CAPUT I.

De diffinientibus principium enuntiationis.

Quod autem aliqua vox sit significativa ad placitum quae sine institutione nihil significat, sic probatur : quia ea quae sunt extra animam, sunt res a natura causatae, agentes suas cognitiones in anima, per universale abstractum a singulari, vel per sensibile quod accipit sensus a quo intellectus per reflexionem ad sensum accipit universale. Sic enim res extra imprimit et agit quodammodo in animam, et infert ei passionem : eo quod anima secundum mentem et intellectum passiva et receptiva est. Et quia sic intellectus patitur et recipit a re extra, ideo dicuntur passiones forma et intentiones rerum quae sic fiunt in anima. Et quia voces articulatae non possunt formari nisi ab intelligente et concipiente rem et recipiente passionem secundum formam rei cognitae, ideo voces articulatae a tali constituuntur intellectu : non constituit autem vocem articulatam nisi ad significandam speciem rei et passionem, quam a re intra se concepit.

Vox ergo quae sic ad rem significandam imponitur, non est passionis quam ipse intellectus a re concepit. Et sic ea quae sunt in voce, a tali intellectu ad significandum constituta, sunt notae passionum earum quae a rebus conceptae sunt in anima : res autem speciem suam generat in

anima, et intellectus specie illa informatus instituit vocem : unde passio animae species est rei, et vox significans ad institutionem intellectus sic formati dicit notam passionis quae est in anima : et ideo ipsa vox instituta efficitur signum et similitudo rei in eo qui audit. Unde quod est nota passionis in ore dicentis, est signum et similitudo rei in ore audientis. Sic ergo voces sunt notae earum passionum quae sunt in anima.

Litterae autem et figurae sunt etiam ad placitum : et ideo figurae tales et voces inventae sunt, per quas ea quae dici debent, valeant rectis syllabis pronuntiari ad vocem litteratam, quam informat vox articulata sive ad placitum significativa. Et ideo sicut vox articulata significativa est ad placitum, ita et figurae litterarum. Sunt enim litterae sic vel sic complexae notae vocum ad placitum significativarum, sive eorum quae sunt in voce, hoc est, rerum ipsa voce significatarum, ita ut voces sint notae passionum, ut litterae sunt notae vocum secundum quod stant sub forma vocis litteratae et articulatae.

Et ex hoc patet, quod quemadmodum litterae non omnibus vel apud omnes sunt eaedem, eo quod nec conceptus nec intellectus eas concipiendo apud omnes est idem, ita nulla vox litterata et articulata est omnibus eadem : sed prima conceptiones illorum (quorum voces immediate notae sunt) hae apud omnes eaedem sunt, sicut animae passiones. Quia generata quae unius forma habent generans, eadem

<--- Page Split --->

sunt in forma et specie, passiones sunt similitudines rerum in anima. Res vero se habent in anima per similitudinem generantis. Cum ergo res ubique et apud omnes sunt eaedem, easdem in specie generabunt passiones, et ideo conceptiones ad omnes res recte concipiendas eaedem sunt in specie. Et similiter etiam res apud omnes et ubique sunt in specie, quarum passiones animae sunt notae : quia rerum sunt similitudines in animalibus a rebus generatae. Institutio autem nostra nihil variat in rebus naturae. De talibus autem qualiter a rebus rerum similitudines generantur in anima, tertio libro de Anima 1 satis dictum est, ubi determinatum est quod res non sunt in anima, sed similitudines rerum. Alterius enim negotii sunt illa, et ad physicum pertinent.

Sic ergo patet quod ea quae sunt constituenda a nobis, voces sunt, et per hoc quod illae voces sunt notae, et nulla vox est nota nisi quae significativa est, habemus quia ea quae constituenda a nobis sunt, in voce significativa sicut in genere, debent constitui.

Per hoc autem quod notae sunt passionum quae ex intentionibus rerum causantur in anima, habetur quod non primo sunt notae rerum, sed potius primo sunt notae similitudinum quae sunt in anima, et per similitudines istas ad res referuntur. Et in hoc differunt notae hic consideratae consideratione grammatici, qui considerat voces istas secundum quod sunt signa rerum immediate, et ideo dicit quod nomen significat substantiam cum qualitate. Logicus autem, quod est vox significans ad placitum.

