TRACTATUS II

CAPUT II.

gani motum sicut ad causam. Non autem est dubium apud aliquos, quin primum membrum motum sit cor. Hoc igitur erit principium omnium motuum qui sunt in corpore.

Amplius secunda ratio est, quoniam Secunda ratio, non dubitamus cor esse principium facturae omnium aliorum membrorum, et non caput : formativa quippe virtus in semine existens primo format cor sibi in sedem et domicilium, et ex illo porrectis lacertis et venis et arteriis superiora fabricat et inferiora. Quod autem est principium substantiae, ipsum est etiam principium operationis et motus aliorum membrorum. Oportet igitur cor esse principium omnium motuum.

De rationibus Peripateticorum per quas probatur cor esse principium motuum animalium.

Tertia autem ratio est a signo, quod Tertia ratio. tamen cum causa convertitur : quoniam omnis motus animalium fit in mutando vel fugiendo : et his duobus sensibiliter percipitur cor secundum diastolem quidem in uno, et secundum systeme in alio moveri. Videtur igitur et indubitanter constat cor horum motuum esse primum principium.

Haec autem sententia Peripateticis omnia per rationem investigantibus, nullo modo placuit : propter quod et Averroes, ubi loquitur de movente super librum Aristotelis de Anima, et Avicenna, in quinta parte sexti Naturalium suorum 1, et alii quam plures, cor et non caput primum movens inter organa corporis esse tradiderunt. Quod sex fortissimis rationibus virtutem demonstrationis habentibus confirmatur.

Prima ratio Peripateticorum. Una quidem est, quod omne quod movetur in mundo, necesse est quod ad primum corporis primi motum reductor scicut ad causam. Est autem in movendo, sicut in VIII Physicorum 2 demonstratum est, animal sicut mundus minor : oportet igitur quod omnis motus totius corporis animalis reductor ad primi or-

Quarta ratio est, quoniam passiones Quarta ratio. quae faciunt motus istos, omnes sunt a corde, sicut timor, tristitia, spes, gaudium, delectatio, et amor, et omnia hujusmodi. Cum igitur sint effectiva motus et ad cor referant, constat cor esse membrum quod organice movens in motibus animalium est principium.

Quinta autem ratio est a spiritibus et Quinta ratio, sanguine sumpta : quoniam per calorem se spiritum et sanguinem praeparantur organa ad motum : haec autem in omni motu animalium videmus aut a corde protendi, aut ad cor refugere : quoniam in amando, sperando, gaudendo, delec tando, a corde procedunt et protenduntur in organa mobilia. In timendo autem et tristando et verecundando et dolendo sentimus ista ad cor refugere, sicut

<--- Page Split --->

infra ostendemus. Cum igitur faciant motum et accelerent eum confortata, videtur inevitabili ratione concludi cor esse principium primum eorumdem motuum animalium.

Sexta ratio. Sexta autem et ultima ratio est, quoniam omnia opera vitae necesse est principiiari a primo organo vitae. Est autem motus animalium principium inter opera vitae. Oportet ergo quod a sede et domicilio vitae principientur. Multa autem talia alia sunt, ex quibus idem probatur, sed propter prolixitatem hic dimittimus : quia sufficiunt haec. Est autem et convenientissimum cor esse motus principium. In ordine enim universi ccli et mundi scitur idem esse motus principium et aliorum operum, nisi quod suo modo continuum habet motum : scitur autem hoc non nisi cor esse.

Adhuc autem est alia ratio convenientiae : quoniam cum motus animalium sit de dextro in sinistrum, convenientissime refertur ad medium inter dextrum et sinistrum : hoc autem non est nisi cor : quoniam licet declinet parumper ad sinistrum, tamen hoc non fit nisi per accidens ut scilicet a nocumentis hepatis quae ascendunt in dextrum subducatur, et etiam sinistrum aliquantulum calefiat, quod ex absentia hepatis calidi, et praesentia splcnis frigidi infrigidatur : aliter enim nimis infrigidaretur.

Ha igitur et similes rationes sunt Peripateticorum.

CAPUT III.

Quid veritatis sit in utraque induciarum opinionum ?

