur in fistulas, et post dies tres eradicat fistulatam carnem : confert paralysi et doloribus juncturarum : et evacuatio per ipsum facta curat fortiter dictas ægritudines : et quando coquitur cum aceto, sedat sonitum aurium : et quando colluitur os cum aceto illo, sedat dolorem dentium, et confortat auditum debilem quando instillatur auri. Confert etiam melancholiae quæ est cum homo loquitur solus aliena, et confert epilepsiae, et alias multas bonas habet operationes.
Elleborusautemalbusestinfoliis , etherbasicutniger , nisiquodhabetvenasalbasincruribus : etradicesejussimilan - turradicibusalteæ : etestamarioralbusquamniger , ethabetplurimasvenaspro - cedentesaradiceuna . Nasciturauteminlocismontuosis , etcolligiturintem - poremessisradixejusetexsicactur , ethabetradicemalbamplanam , etbenefrangibilem , necmordicatfortiterstatimlinguam , etattrahitsalivam : siautemvehementermordicat , fortiterabjiciatur , quiapræfocativusest . Estautemcalidusetsiccussicutetniger : etcummusco - meditipsum , moritur . Artificioenimhocmuresinterficiuntur , etimmisceturin
<--- Page Split --->
lacte et melle : et tunc mures comedunt, et moriuntur : quando autem decoquitur cum carne, dissolvit eam. Est autem incautum valde uti elleboro, et forte inducit spasmum mortalem : pulverizatus autem odoratus excitat sternutationem : habet etiam hoc elleborus, quod acuit visum, et confortat fortiter eum qui utitur eo. Est autem superfluum ejus venenum hominibus et porcis et canibus, in tantum quod etiam stercus ejus qui usus est elleboro, interficit gallinas.
EsTLA autem non herba species, sed genus, et habet folia sicut linaria : sed differt in hoc quod esula lactescit, et non facit linaria, et est ruptiva pellis, et multas in solvendo habet medicorum arte operationes.
CAPUT VII.
De faba, fuseolo, fœnugraeco, fungo, fœniculò, fumolerræ, et frumento.
FAPa est herba alti et quadrati stipitis, folio lato, et floris albescentis ex ruheo. Est autem faba granum multorum colorum et multarum qualitatum secundum diversitatem terrarum in quibus nascuntur : sed Ægyptia et nabachia sunt magis probatae in virtutibus fabarum : producit enim haec herba siliquam longam, in qua secundum ordinem sunt multa semina sugentia ab ipsa per captilidonem juxta fixuram siliquae. Et in hoc convenit cum cicere et multis aliis leguminibus : sed in hoc differt, quod in siliqua fabae inter fabas est quaedam substantia rara terrae alba commixta, in qua sunt grana distincta sicut est in cucurbita : et hoc non est aequaliter in omnibus siliquis, sed in quadam plus, et in quadam minus. Nec stipes fabae in uno loco producit siliquas fabarum, sed secundum totam longitudinem stipitis producit siliquas in omni parte quadrati sui in circuitu, sive emittat stipes ramos, sive non.
Nabachia autem faba est magis stipitca quam ista, sed Ægyptia est magis humi-
<--- Page Split --->
da. Vult autem hoc genus leguminis seminari in excellenter humida terra, et quae est sterilis ex nimio humore, eflicitur bona cum in ea seminatur faba, eo quod sibi faba attrahit humorem superfluum. Cum autem est faba viridis et recens, multarum est valde superfluitatum : et si non essent tarde ad digerendum et multum inflarent, non minus nutrirent quam pultes hordei. Sed tamen sanguis fabarum grossior est et fortior. Ad usum tamen meliores sunt grossae fabae, sicut et in omni genere granorum, caeteris paribus existentibus, melius est grossum quam parvum. Alba etiam meliores sunt, si tamen sunt grossae quae a gurgulionihus non sunt perforatae, et deteriores earum sunt recentes : reotificantur autem quamdiu stant in infusione, et artificiose decoquuntur, ita quod aquae prima ebullitionis effundantur, et comeduntur cum pipere, et asa, et sale, et oleo, et origano, et similibus : secundum qualitates enim naturales appropinquant aequalitati declinantes aliquantulum ad frigiditatem et siccitatem : et est in eis superflua humiditas loci praecipue quamdiu virides sunt : virides enim secundum veritatem sunt frigidae et humidae : in operando autem in corpus animalium abstergunt parumper, et inflant valde : tamen decoctio earum vehementer iterara cum aqua removet earum inflationem : cum enim decorticantur et molliuntur infusione diutina, et iteratur decoctio earum in vase, sine motu removetur inflatio, et cum moventur in vase, tunc magis inflant : et hujus causa est, quod dum commoventur, exspirant calorem epescis : cum autem non moventur, calor ille manens in eis adurit et consumit ventositatem. Frixae autem fabae parum inflant propter adustionem venti : sed sunt tardae digestionis propter duritiem assationis. Generatur autem ex faba caro mollis, et sanguis grossus : mollis quidem caro propter humiditatem superfluam quae est in eis : sanguis autem grossus propter terrestreitatem ventosam fabae. Hippocrates autem
dicit honum esse nutrimentum fabae, et per eam servari sanitatem.
Ex proprietate autem fabae est, quod divisq in duo media et posita super fluxum sanguinis ex incisione confert multum. Gallinae etiam nutritae fabis cessant ovare. Generant etiam somnia perturbantia, et faciunt pruritum, et praecipue recentes. Cortices etiam emplastrate super capillos subtiliant eos : et si fiat ex eis emplastrum super inguinem et femur infantis, prohibet ortum pilorum in inguine : et quando saepe iteratur idem emplastrum super locum rasum retardat ortum pilorum in loco illo. Abstergunt etiam morpheam in facie, praecipue quando sunt cum cortice suo, et pannos, et lentigines, et faciunt colorem bonum, et gravant caput : et quamvis sint tardae digestionis, sunt tamen velocis descensionis de stomacho : et multa sunt alia quae diversimode praeparatae operantur in corpore humano.
FASEOLUS est species leguminis et grani quod est in quantitate parum minus quam faba : et herba ejus minor est aliquantulum quam herba fabae : et sunt faseoli multorum colorum, sed quodlibet granorum habet maculam nigram in loco coctilidonis. Sunt autem frigidi et sicci faseoli in substantia : et est in eis superflua humiditas, sicut etiam in faba, et parum declinat ad caliditatem : sed tamen rubei sunt calidiores, et sunt velocioris digestionis, et velocioris descensionis quam faba, et magis nutrientes, et minus inflant : humor enim faseolorum est humidus phlegmaticus, et faciunt videre somnia mala sicut faba : sed sunt boni pectori et pulmoni, et generant grossum humorem et sanguinem : sed sinapis prohibet nocumentum eorum, et similiter acetum cum sale et pipere et origano, et multa alia faciunt in corpore humano.
FENUGREUM est herba nota, et est multum ramosa parvis foliis, et nigrose-
<--- Page Split --->
mine parvo, et est calidum et siccum, nec tamen remotum ab humiditate superfua extranea : et ejus virtus est digestiva et lenitiva : et quod congregatur in ipso, est cum caliditate et viscositate: et viscositas ejus prohibet dominium nocumenti caliditatis ejus. Calor enim ejus agit facile, et humor ejus est malus.
Confert autem fissuris et apostematibus propter mucilaginitatem suam, et facit colorem bonum, et odorem ejus bonum : sed sudorem capitis facit malum, resolvit apostemata dura phlegmatica et lenit et maturat, mundat furfures ex capite quando fit ablutio de ipso. Comestum autem gravat caput, clarificat vocem, et pulmoni aliquod tribuit nutrimentum, et lenit pectus et guttur. Cum autem ponitur cum adipe anatis, confert duritiei matricis : facit etiam generationem matricis facilem etsi difficilis sit generationis; et est bonum habentibus hamorrhoidas, et facit stercus boni odoris, tamen facit fectere urinam et sudorem.
FUNGI sunt multorum modorum tam ex diversitate locorum in quibus nascuntur, quam etiam in colore et sapore et odore et caeteris accidentibus. Omnes autem diversitates istas satis aestimamus esse notas sensui, et sciuntur esse causae ecorum ex in antecedentibus habitis. Meliores tamen qui sunt in nostro climate, sunt quidam fungi parvi et rotundi ad modum pilei qui in principio veris apparent, et in Maio deficiunt qui est finis veris. Numquam enim est inventum, quod illi aliquem interfecerint, aut etiam multum laeserint subito. In genere autem fungorum illi qui sunt sicci, minus sunt mali quam humidi : secundum qualitatem tamen naturalem omnes sunt frigidi et humidi secundum impressiones quas faciunt in corpore hominis : generant autem humorem grossum et malum. Melius autem quod fieri potest de eis, est ut elixentur cum pyris humidis et siccis, et quod bibatur super eos vinum purum. Generant autem in capite stuporem
et apoplexiam, etiam qui non interficiunt: et accidit ex eis praefocatio anhelitus : hoc tamen magis accidit ex interficientibus: accidit autem ex eis qui non interficiunt colica passio : et sunt difficilis digestionis, et multi nutrimenti, et mali sunt fungi, et faciunt possidere difficultatem urinae. Illi autem qui nascuntur vicini juxta ferrum aeruginosum vel aes aeruginosum, sunt mortiferi. Aliquando etiam sunt mortiferi, licet non statim interficiant illi qui nascuntur juxta alias res putridas, aut juxta habitationem alicujus reptilium venenosorum, aut juxta quasdam speciales arbores quae in proprietate habent fungos corrumpere, sicut est oliva. Signum autem mortiferi fungi est; quod in superficie ejus est quaedam humiditas viscosa corrupta, et quod cito alteratur, et corrumpitur inter manus colligentium fungos. In nostris autem habitationibus invenitur fungus, qui latus est et spissus, aliquid ruboris habens in superficie, et in illo rubore habet multas ampullas elevatas, quarum quaedam fractae sunt, quaedam non : et ille mortalis est, et statim interficiens, et vocatur muscarum, eo quod in lacte pulverizatus interficit muscas, et alia plurima mali et nihil boni faciunt fungi in corpore hominis.
FENICULUM est habens multum divaricata folia sicut si sint quaedam fila, et truncum et ramos magnos habet concavos, et habet florem croceum, et coronaliter disponit fructum sicut anhetum et sambucus, et est multorum generum, silvestre videlicet, et hortulanum : et quoddam habet semen sicut coriandrum, quoddam autem habet semen oblongum latum et non rotundum. Silvestre autem in genere est calidius et siccius hortulano. Est autem aperitivum oppilationis, et acuit visum : et hoc maxime facit gumma ejus. Democritus autem tradidit, quod vermes venenosi, sicut serpentes et alia similia, pascuntur semine ejus feniculi, ut eorum visus confortetur. Dixit
<--- Page Split --->
etiam, quod cum serpentes primo egrediuntur de cavernis in principio veris, fricant oculos suos herba fceniculi, ut illuminentur oculi eorum : et quod humidius est in fceniculo hortulano, facit exuberare lac in mamillis : et quando bibitur cum aqua frigida, confert nauseae et inflationi stomachi. Est tamen tardae digestionis, et ejus nutrimentum est malum : provocat etiam urinam et memstrua et frangit lapidem, et hoc facit maxime silvestre, et juvat renes et vesicam : et quando comeditur radix cum semine suo, stringit ventrem. Decoctio autem ejus cum vino confert morsui venenosorum vermium.
FUMUSTERRE est herba viridis parvorum valde foliorum cum rubeo flore parvo, et est herba multum amara valde sicut absinthium. Est autem frigida et sicca : purificat autem sanguinem et aperit, et habet stipticitatem aliquam : et ideo est in eo frigiditas : et quia amarissima est, oportet quod in eo sit caliditas : et sic composita est ex oppositis, sed tamen frigus ejus est fortius calore ejus. Bibitur autem contra pruritum et scabiem, stringit gingivas, confortat stomachum, et aperit oppilationes hepatis, lenit ventrem, et provocat urinam, et alia multa operatur.
FRUMENTUMestdegeneregranorumquodmeliusestintercæteragrana , etconvenientius . Estautemherbahabenscalamumconcavumalbumetmagnumetlongum : sedtamenlongumetma - gnumexcellenterhabenscalamum , m i - nusponitinsemine . Incalamoautemconcavosolidoquatuorfacitnodospro - pterdigestiones , dequibusinantehabi - tisdictumest . Aquolibetautemnodoemititifoliumpropternutrimentipur - gationem , etinfoliaillavestitcalamumjuxtanodumutdefendaturanocumen - t i s . Calamusautemipseexduabuscom - ponitursubstantiis , quarumunaestdu -
ra extrinseca, et altera est pellis tenuis intrinseca : et talem generationem habet arundo : sed aliae cannae sicut cannae fecniculii levistici et valerianae, et sileris montani, non habent talem compositionem, sed exterius habent substantiam duram fuscam, et interius substantiam albam mollem exteriori substantiae adhaerentem : et tales cannae non sunt similes arundini in duritia et colore vel folio : et frumentum magis accedit ad similitudinem arundinis, licet calamus ejus non sit ita durus et solidus, et in folio habet similitudinem cum arundine, sed in radice nullam habet affinitatem cum ea : quia radices frumenti sunt parva divaricatae, sed arundinis radices sunt magna et concavae.
Grana autem sua profert in spica, quae est multarum siliquarum, ita quod quodlibet granum ejus est in circuitu calami sui, qui multum subtiliatur in medio aristae ubi sunt grana, et habet in se sedes granorum, ex quibus sugunt grana quando accipiunt incrementum. Haec etiam herba habet, quod multum trahit nutrimenti : et ideo oportet, quod primo cum est in herba post pullulationem, praecidatur aut ferro, aut bestiarum dentibus, ne minis luxuriet : quia aliter deficeret in semine ferendo. Est autem granum magnum semen ejus et solidum et grave columnae in altera parte quasi in duo divisum, et hoc vocatur venter ejus : et in altera quae est deorsum, est continuum, et est rubei corticis, desiccatae et bene digestae et bene commixtae farinae, et est calidum et humidum bene nutriens, et nutrimentum ejus multum adhaeret membris ejus quod nutritur ex ipso. Masticatum etiam maturat apostemata : tamen quando bene separatur a furfure, tunc facit oppilationes, eo quod natura nimis trahit ipsum in nutrimentum : et ideo melius est quod fiat ex eo panis cum furfure suo, quia iste facilius descendit a stomacho, licet non sit adeo nutriens vel nutritivus sicut ille qui a furfure est depuratus. Furfur autem ip-
<--- Page Split --->
situs est ablativus et abstersivus sordium quando fit ablutio cuin ipso.
