CAPUT I.

Dominus vobiscum, etc.

Hoc enim de beato Gregorio potest dici, qui resecando superflua et apponens necessaria et ordinans confusa, dedit decus Ecclesiasticum in celebratione officii divini, et festiva tempora; et profestorum dierum ornavit propriis uniuscujusque diei officiis usque ad vitae Ecclesiasticae perfectum ornatum.

PrumaparsMoremindreiderioetaccla - matione , prenundaininstructio - n e . EtideopostquamordinavitprimampartemMissæ , inquainvocatusDomi - nusdesiderioclerietacclamationepopulidelocutusestverbabonaetpacifica , peradventumipsiuspopulopromittenspa - c e m , statimsubjunxitsecundampartemMissæ , quæestininstructioneetmani - festationevenientis : hæcenimstatimincipitpostGloriainexcelsisinfestis , etpostacclamationemKyrie , eleyson , inprofestisdiebus . HæcauteminstructioduratusqueadOffertoriumexclusive .

Habet autem duas partes : quia premittitur instructio imperfectorum, et sequitur instructio perfectionis et perfecto-

rum, et incipit in Evangelii lectione. Unde, I ad Corinth. iii, 1 et 2 : Et ego, fratres, non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus : tamquam parvulis in Christo, lac vobis potum dedi, non escam, nondum enim poteratis. De instructione autem perfectorum et perfectionis aliquibus interpositis, ibidem, in secundo capitulo, y y . 6 et 7, dicit : Sapientiam autem loquimur inter perfectos, sapientiam vero non hujus sæculi, neque principum hujus sæculi qui destruuntur : sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quæ abscondita est. Unde, Matth. xm, 10 et seq., Christus usus est hac forma doctrinæ : quia idiotis loquebatur in corporalibus parabolis, et Apostolis exposuit mysteria perfectæ veritatis, dicens ad perfectos : Vobis datum est nosse mysterium regni cælorum, illis autem, scilicet idiotis, non est datum, nisi in parabolis. Attendens enim Beatus Papa verbum Apostoli, ad Roman. i, 14 et 15 : Sapientibus et insipientibus debitor sum. Ita, quod in me, promptum est et vobis,

<--- Page Split --->

ordinavit unde instrueretur primo imperfectus, et adjunxit secundo unde perfectus acciperet illuminationem. I ad Corinth. xv, 44 : Si est corpus animale, est et spiritate. Et infra, y 46 : Sed non prius quod spiritate est, Sed quod animale, deinde quod spiritate. Hunc etiam ordinem secutus est Dominus, qui ordine suae sapientiae voluit, quod praedication Joannis praecederet suam praedicationem, per quam sua praedication et facilius induceretur et efficacius probaretur.

Et hanc doctrinam signat lectio Epistolae. Et quia Joannis praedicatione inducitur, quae fuit finis legis et prophetiae, et Christum digito discipulis demonstravit, ideo lectio illius instructionis aliquando fit de lege, aliquando de Prophetis, aliquando de Apostolorum verbis, in quibus Christus quasi praesens digito gratiae, quod Joannes interpretatur, recipit demonstrationem. Etenim, Matth. xvii, 1 et seq., Christus in monte cum Moyse et Elia discipulis apparuit, et facies ejus ut sol refulsit. Per quod significatur, quod facies cognitionis ejus ut sol refulget in oculis cordis per verba Moysi, et per verba Prophetarum, quorum eximius fuit Elias, et demonstratur lumen ejus et veritas verbis discipulorum. De Moyse enim dicit ipse Dominus, Joan. v, 46 : Si enim crederetis Moysi, erederetis forsitan et mihi : de me enim ille scripsit. De scriptura Prophetarum dicit, ibidem, y. 39 : Seruminii scripturas : quia vos putatis in ipsis vitam æternam habere : et illæ sunt quæ testimonium perhibent de me. De discipulis autem dicit, Actuum, 1, 8 : Eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judæa et Samaria, et usque ad ultimum terræ. In his ergo tribus consistit doctrina introductoria et imperfectorum.

In doctrina autem Evangelica doctrina consistit perfectionis et perfectorum. Ad doctrinam autem epistolarem, quae est instructio imperfectionis, adjunguntur quaedam ad cam ante disponentia, et quaedam subsequuntur ex parte populi

instructi, de profectu instructionis respondentia. Et ideo ista pars instructionis, tres habet partes, antecedentia, ipsam doctrinam, et ipsam doctrinam subsequentia.

Antecedentia sunt sicut, Dominus vobiscum, et Collectae. Ipsa doctrina est in Epistola. Et subsequentia signantur in Graduali, Tractu, et Alleluia, et sequentia.

Antecedentia igitur duo sunt, scilicet salutatio instruendorum, et Oratio, ut Deus aperiat intellectum ad instructionis profectum.

In salutatione autem quatuor notanda sunt, scilicet quare is qui loco Dei est in Missa Episcopus vel sacerdos, converso vultu ad populum salutat, quare differenter Episcopus et sacerdos salutant, et quis sit modus salutationis, et quis modus responsionis ?

