CAPUT II.

De solutione dubiorum quæ sunt circa æquivocationem.

Substituti prima.

secunda. Tertia.

Quarta.

Quinta.

d primam dubitatioem objecciones.

Ad primam istarum quæstionum sic objicitur : omnis dictionis perfectio est sua significatio : ad hoc enim est insti- tuta et inventa : sed unius perfectibilis non est nisi una perfectio : ergo unius dictionis una est significatio : non ergo aliqua dictio actualiter plura significat. Sed hoc facile solvitur distinguendo per- fectionem dictionis : est enim perfectio dictionis ut dictio est, et est perfectio di- ctionis ut signum est. Prima est dictionis substantialis : et haec est continua syllaba- rum et litterarum in dicendo prolatio : et tales perfectiones plures una dictio habe- re non potest. Perfectio autem dictionis ut signum est, accidentalis est : quia ac- cidit dictioni signum esse : undq signatio quae est ex relatione dictionis ad signifi- candum, perfectio est accidentalis : et ta- les perfectiones una dictio potest plures habere : quia plura uni et eidem possunt

accidere : et sic contingit unam dictionem actualiter plura significare.

Secundo quaeritur, qualiter una dictio actu plura significat? utrum scilicet si- gniticet ea discreta et discrete sub copula- tione, et copulata ad unam vocem æqua- liter, vel significet ea sub disjunctione, quod potentia ad eamdem vocem relata sit, ut vel unum dicat vel alterum, ut sic utrumque possit significare ? Quod autem sub disjunctione plura significet, non vi- detur : quia si plura sub disjunctione si- gnificaret, non esset oratio multiplex, in qua ponitur dictio æquivoca, sed vel simpliciter vera, vel simpliciter falsa : si enim in omni sensu vera est, simpliciter vera judicatur : et si in omni sensu falsa est, simpliciter judicanda est falsa. Cu- jus exemplum est, quia cum dicitur, ca- nis currit, si haec dictio, canis, sub dis- junctione dicit sua significata, idem est dicere, canis currit, quod latrabile vel marinum vel cœeleste sidus currit : istae enim æquipollent : sed haec semper vera est, vel semper falsa, et nunquam distin- guenda, latrabile vel marinum vel cce- leste sidus currit : ergo nunquam erit di- stinguenda æquipollens sua, quæ est, ca- nis currit : hoc ergo falsum est : ergo dictio æquivoca sua significata non dicit sub disjunctione. Adhuc disjuncta non dicuntur una dictione, nisi potentia dicat unum, vel aliud, utrumque potens dice- re : ergo secundum hoc æquivocatio non faceret multiplicitatem actualem, sed po- tentialem : quod tamen falsum est.

Si autem dicatur quod plura significet sub copulatione discreta et discrete illa significando, videtur contrarium : quia secundum hoc omnis oratio in qua poni- tur dictio æquivoca supponens respectu verbi singularis numeri, erit incongrua, et sic haec erit incongrua, canis currit, sicut haec, latrabile et marinum currit, quod falsum est.

Adhuc autem aliud videtur sequi in- conveniens : quia si significet significata sub copulatione, tunc licet conversim in- ferre dictionem æquivocam ex quolibet

<--- Page Split --->

suo significato, et e converso quodlibet significatum ex dictione æquivoca, sicut infertur pars copulationis ex tota copulatione : et sit sicut sequitur, Socrates et Plato currunt, ergo Socrates currit : ita sequitur, canis currit, ergo latrabile currit, quod falsum est : ergo æquivocum non dicit significata discreta per modum copulationis copulata in una voce importata.

Adhuc autem idem sequitur inconveniens quod superius dictum est, scilicet nulla oratio in qua ponitur terminus æquivocus est distinguenda, sed vel simpliciter vera, vel simpliciter falsa : quia si pars copulationis est falsa, copulativa similiter est falsa. Et similiter si oratio in qua ponitur dictio æquivoca, pro parte significationis est falsa, tota est falsa : hoc autem falsum est : ergo dictio æquivoca non significat sua significata per modum copulationis.

Ad hoc dicendum, quod terminus æquivocus significata sua dicit discreta, et quodlibet illorum actu significat et per modum copulationis : aliter enim propositio in qua ponitur terminus æquivocus in prædicato vel subjecto, non faceret propositionem universalem, eo quod esset de pluribus prædicatis, quod falsum est : quia dicit Aristoteles in libro Perihermenias, quod si hæc dictio, tunica, imponatur ad significandum hominem et equum, qui sic dicit, tunica est alba : aut dicit, quod homo est albus, et equus est albus : aut nihil dicit : constat autem quod non nihil dicit : ergo duo dicit, quod homo est albus, et quod equus est albus, et sic plures est propositio, et plura dicit actu. Hujus signum est, quia si unus proferat hanc vocem, canis, et duo audiant, unus intelligit latrabile, et alter intelligit marinum : et cum non possint intelligere nisi quod actu significatur in voce, constat quod utrumque in voce significatur actu et per modum copulationis, ita quod et hoc et hoc. Unde dictio æquivoca ad sua significata medio modo se habet, partim ut totum universale, et

partim ut totum integrale. In hoc enim quod non constituitur in multiplicitate æquivoca, nisi ex omnibus significatis simul congregatis, se habet ad sua significata ut totum integrale : in hoc autem quod infertur ex parte suæ significationis et non infert eam, habet se ut totum universale. Et per hoc patet quod facile est solvere ad objecta.

Dicendum enim ad primum, quod locutio in qua ponitur terminus æquivocus supponens verbo singularis numeri, non est incongrua : quia cum constructio referenda sit ad intellectum, eo modo ad intellectum referenda est quo signa in voce. In dictione autem æquivoca plura significantur in voce una singulariter : et sic secundum intellectum illius vocis supponit verbo singularis numeri, ut plura in una voce singulari coadunata.

Ad aliud dicendum, quod dictio æquivoca infert quandoque suum significatum, sed non infertur ex eo. Et hujus causa est, quia ad illud se habet sicut totum universale : eo quod tota vox salvatur in qualibet parte suæ significationis, sicut totum universale salvatur in qualibet sua parte, et ideo infertur ex qualibet sua parte : sed non infert eam, sicut nec totum universale partem suam infert : eo quod pars sua non est in ipso nisi in potentia : ex potentia autem nihil actualiter inferri potest.

Si quis autem objiciat, quod copulativa infert partem suam : si enim Socrates currit et Plato disputat, sequitur, ergo Socrates currit : et sic videtur sequi, canis currit, ergo latrabile currit. Dicendum quod ea quæ antecedunt ad aliquid inferendum, dupliciter contingit antecedere, scilicet vel ita quod totum antecedens referatur ad totum consequens, ut cum dico, si homo est, animal est : vel sic quod non quidem totum, sed pars ejus antecedentis ad consequens referatur, sicut cum dico, Socrates currit et Plato disputat, ergo Socrates currit. Ista enim consequentia non est nisi ex parte antecedentis, scilicet gratia hujus quod

<--- Page Split --->

est, Socrates currit : et alia pars est ad consequens non causa, et non facit ad consequentiam : et ideo ex parte non potest inferri copulativa. Et quod ex parte significationis infertur tota vox æquivoca, hoc est, ideo quia habet in hoc naturam ipsius universalis, quod tota vox refertur ad quamlibet partem significationis : et ideo sequitur, latrabile currit, ergo canis currit : licet non sequatur, Socrates currit, ergo Socrates currit et Plato disputat : quamvis e converso sequatur, Socrates currit et Plato disputat, ergo Socrates currit.

nem solam sine intellectuali relatione vocis ad significata. Et primo quidem modo non contingit una dictione semel posita uti æquivoce : quia dicit Aristoteles quod scire quidem plura possumus, intelligere autem minime : et ideo per unum et eumdem actum intelligendi non contingit dictionem semel acceptam referri ad plura distincte significata. Secundo autem modo contingit unica prolatione termino semel prolato uti æquivoce a diversis audientibus, ut dictum est : contingit etiam ab uno et eodem bis utente secundum duplicem actum intelligendi uti uno termino æquivoce. Et sic patet hujus quæstionis solutio.