Harum autem duarum sectarum medicorum vulgus secundum plurimum rationis expers eligit viam Platonis : Philosophorum autem peritissimi consenserunt in viam Peripateticorum, dicentes cor esse principium vitae spiritus, sensus, et motus, et omnium eorum quae sunt in corpore. Ego autem consentio Philosophis, tamen aliquid veritatis dico esse in opinione Platonis, Socratis, et medicorum.

Dico enim, quod cor est principium, eo quod ab ipso procedit, et ad ipsum refugit spiritus movens : spiritus enim primum est, quod post cor movet cum motum sit. Sicut autem dicimus spiritus esse directos ad cerebrum, et ibi determinari in organis sentiendi ad hoc ut fiant sensitivis ministrantes et præsentantes formas sensibilium, ita videtur hic dicendum, quod in veritate inevitabiliter conclusum est cor esse motus principium, sed tamen spiritus extendi et retrahi per nervos cerebri, et ipsius posteriores partes et cellulas, et ibi induere formam motivorum plene : et ideo ab illa parte sentiuntur extendi nervi et chordæ ad ipsius motus perfectionem. Et videtur mihi, quod non est contradictio in verbis Antiquorum : quoniam Peripatetici optime concludunt cor esse principium pri-

<--- Page Split --->

mum inter omnia organa animalis motus : proximum autem et determinativum est posterior pars cerebri, quae per spiritum illuc protensum movetur a corde. Motor autem non semper ad se ducit ligamenta et chordas moventes, sed ad locum ubi convenienter fit motus : quoniam si viae istae omnes sigillatim pertingerent ad cor, una impediret aliam. Et ideo cum substantialiter oriantur a corde, derivantur ad cerebrum, et inde dividuntur per corpus, ut totum per musculos moveant. Cor enim esse principium nervorum ostendit ipsa ejus durities, quae non est aliunde causata, nisi quia ex carne nervosa tota est causata substantia cordis plus quam caro alicujus alterius membri. Ex substantia igitur cordis derivantur, licet hoc medici dicere non videantur. De hoc tamen nos in libris Animalium 1 trademus, et ostendemus dictum Aristotelis esse verum, quod scilicet tam venae quam nervi deriventur a corde sicut et arteriae, et quid; quid est aliorum in corpore.

Hujus autem talem possumus assignare rationem. Scimus enim quod omnis diversitas quae est in organis animalium, est propter diversitatem particularum animae. Oportet igitur quod talis ordo sit organorum ad unum aliquod organum, qualis est ordo particularum animae ad unam animae substantiam, ex qua fluunt hujusmodi animae potentiae : aliter enim, ut dicit Averroes, nec anima, nec corpus esset unum. Cum igitur alibi ostensum sit animam esse in corde, videtur omnium organorum resolutio esse ad cor sicut ad principium primum : principium quippe primum est, ex quo sunt alia, et ipsum non est ex aliis. Caput enim scimus crescere ex aliis membris, et etiam quasdam capitis partes ultimo compleri in generatione : sed cor sic est, quod non est ex aliquo aliorum : oportet igitur esse prin-

cipium motus et vitae et sensus et omnium aliorum operum vitae. Sed sicut prima semper universalia sunt et confusa et indistincta et indeterminata, determinantur autem quando applicantur secundis, ita de istis viribus et motibus, quod non habent plenam determinationem et distinctionem secundum quod a corde procedunt et applicata aliis organis principalibus accipiunt formas et virtutes illorum : et ex his distinctas et determinatas habent propositiones : et ideo sentiendi operatio dicitur perfici in prima capitis parte, et movendi in ultima capitis parte, et naturalis virtus dicitur perfici in hepate, formativa vero in testiculis. Sic autem dicendo per conformitatem respondent ea quae microcosmi sunt, his quae sunt microcosmi : quoniam esse naturae quanto altius refertur ad principium mundi est indistantius et simplicius, et descendendo per principia moventia ad esse, quae tamen omnia non participant nisi virtutem primi accipiant distinctionem et quamdam compositionem. Aliter enim, ut videtur, frustra esset inventus locus secundorum, si etiam esse eorum et distinctionem acciperent ea quae sunt a primo universitatis motore : propter aliquid enim est secundum, et propter aliquid est tertium, et sic deinceps : et eadem ratio est de membris principalibus in corporibus animalium : secundum enim aliquid confert ad id addens quod nuntiavit primum, et tertium iterum aliquid addit, et sic deinceps donec id quod procedit in opus, universaliter et sufficienter distinctum et determinatum sit. Per hoc etiam patet solutio omnium eorum quae in prioribus generabant dubitationem.

