TRACTATUS III

CAPUT I.

Qualiter verbum est de consideratione logica.

Interpretatio (quae de re sicut est vel non est interpretatur) non potest fieri solo nomine, sed oportet quod verbum adjungatur : quia verbum per hoc quod significat agere vel pati (quod est substantiae nominis proprium) significat illud quod inest nomini. Inesse autem in eo quod inest, causa est praedicationis de altero, sicut in scientia Univer-salium dictum est : et ideo interpretatio de esse vel non esse rei non nisi per verbum fieri potest. Propter quod de verbo in scientia de interpretatione determinari conveniens est : quia est alterum interpretionis elementum.

Et si objiciatur quod verbum non semper est praedicatum quod de altero dicitur, sed ut frequenter praedicantur nomina, ut homo est animal, Socrates est homo, homo est rationale vel risibile vel album, et sic de aliis quae sub quinque universalibus et praedicatis continentur, Facile est solvere : quia praedicatum est duplex, scilicet materiale, et formale. Formale quidem est, quod intra se concipit formam per quam retorquet ad alterum cui inest, et de quo est ut de subjecto : haec autem forma non est nisi compositio : et hanc formam verbum (per hoc quod alterius est) in se concipit. Et ideo solum verbum praedicatum formale est. Hoc autem probatur exemplo : quia

cum dicitur, homo currit, sensus est, homo est currens, ut participium sit res verbi praedicata materialiter : ipsum autem quod dico est quod est nota compositionis, formam dicit qua res verbi refertur ad subjectum sicut inhaerens sibi vel aliquid ejus, et ut aliquid quod de ipso sit : talis autem forma non est concepta in significato nominis.

Si autem quaeritur ratio, quare compositio magis concipitur in verbo quam in nomine, praecipue cum compositio media sit inter composita, et aequaliter videatur utrumque extremorum respiecre ? Dicendum cum Dionysio, quod nulla compositio est a primo, sed omnis compositio incipit et principiatur a secundo. Primum enim ut primum nulli inest, sed secundum potest inesse. Adhuc quia per verbum significatur id quod inest, ideo in secundo concipitur compositio et non in primo.

Si ergo aliquis dicat quod vere quinque sunt praedicata quae sunt vere universalia, et sic non solum verbum est praedicatum, Patet responsio : quia omnia illa materialiter sunt praedicata, solum autem verbum est praedicatum formaliter propter jam inductam rationem. Unde etiam nec pronomen nec participium formaliter est praedicatum, propter quod de istis in logicis ut de partibus interpretationis non determinatur.

Determinantes ergo de verbo secundum logici intentionem et de nomine, non vocamus ea subjectum et praedicatum : quamvis tamen nomen sit subjectum de quo alterum est,et verbum prae-

<--- Page Split --->

dicatum quod est de altero : quia subjectum in ratione subjecti non est nisi prout est in enuntiatione et stat sub forma enuntiationis : et similiter est de praedicato si in ratione praedicati accipiatur : et hoc modo notitia subjecti et praedicati pendet ex notitia enuntiationis : et sic subjectum et praedicatum sunt posteriora in ratione quam enuntiatio et non priora. Cum ergo hic quaerebamus elementa enuntiationis quae in ratione priora sunt composito, determinamus ista elementa sub ratione nominis et verbi, et non sub ratione subjecti et praedicati.

Patet etiam ex dictis, quare de aliis partibus orationis non determinamus. Illæ enim vel non significant aliquid, vel sunt consignificantes tantum cum aliis ut partes indeclinabiles. Si enim dicam in, vel supra, vel olim, vel unde, vel et, vel ergo, nihil penitus significat nisi addatur aliquid circa quod ponitur modus quem illa pars importat, sicut si dicatur in domo, vel supra stagnum, vel olim fuit bellum Trojæ, vel aliquod tale. Pronomen autem quia significat substantiam meram sive puram, non veram de re potest facere interpretationem, et ideo ad logicum non pertinet nisi prout finitum demonstratione vel relatione ponitur pro nomine finito : propter quod etiam proprio loquendo pronomem infinitari non potest, quia quod per seipsum infinitum est, superflue infinitaretur. Participium autem res verbi est, quæ in verbo materialiter continetur : et ideo nec formaliter nec materialiter est elementum constituens enuntiationem : propter quod de talibus non determinat logicus.

Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus : quia grammaticus considerat ipsum ad finem congruæ orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum congruæ vel incongruæ enuntiationis potest esse principium :

logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quæ fit interpretatio : et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quæ faciunt ad hanc intentionem.

CAPUT II.

Quid (per diffinitionem logicam) sit verbum.

Dicamus ergo quod verbum logice consideratum est quod consignificat tempus, cujus pars extra nihil significat, et est semper eorum nota quæ de altero prædicantur. Hæc autem diffinitio ab Alfarabio sic exponitur, quod consignificare tempus dicit duo : unum ex intentione principali, et alterum ex consequenti. Ex principali intentione consignificare tempus dicit, quod non est significare tempus vel significare rem quæ necessario est in tempore, sed per modum quo cum tempore, hoc est, per modum agere vel moveri : quia hoc nomen cursus significat id quod necessario est in tempore, tamen significat illud ut essentiam separatam a tempore, quia significat rem suam totam simul et non distensam in tempore. Hoc autem non fit nisi significando eam ut agere vel moveri : quia sicagere in agente significatum est in fieri, et illius tempus est mensura. Ex consequenti dicitur hoc quod præsupponit, scilicet quod verbum est vox significativa ad placitum, quia, ut dicit Avicenna, verbum quod hoc modo consignificat cum tempore, non habet ex se, sed a placito imponentis.

Sunt tamen qui dicunt quod verbum habet duo, scilicet rem verbi significare : et hoc dicunt, quod habet a placito : sed postquam ad significandum rem suam determinatum est, rem suam significare cum tempore vel consignificare tempus habet ex necessitate : quia suum significatum necessario significatur in aliqua diferentia temporis esse : omne enim agere et pati in aliqua differentia temporis est, cum

<--- Page Split --->

dicat Philosophus in quarto Physic.1 quod idem est esse in tempore, et quadam parte temporis mensurari.

Quod autem dicitur quod est semper eorum quae de altero dicuntur nota, propter compositionem dictum est quae concipitur in verbo: per hanc enim rem suam retorquet ad subjectum cui inest. Inesse autem est causa prædicationis de altero ; et ideo per rem suam et compositionem nota est eorum quae de subjecto prædicantur per hoc quod in subjecto sunt.

Sunt autem quae verba videntur, sed secundum potissimam verbi rationem verba non sunt: verbum enim secundum potissimam sui rationem est per quod aliquid interpretari potest de subjecto, et secundum hoc non currit, non laborat, verbum dici non potest. Et similiter cætera verba infinita. Sed tali parti orationis sive tali verbi differentiae nomen proprie non est impositum. In hoc enim cum verbo convenit, quod semper consignificat tempus, et in hoc quod semper est prædicatum de aliquo. Et ideo, si placet, dicatur verbum infinitum : quia nec ad esse nec ad non esse finitur. Et hoc est ideo quia similiter sive æqualiter est in quolibet et quod est et quod non est. Hujus autem causa est: quia 'sicut in nomine infinito privatur forma et remanet substantia infinita, quae nec ad ens, nec ad non ens finita est, quae designatur per hoc nomen ens, secundum quod communiter dicit id quod est sive in natura sive in ratione vel æstimatione sola, de qua cogitari vel sermo haberi potest : ita verbum infinitum privat rem verbi, et relinquit actum infinitum ordinatum ad substantiam infinitam, ratione cujus consignificat tempus et compositionem in se habet, per quam sic infinitum actum retorquet ad subjectum : et per hoc est nota eorum quae desubjecto dicuntur. Sed quia nullam rem verbi significat finitam, ideo per ipsum nihil est interpretabile de sub-

jecto, et ideo non potest esse pars interpretationis.

Similiter autem et curret et currebat et alii casus verbi a verbo declinati, non sunt verba secundum intentionem logicam, sed casus verbi. Et hujus causa non est quam dicunt quidam, quod unicuique innatum sit magis interpretari præsens quam præteritum vel futurum. Sed hæc est vera causa, quod nihil potest prædicari de re vel etiam vere interpretari per infuisse, vel infore: sed quidquid prædicatur de re vel interpretatur de ea, hoc non fit nisi per inesse. Et ideo infuisse vel infore sunt casus verbi, et non verba, secundum quod verbum est pars orationis vel interpretationis. Attendit enim logicus declinationem secundum tempus in verbo, quia accidit verbo secundum significatum proprium : declinatio autem secundum personas aut secundum numeros aut secundum agentia et patientia et declinatio secundum modos accidit verbo secundum affectus agentis : et ideo de illis non curat logicus.