Quarta quæstio est de distributione tarmini æquivoci : quærit enim si adveniat ei signum distributivum, utrum distribuatur pro omnibus suis significatis, vel pro uno tantum? Videtur quod pro omnibus, ex quo continet in se omnia sua significata per medium copulationis, qua ratione distribuetur pro uno, eadem ratione distribuetur pro quolibet : ergo pro omnibus distribuetur. Adhuc ut totum universale se habet ad sua significata : sed totum universale pro omnibus contentis sub uno distribuitur : ergo et vox æquivoca pro omnibus significatis suis, quæ in ea continentur ut partes sub-JECTIVæ, distribuetur.

In contrarium hujus est, quod unius distributi tantum una est distributio : plura autem forma et ratione sunt in termino æquivoco : ergo pluribus et non una distributione distribuetur.

Ad hoc dicendum , quod terminus æquivocus dupliciter potest determinari a signo distributivo : potest enim determinari ratione partium significatarum in unitate et communitate vocis : et sic una distributione pro omni sua distribuitur significatione. Si autem ratione significatorum respiciatur a distributione , non posset una distributione distribui pro partibus cujuslibet significati. Et per hoc patet solutio quæsiti.

Quinto quæritur, quæ sit causa appa-

Argumenta ad quartam dubitationem.

Argumenta ad quintam dubitationem.

<--- Page Split --->

rentiæ in dictione æquivoca ? Videtur enim nulla esse, quia ex quo plura actu significat, videtur illa distincte significare, et non unum in alio.

In contrarium autem est, quod si causam apparentiæ non haberet, non deciperet : decipit autem aliquem : ergo habet causam apparentiæ.

Ad hoc autem dicendum, quod causam apparentiæ habet unitatem vocis secundum materiam et formam substantialem quæ est dictionis ut est dictio : ex hoc enim credit aliquis, quod significata sint unum : causam autem non existentiæ habet diversitatem significatorum. Et attende quod ad terminum æquivocum non debet addi signum universale ad hoc ut sit paralogismus, sed ad hoc ut paralogismus videatur esse syllogismus : et ut sic sub figura syllogismi decipiat, debet addi signum universale : quia sine signo universali non fit syllogismus.

CAPUT III.

De modis amphibologiae.

Quia amphibologia multiplicitatem facit actualem in oratione ex diversa constructure : et ideo post æquivocationem modos ponemus amphibologiae. Et sequentes Aristotelem quinque modos simul ponemus. Quorum primus est multiplex, ex eo quod oratio principaliter plura sive multa significat, quorum primus modus est : Vellem accipere pugnantes : et debet sic formari paralogismus : quoscumque vellem ne accipere, vellem quod me acciperent : pugnantes vellem me accipere : ergo vellem quod pugnantes me acciperent, quod falsum est. Hæc enim multiplicitas est secundum amphibologiam ex eo quod iste accusativus, me, potest construi cum infinitivo ex parte ante, et potest construi cum eodem ex parte post : et in primo sensu vera est, in secundo autem falsa.

Secunda ratio est : Putas quod quis scit, hoc scit? quæ oratio exemplum est

secundi modi amphibologiae, scilicet quia oratio per se significat unum solum, et adjuncta aliquando plura significat. Et paralogismus sic est formandus : quod quis scit, hoc scit : grammaticam scit aliquis : ergo grammatica scit. Nam in tali oratione et scientem et scitum contingit ut scientem significari : quia hoc pronomen, hoc, potest hæc significare : quia hoc pronomem, hoc, potest significare scientem, et tunc construitur cum verbo ex parte suppositi, et ante verbum ponitur : et sic est oratio falsa. Potest etiam significare scitum, et tunc construitur ex parte appositi : et tunc est vera.

Tertius modus est, ut : Putasne quod quis videt, hoc videt ? columnam aliquis videt : ergo columna videt. Formatur autem paralogismus, sicut jam habitum est : et patet multiplicitas ipsius ex hoc quod hoc pronomen, hoc, potest construi cum hoc verbo, videt, ex supposito : et sic est nominativi casus, et construitur ex vi suppositi. Vel potest construi cum verbo eodem ex parte appositi, et est accusativi casus, et construitur ex vi transitionis : et sic patet multiplicitas.

Quartus est : Putasne quod tu dicis esse, hoc tu dicis esse ? dicis autem lapidem esse : ergo tu lapis dicis esse. Et patet multiplicitas istius ex eo quod hoc pronomen, hoc, potest esse nominativi casus, et construi cum supposito verbi quasi determinantis suppositum sub hoc sensu, putas quod tu existens dicis esse? Vel potest esse accusativi casus et construi cum dicis ex parte post ex vi transitionis, et sic columnam vel aliud dicis esse. Facile autem est in omnibus talibus multiplicitatem invenire ex diversa constructure.

Quintus modus est in oratione syllogismi primæ orationis : ex eo quod in primo non est distincta multiplicitas ut in ista distincta intelligatur et esse in prima : et hæc est oratio : Putas est, sive contingit, tacentem dicere ? Et potest sic formari paralogismus : contingit Socratem dicere : Socrates est tæcens : ergo con-

<--- Page Split --->

tingit tacentem dicere. Duplex est hujus oratio, quia significat tacentem dicere, et hunc tacentem: haec enim oratio potest significare haec duo, hoc scilicet, tacens dicit: et sic construitur hoc participium, tacens, cum verbo dicere infinitivo ex parte ante ex vi suppositi. Potest etiam significare hoc, tacens dicitur: et sic construitur cum eodem verbo ex parte post: quia hoc (quod est tacentem dicere) dicitur ut quoddam de numero dicibilium. Hi igitur sunt modi amphibologiae, ad quos omnes modi deceptionum (qui proveniunt ex diversa constructione dictionis cum dictione in eadem oratione) reducuntur. Et causa apparentiae in eis est identitas orationis secundum formam et materiam: causa autem non existentiae est significationis actualis diversitas.

CAPUT IV.

De solutione dubiorum quae sunt circa modos amphibologiae.

Est autem primo notandum, quod quamvis in æquivocatione et amphibologia identitas vocis secundum formam et materiam sit causa apparentiae, et diversitas significationis sit causa non existentiae, et sic unam et eamdem causam videantur habere causam apparentiae et non existentiae, et per consequens una videtur esse fallacia: tamen una non est fallacia: tum quia una est in dictione, et altera in oratione: tum etiam, quia una est in diversa sententia, et alia in diversa significatione. Sententia proprie dictionis non est, sed orationis. Et ideo convenientia quam habent in causa apparentiae et in causa non existentiae, est convenientia in genere et non in specie, et non facit convenire æquivocationem cum amphibologia, nisi in hoc quod utraque causat multiplicitatem actualem, et non in modo fallendi speciali.