Et per hoc patet quod logicus non presupponit ista a praecedenti scientia, grammatica scilicet, sed constituit per diffinitiones proprias constituentes ista secundum esse quo constituere possunt et componere enuntiationem. Consideratur enim vox significativa ad placitum dupliciter,

scilicet secundum institutionem et usum, et secundum causam institutionis 2. Secundum institutionem quidem et usum nota est conceptus qui est in anima. Instituens autem non habet respectum in instituendo nisi ad id vel illud quod jam in anima concepit. Et utens voce in loquendo, ut dicit Plato, non utitur eanisi ut pandat conceptum, quo nunc anima est affecta sive passa est. Causa autem institutionis, quia cum res efferre non possumus, ut nobis invicem communicemus rerum praesentatione, inventae sunt voces articulatae, quibus ipsas res sive intentiones rerum exprimamus, ut nobis invicem vocibus communicemus. Et hoc modo ultimo voces ad significata rerum referuntur. Et ideo jam ex his quae dicta sunt, habitum est quod constituenda per diffinitionem (ad enuntiationis generationem) sunt in voce tanquam in genere, et in voce significante mentis conceptum quae est passio facta in anima a rebus extra : et ideo est vox articulata significativa ad rei designationem relata. Et quia non est apud omnes eadem vox relata ad idem designandum, sed variatur, oportet quod causam suae institutionis habeat variabilem, quae est-voluntas ad placitum instituentis.

Propter quod dicit Avicenna quod vox litterata sine placito instituentis nihil significat penitus : quia tamen alteri non facit signum de re, nisi sub determinata figura vocis certificativa, ideo oportet talem vocem esse litteratam, quia non nisi sub elementis litterarum habent figurae certitudinem, sine qua certitudine non potest esse rei certum signum. Et quia litterae describunt figuram vocis in prolatione, et quasi (ut ita dictam) depingunt eam, ideo sicut vox ipsa litterata, sic littere sunt ab institutione : et ideo non sunt eadem apud omnes, sed mutantur sicut et ipsae figuratae ad litteras mutantur voces.

1 Tex. com. 38. 2 Nota hanc distinctionem : quia per eam solvuntur multa argumenta et salvatur quod

<--- Page Split --->

Quamvis ergo vox sit sonus, tamen (quia sonus non est nisi fractio et ictus aeris a percutiente solido plano percussus, tympanum auris immutans) non omnis sonus est vox : quia vox est sonus ab ore animalis, cum imagine alicujus significationis prolatus. Hæc enim imago potest esse affectiva et movens ad immutationem vel fugam : et tunc vox significat passionem gaudii, vel doloris, vel tristitiae, sicut plerumque significant voces brutorum, et etiam rationalium quorumdam, ut gemitus et ea quae importantur per interjectiones. Imaginatio potest etiam esse a re accepta in qua accipit ratio veritatem vel falsitatem, vel cujuslibet rei verum conceptum : et hoc modo sonus cum imaginatione sermonis prolatus non est nisi hominis, etiam illa sola vox vere erit vox.

Voces ergo semper sunt significativæ : significant enim ad minus seipsas : sed illæ voces quæ (quamvis litteratae sint) non habent institutionem ad aliquid significandum, nec proferuntur cum imagine alicujus designandi per voces, non dicuntur voces significativæ, ut bu ba blicteri : quæ exempla consueverunt poni, quia non sunt instituta ad aliquid designandum. Significativarum autem vocum quædam designant non per institutionem, sed per naturam, ut illæ quas diximus, ut est gemitus et exclamatio in dolore vel gaudio, vel in vocibus brutorum : et illæ tamen fiunt signa suæ significationis si per institutionem accipiantur, et efficiuntur significativi conceptus, ut euge et aliæ interjectiones quæ affectu significant, non ut affectum, sed ut conceptum affectus, voce litterata designatum. Voces autem quæ per institutionem sunt significativæ omnis diversitatis sunt significativæ. Articulata vox dicitur, quia articulatim signum rei facit. Sed ad hoc quod certum fiat signum, oportet quod litterata fiat signis elementaliter compositis ex elementis litterarum, quæ non sunt eaedem apud omnes : et sic jam habemus quod constituendæ a nobis sunt signifi-

cativæ voces litteratæ, quæ non sunt eaedem apud omnes.

Hæc est causa, quod non oportuit dicere, quod primum oportet constituere quid dictio, vel quid terminus : sed diximus quod oportet constituere quid nomen et quid verbum. Non enim hic de omni dictione quæ pars orationis est, intendimus, sed tantum de his secundum quod de eis enuntiatur aliquid, vel ipsa de aliquo enuntiantur, sicut sunt nomen, et verbum, et horum compositio. Nec de termino intendimus : quia non resolvendo procedimus, sed potius enuntiationem generando ex suæ generationis principiis : propter quod etiam a simplicibus inchoamus.

Quamvis præmisimus quod etiam oportet constituere, quid oratio et quid enuntiatio, quæ composita sunt ; non diximus hæc præconstituenda esse, prout composita sunt, sed prout hæc sunt formalia principia ut genus et differentia eorum quæ cadunt in diffinitione enuntiationis, sive interpretationis : et hac via generationis et collectionis eorum quæ ad interpretationis diffinitionem pertinent, procedemus.

