TRACTATUS VII

CAPUT I.

Quid sit habitus secundum quod est prædicamentum.

Habitus autem est corporum et eorum quae circa corpus sunt adjacentia, secundum quam haec habere, illa vero haberi dicuntur : habitus enim est habentis, et in habente est habitus, et de illo prædicatur per denominationem. Unde secundum quod est accidentis, sic est in habente ut accidens in subjecto. Cum autem dicitur, quod habitus est corporum, hoc ipsum quod dico corporum, est in habitudine causæ finalis : quia propter corpus quæritur habitus. Cum autem dicitur, et eorum quæ circa corpus sunt, tangitur causa materialis, scilicet ex qua sumitur habitus. Et cum dicitur adjacentia, tangitur modus accidentis illius quod est habitus. Adjacentia enim habitus ad corpus dicit naturam illius accidentis : hoc enim adjacens est ut camisia, et ab hac dicitur camisiatus : et aliquid adjacet ut tunica, et ab hoc dicitur tunicatus, et similiter armatus, calceatus, et alia hujusmodi. Habitus igitur secundum quod est prædicamentum, est habitudo corporis ad circumstans, quod figuram corporis talem vel talem accipit : quia ab hac vel ab ista figura dicitur capatus, vel tunicatus, vel calceatus, vel aliter secundum habitum vestitus. Forma igitur quæ est in corpore vestito, secundum quam ad circumstans extra comparatur et denominatur, est res hujus prædicamenti, et nomen significans illud hujus prædicamenti

nomen existit. Hoc igitur prædicamenti nomen est significatum : et patet quod talis forma in nullo aliorum importatur prædicamentorum : et propter hoc specialiter exigit prædicamentum, quod est unum de generalissimis, cujus subalterna sunt vestitum esse, et armatum esse. Specialissima sunt autem esse tunicatum, capatum, loricatum. Individua autem loricatum esse Socratem, vel Platonem esse tunicatum, et hujusmodi. Quod autem additur, secundum quam haec dicuntur habere, hoc autem haberi, specificatio est habitudinis inter habens et habitum : in hoc enim quod est figuram dans et ut causa finalis dicitur habens : hoc autem quod figuram est accipiens alterius propter alterum asssumptum, dicitur habitum.

Hoc autem speciale est in hoc prædicamento sive principio, quia hoc simpliciter inesse dicitur, sive sit secundum totum, sive sit secundum particularem divisionem : in aliis autem quod secundum totum inest, simpliciter dicitur inesse : quod autem secundum partem inest, non simpliciter, sed secundum quid dicitur inesse, ut Æthiops albus est secundum quid et non simpliciter albus : hic autem quod secundum partem inest, simpliciter dicitur inesse, ut calceatus secundum pedem, simpliciter dicitur calceatus, et annulatus secundum digitum, simpliciter annulatus dicitur esse. Est igitur habitus simpliciter, sive sit secundum totum, sive sit secundum partem dictum, ut annulatum quidem esse secundum digitum, et calceatum esse quod inest secundum partem, cum tamen utrumque dicatur simpliciter.

<--- Page Split --->

His autem neque rebus quæ habitus sunt et formis quæ habitum prædicant, simplicia quidem nomina imposita sunt, quibus ea quæ habitus vere sunt appellentur. Simplicia autem dico nomina, quæ vere primitiva sunt, et unum tantum significantia absolute, non in comparatione ad alia. Talia enim nomina non habent genera et species habitus, sed dicuntur habitus nomina, ut arma tio, et calceatio, quorum primum ab armis derivatur, et habitudinem significat : quia corpus armis proportionatur et comparatur. Secundum autem derivatur a calceo et habitudinem notat, qua pars corporis calceo comparatur. Secundum autem derivatur a calceo et habitudinem notat, qu a pars corporis calceo comparatur et proportionatur. Et similiter autem est in reliquis omnibus, quæ generum vel specierum habitus nomina esse dicuntur, ut vestitio, capatio, tunicatio, et hujusmodi. Propter hoc enim quod ex duobus causatur, et uni debetur ut habenti, reliquo autem ut habito, ideo ab uno simplici nomen imponi non potuit, sed oportuit quod ab aliis derivaretur. Quia vero habentis est habitus et non habiti, ideo oportuit quod denominative nominaretur ut capatus, calceatus, et hujusmodi.