Adhuc autem secundum notandum, quod quamvis in omni fallacia in dictione sit ambiguitas substantiae, et sic amphi-

bologia videatur generalis ad omnes fallacias in dictione, tamen quia ambiguitas amphibologiae est una et eadem ratione ex diversa construendi habitudine, et talis ambiguitas in nulla alia fallacia in dicitione est, quia accentus et figura dictionis et æquivocatio sunt in dictione, et non in oratione, compositio autem et divisio non sunt in una oratione secundum materiam, ideo amphibologia est specialis et non generalis fallacia.

Adhuc tertio notandum, quod licet in talibus modis (quod aliquis scit, hoc scit) sit multiplicitas ex consignificatione diversi casus nominativi et accusativi, ex quo in prehabitis diximus provenire æquivocationem: tamen principaliter et primo sunt istae orationes secundum amphologiam: quia in talibus quælibet oratio significat unum solum, et conjuncta una cum alia ex diversa significatione efficitur dubia sententia: unum significat haec oratio, omne quod quis scit, et unum solum significat haec, hoc scit: conjuncta autem ex diversa habitudine constructionis pronominis cum verbo, fit dubia sententia: et quod est ibi æquivocatio, est ex consequentia.

Quarto notandum est hic, quod quamvis amphibologia dicatur provenire ex diversa habitudine principaliter, tamen etiam provenit ex ambiguitate sententiae quae provenit ex proprio et transmptione sumpto: ut quidquid ridet, habet os: pratum ridet: ergo pratum habet os. Quamvis enim idem modus in genere sit construendi transumptum et proprium, tamen pro utroque est ambiguitas sententiae, secundum quod sententia ad intellectum refertur: et hoc sufficit ad amphibiologiam: quia dubiam in oratione una secundum formam et materiam facit sententiam. Sed tamen non ponitur ab Aristotele iste modus, quia usitatus est et manifestus: quia fere omnes utuntur parabolis. Adhuc notandum quod ponens dubiam sententiam, aut intendit decipere per eam, aut tantum exemplificare. De multiplici primo modo oportet quod pro-

<--- Page Split --->

ponentes eam forment in modo etfigura : quia aliter non deciperet. Secundo autem modo distinguendum est : quia aut est manifesta multiplicitas, et tunc non oportet nisi proponere. Secundo autem modo debet deducere ut manifesta fiat ejus multiplicitas.

CAPUT V.

De tribus modis in quibus conveniunt æquivocatio et amphibologia.

Sed quia æquivocatio et amphibologia operantur multiplicitatem actualem, modi earum in multis conveniunt, quod non est in aliis fallaciis, nisi in compositione et divisione : sed in his per omnes modos manifestum est : quia si compositio fallit, divisio solvit, et e converso : et ideo in illis convenientiam et differentiam non oportet assignare, sed in æquivocatione et amphibologia assignata jam differentia modorum æquivocationis et amphibologia, consequens est assignare in quo conveniunt.

Dicamus igitur quod tres sunt modi secundum æquivocationem in dictione, et juxta illo tres sunt modi in oratione secundum amphibologiam. Unus quorum et primus est, quando dictio secundum æquivocationem, vel oratio secundum amphibologiam, principaliter significat plura. Et hujus exemplum in æquivocatione, ut piscis æquivocum ad piscem verum, et ad piscem pictum : et canis æquivocum ad latrabile, et marinum. Et hujus exemplum in amphibologia supra positum est in hac oratione, vellem me accipere pugnantes, sicut patuit per antedicta : et ideo hoc repetere non oportet.

Alius autem est quando soliti sumus per similitudinem translationis in dictione vel oratione sic dicere, quod unum dictio vel oratio significat proprie, aliud autem per similitudinem translationis secundario et improprie, de quo exemplificare

non oportet : quia multæ et notæ sunt parabolæ et in dictione et oratione.

Tertius vero modus est, quando dictio vel oratio compositæ aliæ dictioni vel orationi plura significant : separatæ vero dictio et oratio significant simpliciter, hoc est, unum et non plura. Et hujus exemplum est in amphibologia, ut hæc oratio, scit sæculum, per se significat unum : conjuncta vero alii orationi, ut huic, quodcumque scit aliquis, hoc scit, plura significabit : eo quod iste terminus, sæculum, in nominativo conjunctus verbo ex parte suppositi unum generat sensum, et in accusativo constructus cum eodem verbo ex parte post, alium sensum generabit, sicut supra patet de hac oratione, quodcumque scit aliquis, hoc scit : grammaticam scit aliquis ; ergo grammatica scit : quæ isti orationi per omnia similis est. Nam horum sive harum orationum utrumque si contingit, unum significat. Dico autem si contingit : quia potest adjungi orationiet unum significanti et plura significanti, et accipere ex ipsa adjunctione multiplicitatem : ambo autem sive orationes simul junctæ significant plura. Et hoc, scilicet quodcumque scit aliquis, hoc scit : hoc enim non est multiplex : quando autem in paralogismo additur, sæculum scit aliquis, statim est multiplicitas ex adjuncto : quia ex adjunctione accipit, quod verbo sciendi potest construi ante vel post, quod sine hujus conjunctione non habet : significat enim aut sæculum ipsum scientiam habere, si ex parte suppositi cum verbo construitur : aut significat alium scientiam habere sæculi sive de sæculo, si iste terminus, sæculum, sit accusativi casus et cum verbo sciendi ex parte appositi construitur.

Epilogaliter ergo dicendo, amphibologia et æquivocatio communiter circa hos tres sunt modos. Quod autem quidam dicunt et scire et sæculum multipliciter dici, et ex hoc causare multiplicitatem, falsum est, nisi scire cum adjuncto sibi in hac oratione, sæculum scit, intelligatur : quia aliter non esset ad propositum.

<--- Page Split --->

Si forte hac oratione secundum se sumpta quaeratur, utrum sit multiplicitas vel non, etiam si alii non adjungat ? Dicendum quod non est multiplex.

Objecio. Si autem quis objiciat, quod adhuc in oratione illa, saeculum potest construi cum verbo ex parte suppositi, vel ex solutio. parte appositi. Dicendum quod hoc falsum est, quia si construitur ex parte appositi, nihil est quod supponitur verbo, cum omne verbum tertiae personae exigat suppositum vel finitum vel infinitum, constat quod cum nullum habeat suppositum quando iste terminus, saeculum, construitur cum eo ex parte appositi, oratio erit incongrua : et sic in hoc sensu nec vera nec falsa est : et sic perit multiplicitas ejus. Non enim potest excusari quin exigat, nec est exceptae actionis : et hoc scitur esse verum.

