TRACTATUS VI

CAPUT II.

De his quae sunt positiones verae, et de his quae videntur et non sunt.

Positio igitur est secundum quam alia dicuntur sedentia et stantia et adjacentia quae vere dicuntur positiones. Quia sedens est, cujus spondyli recte renibus porriguntur, sed crura non porriguntur ad inferiora ad sustentationem. Jacens autem, cujus dextrum vel sinistrum reliquo incumbit lateri. Stans autem, cujus superiora recte cruribus incumbunt. Accumbens autem, positio est composita ex adjacere et sedere, sicut reclinatio a dorso facta, cum tamen adhuc inferioribus superiora insidant.

Secundum etiam positionem dicuntur lenia vel aspera, vel quomodolibet aliter secundum situm disposita, hoc est, secundum ordinem partium posita : quamvis lenitas et asperitas multipliciter possint considerari, sicut dictum est in Praedicamentis. Possunt enim considerari secundum ordinationem quam facit generatio totius ex partibus, et pro certo positiones sunt. Possunt etiam considerari secundum hoc quod in sensu agunt per acutum, vel hebes, vel non angulos, et sic procul dubio sunt passibiles qualitates. Possunt etiam considerari per modum quo componunt totius figuram et claudunt in angulo terminationem, et sic pro certo sunt qualitates quae sunt forma vel circa aliquid constantes figurae.

Attendendum est quod sedere et jacere et alia quae a positione denominative dicuntur positiones non sunt, sed a positionibus denominative dicta et de substantia posita praedicata.

Ex his autem quae dicta sunt solet inducì quæstio de curvo et recto, aspero et leni, quadrangulo et triangulo, bicubito et tricubito, et magno et parvo, et brevi et longo,utrum ista dicant differentias po-

<--- Page Split --->

sitionum vel non : omnia enim haec quamdam partium positionem sive dispositionem significare videntur, et ita videntur differentias positionis prædicare. Curvum enim, ut dicit Plato, est cujus medium exit ab extremis, et sic partium mediarum dicit ordinem ad extremas. Rectum autem est, ut idem dicit Plato, cujus extrema medium tegunt ne videri possit cum extremo : et hoc iterum dicit ordinem mediorum ad extrema. Asperum vero, cujus partes non in una jacent superficie plana, sed extra superficiem porriguntur ; quod iterum partis expressæ et partis eminentis ad superficiem dicit ordinationem. Lene autem est, cujus partes æque jacent in planitie. Quadrangulum autem et triangulum et poliangulum considerari possunt tripliciter. Si considerentur secundum latera recte ad angulos terminata, positionem partium videntur dicere. Si autem consideretur clausionis linearum modus, tunc dicunt figuram et qualitatem. Si autem ad actum referuntur prout agunt in sensum, tunc videntur hæc dicere passibiles qualitates. Bicubitum autem et tricubitum et sic deinceps dupliciter considerantur, scilicet prout dicunt species quantitatis quæ substantiæ mensura est, vel prout sunt termini invicem membrorum totum constituentium, sicut junctura manus ad brachium, et brachii ad juncturam : sic enim ordinem dicunt quantorum ad talem modum quantitatis totum constituentium, et sic videntur dicere positiones. Eodem modo considerantur magnum vel parvum vel simpliciter secundum quantitatem, et sic non sunt positiones. Considerantur etiam secundum proportiones ad partes et ad totum secundum quod magnum cum toto vel parvum constituit, et sic videntur dicere positiones. Idem enim per omnia de brevi et longo. Si enim considerantur simpliciter, dicunt quantitates : si autem secundum proportionem, ut auris brevis rotundo capiti,

et oblongo capiti auris longa, sic aliquo modo differentiae videntur dicere positionum. Sic ergo asperum dicitur, cujus partes supereminent sibi invicem. Lene autem dicitur, cujus particulae æqualiter porrectæ sunt.Et eodem modo est de omnibus his quæ partium in toto et in loco totius dicunt quamdam ordinationem.