Habito ergo jam quod tales sint voces, et quod sunt voces significativæ, et quod sunt significativæ passionum primo, et per consequens sunt significativæ rerum, et quod sunt ad placitum, et non per id quod est idem apud omnes. Habito etiam quod sunt voces articulatæ et litteratæ, restat ulterius de illis investigare, scilicet utrum sint complexæ, vel incomplexæ.

CAPUT II.

De voce incomplexa quæ nec verum nec falsum significat.

Quia ergo voces logice loquendo significant ea quæ sunt in anima ut passiones, hoc quod contingit in anima secundum passiones, hoc idem contingit in voce passiones designante. In anima autem con-

<--- Page Split --->

tingit intellectus passionum simplicium et indivisibilium, sive(utita dicam)incompositorum, sicut est intellectus hominis, vel ligni, vel alterius : qui intellectus idem est quod rei per mentem intuitus in similitudine ea quae apud animam, qui intellectus est sine vero et falso : quia sicut dicit Aristotetes 1, intelligentia indivisibilium et incomplexorum est, in quibus neque verum neque falsum est : et ubi verum et falsum est jam compositio quaedam intelligibilium est. Et quia hoc contingit in anima quae res componit et dividit, quod aliquoties intellectus est sine vero et falso, aliquoties autem cum vero et falso, ita quod necessarium est horum alterum intellectui inesse, scilicet quando concipit hoc de hoc dici vel negari, oportet quod in voce significativa talis intellectus idem contingat, quod scilicet aliqua vox sit articulata et litterata incomplexa, ut homo, et asinus : quaedam autem cum vero et falso significant, ut interpretatio vel enuntiatio indicativa, ut homo currit, et homo non dormit. Non tamen omnis vox litterata et articulata complexa statim verum vel falsum significat : quia nec deprecativa, nec optativa, nec conjunctiva, nec infinitiva, cum vero vel falso significant, cum tamen sint voces complexae : sed aliquoties vox complexa significativa ad placitum semper cum vero et falso significat, quando est indicativa, hoc de hoc enuntians, quae de re facit interpretationem perfectam. Voces vero significative ad placitum sunt nomina et verba, et consimilia sunt in hoc quod sunt notae consimiles intellectui qui est sine compositione, sicut est homo, vel asinus, quando non additur aliquid, sed utrumque per se solum accipitur : tunc enim neutrum eorum est verum vel falsum, et hoc quando nihil est additum quod affirmetur vel negetur de his.

Hujus autem probatio est per locum a majori. Videtur enim magis, quod composita dictio aliquid cum vero et falso significet, quam simplex et incomposita :

nihil autem cum vero et falso significat composita : ergo nec simplex. Quod autem composita cum vero et falso nihil significet, probo exemplo : hircocervus enim compositum est ex hirca et cervo : et tamen cum dico hircocervus, nec verum nec falsum significat, nisi aliquid negatum addam vel affirmatum de hircocervo : ergo nec aliqua dictio incomplexa aliquid cum vero et falso significabit : non enim aliquid talium significabit cum vero et falso, si non addatur incomplexo aliquod esse vel non esse per compositionem vel simpliciter, vel secundum tempus.

Simpliciter autem aliquid addi dico quod inest per seipsum et semper, ut homo est animal : haec enim enuntiatio semper est vera, sive homo sit, sive homo non sit, ut in ante habitis libris dictum est : quia prædicatum semper est in subjecto simpliciter et actu et intellectu. Secundum tempus autem additur, quod secundum tempus inest et non simpliciter, sicut cum dicitur, homo est : quia esse accidit homini secundum tempus, et non simpliciter, vel cum dicitur, homo currit. Et hic est verus hujus dicti intellectus, in quo concordant Alexander, Avicenna et Boetius. Alii tamen dicunt quod simpliciter de aliquo dicitur quod secundum tempus simplex dicitur de eo, sicut secundum præsens quod non est tempus, sed temporis continuatio. Secundum tempus dicitur de eo quod dicitur secundum præteritum vel futurum. Tertii etiam dicunt quod simpliciter dicitur de re quod dicitur sine determinatione hujus vel illius esse, ut homo est. Secundum tempus autem quod determinate accidit secundum ea quae fiunt in tempore, ut homo est hodie. Sic ergo patet, quod nominis vel verbi partes nihil extra totum significant, exemplo compositi nominis pars extra nihil significabat, et quod nullum talium significat cum vero vel falso quando per se ponitur.

De his autem multa in principio istius

Simpliciter quid ? Prima expositio.

Secunda.

Tertia.

<--- Page Split --->

quod movetur secundum cordis diastolem vel systolem : et hoc modo nos hic non loquimur de passione.