<--- Page Split --->

tantis. Causa autem hujus est, quod calor ethicus infusus factus est habitudinalis : et ideo non sentitur : quod et nomen ejus ostendit, quia ethicus morem sonat vel consuetudinem : febricitans autem eo quod calor ejus circumstat membra, sentitur multum : propter quod etiam cum passio ejus per dissimilitudinem naturae patientis fiat, et omnis hujusmodi passio fiat quadam sensus passione, Andronicus Peripateticus diffiniens passionem dicit eam esse irrationalis animae motionem, et praeter naturam motui appropinquantem : non enim passionibus subjacet rationalis pars animae quae nullius partis corporis est actus, cum passio sine passione corporis nullo modo perficiatur. Appropinquat autem motui qui est praeter naturam : quoniam si esset habitualiter redactus ad naturam cordis et corporis, absque dubio nullam faceret omnino sensus perceptionem, et ita per consequens non faceret motum.

Est igitur prima causa passionis moventis dissimilitudo quae est inter potentiam et actum : differentiae autem potentiae passionum et secundum Andronicum et secundum omnes Peripateticos sunt quatuor, scilicet timor, et tristitia, et concupiscentia, quam quidam spem vocant, et delectatio sive gaudium, quae quidem licet quatuor sint, tamen in causis naturalibus et motibus ad duo reducuntur quae nos augustiam et delectationem possumus appellare. Angustia enim est ex praesenti et futuro, et delectatio similiter : et in primo quidem movetur cor secundum systolem constringendo et fugiendo in seipsum, et in delectatione movetur secundum diastolem dilatando se extra seipsum et procedendo bonum conceptum in totius corporis perfectionem. Cujus signum est, quod cum homines sunt in angustia, constringuntur et suspirant : et cum sunt in delectatione multum immensa, tunc extenduntur brachia, et totum corpus, quasi non in potestate suiipsorum existentes. Causa enim primi est, quod cor retrahit ad seipsum sangui-

CAPUT IV.

De primis duabus passionibus generalibus cordis, quae disponuntur ad motum.

Quia vero jam determinatum est, quod cor omnium horum principium est quae antecedunt animalium motum, ut scilicet gaudii et tristitiae et delectationis et hujusmodi, superest determinare habitudinem et compositionem cordis in his passionibus : quoniam sine hoc nequaquam bene cognoscemus animalium motus.

Dicamus igitur, quod genera omnium passionum sunt tristitia et delectatio : timor enim quaedam praeconcepta tristitia est, et spes quoddam praeconceptum gaudium et delectatio, oportet nos causas physicas horum determinare in animalibus. Quid enim ista sint secundum essentiam et diffinitionem, dimittendum est ethicis scientiis.

Omnia autem in motibus cordis, ut dicit Andronicus Peripateticus, perficiuntur cordis constrictione vel cordis dilatatione, quos motus Graeci diastolem et systolem vocant. Resumentes igitur quaedam eorum quae in libro de Anima dicta sunt, dicimus omnem sensum dissimilitudine perfici : quando enim organum perfectae rei sensibili assimilatum est, tunc non sentitur amplius : et ideo contingit, quod ethicus suum non sentit calorem, cum tamen major sit aliquando quam febrici-

<--- Page Split --->

nem et spiritum ut calefaciat, et postea calida et subtiliata extendat in adjutorium corporis et membrorum : propter quod etiam plurimi primum in præliis pavidi et timentes, post audaces et feroces inventi sunt. Cujus causa et hic aliquantulum patet, et infra melius patebit. Causa autem secunda est, quod cor expellendo dulcedinem conceptam, implet membra spiritu cum impetu a corde propulsato in subtili sanguine : et hæc compellunt membra distrahi et extendi. Scimus enim quod nihil omnino fugit quod naturale est sibi et conservativum sui, sed potius quod suæ naturae est contrarium.

