TRACTATUS IV
DE QUANDO.
vel alterius durationis esse mensurantis relinquitur.
Quid sit quando secundum quod est principium vel prædicamentum.
Quando vero secundum quod est principium vel prædicamentum est id quod in eo quod tempore vel alia duratione mensuratur, ex mensurante duratione relinquirur in eo quod sic mensuratur : non enim relinquitur ex adjacentia temporis tantum, sed etiam ex adjacentia aternitatis et aeviternitatis, ut patebit inferius : dicimus enim, Deus fuit, Deus est, Deus erit. Et in omnibus his significamus in præterito Deum fuisse et in futuro et in præsenti quando. Quidquid igitur est, quod prædicatur in re temporali vel æterna vel aeviterna ex duratione causatum in ipsa, vocatur quando generalissimum, sub cujus ambitu communitatis continentur et genera et species ipsius et individua, sicut genera sunt fuisse, esse, et fore. Species autem tunc fuisse, vel nunc esse, vel tunc fore. Individua autem hunc fuisse, vel hunc esse, vel hunc fore. Et ad hunc ambitum prædicationis multa reducuntur, quæ nullius alterius generis per se prædicationem suscipiunt, sicut olim fuisse, dudum, jam, et futurum longinquum vel propinquum. Quia igitur hoc genus rerum sic prima voce significatum, ad nullum aliorum generum reduci potest, relinquitur quod ipsum sit per se prædicamentum et suorum coordinationum prædicabilium primum principium. Hoc igitur quando ex adjacentia temporis,
Locus est (ut in libro de intelligibiliLocus quid. bus dicitur) mensura entis quod non est distensum secundum durationem intelligentiae, sed totum simul in loco comprehensum accipitur per intellectum. Tempus autem est mensura entis secundum esse quod accipitur ut protensum duratione, eo quod esse est actus entis. Potentia autem essendi in omnibus protensa intelligitur ad mensuram durationis vel per se vel per aliud. Per se quidem in his in quibus esse non totum simul est, sed fit continue. Ad aliud autem in quibus esse totum simul est, quod distingui non potest nisi ad inferiora, quorum esse excedit secundum indeficientiam, sicut cum dicitur Deum fuisse qui non defuit, et Deum fore qui non deerit. Ea autem quorum totum esse simul est, quaedam sunt, quorum esse et posse et actus totum est unum simul, et horum mensura est aeternitas. Quaedam autem quorum esse quidem simul est et posse quod habent ad esse, sed agere non est simul, sicut quidam dicunt intelligentiae : sed verum exemplum et philosophicum est de corpore coelesti. Et haec dicuntur a Philosophis aeviterna, et ipsorum mensura est aevum : et ab his in his quibus istae mensurae extrinsecus adjacent, relinquitur quoddam quod comparationem talis durationis dicit ab ipsa, et illorum comparationem ad durationem : et hoc vocatur quando. Quia solum tempus inter haec tria substantialiter dividitur, et differentias accipit, penes quas ipsum quando
Temps quid.
<--- Page Split --->
distinguitur in species. Propter quod non per æternitatem aut æviternitatem, sed per tempus quando diffinitur : quia etiam æternitas et æviternitas non distinguuntur per formales differentias nisi ad temporis distinctionem.
Quod autem dicitur, quod ex adjacentia temporis relinquitur, non est idem quod ex tempore adjacenti : quia ex illo modo loquendi modus infectivus temporis non determinatur : quando autem est temporis infectio quam facit in temporali, secundum quod dicimus unum fuisse et alterum esse, et unum dicimus senem et alterum juvenem, non quod senex vel juvenis quando dicant, sed ex tempore per quando, diu vel non diu fuisse causatur senectus et juventus. Dicitur autem adjacens, eo quod non est tempus aliquod intrinsecarum qualitatum, sed potius extrinsecus adjacens quæ est in periodo secundum quod est mensura esse ejus quod est : et ideo dicitur adjacere et non dicitur inesse. Adjacere autem dicitur, quia undique jacet ut mensura totum esse mensurans, ita quod nulla pars esse sit cui non adjaceat, et in toto esse suam relinquit infectionem secundum substantiam alicujus quando a tempore præsenti, præterito, vel futuro causatam. Sic ergo dicitur quando secundum quod prædicamentum est, et prædicat rem illam quam relinquit in subjecto, secundum quod ipsi subjecto adjacet mensura durationis. Et hoc est quod dicitur, quod quando est id quod ex adjacentia temporis relinquitur : ita quod tempus pro omni mensura quæ adjacent extrinsecus secundum quod id quod est mensura ipsius, erit esse et non entis : esse enim est ut actus entis et non ut ens : sicut enim diximus, esse est actus entis quod est : et ideo ut est actus, refertur ad durationem, ens autem est durans et habens esse.