Granum autem quod dicitur spelta, pro certo est de genere nutrimenti, licet spicâ ejus aliquaìtulum minuis quam gràtùini fruìnenti : habet tamèin farinam albiorèm quàm fruìnentum : et quàìdo bène depuràtur, gèheràt oppìlationse sicut fruìmeìtum : quàìdo autem granum secunduni sé elixalùr, gravis èst digestionis propter durìtiem ipsius. Confortat èlìàth cor præcipuè, èt facit bonam consistètìtiam còrporis. Sed saturìtas ejus màgis èst nòcìva quàni alìæ saturìtates.
CAPUT VIII.
De gauda, et gentiana, et gladiolo, gelonex, gerguers sive milio et pannico, et gramine.
Gaußa hêrba èst qüa utùhùur tihcòres, et est herba cèrescëis àd qüanititatèm cubiti vël amplius, folio lòngò, quod est în figûra folii sălicis, et aliquantulùm est longius èt strictius. In hìedio àutem dorsò fòlli ùbi est vena hùtrimenti folii, èst vèna citrina déclinans àd albèdinem, et est folium vèherìèntis viroris plus quam folium sălicis. Flòs autëni est sicut lanùgò qüàdàm trìtìcl, vël slìgìnis, et habèt
virgam unam exilèm erèctam sìeut agtì- monìa et beta, circa quam pròductì sìèmèn suum in siliquis parvis : et est sèmèn nigrum fère sìcut semen aquilèà. Est autèm herba frigìda èt humìda tìngetìs in colorèm virìdèm, in cujus tìncùram sì lana vel pannus hyacinthinus infundatùr, efficìtur virìdis : et si pannus vel lanà alba immìttàtùr, èrit color crocèus. Utì- lìtas autèni ejus ad mèdicamìna, àùt nulla est, aut inexperta.
GENTIANA est herba quæ a radicibus suis immediate mittit folia lata similia fò- lìis iucìs : inter herbas autem sunt similia foliis anroglossæ : et declinat aliquantulum ejus color ad rubedinem : et quando crus aliquod habet, tunc invenitur illud concavum planum in grossitudine digiti et longitudine duorum cubitorum aliquando : et folia sua elongata ab invicem, et fructum suum in capitibus illius profert, et radix ejus longa similis radici aristologia. Nascitur autem ut frequentius in montibus et umbrosis locis et humidis. Nominatur autem gentiana, eo quod primus qui invenit virtutum ejus efficaciam, rex fuit gentium.
Maximum autem quod accipitur ex ea, est succus ejus. Infunditur enim aqua usque ad quinque dies, deinde coquitur, postea desiccatur, et deinde congelatur, et ultimo inspissatur sicut mel. Herba autem hæc eo melior est, quo fuerit rubicundior et durior radix ejus, et quæ quasi lignescit : est autem secundum naturales suas qualitàtes calida et siccæ, et in effèctu ejus aperitivæ et subtilitativæ, et abstersiva. Ràdìcis autènì succìtìs abstergit mòrphèam, et sanat plagàs et ulcèrà corrosiva : bibitæ etìàm multùm juvàt qui cecidit ex alto loco et collisùs est. Succus etiam valèt pleuretìcis, et est aperitivæ òppìlatìonùm hepatis et splenis frigiditatèm càusantium : propter quòd valèt stomàcho frigìdo; provocat urinàm et menstrua. Supposita autem extràhit fètùm pèr abortum : et ultimà hìedìcìna est còntrà mòrbsùm scòrpiònìs, et mòr-
<--- Page Split --->
sum vermium venenatorum, et contra niusum canis rabidi, et omnium lupo- rum, quando bibuntur ex ea cum vino duae unciae.
GLADIOLUS est herba ad modum gladii disposita, et habet tantum folia ex radi- ce, et non stipitem, et est duorum gene- rum. Quoddam enim crescit in siccis, et hoc habet florem altum hyacinthinum mollem et aromaticum : et quoddam cre- scit in locis aquosis, et habet florem si- militer altum, sed croceum paludosi otio- ris cum aliquantula aromaticitate : radi- cem autem habet totam nodosam in su- perficie terræ quasi denudatam jacentem, et est alba radix. Est autem frigida et húmina valens duritiei et tumoribus splenis, emplastrata cum melle et oleo super ipsum.
Attendendum etiam est; quod locus in quo crescit multitudo gladioli aquosi, vo- catur carectum, et aliquando per meto- nymiam locus pro locato ponitur, et gla- diolus aquosus carectum vocatur.
GELONEX non est herba, sed potius nux quae est in pomo pini sic nominatur : et est melioris nutrimenti quam nux com- munis, licet sit tardioris digestionis. Nos autem de pino in ante habitis diximus.
GERGUERSestgenusmiliiquodquidem tresspecieshaberedicitur , sedapudnos duæsuntnotæ , illavidelicetquævulga - ritermiliumvocatur , etillaquævocatur pannicum . Estautemherbautraquefo - liisetcalamomajorquamfrumentum . Etilludquodvocaturvulgaritermilium , estcumspicadivaricata , etgranaejus suntinsiliquisparvispendentia . Illave - roquædiciturpannicum , esthabens spicamsimulstanteminculmouno : e t inilloestmultitudogranorum . Similatur autemrisiinvirtutesuapannicumme - liusinomnibussuisdispositionibusquam milium , nisiquodestfortiusconstricti - v u m .
in eo stipticitas : exsiccat etiam sine mordicatione, et evaporatio facta ex ipso sedat dolores : generat autem sanguinem malum, et minus nutrit quam grana reliqua ex quibus fit panis : et est tardæ digestionis, et generat lepram. Cum autem ex hoc vaporatur dolor ventris pungitivus, sedatur dolor.
GRAMENestherbaminuta , etlongaha - bensfoliavaldeviridia , emittensexsecalamumgracilem , incujusextremitateincircuitufacitsemensuuminsedibuscalamiinsiliquisparvis : consolidatau - templagas , etejusdecoctioextrahitlapi - d e m , etestcalidumetsiccum : etmagisestaptumdelectationivisusinviridariis , eoquoddelectatvisum , etsternitterramutmundesedeaturinea . Vultautemha - bereterramsolidam , etcontritam , etsiccam : quiainillaefficitursubtilegra - menetdelectabile . Inpinguiautemterraetmolliminusluxuriat , etcommisceturaliisherbisnondelectabilibus : etideoquiviridariafaciunt , terrammalleisingraminepercutiunt , etconculcaintgramenantetempusverisfortiter .
<--- Page Split --->
emplastrum super apostemata, indurat ea, et in lapideam convertit naturam : confert autem omnibus doloribus juncturarum præcipue in hora fluxus : sed malus est stomacho debilitans ipsum : et rubeus et niger retinent medicinas laxativas in stomacho, et attrahunt nocumentum maximum. Solvit autem aliquantulum et auget coitum, præcipue cum zinzibere et mentastro et cimino. Rubeus autem et niger sunt venenosi.
CAPUT IX.
De hernodactylo et humulo.
HERMODACTYLUSherbaest , cujusfoliasuntexpansasuperterram : ethabetali - quandofloremalbum , etaliquandocitri - n u m , etincipitflorerecumprunis , etfloretetiaminautumnopostaliasherbas , ethabetradicemhabentemgrossitiemca - pitisferesicutpomuminquoestaliquaaquositas , quæexsiccaturquandoeffo - dituretsuspenditur : ettuncillaaliquan - doestalba , ethæcmelior : aliquandoautemnigravelrubea , ethæcmalaest . Estautemcalidusetsiccushermodacty - l u s : ettamenestinipsohumiditassu - perflua .
Et dicunt aliqui, quod in albo est humiditas subtilis, et in aliis virtus fortis caloris. Persuadent autem hoc quod dicunt ex eo quod solvit. Alii autem econtra dicunt, quod si esset in ipso fortis calor, mordicaret ulcera. Non autem invenitur in ipso mordicatio aliqua. Constat autem omnibus, quod in ipso est virtus solutiva : quamvis etiam in ipso sit stipticitas. Confert etiam podagræ, et statim sedat dolorem more emplastri superpositus. Cum autem frequenter ponitur ejus
Humulusestherbalongissimahabensbrachiasicutvepres , etinvolyendosere - pitsuperplantasvicinas , etoperiteasetsuffocat : etbrachiacjusaculeataparvisutlanugoaculeis , etsuntasperaintactu , etsunttorta : ethabetpertotabrachiasuafoliatenuialataetasperasicutfoliavitis , nisiquodsuntdivisa , sedsunttri - anguliscomposita : ethabetfloremsic - cumalbumvergentemadcitrinitatem : etillenoncaditabipso , sedintraipsumcumgeneraturetmaturaturgranumejusvaldeparvulum , itaquodflosestetviceflorisetvicesiliquæseminis , quiflospro - ptersiceitatemsuamconservaturperlon - gitudinemmaximamtemporisinvirtutesua , itaquodvulgarisopinioestquodnumquamputrescit . Etestacutiodorisfortis , etestcalidusetsiccusdissoluti - vusviscositatumetincisivus , etconfor - tataputredineliquoresquibusmiscetur , sedgravatcorpus : ettotumquodestinusudeherbaista , estflosejus .
<--- Page Split --->
mire faciunt comesta, et permutant rationem ejus : etiam succus linitus super apostemata mamillarum, confert dolori matricis, et abscindit fluxum sanguinis ex ea. Est autem venenum quo et ratio permiscetur et memoria destruitur, et in insaniam convertitur homo. Sed est optimus cibus passeris semen ejus.
Qui autem in necromanticis student, trahunt characterem jusquiami pictum debere esse in homine, quando faciunt daemonum invocationes.
De jusquiamo.
CAPUT XI.
Jusquiamus Graeco nomine vocatur herba, quae longa et lata valde, et aliquantulum villosa habet folia, et circumposita triangulis, et sunt folia mollia in tactu, et in medio profert stipitem ramosum. Est autem trium colorum. Est autem albus, et hic habet colorem sanguineum. Et est rubeus, et hic habet colorem croceum. Est autem in eo humiditas unctuosa in semine, et haec disponitur in stipite ejus et ramis stipitis per longitudinem in theca dura aspera angulosa multum in superiori suo : et est in illa semen opertum cum scyphulo quodam, qui est etiam duritie minori quam sit testa vel lignum. Niger autem venenosus est, et similiter rubeus, sed non tantum. Albus etiam veneno non caret, sed tamen aliquando ministratur.
Est autem frigidus et siccus secundum omnes species suas : in operatione autem est stupefactivus et sua stipticitate abseidit-fluxum sanguinis : et sedat dolores percussivos : temperatus autem cum impinguantibus impinguat : eo quod coagulat sanguinem, resolvit duritiem testiculorum, et confert erysipelæ. Folia dor-
De lactuca, et asini lactuca, et lingua avis, et bovis, et arietis, et lilio, lente, lief, lupino, lappa, et lappatio.
Lactuca est herba lata habens folia, et est nota, et est frigida et humida : et humiditas sua est quasi media inter caules et atriplices et blitas : et non est in ea abstersio, neque stipticitas, neque solutio : eo quod non est salsa, sed quasi insipidatem habet commixtam parva dulcedine : et sanguis generatus ex ea, melior est eo qui generatur ex aliis oleribus : et quae nutribilior est, est quae est elixata : et illa quae non est abluta, melior est, quia. omnibus oleribus frigidis ablutio
<--- Page Split --->
addit inflationem : et est velocis digestionis : et quando datur inter bibendum, prohibet ægritudines ebrietatis : et illa quidem quæ est silvestris, in virtute est papaveris nigri : domestica affert somnum, et removet vigilias, et valet alienationi. Sed Galenus præcipit eam circa noctem sumi, et cum aromatibus temperari : sed multum comesta obtenebrat visum propter frigiditatem sanguinis ex ea generati. Semen ejus exsiccat sperma : et succus ejus stringit libidinem quæ oritur sumpto cibo, et prohibet pollutionem, et alia multa operatur.
LACTUCAASINIsimilisetlactucæveræinfoliis , sedfoliaejusradiciadhærent : etestpluspilosa , etaliquantulumplusadnigredinemdeclinans , etcolorradicisejusdeclinatadrubedinem , ettingitter - rametmanumtangentiscolorerubeo , etoriturinterrabonaetpingui , etestexsubstantiaaqueaetterrea , etestca - lidaetsicca , aperitiva , abstersiva . DixitetiamPlinius , quodinipsaestvirtusat - tractivaintantumquodextrahitsurculoscarniinfixos : mundificativaestcapitisetpalpebrarumethepatis , etprovocatmenstruaetinterficitembryonemvivum , etextrahitmortuumfetum , etconfertapostematibusdurismatricissupposita , velsedendoinaquaejus : etestresma - gisconvenienterprovocansmenstruaquamalia .
LINGUAAVISherbaestfolialongaha - b e n s , etanteacutasicutlinguaavis , etestcalidaethumida , etestconstrictivainfoliisetconsolidativa , etconferttre - moricordis , sedadditincoitu .
LINGUABOVISestherbalatahabensfo - l i a , etcannaejusplanaest , etramican - næejushabentfigurampedumlocusta - r u m : etcolorejusestcommixtusexvi - ridietcitrino : etsuperfoliaejussuntpunctainquibusfundanturspinæquæ - d a m , quæsuntsicutpiliexeuntesabeis : estautemproximaæqualitatiincalore ,
sedhumidaestaliquantulumsupratem - peramentum : tamenquidamdixeruntessefrigidamethumidam . Bonaautemestmelancholiæettremoricordis , etconfortativaestipsius , etlætificativainvinoministrata .