Quod autem dicit, cujus nulla pars extra significat, sicut in diffinitione nominis intelligitur, ita scilicet, quod nulla dictio quae verbum est, significat quod secundum partem vel secundum totum sit de intellectu totius : et ideo etiam hoc hic exponi non oportet.

Sicut autem verbum infinitum non est verbum secundum logicum, ita verba præteriti temporis et verba futuri temporis non sunt verba secundum logicum : quia non significant præsens (per quod potest solum aliquid interpretari quod insit, vel potest probari ineßse), sed significant duo tempora quæ præsens tempus complectuntur. Præsens abiit in præteritum et extenditur in futurum, et sic præteritum et futurum significant duo tempora quæ complectuntur præsens, et quorum ipsum præsens continuatio est, et quæ pro certo non sunt simpliciter, sed

<--- Page Split --->

secundum quid sunt, secundum quod ad id quod est substantia temporis et complectentia ipsum reducuntur. Et siquidem secundum naturale esse temporis accipiantur, tunc primum est nunc præsens quod abiit secundum esse finis in præteritum, et secundum esse principii extenditur in futurum. Si autem tempus accipiatur in temporali quod prius in potentia quam in actu fit, quoad hoc prius est futurum, et deinde præsens, ultimo præteritum. Si autem tempus accipiatur ut spatium periodi generatorum, tunc prius est præteritum, deinde præsens, et ultimo expectatur futurum.

Sed in hoc cavendum est : quia in ordine quo præteritum et futurum propter hoc verbum de præterito et verbum de futuro faciunt rectum, ut male dicunt quidam : non enim propter hoc verbum est rectum vel non rectum, sed propter hoc est rectum, quia quidem per inesse (quod significat) rectam de eo quod est vel non est facit interpretationem : quod in præterito fieri non potest, neque in futuro : quia per infuisse nihil secundum rem potest interpretari de re : quia non sequitur, hoc infuit illi : ergo potest prædicari de ipso : et similiter est de futuro, ut cuilibet patet : et ideo solum præsens rectam facit interpretationem 1. Eodem modo id quod diximus de infinito, quod non est verbum, ideo diximus, quia ablata forma et re verbi non remanet nisi privatio ut actus cum compositione quae ad nihil finita est. Et ideo æqualiter est in eo quod est et quod non est, non quidem ut contradictio sive ut affirmatio et negatio : quia illius nihil est medium secundum se, sed est in utroque et quod est et quod non est sicut ad neutrum finitum.

finita est per hoc nihil ponit : sed per hoc finitatur, quod ea quae negat sive dividit ab invicem, sunt finitæ significationis : et hoc modo nomen infinitum et verbum infinitum non sunt finita : unde apparet quod non est similiter. Et si ratio ponatur in forma argumenti, erit fallacia æquivocationis. Similiter etiam verbum per in se conceptam compositionem est semper nota eorum quae de altero dicuntur ut de subjecito : et est nota eorum quae de altero dicuntur per hoc quod est in altero ut actus vel passio, sicut diximus. Sic ergo intelligitur inducta verbi diffinitio.

Sciendum etiam quod verbum infinitum non potest esse in oratione infinitum : cujus ratio est, quia cum negatio est quae per compositionem est in verbo infinito, non refertur nisi ad rem sive ad formam verbi, et tollendo illam relinquit verbum infinitum, quod nec ad ens aliquod, nec ad non ens aliquod finitum est 2. Et hoc ideo est, quia verbum secundum se sumptum non concipit determinatam compositionem et .finitam, quae determinata sit per sua componentia sive composita : et ideo ad compositionem referri non potest negatio, sed ad rem et formam verbi. Et ideo in oratione compositio quae est in verbo finita est : et ideo in oratione necesse est negationem referri ad compositionem, quia ejusdem est divisio, cujus est compositio : et ideo negatio tunc faciet orationem negativam, et non verbum infinitum.

Attendendum etiam quod si verbum aliquod est de se infinitum, illud infinitari non potest, sicut nec nomen de se infinitum. Et ideo sicut ens infinitari non potest, ita nec hoc verbum est. Talis igitur est diffinitio verbi secundum logicos.

jectio. Et si dicat aliquis, quod etiam negatio 1utio. infinita est, Dicendum quod negatio in-

notabili, quod verbum potest in oratione infinitari, et quaerit utrum ejus infinitatio differat ab ejus negatione. Respondetur quod hic intelligit verbum non posse infinitari in oratione nisi etiam negetur : sed bene extra orationem. JAMMY.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

Quia verba secundum se dicta nomina sunt.