His sic determinatis, plana sunt satis ea quae dicta sunt. Scimus enim quod nomen et verbum praeconstituenda sunt, et enuntiatio et oratio, et quod haec in communi causa sunt in hoc genere quod est vox significativa ad placitum. Sed quaedam eorum sunt vox quae est sine vero et falso, sicut nomen et verbum : quaedam autem illorum sunt vox quae est aliquando cum vero vel falso, ut oratio, quaedam autem semper sunt vel cum vero vel cum falso, ut interpretatio vel enuntiatio. Scimus enim etiam quod vox significativa logice loquendo nota est passionum animae et signum rei, et quod illa quae sunt in anima sunt passiones a rebus in animam actae : sed non sunt passiones animam commoventes ad fugam vel prosecutionem alicujus. Scimus etiam qualiter veritas sit in rebus sicut in causa, qualiter in anima sicut in efficiente compositionem, et qualiter in oratione sicut in signo. Haec autem pro parte in Praedicamentis dicta sunt, et in sex Principiis. Et ideo ista hic sufficiant ad praesentem intentionem.

CAPUT III.

De dubitalibus quae sunt circa ea quae dicta sunt.

Adhuc probare videntur, quod voces sunt eadem apud omnes : quia haec vox, homo, a quocumque pronuntietur, semper est eadem : et similiter est de aliis vocibus pronuntiatis.

Adhuc autem instant probantes, quod res non sunt eadem apud omnes: quia climata et loca habitabilia et inhabitabilia variant species et naturas rerum apud diversos; ergo res non sunt eadem apud omnes.

Adhuc autem ex quo similitudines rerum quae sunt passiones in anima sunt eadem apud omnes, sequitur quod scientia rerum erunt eadem apud omnes: igitur doctrinae rerum erunt eadem apud omnes: quod manifeste apparet esse falsum.

Ad haec autem et consimilia non est difficile respondere per antedicta. Et quamvis hic multa ab aliis dicta sint, nos tamen secundum propositam intentionem dicimus, quod illud manet idem apud omnes quod ex nobis, id est, ex voluntate nostra, et ex institutione nostra non accipit diversitatem. Et quia passionum in anima generatio est ad modum nature in hoc quod ad speciem moventis generatur in anima passio, et res similiter non a nobis est, sed a natura, ideo res et passiones manent eadem apud omnes, non eadem numero, vel proprio, vel genere, sed natura causante, vel extra vel in anima, et a voluntate hominis non diversificate.

Quamvis autem in praedictis jam dubia majora soluta sint, tamen propter docrinae bonitatem adhuc solvemus quasdam sophisticas importantitates, quae viPrina objedentur esse contra praedicata. Objiciunt enim quidam dicentes, quod intellectus sive passiones intellectus non sunteadem apud omnes. Accidens enim variatur secundum subjecti diversitatem : passio autem est accidens intellectualis animae : anima intellectualis vero non est eadem apud omnes : igitur nec passiones eadem sunt apud omnes.

Et quod dicitur, quod non est una anima apud omnes, dicendum quod hoc modo loquendi falsum est. Est enim una anima apud omnes unitate naturae producentis, sed non unitate numeri.

Ad id autem quod objicitur de voce, quod sit eadem apud omnes, dicendum est, quod vocis est duplex consideratio. Una quidem secundum vocis substantiam secundum quod est discreta quantitas : et sic vox est una de rebus naturae et eadem apud omnes. Alio modo consideratur vox prout institutum signum ad significantum sub certa figura et certis ele-

<--- Page Split --->

mentis, et sic est ad placitum, et non eadem apud omnes. Quamvis enim tympanum auris pulset in quantum est res naturæ et secundum quod est acuta vel gravis, quod accidit ei in quantum est res naturae : tamen non ordinatur ad designandum animæ et intellectus passionem, nisi in quantum est figurata et certis elementis determinata, et sic significativa. Et est solius hominis sic vocare : propter quod animalium brutorum imperfecta ratione voces sunt : quia sunt inarticulata, et nullius ad extra designativa, sed in vocante significant affectum. Secundum hoc ergo quod voces a nobis sunt, sic diversa sunt secundum institutionem diversorum.

Ad id autem quod objicitur de scientia, quod sit eadem apud omnes, dicendum quod scientia sequitur naturas rerum de quibus est scientia, et sic non diversificatur a nostra institutione, et ideo remanet hoc modo eadem apud omnes. Sed non sequitur hoc de doctrina : quia doctrina est actus docentis, qui procedit a voluntate quae non est eadem apud omnes : et ideo unum et idem scibile unus docet sic, et alter aliter.