Et quia causa non est effectus, et quando est quod ex adjacentia temporis relinquitur, sequitur quod quando non est
tempus, secundum quod tempus et quando conjunctas habent rationes diffinitivas sicut effectus et causa : sicut patet quod tempus quidem præteritum quando non est, effectus autem præteriti et infectio quam relinquit in eo quod est præteritum, est quando, sicut heri fuisti, vel pridie, vel ante annum, vel olim, vel nuper, vel aliquid hujusmodi.Similiter instans quodcumque vel nunc quando non est, sed secundum actum ejus vel actus, æquale vel inæquale est, sicut dicitur tempus esse vel fuisse vel fore, et non quando : quia sic est tempus ut numerus ejus quod est in tempore : sed effectus illius temporis æqualis vel inæqualis est quando. In tempore enim esse, ut dicit Aristoteles 1, quadam parte temporis mensurari : et sic tempus inæquale si excellit, est mensuratio. et secundum quod sic adjacet mensurato, sic relinquit infectionem in re temporali per motum cujus est tempus numerus. Et hæc infectio secundum comparationem ad differentiam temporis ex qua relinquitur quando absolute quidem in subjecto consideratum, vocatur ætas.
Et idem instans non est tempus, sed in instanti esse relinquit quando præsentis, ut nunc esse : quamvis nunc non sit tempus vel aliqua pars ipsius, tamen quia nunc adjacet ei quod movetur, vel quod est, cujus actus esse est cui adjacet tempus : et ideo quoad adjacentiam extrinsecus non est differentia temporis. Et ideo instans quando relinquit sicut et præteritum. Similiter et futurum tempus quando non est, sed potius id quod ut temporale futurum est : quoniam contingere necessitate motus et numeri motus necessarium est quantum est de temporis successione, secundum quod dicitur aliquid futurum esse. Sic igitur quando est quod ex adjacentia temporis relinquitur ex futuro, sicut cito, vel diu post præsens esse. Patet igitur ex his quæ dicta sunt, quid sit quando secundum quod est principium vel prædicamentum.
<--- Page Split --->
CAPUT II.
De speciebus ac differentiis ejus quod est quando.
Æternitas nunc esse. Æternitas enim quanquam sit indivisibilis et simplex et inextensa, eo quod nihil sui habet extra præsens nunc instans, et sese non movens, neque per influxum se in aliquid extendens continuum quod sit in fieri sicut motus: tamen in sui simplicitate stando non deficit, nec deest alicui præsenti, nec defuit alicui præterito, nec deerit alicui futuro. Æternitas tamen est mensura existentium temporalium et æviterorum non per extensionem, sed per indeficientiam. Et ideo cujus tempus est mensura adæquata, ejus mensura est æternitas non adæquata, sed excellens secundum principium, medium, et finem. Et hoc est in substantia omnium stantium et necessariorum secundum illum modum quo necessaria sunt. Et quia sic est mensura temporalium, ut diximus, propter hoc quando æternitatis distinguitur per accidens in differentias temporis, et dicitur id quod est æternum fuisse, et esse, et fore.
Sed hic attendendum est quod quando dicitur quod est Deus, vel prima causa quae necessario est cœlum, et generatum illud est, hoc quod dico quando, significat quando æternitatis : quia hoc est in mensura et æviterni et temporalis, ut dictum est,et non potest significare quando temporis: quia tempus nulla potest esse mensura necessarii sive æterni.Similiter quando dicimus, quando cœlum est generatum, hoc ipsum quod dico quando significat quando æviternatitis, non temporis : quia æviternum mensura est temporalium excellens,
ideo referri potest ad temporalia. Tempus autem non est mensura æviternorum, et ideo quando temporis in æviternis nihil significat : et sic distinguitur ad differentias temporis per indeficientiam sicut mensura superior excellens indivisa in se, distinguitur ad divisiones mensuræ inferioris quæ secundum se per proprium est divisibilis. Hæc est ergo prima distinctio ejus quod est quando. Sicut enim æternitas se habet ad æternum quod omnibus modis indivisibile est et necessarium, sic se habet æviternitas ad æviternum : quod quidem quodammodo non est simul, quia quamvis substantia sit in nunc æternitatis, tamen actus ejus essentialis qui est motus, est in tempore, et potentia ad motum relata est ad nunc temporis quod continue fluit. Sic igitur per illud distinguitur quando æternitatis et quando æviternatitis. Et attendendum quod sicut æternitas ad tempus se habet, et nunc æternitatis ad nunc temporis, ita se habet quando æternitatis ad quando temporis.