Objecio. Et si objicitur, quod sic se habet infinitivus ad accusativum exigendo ipsum ex parte ante, sicut indicativus tertiae persolutio. sonae ad nominativum. Hoc patet esse falsum, quia infinitivus non necessario ante se exigit accusativum, ut patet in pluribus, ut scio metere, volo currere. Indicativus autem de necessitate exigit nominalivum ante se pro supposito, et nisi habeat eum certum et determinatum, non est oratio perfecta ad verum vel falsum significandum, et talis imperfecta oratio non potest esse multiplex. Propter quod patet quod ista oratio, scit saeculum, ex seipsa non est multiplex, nisi alii adjungatur. Sic ergo de amphibologia et modis communibus amphibologiae et aequivocationis determinatum sit.

CAPUT VI.

De tribus modis compositionis.

De potentiali multiplicitate post actualem multiplicitatem determinandum est, quae licet sit in compositione èt in divi-

sione et accentu, et compositio et divisio sint in oratione, accentus autem in dicitione : tamen de compositione prius est agendum, quia in accentu (in diversis pronuntiationibus acuti et gravis et circumflexi accentus) non remanet eadem forma dictionis secundum quod prolatio forma dictionis est : et ideo magis refertur ad diversitatem. In oratione autem sive composita sive divisa dictiones secundum formam et materiam remanent eaedem, et ideo magis respiciunt unitatem : et sic compositio ordinanda est ante accentum, et compositio ante divisionem, sicut habitus ante privationem.

Et ideo in hac multiplicitate primo damus modos compositionis, qui sunt tres. Quorum primus provenit, quia aliqua dictio in oratione est composita cum aliquo, et tamen non dividitur id quod est in oratione : et tales sunt hæ duæ orationes, ut posse sedentem ambulare, et posse non scribentem scribere. Si quis enim dicat istas orationes, componens accusativum cum infinitivo, et dicat eas dividens eumdem accusativum cum eodem infinitivo, non idem significabit, sed multiplex secundum compositionem et divisionem : si enim componit accusativum cum infinitivo, tunc significat idem quod hæc oratio, quod habet aliquis possibilitatem ut non scribens scribat, et est falsa. Si quis autem non componat accusativum cum verbo, tunc significat quod qui nunc non scribit, habet possibilitatem ut scribat : et hæc est vera. Composita ergo est falsa, divisa vera. Divisa·sic pronuntianda est, verum est non scribentem, scribere posse, ita quod punctum suspensivum ponatur ad scribentem, et subinferatur scribere posse. Composita autem oratio sic pronuntiatur, verum est non scribentem scribere posse, ita quod suspensio ponatur ad scribere, et sic falsa est 1.

Secundus modus provenit ex hoc

<--- Page Split --->

quod aliquid componitur cum aliquo in oratione eadem posito, et dividitur etiam ab aliquo posito in eadem oratione : et hujus exemplum est, discere nunc litteras, siquidem didicit quas scit, et formatur sic paralogismus : proponatur ista, quicumque scit litteras, didicit illas, ex hac enim elicitur ista quæ est multiplex, quicumque scit litteras nunc didicit illas. Si enim componatur hoc adverbium nunc, cum hoc verbo didicit, et dividatur ab hoc verbo scit, sic est falsa. Si autem componatur cum hoc verbo, scit, et dividatur ab hoc verbo, didicit, vera est oratio : et sic composita fallit, et divisa solvit, quicumque scit litteras, aliquando didicit illas, et in præterito tempore usque nunc didicit illas : et quicumque scit litteras, didicit illas : sed iste scit litteras : ergo nunc didicit illas.

Tertius modus est, quando componit cum aliquo in oratione posito, sed sub intellectu in eadem oratione : et hujus exemplum est quod dicitur, quod unum solum potest ferre, plura potest ferre : sensus enim compositionis est secundum quod continua et composita est prolatio inter hæc duo, unum solum, cum hoc verbo infinitivo, ferre, sic, quod potest ferre unum solum, ita quod nihil amplius plura potest ferre : sic enim composita est et falsa : et sic dictio exclusiva respicit infinitivum ferre : quia quod sic unum solum potest ferre, et nihil amplius, non potest ferre plura : quia sic dictio exclusiva ponit formam suam circa hunc terminum, unum, et excludit id quod est oppositum uni ab infinitivo super quod ponitur posse vel possibile : et ideo quod sic unum solum potest ferre, non potest plura ferre. Si autem discontinua et divisa sit prolatio inter hæc duo, unum solum, tunc dictio exclusiva excluditur ab isto termino, unum, et conjungitur cum participio subintellecto quod est ens vel existens solum, potest ferre : et hoc est verum : et ideo divisa est vera, composita falsa.

Sunt autem qui exemplum istius tertii

modi aliter distinguunt ex compositione : dicunt enim quod hæc oratio, quod unum solum potest ferre, plura potest ferre, potest reddi subjecto conjunctim vel divisim. Si reddatur ei conjunctim, tunc falsa est sub hoc sensu : illud enim quod potest ferre unum solum, non potest conjunctim cum hoc ferre plura. Si autem divisim reddatur ei, oratio est vera sub hoc sensu : quia illud quod potest ferre unum solum divisim, non potest conjunctim vel cum hoc ferre plura.

Dicunt adhuc alii, quod hæc oratio, quod unum solum potest ferre, plura potest ferre, non est multiplex, sed simpliciter falsa : nec ponitur ideo quod sit multiplex, sed quia sequitur ex multiplici sic, quod unum et aliud potest ferre, unum solum potest ferre : ergo quod unum solum potest ferre, plura potest ferre. Pluribus etiam modis hæc oratio potest distingui ex compositione et divisione : sed primus modus rationabilior videtur.

CAPUT VII.

De tribus modis divisionis.

Secundum divisionem vero sive fallaciam divisionis dabimus tres paralogismos juxta tres modos compositionis secundum eumdem ordinem. Primus ergo modus erit, quando aliquid dividitur ab aliquo in oratione posito, et cum nullo componitur in eadem oratione posito : et de hoc duo sunt exempla sic, quinque sunt duo, et tria : et formatur sic : quæcumque sunt duo et tria, sunt quinque : duo et tria sunt duo et tria : ergo duo sunt quinque, et tria sunt quinque, quod falsum est. Adhuc alia oratio : quæcumque sunt duo et tria, sunt paria et imparia : quinque sunt tria et duo : ergo quinque sunt paria et imparia. Adhuc autem penes eumdem modum accipitur et hæc oratio, quæ est majus esse æquate et formatur sic : quod est majus, est tantum-

<--- Page Split --->

dem et amplius : sed quod est tantumdem, est æquale : et quod est amplius, est inæquale : ergo quod est tantumdem, est æquale et inæquale.

CAPUT VIII.

Cum autem in his orationibus sit multicipitas in hoc quod eadem oratio secundum materiam in omnibus his divisa et composita non eadem significat, sed aliud, in omnibus his significat divisa et composita. Exemplum autem quod est quando aliquid in eadem oratione componitur cum aliquo, et divisum ab isto componitur cum aliquo in eadem oratione posito, ut ego te posui servum entem liberum : et est in hac oratione multiplicitas, ex eo quod hoc participium, entem, potest componi cum hoc nomine,servum, et sic est oratio composita et vera : vel dividi ab illo et componi cum hoc nomine, liberum, et sic est divisa et falsa : et hoc juxta secundum modum compositionis.