LINGUAARIETIS ( utdicitDioscorides ) estduorummodorum , major , etminor : etfoliamajorissuntlatiorafoliismino - r i s : etestcompositaexduabussubstan - tiisaquæetterræ : etexaqueitateinfri - gidat , etexterreitateconstringit . Fructusautemejusestsemen , ethocestsicciusquamfoliaejus , etminusinfrigidat . R a - dixautemejussicciorest , etfrigusejusminusquamsitstupefactioipsius , etsic - citasejusestinframordicationemipsius , etideooptimaestadulcera , etestsubti - l i s , ettuncpropriequandosiccaturetfrigidaestetsicca , utdicitGalenus , e t f o - liaejussuntconstrictivaetrepercussivacumaqueitatefrigida , etideojuvantcur - sumsanguinis : etsiccitasejus ( utdixi - m u s ) nonestmordificativa : ideoconsoli - datoptimeulcera : etadhæcnihilestmeliusea , etestaperitivapropterabster - sionemquæestinea . Incantatoretiamdicit , quodradixejuscollopueriappen - s a , impeditscrophulas : emplastrataetiamsuperelephantiam , prohibetaugmentumipsius , etfaciteamdetumescere : e t d e - coctioejusorecollutoexeaconfertdolo - ridentium , ethocidemfacitmasticataradixejus : etquodmirabilevidetur , sibibanturtresradicesejus , hocest , s u c - cusradicumejuscumquatuorunciisvi - n i , aliquandocurattertianam : etsiqua - tuorradicumsuccuscumquatuorunciisvinibibatur , aliquandocuratquartanam . Positaetiamsupermorsumcanisrabidi , valerediciturmultum .
LILIUMestherbamultaetlongahabensfoliaexradicesua , exquaegrediturcruslongumaltitudineduorumcubitorum ,velparumminus , velplus : etestfoliisvestitumquæsubtusextendunturincor - ticemejus : etideomaculosumestabs -
<--- Page Split --->
tractis illis ab eo : superius autem in crure illo producit flores multos, forte decem, et ad minus tres, qui coetilidonibus longis infiguntur cruri ejus, ac si sint ramuli quidam in quos crus in supremo dividitur : nec est siliqua viride et theca in qua flos generatur, sicut in papavere: sed ipsa floris folia a viridi transeunt in album colorem : et tunc flos aperitur ex parte anteriori. Flos autem habet folia sex, et in medio profert virgulam sicut clavus aut terminus : et illa stat in medio lilii, et est crocea : et circa eam stant breviores quaedam et debiliores virgulae omnes habentes croceos nodos molles : cum tamen folia lilii sint alba.
Componitur autem ex terreitate subtili, et ex illa habet aliquid amaritudinis : et ex aqueitate qua est aequalis complexionis. Est autem calidum et siccum, et radix ejus est abstersiva : et oleum ejus est vehementius subtile et lenificativum, eo quod flos ejus est subtilior sua radice. Radix etiam mundat faciem abluendo, et reddit eam, et removet contractionem rugarum. Folia autem et semen contrita, et cum vino emplastrata super herisipilam, multum conferunt. Radix etiam confert exustioni quaefit per aquam calidam : eo quod est exsiccativa et lenitiva et abstersiva cum aequalitate, et similiter folia decocta consolidant. Fit etiam ex radice ejus decoctio ad dolorem dentium : et quando decoquitur radix ejus cum oleo rosarum, non est ei aliquod par medicamentum ad dolores matricis : aperit radix ejus orificia haemorrhoidarum : et oleum ejus confert contra morsum venenosorum, et est tyriaca contra coriandrum et fungos, et extrahit fectum mortuum de matrice.
Lens est genus leguminis quod assumitur communiter pro cibo. Est autem herba ejus habens folia parvula ad modum orobi : et flos ejus est rubeus declinans ad albedinem aliquantulum, et profert costam unam brevem, in qua sunt
aliqua grana seminis ejus, et sugunt ex ipsa casea, sicut et facit cicer et ipsa.
Est præter domesticam lens silvestris, et hæc est mala usibus hominum. Est autem herba longa parva plurium stipitum : optima autem est quæ velociter maturatur, et est alba lata sicut sphæra fortiter compressa : quæ cum cadit in aquam, non denigrat eam : et oportet ut bene maturetur in decoctione.
Est autem in complexione aut æqualis caliditatis et siccitatis, aut parum declinans ad calorem : et ideo non infrigidat corpus. Est autem inflativa et composita ex virtute abstersiva et constrictiva, et facit videre somnia mala, et stipticitas corticis ejus est plurima et inspissat sanguinem, ita quod non permittit eum currere in venis : et ideo minorat urinam et menstrua, et generatur ex ea humor melancholicus, et ægritudines melancholice : et forte generat cancrum, et est mala venis : et multa comestio ejus facit lepram, et obtenebrat visum, et est difficilis digestionis, et mala stomacho : et quando miscentur ei dulcia, tunc mirabiles et magnas generat oppilationes, et ideo dulcibus non est miscenda, sed temperatur ita quod faciat bonum nutrimentum per ea quæ æqualia sunt, et tamen contrariarum dispositionum ad ipsam : et aqua prima in qua decoquitur, solvit ventrem : secunda autem aqua ipsius stringit eum. Lens autem silvestris est amara et provocat urinam et menstrua : quæ ambo stringit lens domestica. Plurima etiam alia præparata et mixta cum diversis medicinis facit.
LIEF (ut dicit Dioscorides) est duorum modorum herba, plana videlicet, et crispa. Plana autem habet folia draganteæ similia et parum minora : et habent in se diversa vestigia venarum : et radix ejus est unius palmi similis pistillo mortarii, et grana fructus ejus sunt citrina, et sicut uva. Crispa autem est in foliis sicut oliva. Plana autem propter similitudinem serpentariæ vocatur Lief ser-
<--- Page Split --->
pentis. Ambæ autem herbæ sunt calidæ et siccæ. Fortius autem quod est in hoc genere herbæ, est semen ejus : magis autem adjuvans in medicina radix ipsius.
Est autem aperitiva oppilationum, et incisiva humorum grossorum viscosorum : et in ipsa est abstersio : sed tamen in his crispum est fortius plano : facit autem spuere, et convenit asmati, et confert ulceribus et cancro : ex ejus tamen comestione generatur humor grossus. Crispa autem commovet coitum cum vino, et mundificat renes, et confert hæmorrhoidibus : et dicitur quod cum ex viis crispæ sumentur triginta grana cum aceto mixta aut vino, ejicit fœtum : et si sit ad modum glandis et supponitur, facit abortum : et forsitam arefactus flos ejus per solum odoratum facit abortum. Confricatum autem corpus per radicem ejus vipera non mordet : et multa alia operatur.
rum, quia provocat menstrua, et extrahit fœtum cum ruta et pipere tam suppositus quam bibitus, et multa alia facit.
LAPPA est herba latissimorum foliorum in humidis crescens : et inferiora ejus folia sunt latiora quam superiora, et in stipite brevi quem habet, profert nodum totum spinosum mollibus spinis quæ curvæ sunt aliquantulum, propter quod adhæret vestibus tangentium : et in illo nodo globoso est granum parvum et nigrum : et cibus est parvarum avium. Est autem frigida et humida valens secundum diversas præparationes medicorum.
LAPPATIUM autem acutum longa habet folia stricta, longiori stipite erectum, et est calidum et siccum, acutum habens saporem et mordificativum.
LUPINUS est genus leguminis compressæ figuræ sicut lens, et est amarum : et silvestre quidem est fortius in omni operatione sua quam domesticum, sed minus est in quantitate, et est granum calidum et siccum : est etiam stipticum fortiter : et lupinus amarus est abstersivus et resolutivus sine inordinatione : et si abluatur amaritudo ejus, est grossus. Universaliter autem est malus, et difficicilis digestionis. Generat humorem crudum ex eo quod non bene digeritur : quando autem cum bonis rectificantibus ipsum est conditus, tunc est plurimi juvamenti. Infunditur autem primo ut removeatur amaritudo ejus : deinde decoquitur : et pro certo medicinæ vicinior est quam cibo : subtiliat autem capillos, et abstergit pannos et morpheam et faciem : et tunc maxime quando decoquitur cum aqua pluviali donec dissolvatur. Farina autem ejus cum farina hordei sedat dolorem vulnerum, et confert igni Persico, aperit oppilationes hepatis et splenis quando decoquitur cum aceto et melle : confert etiam doloribus mulie-
<--- Page Split --->
autem radix lignea cineritia, et invenitur aliquando nigra. Est autem frigida et sicca : et radix ejus est fortior desiccativa, et cortex radicis est debilis. Est autem narcoticam habens virtutem, et habet lacrymam et succum : sed succus ejus est fortior succo ipsius. Est autem in mandragora masculus et fœmina : et mas quidem habet folia similia foliis bliti : sed fœmina habet folia sicut lactuca, sed asperiora aliquantulum, et habet virtutem constringendi et mortificandi. Hanc enim cum pueri invenissent, aliquando comederunt, et plures eorum mortui sunt : quibusdam autem eorum cito succursum fuit cum butyro et melle et vomitu : qui autem secundus est et membris mutilandus, bibat ex ea cum vino, et tunc dormiens secabitur sine sensu.
Dens autem elephantis coctus cum ea per sex horas mollescit, et obedit tangenti sicut molle. Maculae etiam fricatae de foliis ejus delentur : et de lacte ejus delentur lentigines, et pannus sine mordicatione. Radix etiam ejus trita cum aceto, et posita cum aceto super herisipilam sanat eam. Statim autem somnum inducit, et posita in vino inebriat vehementius : et hoc facit præcipue masculus : et illa habet folia albida, et non habet crus.
Multus autem usus mandragoræ : et odoramentum ejus facit apoplexiam, præcipue masculæ. Supponitur etiam aliquid de lacryma ejus, et educit fœtum, et semen mandragoræ mundificat matricem quando bibitur : et si misceatur cum sulphure quod ignis non tetigit, et sedeat super ipsum mulier, abscidit fluxum matricis. Lac autem mandragoræ solvendo educit phlegma et choleram : et cum puer parvus errando mandragoram assumit, accidit ei vomitus et solutio ventris, et fortasse moritur. Quæ autem perniciosa est quando sumpta est, antecedit mortem quam inducit præfocatio matricis in fœmina, et rubedo faciei, et exitus oculorum in omnibus, et tumor faciei
CAPUP XII.
De malva, mandragora, marmacara, marmorea, meli'oto, menta, mentastro, et marubio.
MALVA est herba habens folia sicut luna quæ anfitireos est, et sicut superficies quæ est portio major semicirculo, et circumferentia deficit ad coctilidonein folii : et habet crura sua longa super terram expansa. Florem etiam habet albidum in modum pyramidis formatum, qui hoc habet proprium, quod inclinatur ad solem ubicumque fuerit, in mane quidem ad Orientem, et in sero ad Occidentem, et in meridie stat erectus : et hujus causa est, quod est subtilis substantiæ humidæ humore subtili, qui cum extrahitur, et inclinatur ad eam, et alia pars inflectitur super partem contractam : et hoc est idem in pluribus floribus. Est autem frigida humida mollificans et laxans, et supposita (ut dicunt) statim ejicit fœtum.
MANDRAGORAestherbacujusradixla - brovocatur : etestradixmagnahabenssimilitudinemcumformahominis , utdicitAvicenna : etideoetiammandragovocatur , quodsonatimagohominis . E s t
<--- Page Split --->
sicut esset ebrius. Cura autem est cum butyro et melle et vomitu, sicut diximus. Habet autem mandragora poma quaedam quae trita et oleo communi mixta decoquuntur : et quod postea inde colatur, est oleum mandragoratum, et multa operatur alia a dictis secundum diversas medicorum praeparationes.
Marmacara est herba communium foliorum : et flos ejus declinat ad viriditatem sicut facit flos lilii antequam aperitur, et est boni odoris aromaticus. Est autem secundum Damascenum calidior quam majorana, et est sicca et in effectu est subtilis resolutiva, sedativa ventositatum, aperitiva oppilationum phlegmaticorum, et inebriat velociter cum ponitur in vino, et multum gravat caput, confortat autem stomachum, et aperit oppilationes viscerum, exsiccat humiditatem stomachi, et confortat viscera.
Marmorea autem herba est, cujus succus si bibatur ab aqua secundum quod testantur magorum praestigia, idem illud faciet et dicet, quod fecit et dixit : sicut basilicon ramus, et habet odorem acutiorem et sicciorem : et tamen profert folia de radice sua, sed stipitem parvum sicut basilicon. Mures autem insidiantur radicibus ejus, quasi quaerant in ipsis aliquid juvamenti.
Est autem herba calida et sicca : in operatione autem subtilis et aperitiva et resolutiva cum fortitudine : et oleum ejus est calefactivum et subtiliativum et acutum. Aqua etiam ejus linita post ventosas super locum ventosarum prohibet albedinem ipsius : confert oleum ejus paralysi declinanti per collum ad dorsum, et decoctio ejus confert in principio hydropisis, et alia multa operatur bona studio medicorum praeparata.
Mellilotum est herba, et flos ejus proprie mellilotum vocatur, in quo est figura lunaris : et ipsa herba habet folia fere sicut folia trifolii : sed sunt parva, et
crura ejus sunt longa, et habet duritiem, tamen cum quadam raritate substantiae sue : et est aliquantulum flos ejus declinans ad albedinem, cum tamen sit croceus. Invenitur tamen ejus quaedam species albi floris, et sapor ejus est amarus, et odor ejus, licet a principio sentiatur debilis, tamen confortatur, et est aromaticus. Est autem calidum et siccum et pro certo compositum est ex substantia frigida, et ex substantia calida, sed caliditas est dominatior frigiditate sua : et propter hoc dixit Dioscorides, quod esset aequalis in calido et frigido : in effectu autem est parum s tipicium cum resolutione : et ideo bene digerit : et sicut dicit Dioscorides, est liquefactivum superfluitatum, et subtiliativum, et confortativum membrorum. Confert etiam multis infirmitatibus secundum praeparationem medicinalem.