Ipsa verba secundum se dicta, hoc est, secundum se sola accepta (non in oratione ut partes orationis posita) nomina sunt. Cujus probatio : quia significant aliquod determinatum quod proprium est nominis, notam scilicet. Et si quaeratur, Quid est nomen hujus verbi quod est amo : dicetur quod nomen ejus 'amor est : et dicimus, hoc verbum amo est activum verbum. Et talia sic dicta ostendunt quod verba secundum se accepta (et non ad subjecta per compositionem reflexa) sunt accepta ut nomina. Hujus probatio : quia qui primo verbo imposuit tale nomen, et similiter qui simplici dictione dicit vel nominat verbum, talem intendit constituere intellectum, ut scilicet nomine illo tale verbum significetur. Et qui audit sic dicentem et nominantem verbum, quiescit in tali intellectu simplici, et non quaerit amplius. Sienim dicam verbum, et quaeratur quod verbum, et dicatur quod amo vel lego, verbum audiens statim quiescit, non autem quiesceret nisi esset sciens, quod amo determinati et certi verbi nomen est; et ideo per intellectum simplicem quiescit in illo. Verbum autem per se sumptum nondum significat verum vel falsum : non enim significat de re si est, 'vel si non est per negationem.

Et hujus causa est, quia verbum per se sumptum, neque est signum esse rei, neque signum non esse ; et esse quidem per affirmationem, non esse quidem per negationem. Ad hoc autem quod significetur ut esse, oportet quod actu componatur cum re cujus esse secundum aliquem actum vel passionem significat : et tunc proprie est verbum, quia tunc concepti compositionem determinatam ad id cujus est : unde secundum se sumptum nihil habet de verbi significatione. Hoc au-

tem a majori probatur sic. Si enim aliquod verbum per se aliquid significet de intentione verbi, tunc maxime videtur, quod id verbum per se sumptum significet quod concipitur in omni verbo, et hoc est hoc verbum, est : sed si hoc verbum, est, purum et simplex dixeris, ipsum quidem nihil est et nihil finitum significat. Cum significet enim infinite quadam compositione, quam sine extremis non est intelligere, ut Avicenna dicit, si dicam, est, nihil penitus significat, nisi addatur quid est vel substantiali vel accidentali prædicato ut dicatur, est lapis, est album, vel est rationale, vel aliquid hujusmodi. Tamen hujus alia ratio est, quia compositio est medium conjugens composita : non conjungit autem nisi per rationem compositorum : et sic compositionis ratio sumitur a compositis : sic ergo verissime intelligitur illud quod dicitur de verbis secundum se dictis, quod nomina sunt.

Sunt tamen qui dicunt, quod verba secundum se dicta sunt verba in re verbi per infinitum accepta, ut amare, vel legere '. Et dicunt illa in vi nominum esse, quia subjicibilia sunt sicut nomina : ut cum dicitur, legere est bonum, vel aliquid hujusmodi. Sed primum melius est, quia ille est intellectus Philosophorum.

Contra hoc tamen quod dictum est, quod verbum secundum se sumptum non significat esse vel non esse, objicitur per instantiam de verbis excepta actionis, ut fulminat, tonat. Sed ad hoc facilis est responsio : quia verbum illud non habet hoc in quantum verbum est, sed in quantum est excepta actionis.

Adhuc autem si de verbis primæ vel secundæ personæ objicitur, in quibus determinatum est suppositum, eodem modo solvitur. Hoc enim non habent illa verba in quantum verba, sed in quantum determinant certum agens. Et ideo non est instantia de istis.

Hæc igitur de verbo dicta sunt quan-

<--- Page Split --->

tum ad naturam interpretationis, de qua hic principaliter quaerimus : quia enim non interpretamur nisi aliquid quod est ut esse, de alio quod est ut ens, et nomen significat ut ens, verbum autem ut esse, ideo non oportet hujus plures partes interpretationis quaerere. Pronomen non significat ut ens finitum et perfectum.

Participium autem non significat ut esse per comparationem ad id ad quod est reductum : et ideo non perfecta ratione sunt elementa interpretationis : propter quod de illis omittendum est. Habitis autem elementis interpretationis, nunc ea sunt quaerenda quae formalia sunt principia interpretationis.

<--- Page Split --->