Quod autem dicitur, quod unus intellectus est apud omnes vel non est, altioris est negotii quam hic possit determinari. Tamen quantum nunc sufficit, dicimus quod intellectus qui est potentia intelligibilis, non est idem apud omnes, nec intellectus speculativus qui est species in anima potest esse idem apud omnes, nisi per modum qui supra paulo ante dictus est. Sed intellectus relatus ad intelligibile, est idem apud omnes per hoc quod intelligibile est idem apud omnes.

Quærunt autem adhuc ulterius sic circa præindusta, qualiter intellectus aliquoties dicatur sine vero et sine falso, et non sit dictum, quod res aliquoties sit sine vero vel falso?

Adhuc autem qualiter dicatur circa

compositionem et divisionem esse veritas et falsitas ? aut enim verum et falsum sunt circa compositionem et divisionem sicut circa eadem, aut sicut circa diversa. Si dicatur quod sunt sicut circa eadem, tunc affirmatio et negatio erunt eædem, quod falsum est, cum dicant Porphyrius et Boetius quod sunt oppositæ species enuntiationis. Si autem sunt sicut circa diversa, tunc videtur quod non idem neget negatio quod affirmat affirmatio : quod esse non potest, quia non opponerentur, nisi circa idem essent numero et specie.

Ad hoc autem dicendum, quod sicut Ad primam, se habet res ad esse, ita se habet ad veritatem, ut dicit Aristoteles 1 ; et sicut se habet ad non esse, sic se habet ad falsitatem : et quia non simul se habet ad esse et non esse, ideo nunquam res simul est et non est, sed ad esse tantum si est, vel ad non esse tantum si non est : ideo nunquam res est sine vero vel falso : sed verum et falsum sunt in rebus sicut in causa, ut in ante habitis dictum est. Intellectus autem cum sit species specierum intelligibilium, ut manus organum organorum, operatur in intelligibilibus et sine complexione et cum complexione accipiendo eas, et ita designat in voce : et ideo intellectus et vox sine vero et falso sunt aliquoties, aliquoties autem cum vero et falso : res autem altero modo semper, scilicet cum vero vel cum falso.

Ad illud autem quod de compositione Ad secundarm. objiciunt, dicendum quod compositio et divisio sunt nomina multicipliter dicta per analogiam. Aliquando enim compositio significat actum vel compositum et unum de alio affirmative prædicatum : et hoc modo compositio est propositio vel enuntiatio affirmativa, et per oppositum divisio est propositio negativa : et hoc modo compositio et divisio sunt diversæ propositiones. Aliquando etiam compositio significat notam compositio-

<--- Page Split --->

nis in propositione, et sic quidem substantialiter compositio est in divisione, ut probat objectio : et ideo dicit Aristoteles quod omnino est in negatione divisio. Et quamvis substantialiter est idem, tamen virtute et actu sunt opposita, propter oppositas qualitates affirmationis et negationis. Cum ergo dicitur quod verum et falsum sunt circa compositionem et divisionem, debet circa exponi per in, quae est praepositio notans continentiam : quia sunt in compositione et divisione, et non in eo quod simplex et incomplexum est. Sunt autem in eo sicut in relativo relatio est, sicut diximus in Praedicamentis : et ideo eo quod res est vel non est, oratio vera vel falsa est. Ad hoc autem intelligendum oportet scire, quod compositio non est causa veritatis in propositione vera, nec etiam divisio, sed potius adaequatio compositionis cum intellectu componente, et cum re extra, et non adaequatio est causa falsitatis. Et quia talis relatio est causa veritatis et falsitatis, et relationes sunt assistentes extrinsecus, ideo forte dicitur quod verum et falsum sunt circa compositionem et divisionem.

Sophistæ etiam dubitant de hoc quod dicitur, quod incomplexum neque verum neque falsum est : quia in verbis primæ vel secundæ personæ determinatum intelligitur suppositum, ut cum dico, lego, est idem quod ego lego : legis, id est, tu legis : lego igitur est incomplexum quod significat verum vel falsum. Eadem est objectio de verbis exceptæ actionis, ut fulminat, tonat, et de verbis impersonalibus, ut legitur : quæ omnia incomplexa sunt, et tamen habent vim perfectæ enuntiationis : et sic cum vero vel falso videntur esse quædam incomplexa.