Quia vero in exterioribus est habitus, non interioribus, ideo id quod est secundum partem in quibusdam refertur ad totum : quia qui secundum pedem calceatus est, simpliciter dicitur calceatus esse: et galeatus simpliciter dicitur, qui secundum caput galeatus est. Hoc autem est in his in quibus habitus partis est pro toto. Calceatus enim secundum pedes, pro toto est calceatus, quia pedes totum protegunt, et annulatus secundum digitum, simpliciter est annulatus, quia annulus digiti est ornamentum totius. In quibus autem id quod est partis, ad totum referri non potest, non ita : protectus enim secundum lumbos, non simpliciter est protectus, ut velum capitis habens, est simpliciter velatus : et similiter est in aliis.

In naturalibus autem quamvis intrinseca et extrinseca circumdantur, tamen est habitus secundum modum, .et non secundum veritatem, ut carnatus, et incarnatus, et inossatus, et medullatus : haec enim non vere sunt habitus, sed partes corporis secundum substantiam constitutam, quamvis ad modum habitus sint dicta ista. Et ideo ista non dicuntur habitus, sed partes substantiae dicuntur ad modum habitus, ut dictum est.

CAPUT II.

De propriis communibus habitus, quæ sunt suscipere magis et minus, et non habere contrarium.

Suscipit autem habitus magis et minus secundum aliquem modum, sed est proprium quod non convenit soli, nec semper : dicitur enim eques pedite armatior, eo quod magis paratus est ad defendendum et ad impugnandum : quia instrumento bellico quod est equus paratus est, et equo utitur ut habitu armorum magis quam utatur eo ut vehiculo : et hoc modo equus ut instrumentum bellicum est in genere habitus, sicut et gladius cum dicitur aliquis gladiatus, vel lanceatus, vel aliquo alio instrumento bellico denominatus : et hoc modo secundum aliam speciem habitus calceatior est, qui caligis et calceamentis utitur, quam qui solis utitur caligis. Hoc autem convenit habitui secundum aliquas species ipsius : in quibusdam enim habitibus non est verum : quia cum magis et minus prædicentur, sicut vestitum esse, vel tunicatum esse, et similia. Unus enim alio vestitior non est qui pluribus utitur vestibus, quam qui paucioribus ; vel qui melioribus, quam qui pauperioribus utitur indumentis. In habitu enim quaedam in specie comparantur secundum magis et minus : vestitum enim esse genus est ad tunicatum, et togatum, et pelliceatum : sicut armatum genus est ad loricatum, vel gladiatum, et lanceatum, vel in equestri bello esse, ut

<--- Page Split --->

ita dicam, dexter natum vel equitatum. Sed in genere armorum recipit magis et minus secundum genus et speciem. Sed in genere vestimenti in neutro suscipit magis et minus. In genere autem calceamentorum suscipit magis et minus.

Videtur tamen etiam quod in genere vestimentorum suscipit magis et minus : dicitur enim unum magis vestitum esse quam aliud, et alterum minus vestitum, sicut dicimus unum magis calceatum quam aliud. Adhuc autem quaeratur causa, cum unus sit armator quam alius, et unus calceator quam alius, quare unus vestitor quam alius non est ?

Ad hoc autem dicendum quod vestimentum refertur in uno usu tantum, qui est calorem fovendo tegere : tegitur autem corpus simpliciter et totum uno quocumque vestimento, et non tegitur plus pluribus quam uno : et ideo quoad hunc actum habitus cum magis et minus non prædicatur. In calceis autem et armis non sic est. Arma enim non ad unum sunt belli actum, sed quædam sunt impugnationis, quædam defensionis, quædam talis vel talis invasionis. Et hæ comnia respiciunt bellum et belli proprios actus in defensione et in impugnatione : et ideo armator est, qui ad plura (quæ belli sunt) paratior est. Similiter est de calceamentis quæ non quæruntur ad tegimen pedis tantum, sed etiam ad viæ expeditionem, ut pes melius et a nocumentis defendatur et facilius moveatur et in præsenti motu minus arceatur : et hoc modo calceatior est, qui ad plura talia ex calceis et caligis paratior est. Similiter etiam in ornatu, quod ornatior est, qui ad plures decores ornatior et paratior. Sed in vestitu ut vestitus est, non est nisi usus unus qui est tegenda conservare, et ita corpus tegitur uno sicut pluribus, et ita uno sicut multis : nec minus tectus est qui uno regit, dummodo uno totus et per totum tegatur, quam qui multis tegitur : et vestitum esse non est cum magis et minus. Hoc igitur proprium est quod

nec convenit omni, nec soli, nec semper.