Sed notandum est quod esse rerum et eorum quæ generantur et corrumpuntur, dupliciter considerari potest. Si enim consideretur secundum quod est simplex actus essentiae simplicis, tunc procul dubio indivisibile est et totum simul: et ideo est in nunc æternitatis vel æviternitatis, et sic non amittit aliquid in præteritum, nec exspectat aliquid in futurum, sed simul est totum nil sui extendens extra ipsum. Si autem consideratur prout in hujusmodi est materia permixta contrariis, sic est esse fluidum, quod non est simpliciter, sed aliquid habuit in præterito quod non habet, et aliquid habebit in futuro quod nondum habuit in præterito vel præsenti, et sic recipit differentias temporis, et dicitur fuit, est, vel erit.
Ex his ita traditis, accedamus ad certificationem divisionis ejus quod est quando temporis. Hoc autem sic dividitur, quod est quando aliud ex eo quod abiit, hoc est, ex præterito : aliud autem quando est ex eo quod nunc instat et quod præsens est : aliud autem ex eo quod contin-
<--- Page Split --->
gere necesse est pro temporis successione, et est quando de futuro, et est quando relictum ex differentiis temporum. Ipse autem temporum differentiae non habent quando. Dictum est etiam in categoriis, quod praeteritum et futurum quantitates sunt in genere quantitatis ut species contentae. Et dictum est ibidem, quod sunt continuae quantitates. Continuatur enim praeteritum ad praesens : et videtur innuere, quod praeteritum sit permanentiam habens : manet enim quod est continuum existenti. Sed intelligendum quod non est dictum de praeterito quod continuum est existenti, ideo quod maneat vel quod in partibus habeat aliquam permanentiam : sed ideo dictum est continuum esse ad praesens, quia in excessu suo, hoc est, in ultimo suo in quo continuum est praesenti, non praeteriit : in illo enim continuatur praesenti nunc. Similiter est de futuro quod in principio sui continuatur ad praesens nunc.
Hoc autem signum est, quod omnia quando praeterita copluntur praesenti vel per se, vel per aliud : praeteritum etiam est quod praesenti continuum est et continuatur ad praesens. Praeteritum autem imperfectum quod secundum finem non extenditur in praesens, et ad praesens non terminatur. Praeteritum autem plus quam perfectum illud quod in praeterito ad praesens terminatum est, et per praeteritum refertur ad praesens. De futuro autem dicimus relinqui quando secundum infecctionem ex tempore relictam, quamvis enim futurum nondum sit, tamen ex successione quam habet ad praesens, necesse est contingere, quod quantum ad substantiam ipsius quando accipiendam tantumdem valet ac si instaret. Nulla enim quantum ad quando accipienda differentia est in eo quod manet instans, in eo quod futurum est, et in eo quod abiit in praeterito : unum enim nunc est tota substantia temporis : esse autem temporis causatur a fluxu nunc, et ideo quamlibet partem ipsius relinquit quando in eo quod
est in tempore : propter quod de futuris agitur et determinatur, cum tamen futurum nondum sit, et secundum futurum aliquid dicitur, et ipsa futura sortiuntur numcupationem et nomen existentium. Et ideo quando accipitur a futuro sicut a praesenti : quia ex ipso fluxu temporis erit certificatum futurum tempus. Sicut dicimus, cras erit navale bellum, heri obiit Socrates : haec enim quando significant. Sic ergo aliquid dicitur quando secundum id quod futurum est : ideo, sicut dicimus, futurum necessario secundum successionem nascitur de eo quod est jam praesens. Hoc etiam fluit in futurum continuo fluxu et necessario, et per necessitatem motus primi. Unde dicimus, Callias disputabit cras, vel Callias non disputabit cras, actiones nostras ad futurum tempus referentes sicut ad praesens . eo quod certi sumus de successione futuri : disputabit enim futuram significat actionem cujus actionis adhuc nihil est in substantialibus actionibus illius.