Ad hæc autem facile est respondere, quia quamvis aliqua virtutem habeant perfectæ orationis secundum grammaticum, tamen non habent virtutem perfectæ orationis secundum dialecticum. In verbis enim primæ vel secundæ personæ certum intelligitur suppositum,

propter hoc quia per consignificatum verbi determinatur : verbum enim primæ personæ refert actum suum ad substantiam cujus est idem actus, et ideo suppositum determinatum est per verbum. Et similiter est de verbis secundæ personæ, in quibus etiam ex consignificato determinatur suppositum. Et ideo tale incomplexum jam secundum causam et virtutem complexum est. Et hoc modo verum et falsum sunt circa ea, scilicet ut sunt complexa, et non prout sunt incomplexa. Idem est de verbis exceptæ actionis, quæ non consignificato, sed ex significato verbi quod uni soli convenit, determinant sibi suppositum. In verbis etiam impersonalibus idem est. Non enim dicuntur impersonalia, quia nullius personæ sint actus : quia hoc est impossibile, cum agere et pati sint proprium substantiæ : sed dicuntur impersonale, quia certam personam non determinant, primam scilicet, vel secundam, vel tertiam, ut cum dicitur, legitur, sensus est, quod ab aliquo legitur : et sic iterum verbum ratione actus determinat sibi suppositum infinitum : et hoc cum verbo sufficit ad complexionem in qua est verum vel falsum : et hanc puto esse veram istius dubitationis solutionem.

Dicut tamen quidam, quod quamvis in illis verbis perfecta sit oratio quantum ad grammaticum, non tamen est perfecta quantum ad dialecticum : quia grammaticus non intendit de perfectione orationis quoad actum, et cujus est actus, qui per verbum ex consignificato vel significato determinari potest. Dialecticus autem intendit de perfectione orationis secundum relationem ad intellectum et ad rem, secundum quem modum non est oratio perfecta nisi quæ secundum actum enuntiat aliquid de aliquo. Hæc enim proprie interpretatio vocatur, quæ de intellectu et de re interpretatur sicut est vel non est.

<--- Page Split --->

CAPUT IV.

De diffinitione nominis et ejus declaratione.

Tractando ergo de enuntiatione de qua hic intendimus, dicemus primo de principis materialibus ipsius, quae sunt nomen et verbum, in quibus stat et ad quae stat resolutio enuntiationis. In categoris enim quia de vocibus agitur, ut stant sub significatione rerum, oportet quod resolutio stet ad decem quae sunt prima rerum principia per voces significata. In grammaticis autem quia de omni oratione constructa ex dictionibus congrue agitur, necesse est quod resolutio stet ad octo partes orationis. In logicis autem in quibus sunt verum et falsum, non nisi de enuntiatione intenditur, cujus principia non sunt nisi id de quo enuntiatur, et quod de aliquo enuntiatur ut inhaerens vel divisum ab ipso. Id autem de quo enuntiatur, nomen est : et quod de alio enuntiatur, verbum est : et ideo resolutio enuntiationis stat ad nomen et ad verbum. Prius autem est de quo enuntiatur, quam id quod enuntiatur de ipso : et quia subjectum est nomen sicut ens, et id quod de alio enuntiatur est sicut esse quoddam inharens : prius autem est id cui aliquid inhaeret, quam id quod inhaeret : et ideo praeponimus tractatum nominis ante tractatum verbi,sicut ens est ante esse quod est actus entis : verbum enim ut actus nominis est cui apponitur, sicut agenti illum actum.

Dicamus ergo totam simul praemittentes nominis diffinitionem, quod nomen est vox significativa ad placitum, sine tempore, cujus nulla pars est significativa separate. In hac diffinitione ab antiquis Peripateticis data, non diffinitur nomen secundum quod dictio vel secundum quod pars orationis. Et hujus qui-

dem haec causa est, quia dictio ad rem dictam refertur, nomen autem secundum logicum ad intellectum refertur a quo formatur ut sit nota conceptus illius. Pars autem orationis non dicitur, quia pars dicit ordinabile in toto ad debitam totius constructionem : debita autem est congrua : hoc enim debitum habet ex hoc quod est constructiva ad designandum de re et modo orantis, secundum quod modus varium dicit affectum pronuntiantis orationem, vel indicative, vel deprecative, vel in alio affectu pronuntiantis orationem. Hic autem sic non intenditur de nomine et verbo, et de oratione, sed potius prout sunt indicia passionum intellectus.

Primum autem quod procedit ab intellectu ad declarandum passionem quae est in ipso intellectu, est vox : et ideo hic per vocem nomen et verbum proprie habent diffiniri.

Alia enim ratio hujus est, et magis conveniens : agitur enim hic de his quae ad placitum significant, et quibus signis utimur pro rebus, ut in ante habitis dictum est 1 : talia autem non nisi in voce formabilia sunt : et ideo talium diffinitio est per vocem ut per propriam materiam. Quamvis enim in naturalibus materia non praedicetur de eo cujus est materia, eo quod forma in naturis est substantia quae dat esse et nomen et rationem. In artibus tamen et in his quae sunt a voluntate, quia voluntas substantiam non dat, sed accidens quoddam compositionis, vel sculpturae, vel incisionis, praedicatur materia : quia ipsa est tota substantia talium : et ideo annulus dicitur aurum, et scyphus argentum, domus ligna et lapides. Et sic hic ut materia praedicatur vox de nomine, non quidem materia ex qua, sed sicut ,materia in qua formatur nomen. In talibus enim ubi forma substantialis materiae non additur, per quam materia ad aliam speciem et substantiam trahitur, fit divisio specierum per mate-

<--- Page Split --->

riam, sicut domorum alia lignea, alia lapidea, et sic de aliis similibus.