Habitui autem nihil est contrarium : et hoc est proprium quod convenit omni et semper, sed non soli. Hoc autem probatur inducendo et exemplorum positione. Armatio enim non est contraria vestitioni vel calceationi : quia si esset contraria, non posset simul esse in eodem. Idem autem simul et semel est armatus, calceatus, et vestitus. Quod autem aliis nihil est contrarium habitibus, palam est. Simile est in aliis sicut in istis, sicut facile est videre inducenti species et genera habitus. Et quia non suscipit contrarium, ideo etiam non simpliciter susciplit magis et minus. Magis enim et minus sunt secundum unam et eamdem formam separatam a contrario magis et minus. Quando autem dicimus aliquem esse magis armatum, vel calceatum, vel ornatum, non dicimus secundum unam aliquam eamdem formam, quæ insit habenti habitum : sed hoc referendo ad actum quo proficit armatio vel calceatio vel ornatio : et hoc non est intensio vel remissio proprie : quamvis enim præparatio sit una ad actum hunc vel illum, cum præparantia non sint unum nisi in quantum sunt armantia vel calceantia vel ornantia, tamen quia hæc non armant vel calceant vel ornant secundum unam et eamdem potentiam præliandi vel eundi vel ornandi, ideo non relinquunt formam unam nisi in comparatione ad actum unum communem, ut diximus. Et ideo etiam non proprie habitus suscipit magis et minus, sed per comparationem ad actus perfectionem, ut dictum est.

Hoc autem ex hoc plane videri potest, quia non habet simpliciter contrarium, nisi genus quod est qualitas : ideo etiam nihil simpliciter suscipit magis et minus nisi qualitas : habitus ergo non suscipit magis et minus, nisi in comparatione ad actum alicujus in comparatione ad quem habitus est perfectior. Quod etiam actio et passio suscipiunt magis et minus, ideo

<--- Page Split --->

oportet quia actio et passio causantur ab activis et passivis qualitatibus 1.

CAPUT III.

De proprie proprio habitus quod est semper in pluribus esse.

Proprium autem habitus est quod convenit omni soli et semper, quod in pluribus sit quod non in uno, scilicet in corpore sicut habente, et in his quae circa corpus sunt habita, sicut in vestitu, et armis, et ornatu : nec unquam potest esse in uno nisi cum alio : habitus enim est forma quae non inest habenti, nisi sit cum eo quod actu habetur ut circumdans corpus : et hoc non est in aliquo. coordinationis prædicamento, sicut facile patet in omnibus, ut in ubi et quando. Sed in ubi quidem, ubi est in eo quod est in loco 2, et nullo modo est in loco : cujus ratio, quia locus non est ubi vel alicubi, quia aliter iretur in infinitum. Similiter quando est in tempore sicut in causa, sed tamen non necessario est cum tempore : quando enim ex præterito non necesse est esse cum præterito, quia id præteriit. Sed in habitu nunquam vere inest habitus habenti, nisi quando habitus circumdat habentem.

Soli igitur habitui convenit hoc non in uno, sed in pluribus semper existere : habitus enim est adjacentia corporis, et est eorum quæ sunt circa corpus. Adjæcet autem corpus habitui ut causans figuram totius vel figuram membri quod induitur vel armatur vel ornatur : habitus autem adjacet corpori ut circumdans ipsum, et sic utrumque diverso modo adjacet alteri. Et hæc adjacentia duplex causa est adjacentæ quæ est habitus : unde corpus adjacet habitui, et habitus corpori. Et hæ duæ adjacentæ causant adjacentiam, quæ importatur per nomina specierum et generum habitus, ut loricatus, annulatus, tunicatus, et generali-