Sic ergo patet quod ex omni differentia temporis quando relinquitur : unde est in eo quod est in tempore, sicut in mensura et numero. Sic enim cum tempus sit causa corruptionis per motum qui distare facit a principio,tempus infectionem talis distantiae relinquit in re temporali. Haec igitur infectio duobus modis potest considerari. Uno quidem modo absolute secundum quod est infectio ut forma existens in subjecto existens in re temporali : et sic est aetas. Alio modo prout ipsum in quo est, comparatur per illud ad tempus vel differentiam temporis ex quo relinquitur : et sic est quando et aliquando, quae importantur, cum dicitur olim fuisse, vel ante hoc fuisse vel esse,vel postea fore. Et hoc modo quando est praedicamentum, ut in ante habitis dictum est, et secundum hocusa communitate ambit quando ex aeternitate,et quando ex aevternitate,et quando exparte,et unam rem generalium praedicat, quae cum aliis dividunt generalissima in decem genera prima. Quamvis enim aeternitas sit in aeterno sicut differen, per sub-
<--- Page Split --->
stantiam ab ipso, et non secundum rationem nominis, dicit durationem extrinsecam adjacentem : et ipsum esse indediciens omnibus mensurari potest. Sic relinquitur ex eo modo ejus quod est quando, sicut dicimus id quod est omnibus modis, necesse est esse semper fuisse secundum esse praeteritum, et semper esse secundum esse praesens, et semper secundum esse futurum. De tempore autem in quarto Physicorum disputatum est : de aeternitate autem in libro de Causis dictum est.
CAPUT III.
De differentia inter ubi, et quando, et qualiter unum quando differt ab alio.
Differt autem quando ab eo quod est ubi in hoc quod in quocumque tempus est relinquens suam infectionem, sicut in quocumque est, fuit vel fuisse vel fore vel in præsenti esse, eo quod illa quando in eodem sicut in subjecto quod denominat est quando, et in eodem fuit vel erit vel esse vel fuisse vel fore, eo quod illa quando secundum tempora illa vel tempus dicuntur. Quando enim ex instanti præsenti nunc est semper cum ipso præsenti nunc. Unde cum dicimus, quando es ? respondetur, nunc sum. Quando autem quæ relinquuntur ex eo quod abiit et quod futurum expectatur, nunquam sunt cum temporibus ex quibus relinquuntur, sicut patet inquirentibus a nobis et dicentibus, quando legisti, quando fuisti ? notamus quando quod est cum præsenti nunc : et respondetur tempus præteritum dicendo, tunc fui, olim fui, vel jam fui. Similiter quærentibus nobis, et dicentibus, quando leges, vel quando eris ? quando est cum præsenti nunc, et respondetur tempus futurum, sicut post annum, vel diem, vel mensem. Unde hæc duo quando nunquam in simul erunt cum temporibus ex quibus relinquuntur.
Hoc tamen generale est, quod quando et tempus secundum quod est numerus,
sunt in eodem sicut in subjecto. Ubi vero et locus a quo sicut a causa fit ipsum ubi, nunquam sunt in eodem sicut in subjecto. Ubi enim sicut in subjecto est in circumscripto et locato corpore. Locus autem, qui est ultima superficies continentis, non est in locato extenso sicut in subjecto, sed est in complectente et continente, cujus ultimum est superficies locans.
Hic est tamen attendendum quod tempus ut continuum, et ut forma extra mensurans, est in subjecto in primo motu et mobili : ut mensurans autem et numerans essentialiter in temporalibus, sicut numerus materialis, tam decem oves quam decem canes, quamvis formalis numerus et forma numeri et species sit una, sicut unum tempus est ovium temporalium, ut unum numerans vel mensurans, quamvis mensurante modo tot sunt temporalia quot quando. Et hoc modo dicitur temporale (secundum quod constat sub tempore sicut sub numero) habere quando : et quando hoc modo est in ipso sicut in subjecto : et tempus hoc modo sumptum in temporali semper est in eodem in quo est quando. Ubi autem nunquam est in eodem in quo est locus. Sed, ut dicit Anselmus, nunc aeternitatis se habet ad nunc temporis et ad totum tempus, sicut se habet nunc temporis et ad omnem locum et ad omnia quæ in loco sunt. Nunc enim temporis ut indivisibile continet locum et locata omnia quæ valde divisibilia sunt : eo quod per unum quod est in omnibus mensura est eorum, et hoc est esse, cujus propria mensura est tempus, vel æternum, vel æviternum. Similiter nunc æternitatis quod indivisibile est, per indeficientiam comprehendit nunc tempus, et totum præsens per hoc quod duratio fluens sicut a causa et exclusio fluet a duratione stante vel indivisibili. Et hoc est quod dicit Boetius in Consolatione philosophiæ : Qui tempus ab ævo ire jubes.