Oportet igitur, quod omnis motus angustiae et ipsa angustia sint ex hoc quod sunt contra naturam : per eamdem autem necessitatem convincitur motus delectionis esse secundum naturam proppter id quod est naturae conferens apprehensum per sensum : et ideo hæc imitatur natura et prosequitur : et totum spiritum et corpus extendit in illud. Licet autem angustia sit, sicut dictum est, et similiter delectatio ex conjunctione convenientis cum convenienti, ut dicit Dionysius, tamen hic secundum Platonem et Aristotelem, diversimode accepta inveniuntur. Plato enim considerans passiones non esse nisi secundum corporeas et cordis virtutes, dicit quod omnis delectatio est generatio in sensibilem animam, et tristitia similiter, cum opposita nata sint fieri circa idem. Aristoteles autem vult in Ethicis, quod virtus sensibilis animæ et intellectualis non habens impedimentum in propria et naturali operatione : et ideo per causam diffinies delectionem, dicit quod delectatio est operatio propria et connaturalis non impedimenta : et hunc frequens Avicenna, in epistola de Dispositionibus cordium et speciebus eorum ' dicit,' quod omnis delicia sive delectatio est apprehensio per-

fectæ acquisitionis propriæ virtuti, sicut sentire dulce et odorem bonum. Delectatio est sensui percipere vindictam virtuti irascibili, et percipere speciem virtuti cogitativæ et æstimativæ, et theoremata virtuti intellectivæ. Cum enim omnis perfectio sit naturalis, oportet necessario, ut dicit Avicenna, delectationem innasci cum quælibet virtus perceperit quod naturale est sibi. Istæ igitur sunt duæ primæ causæ imitationis vel fugæ in omni motu animalium.

Si quis autem forte dubitet de his dicens, quod saepe naturalibus et conferentibus bona habitudini quosdam contristari videmus et angustiari, sicut de absentia meretricum vel vini superflui tristantur fornicatores et potatores, advertat ea quæ dicta sunt, quod scilicet habitus innaturalis transponit animal extra perceptionem sensus, et quod sentit contrarium illi habitui innaturali, movet tristitiam, et quod conveniens illi senserit, movebit delectationem. Et ideo delectiones fornicatorum et potatorum tristitiæ sunt, sicut delectationes ægrotativorum et tristitiæ sunt. De his autem in Ethicis jam dictum est : nunc enim non intendimus de his nisi secundum quod ad cordis dispositiones reductæ, faciunt motum animalem in fugiendo vel prosequendo.

<--- Page Split --->

nistri thalami cordis, in quo est subtilior spiritus et sanguis clarior. Possunt autem ista secundum egressum ab æqualitate et secundum æqualitatem multis modis variari. Aut enim est multum subtilis et clarus temperatæ complexionis humidus calidus, et talis spiritus maxime accedit ad dispositionem cœlestium : aut est habens omnes proprietates his contrarias, quod scilicet est paucus, grossus, obscurus, intemperatæ complexionis, aut in frigore excedens, aut in calido vel in humido vel in sicco, et æqualitatem suæ complexionis derelinquens : propter hoc quod cor et corpus similiter recedunt ab æqualitate : aut est deficiens in aliqua qualitate ab illo, vel in quantitate, et alias retinens. Et hoc est multis modis : aut est paucus, subtilis, clarus, et temperatus : aut est multus, grossus, clarus, et temperatus : et hoc raro contingit : grossities enim illa procedit ad aliquo obscurante eum, et ideo frequenter comitantur subtilitas et claritas et grossities et obscuritas. Contingit tamen aliquando obscuritas ex ipsa spiritus compressione, licet sit clarus in seipso : et hæc compressio aut contingit ex frigor» accidentali, aut ex revolutione spiritus in seipsum : aut est etiam spiritus multus subtilis, sed non clarus, sed niger et fuliginosus et intemperatus. Et sunt tot modi spirituum, quoties dictæ spiritus conditiones possunt componi et dividi, et in quolibet modo sunt multi particulares modi, qui quidem aptitudinem cordi faciunt ex naturali compositione : et tunc perdurant hujusmodi habilitates. Et si aliquando studium ponat aliquis in contrarium, tamen redeunt et vincunt frequenter, sicut dixit Horatius 1,

Naturam expellas furca, tamen usque recurret.

Aliquando autem causantur ex consuetudine aut studio, et illæ etiam durant

De diversis dispositionibus cordis ad systolem motum et diastolem in tristando vel gaudendo vel hujusmodi.