ter armatus, vestitus, vel ornatus. Quod autem habitus in pluribus semper sit secundum eamdem divisionem quæ est in partibus, non quidem in partibus habentibus positionem, ut quidam male dicunt: sed ideo fit quia divisio est in his partibus in quibus ut partitis et divisis est habitus : et hæc sunt habens quidem in parte una, et habitus in parte alia, quæ substantialiter divisa sunt et nullo modo unita. Quod autem genus vel principium sic sit in pluribus, in paucis invenies. Non enim invenies rem alicujus principii vel prædicamenti sic esse in pluribus, nisi in quadam quantitate, et in quibusdam quæ sunt ad aliquid. In ad aliquid quidem ut figuraliter dicatur secundum quod apparet in primo aspectu, ut similitudo, et dissimilitudo, æqualitas, inæqualitas, differentia, convenientia : hæc omnia in pluribus sunt similibus et dissimilibus, æqualibus et inæqualibus, vel aliter ad invicem se habentibus : quæ tamen omnia uniuntur in uno quod est qualitas eadem vel diversa quæ est causa omnium illorum. Quantitas autem quæ in pluribus actu est, ut numerus qui est in numeralibus, ut in his quæ in actu plura sunt et numerantur, quæ quidem in pluralitate aguntur secundum discretionem unitatum earumdum multifariam secundum assumptionem. Discretio enim unitatis facit numerum.

Et taliter non est in habitu. Ibi enim actu plura sunt, quæ non multiplicantur secundum unam unitatis assumptionem. Unde quamvis simpliciter nihil invenias quod tot distribui possit partibus ut numerum, eo quod in infinitum excrescit unitatum appositione. Et quamvis etiam concederemus quod quantitas quædam et relatio in pluribus consistit, non tamen omnis quantitas et relatio talis est, quod semper sit in pluribus. Continua enim quantitas non est in pluribus, nec omnis relatio. Idem enim refertur ad id quod est idem, et pater ad filium, et non in

<--- Page Split --->

pluribus consistit simul in actu ex se invicem existentibus. Habitus autem talis est omnis quod semper consistit in pluribus se invicem complectentibus. Consisit enim in corpore et his quæ circa corpus sunt, quæ nec idem supponunt ex quo causantur ut ea quæ sunt ad aliquid. Nec etiam multiplicantur ex unius et ejusdem materiali unitate. Hoc autem manifestum est ex eo, quod omnis habitus consistens est in corpore habente et his quæ circa corpora sunt. Et hoc quia sit in pluribus nullam unitatem habentibus, nec super unam fundatur, habitus nomen sortitur, et nulli alii prædicamento sic convenit esse in pluribus. Omnis enim adjacentia mutua corporis et eorum quæ circa corpus sunt, habitus nomen sortitur ; propter quod proprium est habitus et vere proprium adjacentia corporis et eorum quæ circa corpus existunt secundum eam quæ parium est divisionem. Verum quod circa corpus existit, multas habet divisiones non tantum materiales, sed etiam formales, ut secundum armationem, vestitionem, bellationem, ornationem, et ludum qui habitu profertur. In omnibus enim his proprium est habitus in pluribus existere quæ ad unitatem nullam possunt reduci : et hoc non convenit alicui alii prædicamento : nomen enim ipsum habitus a pluribus trahit rationem, ab habente scilicet, et ab eo quod habetur.

Et licet habens non multiplicetur secundum subjectum, tamen secundum formas et officia multiplicatur, ut aliud habet textor, et aliud habet coriarius, et aliud pistor, et aliud habet civis, et aliud cæconomicus, et aliud politicus qui gubernat civitates, et sic de aliis. Propter quod hoc prædicamentum semper in pluribus, quæ in actu simul sunt consistit, et illud vere proprium est quod nulli convenit aliorum, ita quod scilicet secundum plures potentias consideratur habens, et secundum has pluribus indiget, et plura

habet ad potentiarum illarum exigentiam secundum diversitatem potentiarum ipsius habitus, secundum quod se habet amictu, vel armatione, vel ornatu : nemo enim amicitur simplici uno, nec armatur uno simplici, nec ornatur uno simplici ornamento : sed semper habens vult consistere in pluribus potentiis, et habitus in pluralitate instrumentorum.

CAPUT IV.

De modis quibus dicitur habere.

Habere autem non est habitus prædicamentum, quamvis habitus habetur : et hic omnino distinguendi sunt modi habendi. Dicitur autem habere multis modis : sicut aliquis dicitur habere alterationem et affectionem ex alteratione relietam, ut albedinem, vel nigredinem 1. Quia autem similis est modus habendi quantitatem per modum ad subjectum sicut et qualitatem, propter hoc ad eumdem modum reducitur habere qualitatem et magnitudinem et longitudinem, quod scilicet quantitas sit mensura qualitatis, cum nihil aliud sit albedinem habere vel longitudinem vel latitudinem, quam album esse vel longum vel latum : quia cum albedo sit forma corporalis, per accidens distenditur cum quantitate subjecti : et sic duo modi in prædicamentis determinati habere, hic reducuntur ad unum.