Si quis tamen dicat quod in diffinitione nominis vox ponitur ut genus, nihil errat : per differentias enim divisum genus distrahitur in species. Dividimus autem sic : vocum alia significativa, alia non. Significativarum alia ad placitum, alia non. Significativarum ad placitum alia complexa, alia non. Et incomplexarum alia sine tempore, alia cum tempore, et sic per divisiones differentiarum accipiuntur species quæ sunt nomen et verbum, licet per immediatam vocis divisionem non statim possent accipi. Sic ergo nomen est vox vel materialiter, vel formaliter, secundum quod genus est vox.

Quod autem additur, significativa, ad exclusionem additur non significativa vocis. Et de hoc quidem in praehabitis dictum est : quia quamvis omnis vox significet seipsam aut vocantem, tamen illa dicitur significativa quæ instituta est ad passionem intellectus quæ est similitudo rei significanda. Alia autem quæ licet sit litterata, tamen quia adhuc non est instituta, dicitur non significativa.

Et quod additur, ad placitum, hoc est, ad voluntatem instituentis, sicut in præhabitis dictum est. Et quærunt quidam quæ est differentia inter voluntatem et ad placitum? Et dicitur quod voluntas dicit animi appetitum ab interiori tendentem ad extra : placitum autem dicit affectum quem facit id quod appetitur procedentem a movente extra ad intus : et placitum ideo est voluntas, quia patitur in volito.

Et cum dicitur, ad placitum, ista præpositio ad notat simul tres causas, finalem scilicet, eo quod finis significationis est ut satis fiat pro placito per nomen quod rem designet : et causam efficientem, eo quod placitum est instituens et faciens quod rem illam designet : et causam formalem, quia secundum formam passionis qua affecta est anima instituen-

tis, significat, secundum quod dicit Aristoteles 1, quod tres causæ, scilicet efficiens, formalis, et finalis, coincidunt in unam rem et eamdem. Sic ergo est vox significativa ad placitum. Sed attende quod oportet quod sit signum certum, quia aliter de re non certificaret. Non fit autem certum nisi per litterationem qua in' hanc vel illam vocem figuratur. Oportet ergo quod sit vox litterata : si enim sine litteratione proferretur, non esset distincta, nec ad hoc significandum vel illud. Et ideo ad hoc quod certum esset signum, oportet quod talis vox sit litterata ad certificationem audientis : voci enim secundum quod est signum tantum ad intellectum rei relatum, accidit quod litterata sit.

Quod autem additur, sine tempore, videtur peccatum esse propter hoc quod sine tempore est privatio quæ in negatione fundatur : diffinitiones autem per privationem et negationem non debent assignari : quia diffinitio dicit esse, privatio autem et negatio tollunt esse ab his quorum sunt. Sed notandum quod hæc privatio sine tempore fundatur in habitu et affirmatione, hac scilicet qua significat rem suam in quiete, et non in motu ut verbum : et talis privatio sic in habitu et affirmatione fundata, non tollit esse : et hoc modo ponitur in diffinitione. Et per hoc habet nomen, quod est enuntiationis subjectum : quia sic habet esse stans et fixum, et manens est substantia in seipsa, de qua aliquid potest enuntiari quod insit ei. Quod autem significat cum tempore, significat cum motu : motus autem esse in fieri est quod ab altero est, et non est secundum seipsum : et ideo potest quidem enuntiari de altero, sed nihil potest enuntiari de ipso secundum quod verbaliter accipitur : propter hoc ergo quod nomen significat substantiam de qua enuntiatur quod enuntiatur, oportuit nomen significare rem sine tempore.

Dubitatio.

Solutio.

<--- Page Split --->

Quod autem dieitur, cujus nulla pars est significativa separata, ideo dicitur, quia significatio nominis sic refertur ad totum nomen, ita quod non ad partes : pars enim prima sive syllaba sive littera non habet primam partem significati, et secunda pars secundum, et sic deinceps : sicut cum dico, dominus, hoc ipsum do, quod prima syllaba est, non habet primam tertiam significationis, et mi quod est secunda syllaba secundam, et nus, quod est tertia syllaba, non habet ultimam tertiam, et sic nomen totum dicit et habet totam significationem : quia nulla pars separata habet aliquid significationis, neque secundum totum, neque secundum partem : et ideo nihil penitus retinet de significatione totius.