Est etiam adhuc considerandum quod illud quando quod relinquitur ex eo quod est præteritum, differt ab eo quod relin-
<--- Page Split --->
quitur ex futuro, in hoc, quia quando quod ex futuro est, præterito est semper prius : quando autem quod est ex præterito, est posterius quam futurum. Si autem unum et idem quando secundum substantiam temporis accipiatur, hoc est, in nunc quod est substantia : tunc quando unum et idem : primum quidem ex futuro, secundum vero ex præsenti, posterius vero ex præterito secundum periodi circulationem, in quo futurum est, aut præsens, aut præteritum : quemadmodum et tempus primum quod est futurum, postea præsens quando futurum advenit, deinde præteritum cum præsens abiit. Et sicut in tempore sic est indeficiendia æternitatis quando ad temporis differentias recipit distinctionem, sive enim divisibilis secundum se mensura est, sive indivisibilis, nihil differt : quia non ex hoc relinquit quando quod est simplex vel compositum, sed ex hoc quod ut extrinsecus adjacens est esse mensura in eo quod est : sic enim suæ indeficiendia relinquit impressionem in eo quod est, per quam id quod habet esse, mensuræ extrinsecus adjacenti sic vel sic comparatur : et hoc est quando secundum quod est prædicamentum.
Sunt tamen qui dicunt quod unum et idem est quando æternitatis et temporis differentia per accidens, hoc scilicet quod in æternitate ut stans, in tempore autem ut fluens continue. Sed hanc positionem opinamur esse falsam, nisi dicant nunc æternitatis exemplariter et causaliter esse in nunc temporis. Sed tunc ex hoc non sequetur, quod sit idem nunc secundum substantiam, sed secundum formam tantum, hoc modo quo exemplum et exemplatum in forma non secundum genus vel speciem, sed secundum proportionem similia esse possunt.
CAPUT IV.
De divisione ipsius quando comparata ad tempus a quo causatur.
Sicut autem tempus est aliud compositum, aliud vero simplex : et compositum quidem est, quod est in composita actione, hoc est, quod compositæ actionis est mensura : simplex vero tempus est quod procedit cum actione simplici, cujus ipsum est mensura : ita et quando quod ex adjacentia temporis relinquitur, aliud est simplex, et aliud est compositum. Simplex quidem quod in momento esse et in nunc esse dicitur. Compositum autem quod ex composito tempore relinquitur, ut in hora esse, vel in die, vel hebdomada, vel mense, vel anno, et similibus.
Haec autem quae dicta sunt, sophisticam habent calumniam. Si enim objicitur, actio est in motu, et omnis motus in actione firmatur, ut in tractatu de Actione dictum est : nullus autem motus simplex est : videbitur quod actio nulla simplex esse possit, sed omnis actio composita.
Adhuc, cum omne tempus sit continum, et quælibet pars continui sit continua et composita, videtur quod nullum sit simplex tempus.
Adhuc autem dicitur quod simplex tempus sit sicut in momento et in nunc esse : est autem momentum indivisibile tempus : et sic momentum nec est tempus, nec pars temporis, et sic nec erit tempus : et sequitur ulterius, quod quando non sit simplex.
Adhuc de nunc dicit Aristoteles 1 quod non est tempus, nec pars temporis, sed temporis substantia : et sic videtur habere calumniam quod hic dicitur.
Ad haec et similia dicendum est, quod Ad primam. est actio simplex, et actio composita. Actio enim generantis prout generatio est finis motus, et non motus, est vere actio quæ est generatio, et simplex est omnino
<--- Page Split --->
et impartibilis, et est de non esse in esse simplex et non composita mutatio. Et simpliciter est actio creantis secundum quod est creans. Et similiter dicit Averroes de illuminatione ad hunc vel ad illum locum prout est finis motus localis quo movetur illuminans, quod est actio simplex, non habens aliquam divisionem, sicut ómnis continui finis simplex est, et cum quodlibet illorum vere actio sit. Quod autem inducit quod omnis actio in motu, et omnis motus in actione firmatur. Ibidem in tractatu de Actione patet solutio: hoc enim intelligas de motu secundum quod motus est actus perfecti et perfectus: hoc autem est secundum quod est actus moventis, et non ejus quod movetur. Motus autem secundum hunc modum est actus simplex, et non continuus, vel compositus: sed secundum quod est actus imperfectus, sic est continuus et compositus.