Exemplum autem ejus quod est tertius modus compositionis (scilicet quod divisum ab aliquo in oratione posito componitur cum aliquo non in eadem oratione posito, sed sub subjecto intellecto) est hoc : quadraginta virorum, centum reliquit divus Achilles : et est hæc multiplicitas ex eo quod hæc dictio, centum, potest componi cum isto termino, virorum, et tunc est adjectivum ejus et est casus genitivi : et sic oratio est composita et vera sub hoc sensu, centum virorum reliquit divus Achilles quadraginta . Vel iste terminus, centum, potest addi ad hunc terminum, reliquit : et tunc componitur cum hoc termino subintellecto quod est virorum : et sic est divisa et falsa sub hoc sensu, quod de numero quadraginta virorum, centum reliquit divus Achilles, quod est impossibile. Isti ergo sunt modi compositionis et divisionis.

De exclusione dubiorum quæ sunt circa fallacias compositionis et divisionis.

Attendendum est autem quoad solutionem dubiorum quæ sunt circa has duas fallacias, quod multiplicitas potentialis in oratione, non facit nisi unam fallaciam, quæ est accentus : et quamvis eadem videatur causa apparentiæ in compositione et divisione, quæ est identitas orationis secundum materiam in composita oratione et divisa, tamen compositio et divisio sunt fallaciæ distinctæ : et hoc est propter duas causas, scilicet quia non eadem causa apparentiæ, sed diversa. Alia autem est, quia non est aliquid commune in uno cum quo illæ duæ fallaciæ nominari possint. Unde quantum ad constitutionem unius loci sophisticinon est simile de multiplicitate potentiali et actuali in oratione : oratio enim in qua multiplicitas est actualis, non habet nisi unam causam apparentiæ : oratio autem in qua est multiplicitas potentialis, duas habet causas apparentiæ : et hoc patebit in sequentibus.

Adhuc notandum, quod non est simile de multiplicitate potentiali in dictione et oratione : quia in dictione per accentum non est nisi una causa apparentiæ : in oratione autem multiplici duæ sunt causæ apparentiæ, et ideo duæ fallaciæ.

Adhuc autem notandum, quod licet semper simul sint compositio et divisio in oratione quantum ad hoc quod si compositio fallit, divisio solvit, et e converso : tamen non ita sunt simul, quod generaliter sit quod hoc quod componitur cum uno, dividatur ab alio in eadem oratione posito, sicut patet in modis tribus compositionis, et in tribus modis divisionis in ante habitis paulo ante positis : nec etiam omnis compositio falsa facit fallaciam compositionis, sicut patebit in sequentibus.

<--- Page Split --->

Si autem quis quaerat, quae sit propria causa apparentiae compositionis, et quae propria causa divisionis, et quae propria causa non existentiae compositionis, et quae divisionis? Dicendum quod propria causa apparentiae compositionis est identitas orationis materialis divisae ad compositatum, et e converso identitas materialis compositae ad divisam est causa apparentiae specialis in divisione. Causa autem non existentiae est diversitas in formali oratione et divisa et composita, sicut patet per antedicta.

Si autem quaeritur penes quid accipiantur modi compositionis et divisionis? Satis patet per praedicta : quia divisum ab aliquo in oratione posito : aut non componitur cum aliquo in eadem posito, et sic est primus modus : aut componitur cum aliquo : et si componitur, aut componitur cum aliquo in oratione posito, aut non posito, sed subintellecto. Et primo modo est secundus modus, altero autem modo tertius tam in compositione quam in divisione.

Sunt tamen qui dicunt, quod nihil componitur cum aliquo vel dividitur ab illo, nisi adjectivum verbi vel nominis : et hoc divisum a suo substantivo sua dependentia exigit ut cum altero componatur : quia per se stare non potest. Sed ad hoc dicendum, quod licet non pqsit esse per se, nisi componatur cum alio secundum constructionem : potest tamen esse per se et dividi secundum prolationem. Disjunctio autem in prolatione facit divisionem, sicut et continua prolatio facit compositionem secundum quod hic intenditur de compositione et divisione.

Adhuc specialiter circa primum modum compositionis notandum est : illius enim modi exemplum est posse non se ri bentem scribere : et haec vera esse videtur et in sensu compositionis et in sensu divisionis. In sensu enim divisionis, secundum quod dividitur accusativus ab infinitivo, significatur quod ille qui nunc non scribit, potest scribere : et hoc est verum. In sensu vero compositionis, se-

cundum quod accusativus componitur cum infinitivo eodem, nihil aliud significatur, nisi quod praedicatum dicti possit inesse subjecto : et hoc est non scribentem scribere posse : et hoc iterum verum est. Adhuc eadem extrema manent, hoc est, idem praedicatum et idem subjectum in sensu compositionis et in sensu divisionis : et manentibus eisdem extremis semper manet eadem falsitas et eadem veritas.

Sed ad hoc dicendum, quod diversus est sensus in compositione et divisione orationis primi modi compositionis : et non est verum quod in sensu compositionis non significet aliud quam quod praedicatum dicti possit inesse subjecto : significatur enim quod praedicatum dicti actualiter insit subjecto, quod est non scribentem : et hoc est possibile. Est enim sensus compositionis, non scribentem scribere est possibile, hoc est, dictum istius propositionis, non scribens scribit, est possibile, quod esse non potest, cum propositio sit impossibilis : et ideo dictum oportet esse impossibile. Nec etiam sunt eadem extrema, quae sunt praedicatum et subjectum. In sensu enim compositionis subjicitur tantum accusativus, non scribentem, et praedicatur hoc totum, scribere est possibile : et sic diversa sunt extrema compositae orationis et divisae.

Adhuc ulterius quaeritur in secundo modo in quo divisum ab uno componitur cum alio. In hoc enim videtur esse duplex compositio, et duplex divisio ex duarum causarum altera oportet quod proveniat, aut scilicet quod sint in oratione una determinatio et duo determinabilia, aut e converso duae determinationes et unum determinabile. Prioris modi exemplum est, ut quidquid vivit, semper est : hic est una determinatio quae est hoc adverbium, semper, et duo determinabilia, scilicet quod dico vivit, et hoc verbum, est : et in hoc exemplo quod supra tactum est, quadraginta virorum, centum reliquit divus Achilles. Si autem una fit determinatio, duo vero determi-

<--- Page Split --->

nabilia, considerandum est si illa determinabilia sic se habent ad invicem, quod unum sit pars alterius, aut non. Et si unum est pars alterius, tunc non contingit ibi duplex compositio et duplex divisio. Si autem non se habent ad invicem ut totum, sive quod unum sit pars alterius, sed sunt diversa vel disparata, tunc accidit multiplicitas ex praepositione vel postpositione determinationis. Ex praepositione sic, non unum hominem sedere sequitur ad istum hominem sedere : hic enim est multiplicitas ex hoc, quod negatio potest referri ad totum vel ad partem. Ex postpositione autem determinationis accidit multiplicitas, ut hic, omne aliud quam animal quod et Socrates sunt duo, differt a Socrate : quia haec determinatio, quod, potest determinare hoc totum, aliud quam animal, vel partem ejus, scilicet animal.