De primo notandum, quod Episcopus vel sacerdos in dextro cornu altaris stans converso vultu ad populum salutat. Et in dextro quidem stat cornu : quia per dextram spiritualia signantur, et boni qui in dextera Dei locabuntur : et ideo dicitur, Joan. xxi, 6 : Mittite in dextram navigii rete. Quia rete praedicationis et instructionis ad spiritualia converti debet. Convertit autem vultum is qui in loco Dei est, ut opere ostendat, quia vultus suæ notitia in scriptura Legis et Prophetarum refulget, sicut in speculo, et aperte demonstratur in lectione scripturæ Apostolorum. Isa. iii, 10 : Videbunt omnes fines terræ salutare Dei nostri. Numer. vi, 23 : Ostendat tibi Deus faciem suam, et misereatur tui. Genes. xxxii, 30 : Vidi Dominum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Psal. lxvi, 1 : Illuminet vultum suum super nos, et misereatur nostri. Numer. vi, 26 : Convertat Dominus vultum suum ad te, et det tibi pacem. Sic igitur qui loco Dei est, stat a dextris altaris, sicut Zacharias pontifex, Luc. i, 11, quando apparuit ei Gabriel Angelus : Apparuit enim ei Angelus Domini stans a

<--- Page Split --->

dextris altaris incensi : in qua parte etiam stelit Zacharias. Sacerdos autem vel Episcopus Angelus Domini est, et in persona Domini in altari apparens. Malach. II, 7 : Labia sacerdotis custodiend scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia Angelus Domini exercituum est.

Convertit autem vultum ad instruendos : quia quando Dominus de se notitiam fecit suis, claro vultu stetit inter eos. Joan. xx, 29 : Stetit Jesus in medio discipulorum suorum.

Causa autem quare differenter Episcopus et sacerdos salutant, est : quia Episcopus est, qui superiori fungitur officio loco Christi : et ideo voce Christi utitur ad subditos. Prima enim salutatio quam Christus habuit ad Apostolos fuit : Pax vobis 1. Et ideo etiam qui loco Dei est, primam salutationem ad subditos habet : « Pax vobis. » Matth. x, 12 et 13 : Intrantes autem in domum, salutate eam dicentes : Pax huic domui. Et si quidem fuerit domus illa digna, veniet pax vestra super eam. Sacerdos qui est in inferiori officio, non audet eisdem verbis uti, sed verbis utitur sanctorum Patrum, qui dixerunt : Dominus vobiscum, sicut Booz dixit messoribus suis, Ruth, II, 4.

Modus autem salutationis est, quod sacerdos dicit : Dominus vobiscum, et non Deus, vel Jesus, vel Christus vobiscum : quia hoc verbum, Dominus, possessionem signat : unde omnes potest supplere delectus populi, quod non dicit Deus. Genes. xxvii, 20 : Si fuerit Deus mecum, et rustodierit me in via per quam ego amhulo, et dederit mihi panem ad edendum, et vestimentum ad induendum, reversusque fuero prospere ad domum patris mei, erit mihi Dominus in Deum.

Obijcitur autem contra modum loquendi : quia quandocumque unus cum alio esse dicitur, principalitas notatur esse in re ablativi, et ministerium in nominativo, iuit dicitur esse miles cum rege, et non

e converso rex esse dicitur cum militeVidetur igitur, quod cum principalis sit Deus et ad nos habens auctoritatem, quod non debet dici : Dominus vobiscum, sed potius sic : Sitis vos cum Domino, maxime cum dicat Apostolus, I ad Corinth. iii, 9 : Dei enim adjutores sumus.

Ad hoc dicendum, quod in veritate hæc propositio, cum, associationem dicit. Et hæc societas potest esse dupliciter, scilicet simpliciter vel in associatione duorum ad tertium : et quando notat associationem simpliciter, tunc revera notat principalitatem in re ablativi, sicut objectum est, sicut quando dicitur, miles est cum rege : quia in talibus ablativis supponit personam principalem, quæ movet et continet personas alias, sicut rex. Si autem duorum notatur associatio ad tertium, tunc præpositio, cum, notat præpositionem societatis, sicut dicitur : Rex est cum milite in bello : quia tunc fortitudo regis facit militem pugnare et vincere. Psal. xc, 13 : Cum ipso sum in tribulatione, eripiam eum, et glorificabo eum. Et sic sumitur hic Dominus vobiscum : Dominus enim vocatur fore nobiscum ad expugnandum hostem et perficiendum sacramentum.

Et ut hoc bene clarum fiat, dicimus quod a sacerdote quinque modis optatur Dominus esse nobiscum, scilicet in voluntatis suæ conformitate, in virtutis opere, in potentiae suæ demonstratione, in gratiae sacramentalis participatione, in hostium devictione.