His igitur sic habitis, oportet scire quod potentia angustiandi et delectandi habet quidem omne quod movetur animalis motu, sed non una omnium hujusmodi naturalis habilitas et aptitudo : quoniam differentia inter potentiam possivam et habilitatem sive aptitudinem est, quoniam potentia æqualiter est inter opposita : habilitas autem et aptitudo inclinata est magis ad alterum oppositorum.

Oportet autem nos has aptitudines determinare ex dispositionibus primi organi motus, hoc est, cordis cujus complexiones multæ sunt sicut et totius corporis animalium. Est autem omnis æqualitas naturalis, et egressus ab æqualitate est innaturalis, aut ad innaturalia appropinquans. Dico autem æqualitatem proportionis geometricæ medietatis, sicut sæpe dictum est in antehabitis libris. Quot sint autem qualitates complexionum in communi, alibi diximus in libro de Natura locorum.

Dicamus igitur hoc in communi, quod cor proportionaliter in mediateate consistens habet sui complexioni respondentem spiritum et sanguinem, et præcipue si-

<--- Page Split --->

diu. Aliquando etiam fiunt ex nutrimento sumpto, et illæ non durant diu, nisi assiduetur talis sumptio nutrimenti.

Dicamus igitur, quod si in corde est multus spiritus, clarus, subtilis, calidus, et humidus temperate, hic est aptissimus gaudio et delectationi : et non tristabitur nec angustiabitur nisi ex magna causa. Et hæc est optima dispositio quæ quasi vitam florentem facit : et tamen hoc propter conjunctam sibi dissolutionem impedit studium scientiæ et virtutis, sicut Aristoteles in libro de Problematibus 1 dicit, asserens quod omnes excelsi in sapientia et heroicas virtutes habentes, fere fuerunt melancholi ci. Talis igitur in cujus corde generatur spiritus hujusmodi, in omnia membra corporis emittit spiritus : quia multi sunt qui non deficiunt : et ideo perseverant in eo gaudium et delectatio : et talis claras et jucundas habet conceptas formas, quia tales repræsentat clarus spiritus : et talis intime gaudet, quia in medullas ejus penetrat subtilis spiritus : nec removetur a deliciis propter hoc quod nihil intemperatum est excutiens spiritum extra statum quem habet. Si quis autem est pauci subtilis et clari spiritus et humidì, facile gaudebit ex qualibet occasione, et vehementer, sed cito deserit : quia spiritus deficit ex paucitate, et facile dimittit quod concipit ex humore : et talis est puerorum spiritus : et ideo facile jucundantur, et facile cadunt a jucunditate. Si quis autem est pauci spiritus et tenuis et non clari, sicut sunt spiritus convalescentium ex ægritudinibus et macilentorum siccorum, hic non gaudet de facili : eo quod spiritus vix sufficit principio vitæ : et ideo in corde retinetur, et non effunditur in delicias corporis.

Hi autem quorum spiritus est multus quidem grossus, calidus et obscurus, erit fortissimæ iræ : et diu tenebit eam, nec de facili sedabitur et non delectabitur de

facili : quia spiritus grossus repugnat diffusioni : et ideo pondere suo comprimit cor, et obscuritate terribilia ingeret, et grossitie diu tenebit : et ideo tales sunt memores injuriarum cum tempore. Tales enim sunt habentes, ut dicit Aristoleles, proprietatem rubei vini, quod fumosum est, et habet vaporem spissum et calidum, et caput semper spiritibus replentem : et ideo sunt studiosissimi et constantes in maturitate et gravitate heroicæ virtutis, et magis attendunt his quæ sunt rationis quam his quæ sunt sensuum, propter longam moram formarum in cellulis capitis, super quas non sensus, sed intellectus convertitur. Si autem sit spiritus paucus et non clarus, sed tamen subtilis et calidus, talis erit brevis iræ et ferventis : sed non diu tenet eam, tum propter spiritus paucitatem, tum propter subtilitatem ejusdem. Fervet autem in ira ex calido, et non de facili gaudent ambo isti.

Si autem sit spiritus paucus et grossus est obscurus et frigidus, hic erit de conditione melancholiæ et senii : et hoc tantum excedere potest in his, quod numquam gaudebit, sed semper tristabitur : et si non excedit multum, tunc tamen non facile gaudebit, sed facile tristabitur, et erit pavidus ex qualibet causa, et fugiens, et etiam, ut ita dicam, formidans : et ideo senes tristes sunt et melancholici de melancholia naturali. Simile autem judicium est de aliis hujusmodi.