Menta est herba nota ad rubedinem declinans sicut originarum in stipite, et aliquando est viridis : sed quae in aquis nascitur, rubet in foliis et stipite. Est autem calida et sicca, et propter locum suae generationis est in ea humiditas superflua, et est subtilioris substantiae inter omnia olera quae comeduntur. Florem autem suum incurvat ad latera : et hoc habet proprium menta, quod sata inter olera, et praecipue inter caules, prohibet generari ab oleribus animalia noxia.
Est autem in ipsa virtus calefactiva et stiptica. Et hoc habet, quod si frusta ipsius ponuntur et dimittuntur in lacte, non caseatur lac : et cum succus ejus bibitur cum aceto, abscindit cursum sanguinis ab interioribus.
Mentastrum autem non est simile mente, nisi in figura foliorum, sed est multo magis ea : et stipes ejus est quadratus : nec est in eo aliquid ponticitatis sicut in menta.
Et in mentastro quidem est calefactio et resolutio et desiccatio impediens operationes corporis naturalis : succus au-
<--- Page Split --->
tem mente cum melle instillatus auri, fugat dolorem ipsius, et prohibet sputum sanguinis et fluxum, et coagulationem lactis in mamillis modo emplastri superposita, et sedat mamillarum apostemata, confortat stomachum, et calefacit eum, et sedat singultum et digerit, et prohibet vomitum phlegmaticum et sanguineum : ajuvat autem ad coitum propter inflationem et humiditatem hortulanam quae est in ipso, et hoc non est in mentastro : et oppilat vasa spermatis : et quando menta cum succo suo supponitur ante horam coitus, impedit impraegnationem : et confert morsui canis rabidi, et propriam ad hoc habet virtutem : sedat etiam passionem cholericam quando frusta ejus bibuntur cum granis granati.
De napone, napello, napello Moysi, nasturtio, narcisco, nenufare, nigella, et nepita.
MARUBIUMestherbaquæalionomineprassiumvocatur , ethabetfoliahispidarugosaferesicuturticam ö r t u a , etestduorummodorum , marubiumalbumvi - delicetetnigrum . Albumestinfoliisquasirespersumtenuissimopulvereal - bosicutatriplex : nigrumautemfu - scumsinetalirespersione . Estautemcalidumetsiccuinclarificansvoces , etmundanspectus , ethabetvirtutemcon - trahæmorrhoidasinflatas , etadaliamul - tapræparaturamedicis .
Napo est radix quæ comeditur, et est longa, et olus ejus est fere sicut rapistrum : sed náponi est radix longa, et rapæ est radix circulariter in superficie terræ diffusa. Est autem napo in figura pyramidis, et folium in cruribus habet aliquid rubedinis, et est inflativum multum : et ideo movet ventrem.
Sed NAPELLUS est napo marinus in littore maris crescens, et est venenum pessimum et perniciosum, quod in summo caliditatis est et siccitatis. Linitum autem delet maculas cutis, et cum in potum sumitur, rectificatum studio medicinæ, valet contra lepram. Est autem venenum homini bibenti ultra dimidiam unciam : et, ut puto, minus hoc interficit hominem : et quod admiratione dignùm est, quod mus quidam parvulus pascitur, et invenitur juxta ipsum, et ille mus est tyriaca contra venenum napelli : sed omnium confectionum medicinalium nullà restitit ei nisi diamuscus : coturnices
<--- Page Split --->
autem cibantur napello, et non moriuntur.
NapellusautemMoysi ( utdicitJoan - nesDamascenus ) estherbaquæjungiturnapello , etcujusstipesnonexaltaturinaltum : etdicit , quodesttyriacacontranapellum : etquidquidoperaturbonina - pellusindelendismaculisetconferendolepræ , hocetiamoperaturnapellusMoy - s i . Avicennaautemdicit , quodnapellusMoysinonestplanta , sedanimalquod - damquodnasciturinnapello , etmoriturinipso , etesttyriacacontranapellumsicutetmusquipascituripso . Moysiau - temdicitur , eoquodMoyseshujusnatu - ralemvirtutemdiciturinvenisse . Deletautemmaculas , etconfertlepræ , etesttyriacaetiamcontraomnevenenumvi - p e r æ .
corpori, et abstergit et lavat et exsiccat : ipsa autem herba delet morpheam et pannum et desiccat vulnera, et facit ea vehementer : et cum bibuntur ex eo quatuor unciae cum aqua mellis, ejicit fectus mortuos et vivos, et alia multa operatur.
Nenufarestherbaaquaticalatissimumhabensfolium , insuperficiestantiumaquarumnatans , cujusflospropriene - nufarvocatur , etestduorummodorum , croceus , etalbus : etideoquodaquati - cusest , vocaturaquibusdamcaulisaquæ , etgranumejusvocaturgranumsponsi . RadixautemIndicinenufarisinmultishabetoperationesmandragoræ , etcumduplicissitcolorisradixejus , albividelicet , etnigri , fortiusestquodhabetradicemalbam . Estautemflospræcipuefrigidusethumidus .
Nasturtiumautemestherbacommu - nisquæinterciboshominumest , e t h a - betfoliadivaricataminoraquamabsin - thium , etvirtusejusestsimilissinapietseminiraphaniconjunctis .
Habetautemacuitatem , etestcalidumetsiccum : estautemresolutivumetma - turativumcumlenitate , etexsicatpu - tredinemvacuiventris . Retinetautemcapilloscadentesbibitumetlinitum . C o n - fertetiamapostematibusetcarbunculiscumaquaetsale : etcummelleeradicatignempersicum , etconfertomnimollifi - cationinervorum : mundatpulmonem , etconfertasmatipropterincisionemip - siusetsubtiliationem , etcalefacitstoma - chumethepar , etconfertgrossitieisple - n i s : tamenestmalumstomachopropterinordinationemsuam : augetcoitum , etmultiplicatmenstrua , etejicitfetum : sedtamensinonteraturetconfringatur , retinetipsum . Confertetiampuncturævenenosorum , etmultaaliaoperaturdi - ligenterpræparatum .
Narciscusestherbasimilisinfoliisnardoaliquantulum , cujusradixestex - tractadeprofundoeorumquæinfixasunt
Præparaturautemamedicisradixcontramorpheametulcera : sedetaffertsomnum , etaufertdolorescapitisfrigi - d o s : sedcumhocdebilitatcaput , minuitpollutionemetdesideriumcoitus . cumdeipsobibiturdrachmadesyrupodepa - pavere , etcongelatsperma , etmaximeradixejus . Syrupusetiamejusconfertfebribusacutis , etestvehementisex - stinctionis .
Nigellaestherbanotaquænasciturinfrumento , parvisfoliis , longocrure , etviridietlanuginoso , rubeoflorequiexitdesiliquaviridisicutexitrosa , etfiguraflorisejusestpyramidalis : intrafloremautemconcrescittestatenuisval - deetdura : etinillasineordinestatsemenejusnigrum , sicutsemenrosæestsineordineinthecasua . Sedte - steumestistudvasseminis , quodnonestvasseminisrosæ , etestvaldefrangi - bileettenue .
Estautemcalidaetsiccaincisivaetabstersivaetresolutivaventositatumetinflationum . Ultimoabscinditverrucasinversas , etcolorempallidum , etmor - pheam : cumacetoresolvitapostemata
<--- Page Split --->
dura. Confert colica et capitis doloribus : et decoctio ejus cum aceto confert doloribus dentium, ore ex ea colluto, et proprie cum ligno pini confert doloribus oculi et matricis, diversis praeparationibus praeparata secundum artem medicorum, sicut traditur in simplici medicina : suffumigatio autem ex ea facta interficit vermes venenosos. Fullones etiam quidam tradunt, quod farina ejus lavat albissime et mundissime laneos, sicut herba quae vocatur borith.
NEPITAM dicit Plinius esse herbam quae fortissima est in deoppilando et confortando : sed cum m ulto tradita sudorem facit. Fabulose etiam traditur quod de ea imprægnantur catlæ.
CAPUT XIV.
De origano, hordeo, orobio, orpino, et oximine, et oculo porci.
ORIGANUMestherbarubentemhabensstipitem , folianonmagnaferesicutba - siliconmajus , floremrubeumetgranumsuumprofertjnmodumcoronæ . Virtu - tesautemejussuntsicutvirtuteshyssopidomestici : etestodorejusmultumacu - t u s , sedfortiussilvestrequamhortense .
Est autem calidum et siccum, et est resolutivum et carminativum et subtiliativum et adustivum aliquantulum, et est vehementis abstersionis : et in ipso est acuitas. Est etiam bonum concavitati dentium, confert doloribus ancharum, masticatum sedat dolorem dentium, et sanat fluxam gingivam, propter adustivam suam virtutem, confert hepati et stomacho, provocat urinam et menstrua, et interficit ascarides.
HORDEUMestgranum , cujusherbaestcalamuscumnodis , sicutetcalamialii : sedcalamusejusestgrossioretlatiorisfoliiquamalicujusalteriusbladi . Spicaautemestspinosa , quiainquolibetgra - n o . Estautemlongissimaspicaæqualismagnitudinispertotamlongitudinemsuam , etsuumpropriumestgrananonhabereinsiliqua : sednudastantinspi - casuaquodlibethabenssuamsedemperquamtrahitnutrimentumacalamosuo . Estautemgranumalbummagnumlonguminutraqueparteacutum : sedsuperiusestacutiusproptercaloremquiexspiravitsuperiusinlineamlongamspinalem : etcortexejusestalbusdurusgrossusproptersuiterrestreitatemmate - rialem , etdecoctionemcaloris . Inipsaautemestfarina , etnonestitasubtilissicutfarinæaliorumgranorum , sedestgrossioretgrossioriscommixtionis .
Dicit autem Avicenna, quod siligo est species hordei præterquam in cortice : et forte dixit hoc propter ventositatem quæ est in utroque : sed in aliis non habet similitudinem, nec in figura, nec in sapore.
Est autem granum hoc frigidum et siccum, et in ipso est abstersio : et ejus nutrimentum minus est nutrimento tritici. Aqua autem hordei est nutribilior quam substantia ipsius. Aqua autem siliginis est humidior quam hordei. Omnis autem aqua siliginis et hordei est inflativa : tamen potus melior nullus invenitur infirmis quam hordei aqua. quæ ptisana vocatur : quia humectat arefacta, et exstin-
<--- Page Split --->
guit incensa, et restaurat deperdita, et confortat debilia in infirmo : et in emplastris diversis utilis est hordei farina : et tamen aqua ejus est mala stomacho propter frigiditatem, et ad alia multa præparatur a medicis.
eumdem colorem. Folia autem habet parva et stricta, et profert florem in theca valde fusca : est autem siccus et calidus temperate.
OROBIUMestherbaquæaquibusdamvocaturviciaavium , ethabetfiguraminfoliocrureetanchisviciæ , etinfloresi - militer : sedtaxaseminisejusnonestadeolongasicutviciæ , etvaletcontravenenum . Estautemdelectabilissimuspastusboum , itaquodboscumjucundi - tatecomeditipsum : propterquodHera - clitusdixit , q u o d « sifelicitasessetinde - lectabilibuscorporis , bovesfelicesdice - remuscuminveniantorobiumadcome - dendum . »
CAPUT XV.
ORPINUM est herba quæ communiter crassula vocatur: habet autem folium quasi mentastro simile, et est in quantitate mentastri, frigida et humida existens, quæ circa augem solis collecta, hoc est, in vigesimo gradu Geminorum, vel parum ante, vel post abscissa, diu erigitur suspensa in aere sine terræ nutrimento: et sicca etiam parte una convalescit in altera si plàntatur: et hoc contingit propter viscositatem humidi sui naturalis, ex quo spiritus vitalis honde facili exspirare potest. Valet autem calefactioni hepatis, et infrigidat vehementer, et obscurat visum, et abscinditur in am et menstrua, et impedit coitum, et minuit pollutionem.
OXIMENestherbaquædamquæsista - timdumseminaturperfundatur , pullulatcito .
OCULUSPORCIestflos , quifloscampivocaturcrescensinaltislocissiccisjuxtavias , habensradicemdelectabilem : p r o - pterquodcomeditur , etaporcisinpa - stumeffoditur , ethabetstipitempar - vumaltum , incujuissupremoestflosru - tilansipsemultum , etexsiccatusretinet
Depsillio , portulaca , polio , porro , p i r e - t r o , pipereaquæ , petroselino , peonia , pastucolumbæ , pedelocustæ , pedecorvi , papavere , pentafilon , pulegio .
Psillumestherbacujussemenpsil - liumvocatur , etestduorummodorum , æstivumvidelicet , ethyemale . Meliusauteminhocgenereseminisestmagisgrossum , quodinaquasubmergitur : estautemfrigidumethumidum .
Valetautemcontraapostematacalidaetfornicam , etherisipilamcumaceto : lenitetiampectus , etejusnucilagocumoleorosaceoconfertcholericæsitimul - t u m : quodautemmirabilevidetur , e s t , quodidquodfluitexipsoadpondusduarumunciaruminvolutuminoleoro - saceo , stringitventrem , etconfertdysen - teriæpræcipuepuerorum : etineodemponderemucilaginosumipsiusetipsamucilagoinvolutuminoleoviolaceo , s o l - v i t : bibitumautemsedatfebriumin - flammationem . Adhucautempositumin
<--- Page Split --->
sacculis lineis in aqua frigida, linguam aspersam prius rasam conservat ab asperitate, et positum sub lingua sedat sitim. Adhuc autem ipsum est in quo servatur camphora ne evaporet : et in hoc convenit cum semine lini.
Portulaca est herba quae crura sua expandit super terram, habens folia valde spissa similia in figuris foliis perforata, et succus ejus est viscosus. Est autem frigida et humida.