Generaliter ergo loquendo quando una est determinatio et duo determinabilia, quorum unum se habet ut totum, reliquum ut pars : tunc dicendum, quod oratio dicitur composita ex compositione determinationis cum illo determinabili quod se habet ut totum, et ex divisione ejusdem ab illo dicitur omnino divisa : et secundum quod dividitur ab illo, non componitur cum aliquo alio, ut hic, non unum hominem esse, sequitur ad omnem hominem esse, ita quod punctum suspensivum statim ponatur post negationem sic, non, unum hominem esse, sequitur ad omnem hominem esse : hoc enim modo est oratio divisa, secundum quod est prolatio discontinua inter illud totum et negationem praecedentem. Si autem continue pronuntietur, sic est composita. Similiter autem quod subsequitur determinatio, ut hic, omne aliud quam animal (quod et Socrates sunt duo) differt a Socrate : secundum enim quod haec determinatio, quod, hic est pars totius relati, continue profertur cum toto hoc, aliud quam animal, sic est composita sub hoc sensu : omne aliud quam animal, quod et Socrates sunt duo, differt a Socrate : se-

cundum autem quod pars ejus ad quod refertur, contine profertur cum relatione et non ut totum, sic est oratio divisa, secundum quod fit quaedam pausatio parva inter hoc quod dico, aliud, et hoc quod dico, quam, sic, omne aliud, quam animal quod et Socrates sunt duo, differt a Socrate.

Si vero sint duo determinabilia et sic se habeant, quod neutrum sit ut totum respectu alterius, sicut si sint duo substantiva, vel duo verba ad quae determinatio referri possit : tunc semper accidit multiplicitas ex interpositione determinationis, ut hic, quidquid vivit semper est : tunc enim non esset oratio multiplex, si praeponeretur vel postponeretur determinatio sic, semper quidquid vivit, est : vel sic, quidquid vivit, est semper.

Quando ergo sic est, quod determinatio ponitur inter determinabilia : tunc considerandum est utrum illa determinabilia se habent in oratione secundum æque, ita quod neutrum sit principalius in oratione, aut unum est principalius alio. Si autem unum est principalius alio, tunc determinatione composita cum principaliori dicitur oratio composita, et ad divisionem ejusdem determinationis ab illo debet dici divisa. Et hujus causa est, quia determinatio de natura sua antecedens et dependens est ad alterum, et principalius magis natum est suscipere suam dependentiam, quam quod minus est principale. Si vero ita se habeant, quod neutrum sit magis principale, ut hic, posui te servum entem liberum : tunc considerandum est quod illorum magis hade bet naturam determinabilis, ethoc semper erit praecedens determinationem : natura enim determinabilis est semper praecedere determinationem suam ut subjectum praecedit formam: et tunc ex compositione determinationis cum magis determinabili dicitur oratio composita, et a divisione ejusdem ab eodem dicitur divisa.

Si vero accidat duplex compositio, vel duplex divisio, eo quod unum est determi-

<--- Page Split --->

nabile et duæ determinationes : tunc accidit multiplicitas solum ex interpositione determinabilis inter duas determinationes, ut hic : quinquaginta virorum, centum reliquit divus Achilles : si enim determinabile præponatur, non est oratio multiplex sic, virorum quinquaginta, centum reliquit divus Achilles : vel etiam postponatur, ut hic, quinquaginta, centum virorum reliquit divus Achilles : adjectivum enim et substantivum semper volunt simul coordinari immédiate. Quando ergo determinabile ponitur inter duas determinationes, considerandum est quæ illarum magis habeat determinationis, et ex compositione illius cum determinabili debet dici oratio composita, et ex divisione illius ab eodem debet dici oratio divisa : et hæc determinatio quæ magis habet naturam determinationis, semper erit sequens determinabile : eo quod de natura determinationis est, semper sequi suum determinabile, cum naturaliter sit posterior ipso. Et ex hoc patet, quod non omnis propositio falsa facit fallaciam compositionis, nec omnis divisio falsa facit fallaciam divisionis.

Et ex his tribus modis facile videtur de compositione et divisione si aliquid determinabilium duorum alterum se habeat ut totum, et alterum ut pars, vel non, et an sint duo determinabilia et duæ determinationes, vel duo determinabilia et una determinatio, vel unum determinabile et duæ determinationes. Et hæc dicta sint de fallaciis compositionis et divisionis.

CAPUT IX.

De exclusione dubiorum circa modos compositionis et divisionis.

Dubitatur etiam de modis compositionis et divisionis, et primo de tertio modo compositionis et divisionis, quando scili-

cet compositum cum aliquo in oratione posito et divisum ab isto componitur cum aliquo, non in eadem oratione posito, sed subintelleclo : ex hoc enim posset videri alicui, quod istae fallaciæ essent extra dictionem, cum non in voce sed in re prout est intellecta proveniant. Et ad hoc dicendum, quod non ideo dicitur fallacia, quod cum subintelleclo componatur, vel dividatur, sed principaliter est fallacia, quia in prolatione dividitur ab eo cum quo componebatur, et per consequens ipsum necesse est componi vel dividi cum aliquo vel ab aliquo subintellecto.

Adhuc autem quamvis dicendum sit Quomodo accustativus in primo paralogismo, quod provenit ex potest dividi ab infinitivo ab quomodo non. hoc multiplicitas, quod accusativus potest dividi ab infinitivo, vel componi cum eodem : tamen sciendum est, quod accusativus non potest dividi ab infinitivo, ita quod infinitivus non semper exigat accusativum sicut indicativus nominativum : et ideo non potest dividi ab ipso quantum ad constructionem, potest tamen dividi ab ipso quantum ad continuae prolationis interpositionem : et hoc facit multiplicitatem.

Adhuc notandum, quod licet prius inducta exempla de multiplicitate compositionis data sint, tamen hæc simpliciter vera, quicumque scit litteras, aliquando didicit illas : et hæc sim iliter falsa, sciens àscit litteras : nec ideo ponuntur, quod multiplices sint : quia ponitur oratio vera, ut ex ea eliciatur multiplex : et ponitur oratio falsa, quia sequitur ex multiplici, sicut in ante habitis patuit informatio prædictorum modorum.

Adhuc autem notandum, quod in hac oratione, quod unum solum potest ferre, plura potest ferre, principaliter fallit compositio, et solvit divisio ex consequentia : tamen hoc sequitur, quod dictio exclusiva potest teneri syncategorematice 1, sicut tenetur in sensu compositionis : vel cate-

<--- Page Split --->

goematice, sicut tenetur in sensu divisionis : et hoc non est inconveniens, quod in una oratione plures sint causae fallendi, una scilicet principaliter, altera autem consequenter.

CAPUT X.

De fallacia accentus et modis ejus duobus.

Adhuc autem circa hanc orationem, quinque sunt duo et tria, notandum est, quod cum copulat semper similium sit, vel orationem copulat orationi, vel dictionem dictioni, et non orationem dictioni vel e converso: et sic licet oratio videatur esse falsa, tam divisa quam composita: tamen non est ita, quod uterque sensu sit falsus: sed sensus compositionis est verus, et sensus divisionis est falsus : et copulatur terminus cum termino, tam in sensu compositionis quam in sensu divisionis : in sensu tamen compositionis totum copulatum redditur subjecto, partes copulatae divisim. Secundum enim quod haec (duo et tria) conjunctim proferuntur, est composita : secundum autem quod divisim, est divisa. Et ideo compositio et divisio sunt passiones orationis existentis in voce, et non in intellectu : et si aliquando tantum uno modo proferatur actu quoad constructionem, potest tamen diversimode proferri in proferendo : et ex hoc causatur multiplicitas compositionis et divisionis.