Quando autem ista sunt ex cibo et potu, tunc habent etiam secundum complexiones ciborum et potuum varietatem. Et idem est quod medicorum sapientes dicunt, quod boni cibi bonos generant humores, et boni humores bonos spiritus, et boni spiritus bonos mores et delectabilem vitam. Hinc etiam est, quod vinum dicitur bonæ spei facere hominem : quia est calidum naturaliter, et habet hu-

<--- Page Split --->

morem actualem subtilem, ex quo generantur multi et boni spiritus : sed tamen talis non gaudet nisi in sensibus : quia vinum sui vapore obscurat cellulam logisticam : et discurrunt spiritus inter organa sensuum, et per mediam capitis vacuitatem, et non repraesentant nisi sensibilia. Et haec est causa, quod ebriis videtur quod moveantur ea in quibus sunt propter spirituum discursum ex calore vini.

CAPUT VI.

Ex his autem advertere quiddam quod multi minantur : et hoc est quod intellectualia et divina et rationalia et honesta minus sentiuntur delectantia, et contraria earum minus tristantia quam sensibilia et humana et utilia et aliquando inhonesta : cum tamen illa incomparabiliter et multo secundum se magis delectabilia sunt quam ista. Causa autem hujusmodi est, quod sensibilia et humana particularia et universalia sunt corporaliter in spiritu qui a corde procedit, repraesentata, et ideo afficiunt fortiter, et compatitur eis secundum delectationem et tristitiam corpus : eo quod corporaliter et corporali spiritu movent : sed in intellectualibus et rationalibus et honestis non compatitur corpus, eo quod haec non sunt in spiritu corporeo : et ideo parum movent, maxime eos qui circa abstracta et simplicia et incorporalia nesciunt attendere : et haec est etiam causa quare ut frequenter vincunt delectationes corporales, et evertunt delectationes virtutis et honesti et divinas.

De differentia motuum cordis, angustiae scilicet et vigoris, sive audaciae et laetitiae.

Inveniuntur autem quaedam dispositiones cordium in fuga vel imitatione, quavidentur valde similes, non tamen sunt eaedem, et sunt praecipue quatuor. Debilitas enim cordis videtur esse valde similis coangustationi cordis, et vigor cordis videtur esse valde similis dilatationi et ampliationi, cum tamen eorum differentia non sit incognita. Et prima quidem differentia est in hoc quod unum eorum non semper concomitatur vel sequitur ad alterum : non enim omnis qui corde est debilis, est tristis vel angustiatus : nec omnis tristis est timidus, vel corde debilis : sicut nec omnis qui habet cor vigorsum, est laetus : nec omnis qui est laetus, habet cor forte et vigorosum.

Secunda autem differentia est in diffinitionibus eorum : timiditas enim quaest cordis debilitas, diffinitur per res formidatas, etiam quando non sunt sufficiens causa timoris sive formationis, et tamen Tofernitolerari non possunt : formidolosus enim vel timidus est, qui ea qua timenda et non timenda sunt tolerare non potest. Angustia vero cordis diffinitur per contristans : angustiosus enim est quem angit in corde id quod modicam habet causam tristitia, ex eo quod tolerari non

<--- Page Split --->

potest propter apparentem injuriam illatam.

Tertia autem differentia est sumpta ex concomitantibus : fuga enim sequitur semper cordis debilitatem, quae est timiditas : et ideo cor in timore non movetur, nisi secundum systolem. Angustia autem sequitur vindictam, cum non potest tolerare injuriam : et ideo in ea cor quidem primo movetur secundum systolem, et postea secundum diastolem, quando vindicat.

Quarta autem differentia est effectus eorum in corpore : debilitatem enim cordis quae est timiditas, sequitur remissio caloris naturalis et dominium frigiditatis. Angustiam cordis sive tristitiam sequitur accensio caloris et fervor spiritus.