Ad hoc autem quod objicitur de tempore, dicendum quod tempus dupliciter accipitur, secundum esse scilicet, et secundum substantiam. Secundum esse quidem acceptum, verum est quod nullum est tempus simplex, sed omne tempus compositum: secundum substantiam autem est aliquod tempus simplex, nunc scilicet et momentum, quod (sicut jam ante diximus) a tempore non differt in hoc quod ex ipso quando relinquitur sicut ex tempore: et sic intelligitur cum dicitur, tempus est simplex, et quando simplex.
Quidam autem aliter dixerunt, quod actio simplex, scilicet ad nos, et non simplex quoad nos, quae repente fit, hoc est, in tempore cujus distinctio est imperceptibilis. Et similiter dicunt de tempore simplici. Et haec fuga est, et non verum quod dicunt est. Sunt enim multae actiones simplices, sicut patet per ea quae inducta sunt: et simpliciter cum verbo substantivo dicitur, sum, es, est: tamen totum suum condelineum dicit substantiam ut actum et actionem: quae actio si accipiatur ut essentiae actio vel actus, non
potest intelligi nisi simplex actio: et cum hoc actio temporalis vel simplex tempus, quod adjacentia est mensura ejus, relinquit quando. Sicut enim tempus adjacet mobili, sic ei quod movetur secundum quod unum est in toto motu, adjacet mensurans nunc: et ideo quando relinquit nunc sicut tempus: et quoad hoc quod est substantia temporis quando ex se relinquens, hoc tempus esse dicitur. Sic ergo intelligendum est quod hic dictum est.
Amplius autem adhuc et in hoc conveniunt tempus et quando, quod quemadmodum temporis partes sibi invicem sine mora, sive continue succedunt: similiter sibi ipsa quando, quae ex temporibus relinquantur: quando enim quod est in præterito, et quando quod est in futuro, copulative reducuntur sive copulantur ad præsens nunc, sicut partes continui copulantur ad punctum: non autem sic copularentur nisi talis esset successio ex præterito in præsens, et ex præsenti in futurum, vel e converso futuri in præsens, et præsentis in præteritum. Variabilis enim est successio secundum periodum: secundum actiones autem quae tempore mensurantur, est ex præterito in præsens, et ex præsenti in futurum.
Quamvis tempus et quando in his quæ dicta sunt conveniant, tamen tempus differt ab eo quod est quando: quia quod in tempore est, in eo est sicut in numero numerante: et quia numerus est mensura numerati, ideo secundum tempus aliquid est mensurabile, sicut dicimus, quod aliquis est annuus ex tempore sive mensura temporis, et aliquis diurnus, et aliquis est hebdomadalis mensurati: et aliquando sine distinctione numeri dicimus, quod motus est multus, eo quod motus ille multo tempore permaneat sive duret. Secundum quando autem nihil mensuratur, sed simpliciter quando vel aliquando esse vel fuisse vel fore dicitur: et hoc secundum idem secundum quod temporale vel variabile variatur temporale: et secundum idem etiam quando variatur: et sic
<--- Page Split --->
aliud est ex præterito, aliud ex præsenti, aliud ex futuro.
CAPUT V.
De propriis quando quæ sunt non suscipere magis vel minus, et non habere contrarium.
Proprium autem quod convenit omni et non soli ejus quod est quando, est quod inest ei quod est quando non suscipere magis et minus, sicut nec tempori convenit magis et minus suscipere. Non enim dies una magis vel minus dicitur dies quam alia, nec una hora magis vel minus tempus quam alia, et sic de aliis. Et similiter est in quando : non enim quando præteriti dicitur magis vel minus quando, quam præsentis vel futuri : nec tempus mensuratum dicitur secundum magis et minus sicut diurnum, quam alterum : nec unum dicitur diurnius altero. Et similiter autem est de omnibus aliis. Concluditur ergo generaliter, quod omni quando inest non suscipere magis et minus. Et quia non suscipere magis et minus causatur ab eo quod est non habere contrarium, ideo etiam quando nihil habet contrarium. Et hoc est etiam proprium quando quod convenit omni et non soli.