Est autem in ipsa stipticitas, et resistit fluxui sanguinis multum et choleræ resistit vehementer. Ea etiam confricantur verrucæ, et eradicat eas proprietate suæ speciei, et nulla qualitate quæ sit in ea delet stuporem dentium si masticetur ab eo qui habet stupidos, eo quod lenit asperitatem : nimius autem usus ejus facit pannum in oculo : confert stomacho et hepati inflammatis : sed dejicit appetitum cibi : abscindit desiderium coitus, tamen in complexione calida et sicca addit in coitum : et si assetur portulaca et comedatur, abscindit solutionem ventris, et confert febribus acutis.
Polumquidemestherbasimilitudi - nemhabensfruticis , etquædamspeciessticadosest , etestmajusetminus : sedminusestacutiusetamarius : etsuntineothyrsietflores , etipsumestpilosumalbumdeclinansadcitrinitatem , etusqueadmensurampalmiaterraesttotumplenumsemine : etejuscaputestsicutsphærapilosaalbispilisgravisodoriscumquadamaromaticitate : etestipsiusquædamamaritudo , præcipueinminoriquodestmontanum .
Est autem utrumque calidum et siccum : est autem subtilitativum et aperitivum oppilationum intrinsecarum, consolidativum plagarum et ulcerum. Et licet universaliter sit malum, stomacho tanen confert, spleni, et icteritiae nigrae et hydropisi, et provocat ventrem et urinam, et confert ascaridibus valde, et valet contra venenum.
Polupodiumautemnonestherbavelaliquidherbæ , sedlignum .
Pornumestherbanota , quæinterrahabetcaput , exquodivaricatradices , etemittitfolia . Radicesautemhabetutpilos , etfoliaintensæviriditatisetfuscæ ,sicutacidum , exmediocapitisinferiorisemittenslongumstipitem , quiproptermultumspiritumipsiussuperiusestcon - cavum , etacuitursuperillamconcavi - tatemsicutpyramis , cujusacutumlongeabasiproducitur , etinconcavoillosuumsemeninmodumsphærægeneratur , ettuncincroceitatemconvertitur , etsti - pesejuslignescit , etaperiturconcavumcjus , etdeciditsemperparsacuta , etsemenegrediturdivaricatum , itaquodquodlibetgranumseminiscumsuasiliquahabetspecialemcoctilidonemadstipitemacsisintclaviquidaminfixiinstiptemincapitibusrotundissursumporrectis .Habetautemhocporrum , quodfolianonhabetconcava , cumfereomniaaliasuisaporisconcavahabentfolia . Omneau - temgenushujussaporiscrescitextuni - cisquibusdam : etidquodcompetitusi - bushominum , estparsalbaquæestsubterra : eoquodillaalbaestfrigiditateter - ræethumoretemperata : superiorenimparsfoliorumviridisvaldeestacuta , etacris , itaquodexcitatlacrymasetodora - taetcomestadiu . Estautemcalidumetsiccum , etexcitansetgeneranschole - r a m .
Estautemsilvestreporrum , ethocca - lidiusetsicciusestquamhortulanum .Gravatautemcaput , etfacitvideresom - niamala , etcorrumpitdentesetgingi - v a s , etmaximecinisejus .Comestumautemabanimalibovevelovetotamimmutatcarnemejusinsuumsaporem ,itaquodsituncinterficiatur , totacarosapitporrum . Siautemvaccacomedatipsum , etiamlacvaccæhabetsaporemporriperduosdiesadminus : proptermordicationemautemipsiusestnocivumstomachoetinflativum : etideooportetutduabusaquiselixetur . Estautemtar -
<--- Page Split --->
dæ digestionis, provocat urinam et menstrua, et commovet coitum, et maxime semen ejus torrefactum, licet noceat renibus et vesicae.
PIRETRUM est herba longo crure etiam parvo, et acutis foliis adhaerentibus stipiti suo, et est nota, cujus radix habet quantitatem digiti. Est autem calidum et siccum, et est acuta mordicans linguam. Extrahit autem phlegma masticatum, et virtus ejus est adustiva : et cum ex eo cum oleo abstergitur corpus, extrahit sudorem, confert mollificationi nervorum antiquae : et ipsum et oleum ejus cum ipso fricatur corpus, et ungitur vehementer, aperit oppilationes colli et narium : et ejus decoctio confert dolori dentium frigido : et decoctio ejus in aceto si teneutar in ore, confirmat dentes motos.
PIPER AQUE est olus quod in aqua nascitur, et habet saporem piperis, et calefacit, sed minus quam piper, et multas habet piperis virtutes.
PETROSELINUM in multis habet figuram et virtutem apii, nisi quod costae et folia ejus sunt minora. Est autem calidum et siccum, plus medicina quam cibus : confortat digestionem, et provocat urinam, et confert contra lapidem tam ipsa herba quam radix et semen ejus.
PEGNIA est herba quæ in aliquo similis est in foliis suis foliis ellebori, et est mas et fæmina, sed fæmina habet latiora folia et costas foliorum quam masculus. Educit autem multa folia alta et erecta de radice una, et illa sunt valde rubicumda quando primo pullulant, et in hoc convenit peonia cum levistico. Deinde paulatim tendunt in virorem secundum quod magis incrementum accipiunt per processum temporis. Habet autem hæc herba in utroque sexu florem valde rubicundum latis foliis plus quam rosa, et profert ipsum in theca rotunda quæ est fere sicut theca floris nenuñari : et hoc
aperitur in quatuor partes, et emittit florem, et ipsa curvatur versus stipitem ex siccitate : et tunc in flore crescit theca aliqua oblonga, in qua fit semen, et hoc est grana nigra lucentis nigredinis, quæ cum maturata sunt, theca se aperitur, et est interius rubea : et tunc decidunt grana. Hæc autem herba habet radices grossas ad quantitatem digiti, quæ habent stipticum saporem : et fæmina dividit radicem in multas divisiones et stipitem similiter. Si tamen stipitem habeat : quoniam stipes ejus videtur esse costa foliorum ejus, et dividitur superius costa potius in folia quam folia adhæreant ei : et hoc commune est pluribus herbis : et ideo ut ista fluunt folia sicut arbores.
Est autem herba calida et sicca vehementer, et sunt in effectibus ejus exsiccatio, et stipticitas cum resolutione, aperitione, subtilitate, incisione, et abstersione : et quando masticatur una hora, apparet post eam acuitas ad stipticitatem declinans. Abstergit autem vestigia nigra in cute, confert podagrae : confert etiam epilepsiae, adeo quod collo suspensa grana seminis ejus compertum est multum valuisse. Isaac autem Judæus dicit, quod suffumigatio facta ex seminibus ejus, confert dæmoniacis et epilepticis, et sanat eos fructus ejus, et bibitus cum melle rosaceo confert multum. Bibita etiam quindecim grana ipsius cum mellicrato multum valent contra incubum. Semen etiam ejus confortat stomachum : et radix ejus valet ictericis, et aperit oppilationes hepatis : amplius radix decocta et bibita cum vino ad quantitatem amygdali mundificat et educit superfluitates fætorum, et plures habet alias operationes.
PASTUS COLUMBARUM vel camelorum dicitur herba cujus semen columbæ quærunt, et camelì herbam. Est autem herba habens grana sicut myrtilli, et in virtutibus etiam est propinquum eidem. Sed in colore est magis cinereum, et medulla grani decorticati assimilatur in colore et gustu lenti decorticatae, in qua est ali-
<--- Page Split --->
quantulum dulcedinis. Est autem calida et humida. In operatione autem subtilis est, et est venenum omnibus vermibus venenosis, et decoctio ejus dernigrat capillos.
Pes locuSTe est herba similis oleri jameno. Datur autem in cibum extenuatis, et confert multum, et contra febres habet effectum crysolocannæ.
Pes corvi habet similitudinem pedis corvi propter scissuram foliorum ejus, et habet florem croceum lucentis croceitatis. Confert autem solutioni antiquæ radix ejus decocta : et dicit Plinius, quod confert colicæ et efficit operationes hermodactyli absque nocumento.
Papaverestduarumspecierum , h o r - tensevidelicet , etcampestre , etestal - b u m , etnigrum : sedmeliusetsaniusestalbum . Habetautemfoliumlatum , etcruslongum , inquosuntcapitasua . Habetfoliumvariumexrubeocoloreetalbescentealiquantulum , ethabetfloremmagnum , etprofertipsumsubfructusuo , etproferteuminsiliquaquæaperiturexpartecrurisejusetcaditfloreaperto . Sedcampestrehabetfloremtotumrubicun - d u m : incapiteautemsuohabetthecasordinatasmultaspercircuitum : etcostacujuslibetthecæincipitincruresuopervenamunamalbidam , etterminatursu - perius : etcumomnesvenæibiconve - niunt , faciuntsuperficiemcircularem , auttotdivisioneshabentem , quotsuntvenæcapitis , ethocinduratur , minusta - menquamtesta , sedplusquamcruspa - paveris . Inthecisautemillishabetsemi - nasuaquæsuguntdethecisillis : etcumcadit , implentmediampapaverisconca - vitatem , etsuntseminarotundanonom - n i n o , sedhabentiaquasipuncturamquamdaminparteuna .
tum sunt glutinativæ : et nigrum papaver cum hoc est ingrossativum, et est quoddam papaver marinum, cujus anterior pars est sicut cornua tauri : et hoc est abstersivum et incisivum. Flos autem campestris papaveris mundificat vestigia ulcerum in oculis animalium : est autem nigrum præcipue somniferum et stupefactivum, et alias multas operationes in corpore humano habet. Est autem papaver zizania avenæ, et adurit eam et exsiccat trahendo nutrimentum ejus a radice ipsius. Quid autem sit avena, notum est omnibus hominibus habitantibus in sexto et septimo climate : quoniam est species bladi, de qua fit panis, et conveniens cibus equorum.
PentafilonGræconomineestherbaquæLatinevocaturquinquefolia : eoquodquinqueetquinquefoliasimulha - betcircanodumunum , etestfortisex - siccationissineacuitateetadustioneetmordicatione , etvaletadfluxumsedan - dumquandofitexeoemplastrum , e t d i - versisvaletapostematibus . Foliaejuscumvinobibitavalentepilepticisquandotrigintadiebusfueritpotiocontinuata . Succusradicisvaletcontradoloremhepa - tiseticteritiamcumbibiturperaliquotdiescummelleetsale . Confertetiamsolutionihæmorrhoidarum , similiterde - coctioradicisejus . Succustamenradicisejusestmedicamenperniciosum .
Pulegiumestherbaparvaquæexpan - ditursuperterramfoliolisquasifoliismajoranæ , etodorearomaticoquiacce - ditadodoremhyssopi , etestcalidaetsicca , etpastusbonusovium , etattra - ctivapernaturamsuam . Estautemdis - solutiva .
<--- Page Split --->
eadem figura, et est sapor ejus acutus. Flos autem ejus est croceus, et fructus ejus est semen, et hoc est fortius quod est in eo : et deinde cortex, et postea folium, et deinde caro radicis ejus. Silvestris etiam fortior est quam domesticus. Magis autem temperatus in hoc genere est elixatus.
Est autem calidus et humidus : generat ventositates, sed semen ejus solvit eas : et idem fere est in semine radicis et rapa, et est in eo subtilitio fortis et proprie in semine ejus : elixatus tamen est nutribilior, et nutrimentum ejus est phlegmaticum et paucum, et in ipso est substantia putrescens velociter. Facit autem nasci pilos in allopitia si miscetatur cum farina lolii cum melle. Emplastratus diminuit maculas, et vestigia plagarum, et multiplicat pediculos in corporibus. Semen autem ejus cum aceto eradicat cancrum integre et impetiginem. Nocet autem capiti et dentibus et palato et oculis. Dicit tamen Bemuesange, quod folia ejus acuunt visum. Elixatus autem confert praefocationi factae ex fungis mortiferis. Est autem malus stomacho, faciens eructare : et post cibum lenit ventrem, faciens cibum penetrare : ante cibum autem facit cibum natare, et non quiescit : et ideo de facili facit vomitum. Semen autem ejus cum aceto facit nauseam, et similiter semen rapa. Aqua ejus est bona hydropisi : contra morsum viperae valet : et si ponatur frustum ejus super scorpionem, moritur : et ideo dicit Democritus, quod « qui habet manum infectam maturato semine rafani, sine suo nocumento tractat serpentes. » Hermes autem tradit in alchimicis, quod « si succus rafani misceatur succo lumbricorum terrae concussorum, et per pannum expressorum, et in ipso exstinguatur gladius, ferrum sicut plumbum incidet gladius ille. » Apud nos etiam mamacus rafano concusso cum succo ligato super caput ejus rasum infra triduum recipiet beneficium sanitatis.
Risum est granum, quod habet cala-
De radice, rapa, et rafano, riso, et ruta, et rubea tinctorum.
RADIX est speciale nomen herba, cujus radix est valde magna : et ideo antonomastice radix vocatur, et est figurae pyramidalis : et olus ejus sicut rapistrum, et sapor radicis ejus est aliquantulum acutus, sed non sicut sapor rafani, et est inflativa valde calida, et juvans digestionem post cibum.
RAPA est herba. Radix ejus fere tota est in superficie terrae sicut spharea compressa, et olus ejus sicut rapistrum, et tam rapa quam olus sunt aliquantulum rubea, et suntfrigida et humida valde inflativa, nisi in decoctione regantur per effusiones aquarum in quibus primo bullit. Est autem mollificativa ventris.
RAPANUS autem in hoc genere fortius est : sed tamen quod nos dicimus rafanum, Graeci radicem dicunt : et est radix major et longior ea quae communiter radix vocatur, habens folia longa et lata erecta, non sparsa super terram, majora satis quam enula campana, licet sint in
<--- Page Split --->
mum similem calamo hordei, et spicam et folium similiter, et est altitudine æquale sibi. Sed gramum risi est fuscum paleare, parum oblongum compressum ex rotundo columnali.