Quinta autem differentia sumitur in præparantibus cor ad utrumque istorum : nimia enim tenuitas spiritus et paucitas parat cor timiditati : sed спissitudo spiritus et attenuatio parat cor angustiae et tristitiae : et ideo animalia habentia magnum cor et spiritum paucum et sanguinem frigidum, sunt timida multum, sicut lepus. Habentia autem cor magnum et spiritum multum et spissum et sanguinem calidum, sunt valde ferocia et audacia : et de hominibus est simile. Causa autem hujus est, quod cum spiritus sit tenuis et paucus recurrens ad cor magnum, retinetur in eo, et non calefit propter hoc quod sanguis est frigidus : et remanent illa animalia constricta. Cum autem cor magnum est et spiritus multus et calidus, quando sanguis et spiritus ad cor recurrunt, ibidem calefiunt et subtiliantur : et tunc cum impetu egressa implent totum corpus, et movent ad audendum. Et haec eadem est causa, quod quidam (sicut supra diximus) sunt in principiis aggressionum bellorum vel aliorum terribilium trementes et pallidi, et postea calefacto sanguine et spiritu in corde sunt audaces ultra modum et irati : omnis enim ira per hoc quod tristitia quaedam est, primo quidem habet motum secundum systolem cordis, postea autem in

vindictam movet cor secundum diastolem.

Quod autem multum considerandum est in his, est consuetudo. Consuetudo enim sibi facit succedere in corde similes passiones, ita quod tristitia sequitur tristitiam, et timor timorem, et vigor cordis sive audacia audaciam : et ita est de omnibus aliis, sicut locus qui calefieri consuevit, citius calefit, et in canthaphora sive siphonibus sequitur aqua aquam primo attractam per inspirationem sive suctionem : et ita tristitia sequitur tristitiae consuetudinem, et gaudium consuetudinem gaudii : et ideo solitarii frequenter melancholici et tristes efficiuntur, et conversantes cum jucundis et lætis mutantur ad sanguinis naturam.

Sed quod præcipue pertinet physicae speculationi, est quod gaudium naturaliter duo conservant, quorum unum est Conservantia spiritus. temperantia spiritus in sua compositione. Secundum autem larga materia reparantium spiritum loco ejus quod dissolutum est, spiritum restaurans : et quod conservetur ab his quæ dissolvunt ipsum per modum violentiae, sicut facit labor et motus immoderatus et balneum longum et calidum et hujusmodi. Dissolutionem Dissolventia spiritus. etiam spiritus præcipue duo causant, quorum unum est, quod forte sua subtilitate et mobilitate et caliditate nimis præparatus est ad dilatationem : et ita dilatando se evaporat et deficit. Secundum autem est, quod forte nutrimentum quod eum restaurare debuit, natum est moveri ad aliam partem quam ad eam ad quam dilatatur spiritus : et tunc non restaurabit eum, et dissolvetur. Tristitiam autem frequenter Tristitiam sequentia. duo sequi consueverunt : unum quorum est debilitas virtutis naturalis : alterum autem est spissatio spiritus, quæ accidit ex frigore comprimente ipsum in corde : tunc enim incipit exstingui in eo calor naturalis propter multam ipsius retractionem et spissationem, sicut etiam aer spissatus mutatur ad naturam aquæ vel terre.

<--- Page Split --->

ferven tis et mobilis proprietates. Sed sanguis grossus, turbidus, distemperatus in calore aptat cor tristitia et iracundia pertinaci : sed tristitia fit propter spirituum turbidum, qui generatur ex tali sanguine. Ira vero fit propter velocitatem accensionis ipsius circa cor : pertinacia autem ira fit ex eo quod est spissus, spissum enim calefactum non cito frigescit.

Sanguis autem flavus et tenuis aptat sanguis fla- iræ non ferventi nec duranti, qui spiri- tus generatus ex tali sanguine accenditur cito, et cito exstinguitur : est enim cali- dus ex tali sanguine generatus spiritus, et ideo cito accenditur, et propter hoc est tenuis, et ideo cito exstinguitur.

De dispositionibus cordis in movendo ex diversitate sanguinis causatis.

Sicut autem ex differentia spiritus causas dedimus diversarum dispositionum cordis in movendo, ita est etiam diversitas eadem sumpta ex diversitate complexionis sanguinis. Sanguis enim multus clarus temperatus inter tenuitatem etspissitudinem aptat cor gaudio, sed est causa remota. Causa enim propinqua hujusmodi est, quia spiritus splendens purus temperatae complexionis inter tenuitatem et grossitudinem, quia hunc spiritum ante diximus esse gaudii causam.