Attendendum ad quaestionis inductae solutio textus, solutionem, quod non omnia quæ dicta sunt, ducent positiones vel positionis differentias, sed sunt qualia atque etiam qualitates circa situm existentes. Ex eo enim quod partes sic vel sic in toto vel in loco totius dispositæ sunt, ex eodem tales vel tales sensibus inferunt passiones, pungendo, vel non pungendo : et ex eodem quod sic sensibus passiones inferunt, talia sive qualia esse a sensibus judicantur. Et ideo in talibus positio partium est causa talis vel talis sensus, et non e converso, eo quod tales sensibus inferunt passiones et sunt talia secundum sensum, efficitur quod sunt aspera vel lenia,vel bicubita vel tricubita. Unde positio causa est sensibilitatis, et non e converso. Similiter autem est in aliis hujusmodi, quæ partium habent dispositionem in toto et in loco totius.Erit ergo unumquodque prædictorum non positio principaliter, sed erit dicens quale quoddam circa positionem vel situm 1. Hoc autem ideo quia nomen magis est impositum effectui quam causæ, eo quod sensui effectus magis notus est, quam causa. Unde cum situs causa sit sensibilitatis in tactu, quod scilicet sic vel sic secundum tactum id quod positum est, sentiatur, erunt ista nomina qualitatum ex situ et circa situm causatarum et dictarum.

CAPUT III.

De proprio communi positionis quod est non suscipere contrarietatem.

Videtur autem positio sive situs condictis hic. JAMMY.

<--- Page Split --->

trarietatem habere secundum apparentiam : sedere enim ad id quod est stare, videtur esse contrarium secundum quamdam contrariorum rationem. Contraria enim sunt, quae in uno et eodem individuo et in eodem tempore impossibile est reperire, sed vicissim eidem possunt inesse. Sedens autem postquam surrexerrit, stare poterit, et stans sedere postquam steterit : sed aliquo sedente impossibile est aliquem eumdem stare dum sedet : et sic cum sessio et statio vicissim eidem inesse possint et nulli simul, videntur esse contraria sessio et statio : et videtur habere positio contrarium, quia una species positionis alteri esse videtur contraria.

Si autem propter hanc rationem hujusmodi quae dicta sunt ponamus esse contraria, cogemur recipere inconvenientia haec quae dicentur. Primum quidem, quod idem secundum idem pluribus sit contrarium. Quamvis enim Aristoteles1 dicta, quod unum potest esse pluribus contrarium, sicut involuntarium per ignorantiam, et involuntarium per violentiam opponuntur ambo involuntaria voluntario, non intendit Aristoteles quod secundum idem duo opponanturuni : quia hoc est impossibile. Hoc autem in his quae dicta sunt si conceduntur esse contraria, sequitur quod secundum unum et idem duo opponantur uni contrarie. Si enim confirmamus contraria secundum regulas contrariorum, invenimus quod id quod est stare, non magis est sedere contrarium quam accumbere. Sicut autem sedere et stare nunquam sunt in eodem simul, ita neque stare et accumbere vel sedere : et secundum hujusmodi disputationem nulla inerit situi sive positioni contrarietas : quia hoc procul dubio verum est, quod tantum unum uni secundum idem opponitur et eodem oppositionis genere.

Adhuc autem fortasse dicet aliquis quod non inconveniens est nec insolitum unum esse pluribus contrarium : palli-

dum enim ad album et nigrum videtur esse contrarium per hanc regulam contrariorum et rationem, quod sint in eodem genere proximo quod est color, et nunquam simul secundum idem inveniuntur in eodem, sed mutuo se expellunt ab eodem susceptibili et vicissim possunt uni et eidem inesse quod secundum ea transmutatur. Ex hoc forte videtur, quod unum pluribus possit esse contrarium secundum idem.