Hoc autem sic probatur : quia unum et idem quando quantum ad substantiam nunc (ex quo relinquitur quando) est ex præsenti, et futuro, et ex præterito : quia idem quod futurum est, efficitur præsens et præteritum. Et hoc est propter id quod est substantia temporis, quod idem est toto tempore. De eodem autem indivisibili secundum substantiam est impossibile prædicari duas contrarietates : et cum ipsum prædicetur de se, impossibile quod habeat contrarium quod prædicetur de eodem. Amplius autem contraria in eodem nunquam in simul erunt : unum enim natum est expellere alterum de eodem susceptibili. Quando autem quod est secundum præsens, et quod est secundum
præteritum, et quod est secundum futurum, in eodem in simul erunt : quia, sicut dictum est, quando est non in tempore, sed in re temporali. Et ideo in una et eadem re est quando secundum futurum, et quando secundum præsens, et quando secundum præteritum : et simul et semel dicitur, quod fuit futurum, et est præsens, et transit in præteritum. Hoc autem esse non posset si esset unum quando contrarium alteri quando secundum formam et speciem. Idem enim quod est hoc fuisse, verum est quod est permansurum. Contrariorum autem ratio est nunquam in eodem simul existere, neque dici de eodem secundum idem et in eodem tempore : propter quod generaliter concluditur quod contrarietas in hoc genere quod est quando non enuntiabitur.
Sunt tamen sophistæ contra hæc quæ prima objedicta sunt disputantes, dicentes tempus esse causam corruptionis in omnibus in quibus est. Ubicumque est causa corruptionis (secundum quod corruptio motus est vel mutatio) est magis et minus et contrarium. Videtur ergo quod tempori conveniat magis et minus suscipere et contrarium.
Adhuc ad hoc inducunt quod tempus secundum magis et minus : tempus igitur suscipere videtur magis et minus, et per consequens quando videtur magis et minus suscipere.
Ad hæc dicendum, quod valde sophisAt primam. tica sunt quæ inducuntur : sicut enim probatum est, ita quando nec magis nec minus suscipit nec contrarium habet. Et quando dicitur quod tempus est causa corruptionis, hoc non est verum, nec Aristoteles hoc dicit simpliciter, sed quod est magis causa corruptionis quam generationis : et hoc non per se, sed per motum cujus est mensura.
Et similiter etiam per motum est causa Ad secundistantie a principio constituentis : et dam. ideo non sequitur quod tempus secundum seipsum suscipiat magis et minus,
Secunda.
Ad primam.
<--- Page Split --->
vel contrarium. Est autem notandum, quod quamvis quando non habeat contrarium, nec suscipiat magis et minus, tamen idem quod est quando, modos suscipit : qui sunt modi quidem contrarii, sicut punctum indivisibile, et idem habet modum inchoantis et modum finientis sive terminantis : præterito enim et præsentialitas et futuritio sunt modi oppositi : sed in talibus non sunt formæ et species contrariae : nec potest esse in talibus magis et ejus quod est quando : nec hic oportet determinare, quia est manisfestum ex præindustis.
Et hoc est quod proprium est ejus quod est quando, relinqui ex adjacentia temporis, et non esse in tempore, sed in re temporali secundum comparationem quam habet ad tempus vel ad temporis differentias. Et tale proprium est etiam quando succedere ad quando, sicut succedit tempus ad tempus, et alia similia his : quae omnia facile est determinare ex prædictis : quando enim, sicut dictum est, non est tempus, sed infectio quædam vel impressio relicta in eo quod temporale est, secundum quam ad tempus vel ad differentias temporis habet referri. Et ideo conjunctas habent rationes tempus et quando.
CAPUT VI.
De subjecto ejus quod est quando.
Si autem quæritur, in quo est ut in proprio subjecto ? Dicamus quod quando quod ex tempore relinquitur, proprie est in omni eo quod incipit esse. Dico autem incipere esse per naturam sicut incipiunt esse quæ generantur vel fiunt per artem vel electionem sive voluntatem ; universalia enim suæ habent principia inceptionis, sicut privationem et materiam. Quæcunque autem incipiunt quidem, et talia suæ inceptionis non habent princi-
pia, non oportet quod insit eis quando quod est ex parte : quamvis conveniat eis quando æternitatis et ævternitatis per distinctionem accidentalem qua distinguitur ad temporis differentias, sicut in apte habitis dictum est. Talia autem sunt intelligentiæ et substantiæ corporum cœlestium.