Secundo etiam modo dicitur habere sicut vas dicitur habere aliquid : et quamvis hoc multipliciter sit in liquidis et aridis et in aliis hujusmodi, tamen in communi una tantum est habitudo habentis ad habitum, sicut modius dicitur habere granum, vel lagena vinum : in hujusmodi enim nihil aliud est habere quam continere, et nihil aliud haberi quam contineri.

Habere tertio modo dicitur secundum partem et non secundum totum, quamvis habitus ad totius decorem referatur, sipite ultimo.

Secundus modus habendi.

Tertius modus.

<--- Page Split --->

cut in membro. Verbi gratia in digito annulum habere dicimur, vel in fronte vel in pede ornatum vel in aure : haec enim omnia reducuntur ad unum communem modum. Cum enim dicimur in digito habere annulum, tantumdem valet ac si digitus in annulo sit et habeatur : et quia etiam membrum organicum ad usum totius habetur, ad eumdem modum reducitur habere membrum.

Dicitur autem habere quarto modo ut uxorem : hic tamen insolitus est habendi modus, ut in Prædicamentis dictum est, ut quod habetur habens est, et habere dicatur : et hoc quidem habere nihil aliud est quam cohabitare.

Si ergo primus modus in duos dividatur, ut in Prædicamentis dictum est, tunc modi habere qui magis et communiter dici consueverunt, quinario numero terminantur. Si autem pro uno modo ponantur duo qui prædicti sunt : tunc subintelligitur modus qui omnibus manifestus est, sicut habere possessionem : et iterum sunt quinque : vel ex prioribus relinquitur modus qui est habitus prout est prædicamentum, ut modi habendi quinario terminentur. Et fortasse erunt apparentes alii modi habendi præter hos qui dicti sunt numerati : et hos inveniendos relinquimus diligentiae legentis. In Prædicamentis septem positi sunt, hic autem quinque qui magis competunt sex principiis quæ sunt determinata. Principia enim actus sunt et operationem habent ad substantiam : et de hoc congruit modo primo. Principium enim fluidum ens et dispersum est, et de assistentibus plus quam inhaerentibus, et ad hoc facit modus tertius. Principium enim plus etiam assistit quam insit, et sic quodammodo cohabitant : et ad hoc facit modus quartus. Conjunctus autem modus secundum veram intentionem est, qui est circumdans extrinsecus : et ad hoc facit mo-

dus quintus. Alii autem modi qui sunt ut totum habet partem vel hujusmodi non hic ponuntur : quia hoc modo non est accidens in subjecto, sicut quaedam pars, et ideo ad principiorum habitum iste modus nullam habet positionem.

Quæ autem notanda sunt ad materiam quæ de habere in Prædicamentis dicta sunt, quod scilicet habens in omni genere habendi est principium ejus quod habetur : hoc autem non nisi accidentis extrinsecus assistentis est quod habetur. Et hoc potest considerari secundum se, vel secundum essentiam, vel secundum modum assistendi substantiæ. Si primo cum esse ejusdem sit inesse : sic accipitur modus primus. Si autem in essentia consistere cum essentia fluida et dispersa : et quoad hoc sumitur modus scilicet qui continetur in subjecto, ut non fluat et dispergatur. Si autem modus inhaerendi consideretur : tunc dupliciter consideratur, scilicet quantum ad causam, et ad quantum ad effectum : et tunc his duobus modis consideratur, scilicet secundum id quod est : et sic est modus proprius qui ex habitis relinquitur. Si autem consideretur secundum modum qui inest : tunc est similis modus insolitus, qui non est nisi quodammodo cohabitare, sicut uxor viro.

Hæc igitur de sex principiis quæ in Prædicamentorum scientia dimissa sunt, dicta sufficiant : si qua enim alia sunt et aliqua principia sunt scientiarum et demonstrationum, in eo libro qui de Analyticis posterioribus est, determinari habent et ibi requirantur. Si qua autem alia omissa sunt, vel in libro Prædicamentorum dicta sunt, vel magis propria sunt primo philosopho, et in quinto primæ philosophiæ libro habent determinari, ubi distinguitor quoties dicitur unumquodque quod est pars vel species entis.

<--- Page Split --->