Quod tamen non est verum : quia Solutio te tusi. pallidum ad nigrum et album non est contrarium secundum quod contraria sunt quae maxime distant sub eodem genere. Horum enim unum nihil participat de reliquo, sicut album et nigrum, calidum et frigidum, et dulce et amarum, et alia his similia. Pallidum enim et alii medii colores ex albo et nigro conficiuntur et commiscentur : propter quod necessarium est in quocumque pallidum est, in eodem esse aliquo modo album et nigrum. Similiter autem est de caeteris coloribus mediis. Non ergo videtur esse contrarium albo et nigro. Et veritas hujus est, quia Aristoteles 2 dicit quod medium comparatum extremo est extremum : quia comparatur extremo propter oppositionem alterius extremi, quod est in ipso essentialiter constituens ipsum. Et sic pallidum comparatur nigro per album quod est in ipso, et opponitur ei contrarietatis modo aliquo : et comparatur albo per nigrum quod est in ipso, et opponitur ei contrarietatis modo quodam secundum non plenam oppositionem, sicut habent simplicia extrema quae maxime distant eorum quae sunt sub eodem genere. Patet autem ex hoc, quod pallidum non opponitur pluribus secundum idem, sed secundum plura quae sunt in ipso : et hoc non est inconveniens.

Amplius autem et ad ea quae inducta sunt dici potest, scilicet quod contrariorum ratio et regula est, quod circa idem nata sunt existere quod est susceptibile

<--- Page Split --->

utriusque, nisi alterum insit per naturam, ut in Prædicamentis 1 dictum est. Sedere autem et jacere si concedantur esse opposita ex alia ratione, tamen ex hoc patet quod non sunt contraria : quia non semper circa idem specie et numero nata sunt fieri, sed sejuncta sunt susceptibilia eorum. In quibusdam enim sedere rationalibus convenit proprie : jacere autem et accumbere etiam convenit irrationalibus quae rationalibus sunt adversa. Hujus autem signum, quod equus et homo in hoc similia sunt, quod sine dubio probata ratione convenit utrisque et jacere et accumbere. Sedere autem non proprie convenit nisi homini soli. Aliquid igitur jacet et accumbit cui sedere non convenit, sicut equus. Sedere igitur et stare et accumbere non semper nata sunt fieri circa idem. Sequitur ergo quod haec non vere sunt contraria, quamvis modum aliquem habeant contrariorum. Sic ergo situi vel positioni convenit non habere contrarium : et in argumento primo quo stare et sedere probari videntur esse contraria, paralogismus est constans ex eo quod non sufficienter enumerantur ea quae exiguntur ad hoc quod aliqua vere sint contraria. Et hoc est proprium commune quod convenit omni semper, sed non convenit soli, sed pluribus etiam aliis prædicamentis.

CAPUT IV.

De proprio positionis, quod est non suscipere majus et minus.

Adhuc autem communiter proprium positionis est, neque cum magis, neque cum minus dici per comparationem intensionis et remissionis. Sedere namque cum sit positio quaedam, non magis et minus est positio, quam accumbere, vel stare, quae etiam sunt positiones. Similiter autem in eadem specie positionis sedens vel stans, non dicitur minus altero magis sedens vel stans. Et universaliter loquendo

secundum nullam positionem dicitur aliquid secundum magis vel minus altero 2. Sicut ergo ab inductione concluditur, quod positioni proprium est non suscipere magis et minus : habere enim contrarium causa est ejus quod est magis et minus secundum quod minus est magis habere de contrario, ut dicit Aristoteles.

CAPUT V.

De proprie proprio positionis, quod est substantiae proxime assistere.

Magis autem et convertibile proprium quod convenit omni soli et semper, videtur proprium esse positionis substantiae proxime assistere inter ea quae assistunt substantiae. Quaedam enim accidentia dicuntur esse quae simpliciter insunt : quaedam autem assistunt plus quam insunt, quae non simpliciter sunt, nec causantur ab extrinsecis subjecti, sed causata ab intrinseco secundum ea subjecta comparantur ad alia, sicut et relatio, et quando, et ubi, et positio, et habitus. Et est haec distinctio quam primus invenit Auctor libri Sex principiorum Gilbertus Porretanus.