Est autem calidum et siccum, sed siccitas ipsius manifestior est quam caliditas : verumtamen calidius est frumento, ut dicunt quidam, et nutrimentum praebet declinans ad siccitatem. Magis autem et melius nutrit quando decoquitur cum lacte et oleo amygdalino, quia tunc removetur ab eo exsiccatio et constrictio : et proprie tamen infunditur nocte una in aqua furfuris. Est autem ex eis qua tarde infrigidantur, et est in eo abstersio. Decoctum vero cum aqua stringit ad aliquem trium, et efficit augmentum in spermate quando in aqua decoquitur : stringit autem maxime quando frigidatur in suo cortice destructa aquositate sua, et proprie quod infundatur in aqua furfuris, est in quo destruitur siccitas ejus.
gori febrium comestio ejus, et inunctio olei ejus resistit venenis : et bibat qui timet ne in potu sumat venenum et pungatur a venenosis, pondus unius unciae de semine ejus cum foliis suis cum vino, et proprie si bibitur cum nuce et bolo contritis omnibus et commixtis. Multum autem de ipsa sumere et maxime de silvestri est perniciosum. Plurima autem alia facit diversis præparationibus medicorum præparata.
RUBEA TINCTORUM est herba potili saporis tingens in ruborem, quae abstergit cum æqualitate, et ponitur super impetiginem, et sanat eam, et cum aceto linitur, et super morpheam albam et sanat eam, et mundificat cutem ab omni vestigio, et tantum provocat urinam, quod quandoque sanguinem mingere facit, et quando supponitur, provocat menstrua, et ejicit fœtum, et plura alia facit.
RUTA est herba nota, cujus folia sunt sicut thyrsi, ut quidam dicunt, et sunt viridia hyeme et æstate, flos ejus est croceus, et semen ejus ex quibusdam globulis habentibus quatuor partitiones, et crus ejus lignescit, et efficitur aliquando arbor satis magna. Est autem amara valde et domestica et silvestris. Sed silvestris est vehementioris nigredinis. Convenientior autem erit domestica quæ apud ficulneam plantata nascitur.
Est autem calida et sicca : et est incisiva, resolutiva, carminativa, mundificativa venarum, ulcerativa, et stiptica, et delet morpheam cum vitro posita super eam, removet odorem alliorum et ceparum, resolvit apostemata, et maxime gumma ejus bibita confert paralysi, emplastrata ipsa etiam acuit visum, et proprie succus ejus cum succo fœniculi et melle collyrio facto ex ea aut comesta : digerit etiam et facit appetitum cibi, et confortat stomachum, et confert spleni, exsiccat sperma, et abscindit ipsum, et dejicit desiderium concubitus : confert ri-
<--- Page Split --->
sapore est dulcedo cum acuitate et amaritudine.
Calida autem est et sicca, et est resolutiva attractiva sanguinis ad exteriora et superfluitatum similiter, et est adustiva, subtilitativa, humorum grossorum incisiva plus quam calefactiva, et ipsius acetum confortat corpus debile, et acquirit ei sanitatem, et confirmat dentes motos, et confert fœtori oris, et ejus comestio acuit visum. Incantator autem dicit, quod si suspendatur super eum qui habet splenem durum quadraginta diebus, liquefaciat splenem, et confert hydropisi, et icteritiae, et provocat urinam et menstrua, ita quod etiam provocat abortum. Dicit autem incantator, quod si suspendatur super portas, prohibet introitum venenosorum, et est contraria venenosis, et interficit ea.
SQUINATUM est herba habens florem qui et squinatum vocatur, et est duorum generum, campestre et aquaticum, et venit de Arabia, et una non habet fructum, altera habet fructum nigrum. Campestre autem Arabicum rubeum fortis odoris est melius in genere illo. Flos autem ejus aliquantulum declinat ad rubedinem : et cum funditur, fit purpureum mordicans linguam, et adurens eam sua acuitate.
SANDIXestherbatinctorumrubeamha - bensradicem , etfoliaforesicutlactuca , nisiquodstrictiorasuntetacutiora , etsuntleniaplana , etcommoliturrotaden - tatasupereamcircuente : ettuncadhæ - returadtincturamperglobulosconfectaetarefacta .
SQUILLA est herba quæ vocatur cepa muris, eo quod interficit mures, et ejus folia sunt sicut lilii, et est pungitiva acuta fortis, et decoctio et assatio ipsius frangunt ejus fortitudinem. Cum autem assata est, tunc forma ipsius est sicut forma persici, et calor ejus citrinus declinans ad albedinem : et quædam species ipsius est venenosa mortalis : et quidam putaverunt eam esse napellum, et erraverunt. Quæ autem bona est boni odoris splendida, in cujus
Est autem frigidum totum, et ejus radix est vehementioris stipticitatis, et ejus flos calefacit parumper. Quidam autem dicunt, quod sit calidum et siccum, et est stipticitas in ipso : et ideo confert flos ejus fluxui sanguinis ex quacumque causa fit : et ejus radix est resolutiva, attractiva, et constringit naturam : et in ipso sunt digestio et lenificatio, et aperit orificia venarum et sedat dolores intrinsecos, et proprie in matrice, et resolvit ventositates. Semen ejus facit dormire, et stupefacit, et multa alia bona operatur arte medicorum, de qua non est nobis intentio.
STICADOS est herba habens spicam sicut est spica hordei : sed ejus folia sunt longiora, et ejus stipites sunt cineritii sic-
<--- Page Split --->
ut in herba quæ vocatur epithimus, et est herba carens semine. Acutus autem est stipes cum amaritudine pauca compositus ex substantia terrae frigida et substantia ignea subtili.
Est autem sticados calidus et siccus, et resolvit et subtiliat amaritudine sua, et aperit oppilationes, et abstergit, et in ipso est stipticitas parva, et confortat corpus et viscera, et prohibet putrefactionem, et ejus syrupus maxime confortat nervorum debilitatem : et ideo debilis in nervis eo assidue debet uti. Confert etiam herba hæc melancholiæ et epilepsiæ : sed turbat cholericum, et facit sitim, et plura alia operatur.
SPINACHIA vocatur folia herbe quæ est sicut borago, nisi quod est spinosa : et est semen ejus valde pinosum, et flos ejus sicut boraginis, et est frigida et humida : est autem lenificativa herba hæc, et melius facit nutrimentum quam chrysolocanna : hæc est atriplicis.
Est autem in hac herba virtus abstersiva laxativa, et vincunt folia choleram : sed forte stomachus teritur a jure ipsorum : et ideo auferri debent a jure suo, et comedi per se. Conferunt autem anhelitum et pulmoni calido, et conferunt sanguineis dorsi doloribus, et leniunt ventrem.
SEMEN LINI satis scitur. Linum enim est herba stipite alto, foliis in stipite parvis, pulcherrimæ et lucidæ viriditatis, flore azurino, et semen suum profert in nodis pyramidalibus, et habet distinctiones ordinatas in nodis illis per venas et cavernulas in quibus est semen illud.
Est autem virtus hujus seminis proxima fœnugræci. Est autem calidum et æquale inter humidum et siccum, et ipsum semen est rubeum tenue sicut compressa pyramidis. Et licet sit naturaliter æquale inter humidum et siccum, tamen in ipso est humiditas superflua. Est autem maturativum, abstersivum, et inflativum propter suam humiditatem, et est
sedativum dolorum, minus tamen quam camomilla. Lenit autem apostemata calida interiora et exteriora : prohibet spasmum, et præcipue contra contractionem unguium cum aqua et melle permixtum, et est malum stomacho, etest digestionis difficilis, et pauci nutrimenti, et multa alia operatur.
STAPHISAGRIA alio nomine dicitur uva montana, et est granum nigrum sicut cicer nigrum, sed est minus illo, et in monte Libano invenitur de ea plurima.
Est autem calida et sicca adustiva in operatione, et corrosiva, et acris in gustu. Interficit pediculos, præcipue cum arsenico : propter quod etiam hæc herba pedicularis vocatur. Masticatur ad extrahendum phlegma de cerebro et dentibus, et cum bibuntur ex eo quindecim grana cum mellicrato, facit vomere chymum crudum viscosum : sed in bibitione ejus est timor nisi fuerit cum rectificantibus, et in quantitate temperata, quia ulcerat vesicam : sed cum fuerit rectificata, mundat eamdem : in aceto autem cocta et colluto ore ter ea curat dolores dentium.
SCAMONEA est succus volubilis cujusdam, cujus virtus durat per triginta annos. Melior autem est et efficacior, quæ est varia ad albedinem declinans, et est quasi sit fragmentum ostratì : et est pulverzabilis facile et velociter solubilis, quæ cum resolvitur in aqua, facit eam sicut lac : et melior quidem et tutior est, cum assat in pomo, et cum qua admiscetur apium : quoniam tunc removetur ejus malitia. Quandoque autem assata in pomo permiscetur cum aniso et dauco, et solvitur cum oleo amygdalino.
Est autem calida et sicca, et est caliditas ejus major sua stipticitate, et in ipsa est abstersio et resolutio, et est inimica stomacho et hepati. Mundificat tamen morpheam, et albaras, et pannum. Est autem ex eis quæ nocent cordi, licet emplastrata super caput et juncturas, confe-
<--- Page Split --->
rat dolori utriusque. Est autem conturbativa, et facit nauscam, et destruit appetitum cibi, et facit sitim. Solvendo autem educit choleram fortiter : ipsa etiam nocet intestinis, et supponitur ad abortum, et interficit fœtum : et in his tamen variatur secundum diversitatem regionum, et alia multa operatur præparata studio medicorum.
SCOLOPENDRIAapudnosesteaquædi - citurlinguacervina , quæestfrigidaethumida , habensfolialongalineispertransversumdistincta , quæsuntcolorespaleæ , quasiintdesubstantiasiccater - reainsuperficiefoliinatanteetexsicca - t a . SedAvicennadicit , quodscolopen - driamquidamdicuntesseplantampetro - s a m , quænasciturinlocisubiplurimisuntforices : etaliidixerunt , quodestspeciessquillæ : ettertiidixerunt , quodnonestsquilla , sedherbaperse .
solvit livorem percussionis, et sanguinem congelatum : et cum excorticatur, semen est impinguativum et prolongat capillos et lenit eos : et quando in oleo ejus decoquitur virtus, conservat capillos, et facit eos fortes et duros. Est autem malum stomacho faciens nauseam, et prosternit desiderium, eo quod satiat velociter. Sed quando comeditur cum melle, removetur ejus malitia, et est tardæ digestionis, et mollificat viscera, et ejus nutrimentum est valde unctuosum, et facit sitim, et velociter descendit quando est cum cortice, et cum excorticatur, tardatur ejus descensio : confert intestino colon, et infusio quidem sysami est vehemens in provocatione menstruorum, adeo quod ejicit fœtum : et quando frigitur et comeditur cum semine papaveris et semine lini ejusdem quantitatis, auget sperma et provocat coitum.
SecundumArabesautemestherbaquæestcalidaetsicca , cujusoperatioestsubtiliareetresolveresineplurimacali - ditate , ethæcmagnificeconfertsplenietsingultuiicteritiæ : frangitetiamlapideminrenibusetvesica . Incantatoretiamdi - c i t , quodsuspensainmulierem , impeditimprægnationem .
Sysamumestherba , etsemenejusestplurisunctuositatisquamaliquodaliorumseminum : etideofacilefitrancidum . Dixeruntautemquidam , quodoleumejusnonconfertadimpinguationemethu - mectationem , nisiinmelancholicis . Estautemsemenquodvocaturersymum , speciesquædamsysamiabominabilissa - poris . Inutroquetamencorpusipsiusgranifortiusestoleoipsius .
Estautemcalidumparumethumidumplus , nontamenmultumultratempera - mentum , etestglutinativumetlenifica - tivumæqualiscalefactionis : etsimiliteroleumejusetdecoctioejus , estetiammollificativum : esttamenoleumejusingrossativum : sedcumtorretur , m i n o - ratur , veltolliturhocnocumentum : r e -
SATYRIONestapiumsilvestre , etdeip - sopersecutisumus .
SOLATRUMestherbanotahabensfoliamultumviridia , ethabetsemenacsies - setuva : propterquodetiamaquibus - damwalupivocatur . Estautemmul - tarumspecierumcumapudnosfoliaperomniasuntsimilia , etcrusejusnonma - g n u m , etcrescitidlocisdurisumbrosis . Uvaautemejusinveniturduorummo - dorum , citrinavidelicet , etnigra .
Estautemfrigidumetsiccumstupefa - ctivumetinfrigidativum . Quoddamau - temgenusejusfacitsomnumetstupe - facitsicutapium , etestdebilius , etinve - niturquoddamquodestmortificans . Emplastrumautemvaletapostematibuscalidistamintrinsecisquamextrinsecis : etaquaejuspositavaletsupererysipilametformicam : etcortexradicisejusestvehementisexsicactionis : sitamenni - misbibaturexaquaejus , inducitma - n i a m : siautembibaturderadiceejusparumcumvino , attrahitsomnum . S a - nataquaejusetiamfistulasoculi . Omnesautemspeciesquandosupponuntur , a b -
<--- Page Split --->
scindunt fluxum menstruorum, et infrigidant, et prohibent pollutionem, et plurima facit alia.
SALOMONICA est herba Salomonis, quae invenitur in montibus Saphari : est similis anheto humido, et folia ejus sunt sicut malvæ, et pomula valde parvula, et involvitur in circuitu super arbores sicut volubilis.
Est autem subtilis in effectu, exsiccativa, resolutiva, confert erysipilæ et podagræ, proprie linita cum aceto, et linitur super puncturam scorpionis.
SERACUS est herba quæ est species hyringi, habens acutas spinas, et quæritur in pastum asini, et crescit in duris aridis juxta vias. Est autem calidus et humidus movens ad coitum.
SINAPIS est olus notum, parvi seminis et magni et ramosi oleris, foliis non multum latis.