De fallacia vero accentus considerantiQuomodo accensus bus prius occurrit determinandum qualidiversimoter accentus sit de consideratione logici de consigico et et sophistae, et qualiter de consideratione grammatigrammatici. Sciendum quod accentum considerare in genere et sub differentiis specialibus accentuum gravis et acutiet circumflexi, facit ad discretionem significationis in dictione : per accentum enim debitum et discretum cognoscitur significatio dictionis, vel remissio significationis : ut si dicam legere, media correpta, vel legere, media producta. Propter quod etiam in determinatione casuum variatur accentus, ut primae declinationis consequentis in e productam, et sic de aliis, et sic facit ad bonum discrete significationis in dictione, et ideo sic non operatur fallaciam. Sed consideratio accentus sub confusione ad unum vel plures, vel gravem vel acutum, generat confusionem, et ideo operatur deceptionem in dictione : et efficitur sic locus sophisticus, et est de consideratione sophistae, et est instrumentum ejus.

Quamvis autem sit fallacia penes accentus facit

centum, non tamen potest esse fallacia fallaciam : non autemsi

praedicatum, et xatnyopn^atixw^, id est praedicabiliter (existens) adeoque categorematicc esse dicitur quod simul affirmari potest quod sit : syncategorematicc, quod compraedicari potest ; et per possibilitatem tantum quod existat, si physice loquamur.

Hinc infinitum categorematicum, apud Aristotelem et interpretes, est illud quod simpliciter et actu est infinitum, et in quo omnia actu reperiuntur qua ad infinitatem spectant.

Infinitum syncategorematicum seu potentia est, ex quod aliud et aliud sumitur, et id quod sumitur, semper finitum est ; sicut et illud quod fit per appositionem nunquam potest esse actu existens, secundum omnia qua addi possunt ; et sic illud infinitum nunquam ponetur categorematicc, in rerum natura, ut pluribus interpretes probant ex Aristotele.

II. Logice loquendo vocabitur illud categore-

ma, seu vox categorematica, qua» adjuncta soli vero est orationem et sensum perfectum facit ut « Isaias est » : addoque quod, Lorino testerem per se significat. Syncategorema est, quod adalium nominativum anecti debet, ad hoc ut possit in orationis compositionem venire ; ut « hic liber est Joannis, etc. » Hinc priora a Fonseca vocantur dicibilia.

APPLICATIO. I. Categoremata principalius spectantur a logica, cum haec propinquius ad demonstrationem servire possint, quam syncategoremata.

II. Quaevis quantitas dividi potest in infinitum syncategorematicc tantum.

III. Hoc ipso quia quovis numero Deus majorem creare potest, nunquam creabilis erit numerus categorematicc infinitus.

Cf. Reeb, Thesaurus Philosophorum.

<--- Page Split --->

penes alia quae accidunt syllabae, vel littere, vel dictioni : penes accentus enim differentiam dictio manet eadem secundum materiam, quamvis non secundum formam, et sic potest habere convenientiam cum syllogismo et elencho, et ex illa convenientia accipere potest causam apparentiae : variata autem in libris vel numero litterarum, tunc amittit convenientiam illam, et per consequens causam apparentiae.

In tempore autem variata syllaba vel dictio retinet eamdem materiam, et est eadem quantum ad pronuntiationem : et ideo sensum non variat, nec facit multiplicitatem potentialem : ut si dicam caput, prima longa vel brevi : vel si aliquid variat, hoc erit æquivocatio et non accentus : quia accentus vult habere eamdem materiam et diversum modum proferendi. Similiter autem et spiritus qui accidit dictioni, neque diversificat dictionem secundum materiam, neque secundum modum proferendi : ut si dicam hominem cum aspiratione, et ominem sine aspiratione : in utraque enim est eadem prolatio sicut idem modus proferendi : quando autem nomen est idem secundum materiam et secundum prolationem, et diversa significata, tunc est æquivocatio.

Numerus autem litterarum si aliquam causabit fallaciam, illa est fallacia figura dictionis. Spiritus autem et tempus diversum causabunt æquivocationem.

Tamen Antiquorum quidam dixerunt, quod deceptio causata a spiritu et tempore, reducuntur ad fallaciam accentus, sicut haec : bonum est viros justos pendere : sed pendere est pati poenam : ergo bonum est justos viros pati poenam. Et hoc dictum non est inconveniens. Alii tamen dixerunt, quod quando productio et correptio temporum causant diversum accentum, quod tunc causant æquivocationem potius quam accentum : quia sic neque diversificant dictionem quantum ad materiam, nec quantum ad formam sive modum proferendi.

Attendendum autem, quod licet diversis casus causent æquivocationem, ut in præ habitis dictum est : tamen diversus accentus non potest causare æquivocationem : quia in diverso accentu diversa est prolatio : nec potest esse æquivocatio, quia nomen variatur. In diversis autem numeris et casibus idem manet nomen secundum prolationem, licet varietur significatum quoad modum significandi : et hoc causat æquivocationem. His habitis ponendi sunt modi decipiendi secundum accentum in dialectis.

Qui sunt sine scriptura poematum, non est idoneum facere sophisticam orationem : quia statim accentus dictionis manifestatur diversitas. In scripturis autem Auctorum et maxime in poematibus, in quibus diversitas pronuntiationis non est adeo manifesta, magis est idoneum sophisticam facere orationem. Et dabimus de hoc duos modos in poeticis. Primo quando sub uno accentu pronuntiantur duæ dictiones quæ divisos habent accentus ; ut, metuo longas pereunte noctes Lydia dormis. Est enim multiplicitas ex hoc quod metuo prout est una dictio, uno pronuntiatur accentu : prout autem oratio me tuo, duobus accentibus habet pronuntiari. Aliud autem exemplum est: Heu ! qui nam tanti cinxerunt æthera nimbi : et de diversitate acuti accentus et gravis in una voce:si enim hoc ipsum quod dicitur, quinam, acuto accentu in fine pronuntietur, tunc valet tantum quantum cur, et est una dictio, et est ac si dicatur :

Heu ! quinam tanti cinxerunt æthera nimbi : si autem gravi pronuntietur, tantum valet quantum quia, vel quantum valet nam,et habet aliam significationem.

Ergo circa accentum hujusmodi (quales dictæ sunt) fiunt hujusmodi orationes sophisticae. Ex modis autem inductis videtur, quod accentus non sit fallacia divisa a compositione et divisione. Compositio enim et divisio fallacia ex hoc proveniunt, quod dictiones divisæ conjunctim proferuntur, vel e converso compositaæ proferuntur divisæ. Sed hoc nihil est, quia in

<--- Page Split --->

Dupliciter nis similitudinem. Et ideo duas habet differt haec fallacia ab differentias ad alias fallacias in dictione. Una quarum est, quia in aliis idem secundum vocem ut idem secundum rem interpretamur : hic autem non idem sed simile secundum vocem ut idem interpretamur. Alia vero, quia in aliis fallaciis in dictione, in voce significatur aliquid quod non creditur significari : in ista autem et simili figura vocis non significatur quod creditur significari.