Proprium igitur positionis est, quod inter assistentia proxime substantiae assistat, ac proximius assistat substantiae omnibus aliis formis quae assistere substantiae supposita sunt. Hoc autem syllogismo probatur per diffinitionem positionis : substantiae enim positio nihil aliud est quam naturalis substantiae secundum hanc vel illam positionem ordo. Naturalis enim ordo secundum sessionem est sessio, et naturalis ordo secundum stationem est statio, et sic de aliis positionibus. Haec autem naturalis ordinatio vel a principio quidem compositionis substantiae innata est ipsi substantiae : aut innata est ipsi substantiae consueto motu naturae. A principio quidem compositionis, sicut

<--- Page Split --->

in leni, et aspero, vel æqualibus secundum superficiem, vel inæqualibus secundum eamdem, sicut sunt plana et hispida : naturae autem motu flexura membrorum, sicut est sessio, et statio, et alia hujusmodi.

Et quia proprie proprium convertibile est, ideo sequitur quod quidquid proxime substantiae inter assistentia assistens est, id secundum veritatem positio est, quae hujus rationis propriam suscipit praedicationem : inter assistentia enim proximum substantiae dicitur positio, et non inter inhaerentia ; non enim habent positionem nisi pro quantitate distensa : et sic patet quod quantitatem sibi ut substantiae proximiorem supponit positio. Adhuc cum quantitas causetur a forma in composito, positio autem sit ordinatio compositorum, quorum activa est causa, quantitas non proximior est substantiae quam positio, praecipue cum non tantum dicat ordinationem partium in toto, sed etiam ordinationem partium in loco : quem locum habent partes in loco totius.

Assistere autem dixit Gilbertus has formas quae rationem non trahunt ab hoc quod insunt substantiae, sed ab eo quod per ipsas substantia ad aliquid extra se ens comparatur, sicut relatio, et quando, et ubi, et positio, et habitus, quorum nullum nomine suo dicit quod insit, sed nomine sui generis tantum vel substantiae vel accidentis, sed nomine proprio dicit substantiae comparationem exterius ad aliquid, sicut relatio, et quando, et ubi, et hujusmodi. Relatio enim ut relatio et non ut accidens substantiae dicit comparationem secundum id quod

est. Et similiter est de aliis, quamvis non relationis dicant compositionem, sed loci, vel temporis, vel ordinis, vel alicujus hujusmodi. Et quia hae formae assistunt potius quam insunt,ideo dixit idem Gilbertus quod secundum tales mutationes formarum non proprie mutatur substantia, sed talibus formis mutatis substantia manet immutabilis, sicut pater est vivente filio, et non pater filio mortuo sine mutatione sui. Sic etiam dixit de aliis, ut quando, et ubi, quibus nihil mutatur eorum quae in substantia sunt quando mutatio fit secundum quando vel ubi : nec est in substantia vel accidente (quod sit in his) fieri mutationem necesse : quod esse non posset si simpliciter istae aut aliae formae incessent. Dixit ergo Gilbertus quod non insunt proprie sed assistunt quasi extrinsecus, et ideo mutationes secundum ipsas possibile est fieri, nulla mutatione facta in substantia vel in aliquo accidente ipsius.

Inter assistentia autem positio, ut dictum est, proximius assistit, et inter omnia relatio proximius assistit : quia sola ista secundum id quod est non est nisi alterius. Quando autem et ubi medio modo assistunt : quia in his in subjecto fit aliqua mutatio. Aliquid enim in praeterito abjicitur, et aliquid acquiritur in futuro. Et similiter ubi totum mutatur de loco ad locum. Sed habitus plus assistit quam relatio, quia habitus mutatur ad formam habentis. Actio autem et passio cum sint a principiis interioribus, non numerantur inter accidentia vicissim, sed inter ea quae insunt simpliciter absolute. Haec igitur de positione dicta sunt.

<--- Page Split --->