Sanguis autem aquosus, tenuis, clarus, frigidus aptat cor debilitati et formidini et timiditati. Cujus causa est, quia spiritus qui fit ex tali sanguine gravis est ad movendum ad exteriora membra : est autem hic spiritus parvæ accensionis, eo quod sit frigidus, et quod aptatur ad gaudium vel ad iram et in parvo valde motu : ex sua autem tenuitate talis spiritus facile dissolvitur : et ex sua frigiditate contingit ei quod est valde paucum.

Sanguis vero clarus distemperatus in calore qui est gracilis spuma e citrina, est multum accensus : et ideo cor aptat iracundia ferventi propter spiritum similis complexionis qui generatur ex eo : hic enim est cholericus et habens cholerae

Cor autem habens sanguinem grossum non turbidum cum fuerit multi caloris : quod tamen rarissime evenit propter calorem qui subtiliat et non permittit sanguinem in grossitie sua permanere : cum tamen evenit aliquando, erit cor illud non contristabile, et audacissimum et fortissimum, et minoratur ira ejus, eo quod letitia ejus constringit. Nam sicut e converso tristitia cor ira adaptat, ira enim est in repellendo, letitia secundum aliquid sui comparatur delectationi : et delectatio propter appetitum quem habet, comparatur attractioni cuidam. Ira igitur talis cordis non fit nisi ex magnis causis : et tunc est rigidum in ira propter spissitudinem sui spiritus : et ideo est parvi vel nullius timoris.

Cor autem quod est habens sanguinem grossum non turbidum distemperatum in frigiditate, erit nec multum contristabile, nec inultum laetum, nec multum itarum, dum est timor ejus non multus. Cujus causa est, quia cor tale stolidum est in omnibus : spiritus enim generatus ex ipso, similis est ei in complexione : et hoc facit stoliditatem.

Cor autem quod est habens sanguinem grossum turbidum distemperatum in frigiditate, erit triste, solitudinem amans et quietem, et segnis ira, nisi sit ex magna causa : et ira ejus erit minus permanens

<--- Page Split --->

quam ira habentis calidum sanguinem, dummodo sit simili si ti in omnibus aliis: erit autem permanentior ira ejus quam ejus qui habet spiritum tenuem : erit autem memor hoc injuriarum, licet non ulciscatur saepe : et hoc contingit propter firmam impressionem formae noceutis in aestimatione propter grossitiem spiritus retinentis eamdem. Ira enim aliquando est permanens : sed tamen motus ejus imaginationem vindicte non multus et fortis : ira enim est talis dispositionis, quod cum cito recedit, tunc forma ejus non quiescit in imaginatione, sed deletur statim, et tunc de cætero non accidit ei imaginatio injuriae. Cum enim vindicta jam facta est, tunc sequuntur duo quae impediunt injuriarum recordationem. Quorum unum est retractio totius animae a motu vindictae. Secundum autem est, quia tunc non imaginatur et revolvit recolendo injuriam illatam et commendando eam memorie. Cum enim quiescit in vindicta illata, tunc non imaginatur de cætero, nec appetit : et virtutes appetitivae et motivae retrahunt vires apprehensivas et e converso : et exterior vis re-

trahit interiorem, et e converso, sicut diximus alibi. Accidit autem aliquando, cum motus valde intenditur advindicetam, et nihil omnino obstat ei, tunc reputat se quasi obtinuisse quod voluit : et ideo sedatur impetus, et tunc deletur forma injuriae ab imaginatione et a memoria injuriarum : et ideo nemo ulciscitur in pueros, quia non reputatur ultio sumenda, quae tam facilis est ac si jam sumpta sit.

Hæc igitur sunt quæ dicenda videntur de dispositionibus cordis in movendo secundum imitationem vel fugam. Alia enim sunt, sicut diximus, ex consuetudine et cibo : quia consuetudo movet per modum naturae, et cibus generat sanguinem et spiritum : sed de illis est simile judicium cum his quæ dicta sunt. Hæc autem omnia secundum aptitudinem dicta sunt, et vinci possunt per studium et medicinas disponentes corpora, et exercitia liberalia, quæ optime disponunt animum : passiones enim sunt principia Passiones, quædam et seminaria tam boni quam mali secundum quod aptantur per studia bona et mala.

<--- Page Split --->

[ \text{1} ]

<--- Page Split --->