Est autem calida et sicca. Incidit autem phlegma, et oleum ejus calidius est oleo rafani, et fugiunt ex fumo ejus vermes venenosi, et est silvestris, et hortulana. Sed silvestris generat humorem malum, et abstergit et resolvit : sed in cibis hominum sunt folia ejus et radices elixata. Mundificat autem faciem, et aufert occultationes et vestigia sanguinis mortui : et emplastrum est sorditiei bonum, et exsiccat linguam, et confert alopitiæ. Dixerunt etiam quidam, quod si bibatur a jejuno, intellectum efficit bonum, et purgat cerebrum, turbat pectus, confert præfocationi matricis et desideriis coitus, et alia multa præparatum et commixtum diversis medicamentis.
SEMPERVIVA dicitur alio nomine pervinca, quae ideo semperviva dicitur, quia in hyeme eamdem quam in æstate habuit, retinet viriditatem. Expanditur autem super terram longis costis, et in foliis est similis buxo, nisi quod folium
ejus est majus et spissius et nitidius. Est autem frigida et sicca herba ista.
SILER MONTANUM est herba sicut fceniculum : sed semen ejus est majus semine fceniculi, et est ejusdem figurae fere, et quasi earumdem proprietatum. Est autem calidum et siccum. Dicunt autem, quod hoc capra et quaedam alia animalia comedunt quando coire volunt, et statim concipiunt.
SATUREIA est herba habens folia sicut hyssopus : sed stipitem habet breviorem et ramosiorem, florem azurinum albescentem aliquantulum, et est calida et humida, provocans venerem.
SALVIA est duplex, silvestris, et domestica. Virtus autem domesticæ est in foliis, et silvestris est in radice. Silvestris autem salvia alio nomine dicitur ambrosia deorum : eo quod, sicut tradunt fabulæ, dii facti sunt immortales ex ejus comestione. Salviæ autem folium est magnum habens ramum suæ quantitatis, et asperum et rugosum, et flos ejus est azurinus: sed virtus germinis ejus magis est in ramulis ejus quam in semine : et dicitur, quod frequenter arescit postquam semen protulit : et ideo decerpuntur flores ejus ne germinent.
Est autem calida et sicca, consumens et confortans, et confert paralyticis et epilepticis. Bufo etiam delectatur radice salviae et foliis ejus, sed fugatur complantatione rute cum salvia.
Sponsa solis sive Solsequium est herba habens folia spissa, sed non magna, florem citrinum habens, qui claudit se occidente sole, et aperit sole oriente.
Frigida et humida est : trita confert morsui venenatorum posita super vulnus. Sed succus ejus confert oppilationibus splenis et hepatis.
SAXIFRAGIA est herba parvula in arenosis locis nascens, calida et sicca, fran-
<--- Page Split --->
gens lapidem in renibus, et in vesica, quando sumitur: radix ejus confert etiam iliacis sumpta in sorbello ovi.
SPARGULA est longos habens stipites cum foliis valde strictis sicut sunt folia pini : sed sunt mollia, et est stipes ejus rubeus. Et est frigida et sicca, valens contra fistulam per modum superius dictum de canuca.
CAPUT XVIII.
SATYRIA est herba quae folia habet fere sicut lanceola, sed sunt guttata nigris guttis, et stipitem suum altius erigit, qui tamen est gracilis, et in ipso stipite profert florem hyacinthinum occupantem superiorem partem stipitis ejus, ita quod multi flores ejus simul sunt. Radicem habet inferius divisam in duos nodulos, qui sunt sicut grana cucurbitae, nisi quod sunt breviora : et major et plenior ex illis excitat multum venerem : alter autem impedit eam : et ideo etiam satyria vocatur.
De tubere, tapsia, thimo, testiculo vulpis, et testiculo canis.
TUBER est genus fungi : et componuntur ex substantia terrae plus et ex substantia aquea minus, et in ipsis est aereitas et subtilicas pauca, et sunt privati sapore omnes tuberes : et in hoc differunt a fungus. Meliores autem sunt arenosi albi, in quibus non est odor malus, et sicci sunt deteriores humidis : illi etiam qui decorticantur et scinduntur et tunc elixantur cum aqua et sale et postea coquuntur cum oleo et speciebus condientibus, sunt meliores. Deterius tamen in illo genere est fungus sub arbore natus, ut diximus superius, et qui nascitur in terra mala infecta putredine, sunt tuberes grossi, et praebent nutrimentum grossum melancholicum. Eorum autem tyriaca est vinum purum, et species condientes eos : cum vino enim et speciebus elixati, et postea assati, generant nutrimentum grossum non malum : sed tamen remanent insipidi. Timetur autem ex comestione eorum paralysis et apoplexia. Sed eorum aqua sicut est, abstergit oculum, sicut dicit Mahomech medicus : sunt tardae digestionis,
<--- Page Split --->
impedientia et gravantia stomachum, et faciunt incurrere colicam et difficultatem urinae.
get coitum. Succus autem abscindit ipsum : et si uterque amborum, destruit sic operationem alterius.
TAPsIA est herba trutannorum : contrita enim facit inflari faciem et corpus ac si homo esset leprosus, et curatur fricatione panni in aceto infusi aut succo semperviva, aut cum unguento quod vocatur populeon.
THIMON sive thimus est herba parvis foliis et parvo stipite, cujus odor est fere sicut serpilli, et semen ejus est fortis caliditatis : provocat etiam et educit embryonem mortuum, et solutione educit sanguinem et humorem cholericum. Extrahit etiam vermes et ascarides.
CAPUT XIX.
TESTICULUS VULPIS, ut videtur Avicenna velle, est quaedam species satyria, de cujus specie supra dictum est. Illa autem species quae proprie vocatur testiculus vulpis, est bona in gustu et dulcis.
Natura autem est hic testiculus calidus et humidus, et ratione loci est in ipso humiditas superflua.
Confert etiam spasmo, et tetano, quae sunt in dorso et posterioribus ex paralysi. Facit autem cum vino sumptus appetitum coitus, et adjuvat ad ipsum, et in hoc stat loco stinci.
TESTICULUS etiam CANIS est alia species satyria, et est in foliis et stipite sicut testiculus vulpis, et radix istius est duorum modorum. Habet enim unum globum superius, et alterum inferius : et unus est mollis, et alter est plenus, et in illo est humiditas superflua, et est calidus et humidus, resolutivus apostematum, et mundificativus vulnerum, et prohibitivus dilationis formicarum, et aperitivus fistularum, et incarnativus : et si ante coitum tum mas sumat majorem testem, id quod concipitur ex coitu, fit frequentius masculus : si autem sumat minorem, et concipiat, quod conceptum est, fit magis femina. Dicitur autem, quod major au-
De urtica, viola, volubili, virga pastoris, vena tinctorum, et ungula caballina, verbena, et vicia.
URTICA est herba duas habens species apud nos. Quaedam enim est urtica mortua, et quaedam viva. Viva autem est urtica communis quae major est, et urtica Graeca quae minor est. Est autem mortua per omnia in figura et colore similis urticae majori, nisi quod non adurit, neque est tanta quantitatis, et utraque habet stipitem quadratum, et florem album, et profert eum in quolibet loco stipitis sui : sed sub flore semper sunt duo folia, aut etiam duo rami urticae, et in tali loco rami per circuitum profert multos flores in quatuor lateribus stipitis : sed nullum in angulis. Folia autem sunt magna, et stipes efficitur altus, et habet pilos quosdam sicut lanugines, sed raros. Urtica autem minor est mortua, quae non adurit : sed tamen habet odorem siccum stipticum trahentem ad ponticitatem. Quod autem non adurit, ideo est, quia
<--- Page Split --->
est frigida. Graeca vero est parva stipite, et foliis, et multo plus adurit quam magna. Vim autem uredi utraque magis habet in foliis, et deinde in stipite: sed cum conteritur utraque, amittunt adustionem propter humorem. Est autem semen valde parvum et minutum quasi in foliis quibusdam urticæ alligatum : emittit enim filum quoddam ad longitudinem duorum digitorum aut palmi aliquando, et in illo sunt semina ac si filum sit tractum per illa: duas habet pelles, interiorem et exteriorem: et illæ sunt ex quibus est operatio, sicut ex lino et cannabo: sed interior pars est terrestris, et illa comminubilis est, et non filabilis in pannum: sed pannus urticæ pruritum excitat, quod non facit pannus lini vel cannabi.
Est autem urtica calida et sicca: sed semen ejus minus habet caliditatis quam ipsa. In operationibus autem est attractiva resolutiva non virtute adurente. Quidam tamen dicunt caliditatem ejus non esse adurentem, sed fortiter abstersivam et aperitivam: et in ipsa quidem non est inordinatio: fortis et quando coquitur cum carne, caro impedit ejus operationes, rumpit apostemata, et confert eis. Semen autem ejus et cinis emplastrata conferunt cancro et ulceribus quæ fiunt ex morsu canis, et præcipue cum sale. Folia etiam ejus contrita abscindunt fluxum sanguinis e naribus: et semen ejus confert stricturæ narium, et aperit oppilationes fortiter: et ex semine ejus factum emplastrum facit facilem dentium eradicationem. Cum aqua hordei decocta folia ejus mundificant pectus educendo humores grossos: semen tamen in removendo asmate est fortius: excitat coitum, et præcipue semen ejus cum vino, et aperit orificia matricis, ut facile sperma recipiat. Idem autem operatur comesta cum cepis et ovis. Supposita autem urtica cum ruta provocat menstrua, et aperit matricem. Folia etiam ejus recentia loco emplastri posita reducunt matricem exeuntem. Solvit etiam ven-
trem tam ipsa quam semen ejus decorticatum et bibitum in vino, et multa alia operatur admiranda.
VIOLAest herba folia multa habens ex radice sua lata quidem proportione suæ quantitatis et magni viroris et obscuri : florem habet azurinum, et semen ejus est collectum in panniculo sine distinctione et ordine, et est lucentis albedinis fere sicut milium, nisi quod minus est, et aliquantulum magis oblongum.
Sunt autem vicinæ operationis radix, herba et flos : omnia enim hæc sunt frigida et humida. Quidam enim tradiderunt ipsam esse calidam, sed non est dubium quin folia ejus sint frigida : generativa autem est æqualis sanguinis, confert apostematibus, sedat dolores capitis odorata, et linita valet pectori, pleuresi confert, inflationi stomachi solvendo educit choleram, et præcipue sicca : et syrupus lenit naturam cum facilitate, et confert eminentiæ ani, et alla multa laudabilia operatur præparata studio medicorum.
VOLUBILISestherbafoliismoderatisquæsuntnitidaaliquantulum , etlucidæviriditatis , etestlongavaldeinvolvenssesuperplantassibivicinasetipsaope - riens . Estautemparumdeclinansadca - liditatem , ethabetplurimumsiccitatis , quodostenditejustortura , etestlenifi - cativa . Estautemresolutiva , etaperiti - v a .
Quædamautemestspeciesejusquævocaturfunispauperum , ethæcestter - restrisaquea , habensexterreitatesuaconstrictionem , etexaqueitatelenitio - nemetmundificationem . Estautemquædamspeciesejusquævocaturvolu - bilismagna , etlacipsiusabraditpilos , etinterficitpediculos . Foliaautemejusquædiciturfunispauperum , consolida - tivasuntvulnerummagnorum , necesteisparinilloeffectu : coquuntureniminvino , etemplastrantursupereacumaceto . Suntautemmedicinaadustionis
<--- Page Split --->
ignis. Est etiam volubilis bona pectori et pulmoni, et mundificat asma. Aqua etiam ejus educit solvendo choleram adustam : et quando non decoquitur, est fortior. Quædam tamen volubilis est, cujus succus est scamonea : et illa est mala et educit sanguinem et interficit.
Succus ejus etiam exsiccat aures fluentes, et interficit vermes qui sunt in eis : aqua ejus confert sputo sanguinis, prohibt fluxum sanguinis ex matrice, et sanat ulcera intestinorum. Dioscorides autem dixit, quod provocat urinam, et sanat illos qui retinent eam : sed hoc, ut puro, non est verum.
VIRGA PASTORIS est carduus quidam, cujus folia sunt lata et spinosa, et de medio est stipes altus et spinosus totus, in cujus supremo exeunt quinque ad modum barba : et haec sunt longa terrestria et spinosa : et de medio ipsorum pullulat magnus culmus spinarum longarum aut recurvarum sicut essent hami : et sunt curvabiles et tenaces : et de medio spinarum illarum ex foraminibus quasunt inter spinas, egreditur flos ejus rubeus lucidae albedinis, et parum rubescentis, et post florem in ipsis fit semen ejus quod est glaucum aliquantulum oblongum ; et postquam siccatur, invenitur stipes in loco ubi est globus spinarum concavus per totam longitudinem usque ad vermes : et inveniuntur in concavitate illa telae quaedam ac si sint aranearum, et vermiculi ex putrefactione humoris ejus nati ; et haec pro optimo pastu quaerunt philomela et facilius cantant quando datur eis. Ipsa autem spinositas petit lanositatem pannorum laneorum : sed semen ejus est cibus parvarum avium : et quando inveniunt, cantant quanuis sit hyems. Est autem in hac herba mas et femina, et est agrestis et domestica secundum diversitatem proprietatum quas in antehabitis de talibus differentiis assignavimus. Masculus tamen et agrestis est fortior praeterquam in petendis laneis. In his enim domesticus magis valet.
Est autem in virga pastoris stipticitas, cum pars aquea est ipsi plurima. Quidam tamen existimaverunt ipsam esse exsiccativam, eo quod prohibet multitunem effusionis materiarum. Est autem valde conferens apostomatibus ulceratis, et consolidativa vulnorum recentium.
VENETINCTORUMquædamsuntplantæquæextenduntursicutvenæ , etutuntureistinctorespannorum . Suntautemca - lidæetsiccæetfortiterabstergentes , etsuccusearumacuitvisum , etabstergitquodestcoramoculocumaquaetalbu - mineovi : conferticteritiæfactæexop - pilationibus , etpropriecumanisoetvi - noalbo .