De primo horum modorum dicitur, Matth. xxvi, 39 : Non sicut ego volo, sed sicut tu. Luc. xxii, 42 : Non mea voluntas, sed tua fiat. Est enim hæc conformitas quadruplex, scilicet secundum materiam voliti, quando volumus hoc quod Deus vult. Marc. xiv, 36 : Non quod ego volo, sed quod tu. Secunda conformitas est in forma volendi, ut ex eadem chari-

<--- Page Split --->

tate velimus hoc quod volumus, ex qua charitate Deus vult hoc quod vult. Matth. vi, 10 : Fiat voluntas tua sicut in cælo et in terra. Tertia conformitas est in fine voluntatis, ut scilicet ad eumdem finem velimus quidquid volumus, ad quem Deus vult hoc quod vult, hoc est, ad gloriam suam : et hoc innuitur, Matth. v, 16 : Videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in cælis est. I ad Corinth. x, 31 : Sive manducatis, sive bibitis, sive aliud quid facitis, omnia in gloriam Dei facite. Quarta autem conformitas est in causa efficiente, ut velim hoc quod Deus vult me velle, sicut quando dedit præceptum, voluit me velle obedire præcepto : et similiter quando dedit consilium, voluit me velle sequi consilium : et quando fecit me patrem, voluit me velle provisionem filiorum, et similiter est de aliis. I ad Thessal. iv, 3 et seq. : Hæc est voluntas Dei, sanctificatio vestra : ut abstineatis vos a fornicatione : ut sciat unusquisque vestrum possidere vas suum in sanctificatione et honore, non in passione desiderii, sicut et gentes, quæ ignorant Deum. Sic igitur Dominus optatur esse nobiscum in voluntatum conformitate : quia voluntas in Deo errare potest.

Est secundo nobiscum in virtutis operatione, sicut dicitur, Matth. xxvii, 20 : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi. Isa. xxvi, 12 : Omnia opera nostra operatus es nobis.

Est tertio etiam nobiscum in suae divinitatis et fortitudinis demonstratione. Judicum, vi, 12 et 13 : Dominus tecum, virorum fortissime. Et respondit Gedeon : Si Dominus nobiscum est, cur apprehendderunt nos hæc omnia ? Et respondit Angelus, x. 14 : Vade in hac fortitudine tua, et liberabis Israel de manu Madian, et sic factum est.

Dicitur quarto Dominus nobiscum in gratiae sacramentalis participatione, sicut dicitur, Luc. i, 28 : Dominus tecum, benedicta tu in mulieribus. Hoc enim dici-

tur de participatione divina qua Deum in corde secum habebat.

Est quinto nobiscum in pugna. II Paralip. xx, 17 : O Juda et Jerusalem, nolite timere, nec pavaetis : cras egrediemini contra eos, et Dominus erit vobiscum. Iste ergo est modus salutationis.

Considerandum est autem quare populus differenti modo resalutat : non enim dicit : Dominus sit tecum, vel aliquid hujusmodi : sed dicit : Et cum spiritu tuo.

Hujus autem tres sunt causæ, quarum prima est : quia sacerdos stans ante altare, totus debet esse in spiritu. Secunda est, quia spiritus hominis errat frequenter. Tertia est causa, quia in altari totum demonstratur esse opus virtutis spiritus : stans enim ad aran, nihil debet esse nisi spiritus, et nihil sentire de corpore, vel de sollicitudine sæculi. Et hoc signatum est, Genes. xxi, 5, ubi Abraham perrexit immolare filium, et dixit ad pueros suos : Exspec tate hic cum asino : ego et puer illuc usque properantes, postquam adoraverimus, reverte mur ad vos. Servi sunt sollicitudines et curae de necessariis hujus vitæ. Asinus autem animal pigrum indisciplinabile, oneriferum tamen, est pondus corporis quod pigrum est et indisciplinabile, sed tamen portans onus laboris. Puer autem est spiritus purus. Patriarcha autem loco sacerdotis est. Et ideo curis et sollicitudinibus et oneri corporis licentiam debet dare sacerdos immolaturus Filium Dei, et cum solo spiritu ad altare ad inmolandum procedere. Et ideo dicit populus : Et cum spiritu tuo.

De secundo autem, scilicet quod non erret spiritus sacerdotis in tanto sacramento, sed Dominum habeat se dirigentem, patet, II Regum, vii, 3, quia cum Nathan propheta suo humano spiritu dixisset : Omne quod est in corde tuo, vade, fac, quia Dominus tecum est : statim correxit Dominus dicens,

<--- Page Split --->

y. 5 : Nunquid tu ædificabis mihi domum ? Spiritus enim hominis sæpe decipitur : et ideo in tanti sacramenti confectione Dominus cum spiritu sacerdotis esse optatur, ne decipiatur. Deuter. xxxii, 12 : Dominus solus dux ejus fuit, et non erat cum eo Deus alienus.

Tertia causa est, quia totum quod in altari fit, est virtute spiritus : et ideo cum spiritu esse optatur Dominus. Joan. vi, 64, loquens de altaris sacra-

mento, dicit Dominus : Spiritus est qui vivificat : caro non prodest quidquam. Sicut autem Dominus vobiscum sumitur, Ruth, ii, 4, ubi Booz dicit messoribus : Dominus vobiscum : ita et cum spiritu tuo sumitur, II ad Timoth. iv, 22 : Dominus Jesus Christus cum spiritu tuo.

Sie igitur intelligendum est de resalutatione.