Dicamus igitur quod orationes quae fiunt secundum figuram dictionis, accidunt quando aliquid non idem in significando similiter (hoc est, propter similem vocis significationem) similiter significare cum alio interpretatur, et hoc fit duobus modis. Uno quidem modo in generibus consignificatis, formam naturae et essentiae significantibus, ut si interpretatur masculinum esse femininum, vel e converso femininum masculinum, propter terminationis similitudinem, ut musa et Catilina : vel genus quod est inter haec (quod est neutrum) interpretatur ut alterum illorum, ut scamnum et dominium, vel scamma et femina vel vir. Sive et secundo modo in generibus significativis praedicamentorum propter similitudinem terminationis interpretatur quantum in quale, vel e converso, aut interpretatur dispositum ad passiones ut faciens, et similiter de generibus aliis, ut prius in Prædicamentis est determinatum. Contingit enim id quod non est facere (hoc est, quod non est in genere actionis sive factionis) significare dictione (hoc est, figura vel similitudine terminationis in dictione) velut (hoc est, similiter) quia sit eorum (hoc est, de numero eorum) quae sunt facere, hoc est, in genere factionis. Cujus exemplum est, ut vigere secundum figuram dictionis in terminatione, similiter dicitur ei quod est secare : et propter id videtur alicui, quod sit ejusdem generis prædicamenti sicut et ædificare et operari : quamvis non ita sit : quia hoc quidem quod est vigere, quale quid dicit et affectum secundum actum vitæ et

passionem dicit , illud vero quod est secare, dicit simpliciter facere, et non quale vel affectum passionis secundum actum aliquem. Eodem autem modo est in aliis quando permutatur genus in genus, vel species in species prædicamenti.

Attendendum tamen est, quod quamvis similitudo in figura vocis sit pro certo causa apparentiæ in fallacia figurae dictionis, et quamvis forte in tali oratione nomen sit idem : ut quidquid vidisti heri, vides hodie : heri vidisti album : ergo hodie vides album : tamen est figura dictionis : quando enim dicitur similitudo figurae vocis esse causa apparentiæ, non accipitur vera semper, sed per similitudinem quæ creditur et apparet in verbo vel nomine phantastice : quia fallacia multiplicitatem phantasticam operatur : apparet autem, quod quid significet ut quale, et sic fieri fallacia figurae dictionis.

Adhuc notandum, quod licet similis figura dictionis maxime sit penes similitudinem in fine dictionis, tamen etiam potest esse in medio et principio et in tota dictione, ut hæc : cujuslibet hominis asinus currit : ergo asinus cujuslibet hominis currit, quod potest esse falsum : et hæc, omnium oppositorum eadem est disciplina : ergo eadem disciplina est omnium oppositorum. Et variatur hæc, quod similitudo vocis est principium fallendi in fine, vel in principio, vel in medio, vel etiam in tota dictione. Paralogismi autem juxta primum modum figurae dictionis ex commutatione generis consignificati provenientes, sic habent formam. Uno quidem modo quando duo genera similes habent terminationes : quia secundum grammaticam genera per terminabiles litteras et syllabas distinguuntur, ut si dicam, musa est feminini generis , ergo et poeta. Vel sic : secari est passivi generis : ergo et operari et loqui est passivi generis : quod falsum est. Alio modo formari possunt ut in eumdem modum sic, quod ponatur genus commune accidentale in oratione in principio, c&sub isto accipiatur aliud ge-

<--- Page Split --->

nus tanquam utrumque significet, et alterum ex duobus inferatur : ut quemcumque diligis, ille est amicus tuus : puellam diligis : ergo puella est amicus tuus.

Juxta secundum autem modum sic possunt formari. Uno quidem modo, ut dictum est, quando duæ dictiones ejusdem terminationis ponuntur in oratione, et propter illam similem terminationem arguitur illa esse ejusdem generis prædicamenti : ut amari est pati : ergo et operari. Secundo autem modo potest formari quando nomen unius generis prædicamenti ponitur universaliter, et sub illo sumitur res alterius prædicamenti ac si sit ejusdem generis : ut quidquid vidisti heri, hodie vides : heri vidisti album : ergo hodie vides album. Tertio modo potest formari ita quod primo ponatur nomen significans rem alicujus generis sine universalitate, et inferatur nomen rei alterius generis : ut iste dat unum solum denarium : et non habet unum solum : ergo dat quod non habet. Solum enim significat relationem : quod autem significat solum quod quidam dicunt prætermittere universalem in qua sit causa apparentiæ sic : quæcumque sunt ejusdem determinationis, sunt ejusdem generis : secare et vigere sunt ejusdem determinationis : ergo sunt ejusdem generis. Iste enim modus in aliis fallaciis in dictione non observatur.

JSA appadian inac aliacia.

Ex omnibus autem his patet, quod causa apparentiæ in figura dictionis est similis figuratio vel ejusdem dictionis ad seipsam, vel unius dictionis ad alteram. Ejusdem ad seipsam ut hæc, omnium oppositorum est eadem disciplina : ergo eadem disciplina est omnium oppostorum. In qua hæc dictio, eadem, stans confuse est similis ad seipsam stantem determinate pro una disciplina. Ad aliam autem, ut Catilina et musa sunt ejusdem terminationis : ergo ejusdem generis.

Scias autem, quod ista similis figuratio dupliciter fit. Uno quidem modo,

quod dictiones similis figurae in terminatione exprimuntur in oratione, ut secare et vigere, et musa et scamma et poeta et nauta et hujusmodi. Alio autem modo quando non exprimuntur, sed continentur similiter figurata in aliquo genere posito, ex alio sicut partes inferuntur : et hoc dupliciter, scilicet quod figurata intelliguntur secundum genus consignatum vel secundum genus prædicamenti prioris. Exemplum est, ut quemcumque vides, est amicus tuus : puellam vides : ergo puella est amicus tuus. Sub hoc enim signo, quemcumque, multa continentur in a desinentia quae sunt masculini generis, ut nauta, poeta, pincerna, et hujusmodi, per quæ aliquis credit, quod propter similem terminationem etiam puella sub eodem contineatur. Aliquando autem est secundum commutationem prædicamenti prædicabilis : ut quidquid vidisti heri, vides hodie : heri vidisti album : ergo hodie vides album. Multa enim neutrorum habentia eamdem terminationem, continentur sub hoc signo, quidquid, ut scamnum, pomum, vinum, acetum, et hujusmodi, propter quorum configurationem potest credi etiam album contineri sub ipso, et inferri ab ipso.

Talis etiam fallacia figurae dictionis ex commutata specie quantitatis in aliam fit : ut quandocumque sedisti, fuisti homo. Probatio : heri cum sedisti, fuisti homo, et ante heri, et pridie, et perendie, et sic de aliis, et quandocumque. Contra : quandocumque sedisti, fuisti homo : ergo multoties fuisti homo : quandocumque enim dicit tempus sub continuitate : et sic partes ejus sunt heri et pridie et perendie, et hæc commutantur in quotiescumque quod dicit numerum : et similis figura in quotiescumque et quandocumque, causa est deceptionis.

Sic etiam fit mutatio singularis in plurale secundum unam speciem discretae quantitatis mutatam in aliam sic : quod-

<--- Page Split --->

cumque novit aliquis, novit inveniendo : et plura novit aliquis vel nulla novit aliquis : ergo novit inveniendo : et pe-

nes hujusmodi figuram dictionis accipiuntur modi tres figurae dictionis qui superius dicti sunt.

<--- Page Split --->