UNGULACABALLINAestherbaquævulgovocaturherbaleporis , eoquodlepuspasciturilla : ethabetfoliumintensæviriditatisdurumetlucensaliquantulum , etestcirculareactionemajorisemicircu - l o , etfereestsicutfoliummalvæ : etsuaradixhabetsaporemgariofilorum , etestcalidaetsicca : etinhocconvenitcumeaquæbenedicta , etalionominegariofilatavocatur . Sedradixungulæcaballinæestminor , etplushabetdesa - poregariofilorum , etestcalidaetsicca , etaliorummultorumoperativasecundumpræparationesmedicorum .
VERBENAestherbaparvisfoliisinsic - ciscrescensdurisstipitibusetsiccis , etestduorummodorum : unaenimhabetfloremparvulumcroceum , etalteraha - betparvulumejusdemfiguræazurinum .
Estautemcalidaetsicca : etquærituradpluresususmagorum , ethæcinvinodecoctacorlætificat : gargarizataoristollitputredinem .
VICIAestherbasicutlegumencujussuntcostælongæetimplexæsibimutuo , foliaperomniasimiliaoroboparva , etflosejusrubeus , etprofertsemensuumincapsislongis .
<--- Page Split --->
Est autem cibus equorum, sed non præstat eis forte nutrimentum, et est ventosa frigida : et est expertum a rusticanis, quod si vicia cruda et viridis secetur, et radices virides cum aliquanto stipitis in terra putrescant, impinguabit sicut lætamen. Si autem aruit jam quando secatur, exsiccat eam et macerat, quamvis in terra putrescens remaneat.
CAPUT XX.
De hyreos, et hyssopo humida et sicca.
HYREOS est herba quae vocatur lilium cœleste apud Latinos, et habet folia parva, et stipitem mediocrem, et florem in ipso qui compositus est ex albo et citrino et cœlesti et purpureo : et propter hanc varietatem vocatur hyeros. Et est radix ejus nodosa sicut radix gladioli : et quando antiquatur, perforatur a vermibus : et hæc radix a medicis hyreos consuevit appellari : et quod melius reputatur in operatione, est durum spissum et solidum breve declinans aliquantulum, boni odoris, et non flagrat ex eo odor limi, et est mordicativum linguæ, et movet sternutationem cum fortitudine.
Est autem secundum naturam comparatione corporis hominis calida et sicca,
digestiva, et aperitiva, abstersiva, mundificativa : et succus ejus resolvit cum aqua mellis, et educit phlegma grossum : et purgat lentigines, et præcipue cum elleboro æqualis sibi quantitatis adjuncto, et elixata lenit apostemata et scrophulas : confert vulneribus sordidis, et facit carnem nasci in fissuris vulnerum si pulverizetur, et induit ea carne bibita cum vino, confert spasmo et contritioni lacertorum, facit dormire, et sedat antiquum dolorem capitis : et ablutio oris ex decoctione ipsius sedat dolorem dentium : et oleum ejus cum aceto sedat sonitum auris, et prohibet reumatismos antiquos : et oleum ejus solum prohibet fœtorem narium : attrahit tamen lacrymas ad oculos. Sedat autem dolorem lateris et pleuresis, et confert tussi causatæ ab humiditate grossa, et peripleumoniæ et anhelitus difficultati et squinantiæ, et expellit superfluitates in corpore retentas, quarum expulsio est difficilis. Hæc autem facit maxima sua subtilitate et apertione. Collutio tamen oris ex ea facta nocet vulæ, sedat dolorem hepatis et splenis bibita cum aceto, et confert hydropisi. Aperit orificia venarum quæ hæmorrhoidæ dicuntur, et affert plurimam pollutionem, et provocat menstrua : et cum supponitur cum melle, facit abortire : et ejus oleum juvativum est matricis : et solvendo educit aquam citrinam, et choleram, et phlegma : et in febribus ejus oleum removet frigus et tremorem : et quando bibitur cum aceto, confert omnibus venenis.
Hyssopus humida non est herba, sed sordities congregata super lanam iliorum ovium apud Armenos, et aliquando sternitur super herbas titimallorum ejusdem regionis, et accipit virtutem, et lac eorum, et aliquando est fluens : et cum coquitur, siccatur et defertur. Est autem calida, et humida, et resolutiva, et resolvit apotesmata et durities diversas, et confert frigiditati hepatis et lenita et bibita.
<--- Page Split --->
Hyssopus autem sicca est herba duorum modorum, hortulana videlicet, et montana, et profert multos stipites ex una radice, et illi sunt duri, et folia sunt parvula, non tamen multum brevia, et flos ejus azureus est. Est autem calidus et siccus et subtilis substantiae sicut origanum : et ejus potus colorem efficit bonum et ejus gumma abstergit vestigia in facie, resolvit apostemata dura cum vino bibita : et ejus decoctio cum aceto et oximelle sedat dolorem dentis : et vapor decoctionis ejus cum ficubus confert sonitui in aure, et confert pectori et pulmoni decoctus cum ficubus et melle. Infusio autem ipsius bibita confert hydropisi. Solvendo autem educit phlegma et ascarides et vermes : et quando miscetur cum hyreos, confortatur solutio ejus.
CAPUT XXI.
De ziduario, zizania, zinzibere, zirumbere, zodoara.
ZIDUARIUM est herba proveniens in omni climate, sed orientale quod nascitur in terra minoris latitudinis quam sit quartum clima, est melius et efficacius. Est autem herba lata folia habens longa et multa, et emittit stipitem altum concavum, in cujus supremo est flos cotonalis, et semen suum coronaliter disponit : sed germen suum magis habet in radice quam in semine, et radix ejus optima est citrina fusce citrinitatis et amara : et est calidum et siccum incisivum et consumptivum ventositatum, et confert iliace passioni. Si autem sint puncturae in praecordiis, consumit eas. Sed si alibi sunt in membris, cavendum est ab eo ne faciat eas ad cor transire.
ZIZANIA est herba quae crescit in frumento, et alio nomine vocatur loliurn, et est frumento similis : sed comesta oppilit, et inebriat, et convertit in amentiam, et est adustiva tritici : quia trahit nutrimentum ejus, sicut et papaver est
<--- Page Split --->
ziania avenæ, et caulis vitis ziania, quia adurit cam.
ZINZIBER caninum est herba similis herbæ quæ vocatur piper aquæ : et ejus folia sunt sicut folia salicis, nisi quod sunt citrina aliquantulum : et ejus virgulta sive stipites sunt rubea habentia saporem zinziberis, et ipsum interficit canes. Calidum autem est et siccum et recens contritum cum semine suo abstergit vestigia quæ sunt in facie et pannum et lentigines, et resolvit etiam sic cum semine contritum apostemata dura, cum fit ex eo emplastrum.
ZIRUMBER est herba similis cyparo, sed est major et minus odorifera, et est calida et sicca, resolutiva ventositatum. Est autem impinguativa, et abscindit odorem vini et alliorum et ceparum et retinet vomitum : stringit etiam ventrem, et confert ventositatibus matricum : confert etiam morsui venenosorum vermium valde.
ZODOARA est herba habens frusta radicis, quæ sunt similia aristologiae, et crescit aliquando cum napello, et tunc melior est, et ejus vlinitas debilitat plantam napelli. Hæc autem planta resistit napello : et ideo est fortis, et est tyriaca venenorum omnium viperæ et napelli et aliorum omnium.
CAPUT XXII.
De tribus formis quibus omnes plantarum attribuuntur operationes.
Licet non omnes in præhabitis induxerimus plantarum diversitates et operationes, tamen ex inductis satis patet, quod omnes illæ diversitates operationum quas in sexto hujus scientiæ libro posuimus, plantis conveniunt, et eas omnes efficiunt in corporibus animalium, quorum ipsæ sunt proprius cibus, sicut dixit Hesiodus. Si autem causas omnium ipsarum in singulari prosequeremur, procederet liber in immensum. Sed hoc sufficit, quod quia materia nihil agit per se, sed omnia patitur, et non sunt nisi tria formaliter in plantis, oportet omnem plantæ operationem alicui trium formaliter attribui.
Formæ autem quæ sunt in plantis, aut sunt complexionales, aut cœlestes, aut animales ex anima vegetabili quæ est in eis : hæc enim imprimit in omnem naturam, sicut in antehabitis libris de animarum operibus habitum est. Et forma quidem est complexionalis in eis duplex, scilicet absoluta, et comparata. Absoluta vero est sicut calor et frigus, et humor
<--- Page Split --->
et siccitas : et istae absolute forma variantur maxime secundum duo qua sunt in plantis : quorum unum est elementi componentis quantitas secundum virtutem : in una enim plus caloris, et in altera plus frigoris est secundum virtutem quantitatis componentis elementi : quod parum, sicut superius probatum est, alteratur ab actione elementi et minus quam in aliquo alio complexionato.
Alterum autem secundum quod variatur ista forma in agendo, est loci natura in quo crescit. Planta enim cum qualitates habeant locorum in quibus crescunt, secundum diversitates climatum variatur actio qualitatum plantarum. Est autem accidens loci varians plantas secundum omnem diversitatem locorum, quam ostendimus in libro de Natura locorum et locatorum. Planta quippe radicitus terra adhaerent, et habent plus de qualitate loci quam caetera qua sunt mobilia de loco ad locum, etiam quam immobilia, qua sunt dura non sugentia locorum humores, et ideo non tot quot planta acquirunt locorum proprietates, qua etiam molles sunt primitus, et maxime herba, et sugunt nutrimentum suum ex locis sicut a ventre quodam. Comparatae autem ista eaedem qualitates et acuuntur et franguntur. Calor enim acuitur sicci dominio : frangitur autem et hebetatur in aquea humiditate : et inde fit, quod aliquando dua planta habent duas caliditates aequales secundum essentiam : et tamen inaequaliter agunt secundum eas, quia caliditas unius acuta est, et alterius fracta. Inde etiam fit, quod una fortius agit in profundo, et altera fortius in superficie. Qua enim est in subtili humido, fortius penetrat in profundo, et illi adhaeret, et in eo congregatur virtus ejus : et qua adhaeret grosso sicco, forte major est : et tamen non pertingit nisi ad superficiem, eo quod penetrare non potest grossa siccitas ipsius. Hoc autem modo etiam frigidum comparatur ad siccum et humidum : quoniam licet omnis qualitas activa fortificetur in grossa substantia post-
quam receperit eam, tamen ipsa grossities ejus impedit penetrationem : et ideo minus agit in aliam aliquando quam minor vel aequalis qua est in substantia subtili.
Adhuc autem illa qualitas activa, qua est in substantia subtili, licet forte major sit quam alia qua est in substantia grossa, tamen non perficiet actionem suam : quia evaporabit cum subtili humido in quo est antequam consummare possit actionem ipsam : sed sicca diutius aget, quia retinebitur in grossa substantia ipsa qualitas activa : et tales modi multi sunt qualitatum activarum et passivarum in plantis secundum omnes species activorum et passivorum, qua in quarto Meteororum a nobis sunt dicta.
Ccelestes autem sunt operationes plantarum a formis suis specificatis qua dantur eis per motum cœelestem et maxime motum planetarum in orbe declivi : he enim variantur valde secundum intersecationes et angulos signorum et stellarum in ipsis positarum, et planetarum qui moventur in ipsis. Super eamdem enim rem alio circulo oritur Aries, et alio Cancer, et alio Libra, et alio Capricornus, et de aliis circulis secant eam lumina aliorum signorum. Si enim nos imaginemur pyramidem luminis egredientem a signo Arietis, et pyramidem luminis egredientem a signo Cancri, et alias pyramides aliorum luminum nullo modo uno incidentes in rem super quam oriuntur et occidunt: eo quod una pyramidem habet ad solstitialem aestivum, et alia punctum pyramidis sua ponit in puncto solstitii hyemalis, et tertia in aequinoctio uno, et quarta in altero, et sic est de quolibet signo, et cum puncta pyramidum non reducantur ad idem spatium, non possunt bases luminum eodem modo incidere rei generatae. Est autem hujus et alia causa, quando etiam signa non tantum differunt situ, sed etiam figura et proprietate et natura : et horum omnium diversitas descendit in basem luminis ejus in terram.
<--- Page Split --->
Adhuc autem non solum est haec diversitas in signis, sed in quolibet gradu signorum, et accipit magnam variationem ex situ et comparatione plantarum et stellarum in ipsis : et omnis ista virtus unita descendit per lumen pyramidale in locum generationis et materiam generandi, et confert ei virtutem formativam speciei : et ideo dixit Aristoteles, quod motus cœli est tamquam vita quaedam omnibus existentibus.
Hæc autem virtus cœlestis adhuc variatur secundum situm loci in quo est generatio. Latitudo enim illius major et minor variat pyramidem in basi dua et angulo diametri pyramidis, sicut in antehabitis libris docuimus. Forma autem speciei generatae licet sit simplex in essentia, resultant tamen in naturalibus potentiis ejus virtutes principiorum a quibus ipsa fluit : et ideo multa operatur qua e ad qualitates suas primas vix reduci possent.
Forma autem animæ imprimit et formalis est etiam respectu hujus formæ
cœlestis : et quidquid in orbe est causatum, est in umbra animæ vegetabilis, et super formas cœlestes influit anima vegetabilis. Hoc autem alibi probatum est: et ideo hoc sufficit ad præsentem intentionem, quod licet anima plantarum occultæ sit vitæ, tamen ipsa est quæ informat et cœlestes virtutes in plantarum corporibus existentes, et informat etiam complexionales : et ideo ista principia multa agunt in vegetabilibus quando unumquodque eorum non solum agit in se solum consideratum, sed multa genera acquirit actionum comparatum unicuique aliorum, et colligatum ei in eodem subjecto : et ideo illi qui augurandi habent scientiam, in generatis quærunt divinationem sicut in stellis secundis, sicut dixit Ptolemaeus. Multa enim in eis contingunt quæ expresse significant virtutes cœlestes : et quando illæ cognoscuntur, cognoscitur cœli habitudo sicut id quod est causa, et prius cognoscitur ex suo causato quod est posterius.
<--- Page Split --->