Alia vero generabilia et corruptibilia secundum suas substantias et secundum suas actiones et opera quando temporis suscipiunt, eo quod tempore variantur. Cum autem dicit Damascenus quod omne creabile variabile est, et hoc idem dicit Plato, et dicit Boetius quod omne quod est citra primum, est mutabile, non intelligitur de mutabilitate temporis vel qu ando, sed potius naturae quæ causata est, quæ ex se non habet unde sit, vel unde stare possit. Sic ergo omne quod incipit, habens suæ inceptionis principia, materiam et privationem, recipit in se quando quod relinquitur ex tempore. Tale autem est omne sive universum corpus quod incipit modo prædicto : aliter enim incipiens esse, non habet principia suæ inceptionis intra se : et ideo de illis non habet loqui Philosophus : quia Philosophus non determinat aliquid nisi id quod suæ determinationis principia habet intra seipsum. Sic igitur universum corpus quod sic recipit, aliquando est, et est in tempore : quod probatur ex hoc, quod temporum suscipit variationem periodi cœlestis : hoc enim corpus variatur in æstu æstatis ad calorem, ariditatem, et caliditatem, in vere ad calidum et humidum, et in autumno ad frigidum et siccum : propter quod tunc plantæ folio defluunt, et destruuntur in hyeme ad frigidum et humidum '. Talia enim per generationem incipientia sic secundum tempora alterationes suscipiunt : et ideo de ipsis quando denominative prædicatur.
Similiter autem est etiam in anima
1 Hoc totum intellige quantum ad quid est, non autem quantum ad si est : nam substantiae abstractæ considerantur a naturali quantum
<--- Page Split --->
secundum quod ipsa attingit ad corpus sic incipiens : anima enim, ut dicitur in libro de Causis, est in horizonte aeternitatis et temporis : et ideo in actionibus et passionibus suis attingit tempus, et sic etiam convenit ei quando. Hoc autem patet in animae parte speculativa, quae tamen magis separata videtur esse a corpore, quam pars motiva quae corpore utitur in motu. Secundum enim partem speculativam videmus quod quidam acutius speculantur in vere, sicut melancholici : eo quod tunc spiritus qui deferunt formas speculationis, subtiliantur et mobiles fiunt ex calido, et humectantur ex humido, ut facilius formas recipiant. Econtra quidam in hyeme acutius speculantur, et illi sunt cholerici, quibus calor cholerae quando commultiplicatur, commiscet operationes, et siccitas formarum impedit bonam receptionem. Sed in hyeme vincente frigore temperatur calor operationes commiscens, ita ut non commisceat, sed bene moveat. Et humore hyemis inducente phlegma, temperatur siccitas ad bonam susceptionem et bonam retentionem ex naturali siccitate cholerae. Quidam autem in aestate acutius contemplantur, sicut phlegmatici, quorum frigus calido seu calore excellente temperatur ut bene moveat spiritus, et humor multus temperatur sicco ut et bene recipiat ex naturali humido et bene retineat ex temporali sicco. Quidam autem in autumno acutius speculantur, ut sanguinei, quibus calorem sanguinis temperat moderata autumni frigiditas. Humorem autem sanguinis exuberantem ad temperantiam restringit
moderata autumni succitas. Hæ autem varietates sunt secundum varietatem instrumenti, hoc est, corporis quo pro instrumento in operationibus suis utitur anima conjuncta corpori. Sequitur enim anima conjuncta corpori, corporis complexiones.
Et ideo qui arida, sive sicca, sive gelida, sive frigida sunt complexionis sive compaginis in corpore, saepe fiunt dementiores seipsis in autumno, ita quod minus valent in operationibus mentis : eo quod tempus autumni multiplicat melancholiam quæ spiritus habet obscuros et tacitos, et frigore augetur frigus, ita quod sistit motum spirituum : et siccitas tunc auget siccitatem complexionis ut non sit bona receptionis. Quibus vero sanguis principatur, in vere sunt seipsis dementiores : quia tunc calor temporis auget calorem complexionis ut minut moveat, et ideo operationes permixtas faciat : et humor temporis auget humos rem complexionis ut quidem bene recipiat, sed non bene teneat. Similiter esde aliis : quia phlegmatici in hyeme fiunt dementiores propter duplex frigus temporis .et complexionis, quod sistit motum spiritus et inspissat eumdem : et propter duplex humidum quod facit non bene retinere formas. Similiter autem in aliis, dummodo attendatur similitudo complexionis animalium et temporum. Erit ergo in tempore quidquid temporum suscipiens variationes, alteratur secundum temporis aut temporum qualitatem, sive illud sit in corporis complexione vel natura, sive etiam sit in operationibus vel passionibus animæ.
<--- Page Split --->