Hæc autem causa est, ut dicit Avicenna, quia institutio est causa significationis in nomine : non est autem institutum ut pars aliquid significet separata, sed ut totum significet totum : et ideo pars nihil significat. Et quia ars imitatur naturam, in natura invenitur similiter, sicut in motibus animalium, ut in volatu, qui non fit ab una parte divisim secundum unam partem, et ab altera parte altera pars, sed ab utraque ala mota simul. Mixtum etiam non fit ab aliquo tantum miscibili, nec ab uno secundum unam partem mixtionis et ab altero secundum aliam partem : sed cum quodlibet est, cumquolibet perficitur mixtio. Non ergo significatio infusa est nomini sic, quod sit conveniens partibus, sicut est in homogeniis, in quibus quælibet pars habet nomen et rationem totius, ut ignis, vel aer : quælibet enim pars ignis est ignis, et quælibet pars aeris est aer. Nec iterum est infusa significatio ut in heterogeniis, in quibus pars una habet partem unam totius, et alteram altera, sicut caput et pes et cor in corpore hominis, sed sic est totius, quod nullius partis est, nec secundum totam significationem, nec secundum partem.

Hoc autem probatur per locum a majori : quia si ita est in composito, in quo

magis videntur partes aliquid significare de toto, quam in simplici : tunc multo magis hoc est in simplici. Cujus exemplum est in hoc nomine composito equiferus : ferus enim (prout est pars nominis compositi hujus quod est equiferus) nihil significat per se separatum de significatione totius : et hoc ideo est, quia hoc nomen equiferus impositum est equo a qualitate feritatis immixtæ in qualitatem equinam : et quia ut immixtam non significat ferus, ideo de toto nihil significat. Nomen enim non est impositum a duabus qualitatibus divisis, sed unitis : et ideo quia unam divisam significat, nihil significat de totius nominis significatione. Nihil ergo significat ferus quando est pars compositi nominis quemadmodum per se aliquid significat, quando est pars orationis istius quæ est equus ferus. In hac enim est pars orationis, et per se sumptum ut nomen, aliquid significat de toto significato orationis. Significatum enim orationi sic convenit, quod est in oratione secundum partes, et una pars unam partem dicit significationis, et altera reliquam.

Quamvis autem sit dictum, quod nec in compositis nec in simplicibus pars aliquid significet de totius significatione, nullus existimet quod per omnia sit simile in partibus compositorum et simplicium nominum, nomen enim compositum est quod dividitur in duas partes intelligibiles ejusdem sensus capaces : simplex autem quod sic dividi non potest. Et ideo non quemadmodum se habet in simplicibus, ita se habet omnino in compositis. In simplicibus enim pars nullo modo est significativa. In compositis autem pars separata prout est nomen et per se sumpta, vult quidem aptitudine institutionis aliquid separatim significare, sed tamen nullius est significativa, quod sit de tota significatione compositi, vel secundum totum, vel secundum partem : cujus causa nuper dicta est.

Quod autem additur, secundum plací- tum, ideo additur, quia nomini ut est

<--- Page Split --->

sonus vocantis et res naturae non accidit sive convenit significare : unde sic nomen non est, quia notam non facit : nomen enim a notamine quod facit dicitur, et ad hoc quod aliquid significet, oportet quod nota fiat per ipsum, et tunc est nota passionum quae sunt in anima : quia sicut dicit Plato, sermo impositus est ad hoc ut præsto sint mutuæ voluntatis indicia. Ab institutione ergo oportet nomen esse significativum, et non a natura : quia etiam illiterati soni aliquos designant affectus, vel passiones in eis : et tamen nullus talis sonus est nomen : vox enim secundum plenam vocis significationem brutis non convenit, ut paulo ante dictum est.

CAPUT V.

Quid sit nomen infinitum, et quare non est nomen apud logicum.

Visa autem sic diffinitione nominis posita et exposita, patet quod secundum hanc diffinitionem nomen infinitum non est nomen. Quia nomen significat substantiam cum qualitate, et nisi hoc modo significet, de ipso nihil certum posset enuntiari : propter quod quia nomen infinitum deficit in hoc quod non est finitæ qualitatis,et de quo aliquid enuntiari potest, patet quod nomen infinitum non perfectam habet nominis rationem, quia non est finitæ qualitatis : ideo dicimus quod non homo, quod est nomen infinitum, non est nomen secundum perfectam rationem nominis. Sed tamen quamvis nomen non est etiam alia pars orationis : et ideo nomen infinitum cadit a perfecta ratione nominis, et non est alia pars orationis, et non est ei nomen impositum, quo illud apellari oporteat in partibus orationis. Ideo, si placet, vocetur nomen infinitum, ut et habeat rationem nominis quoad modum grammaticæ, et quoad dialecticum extra perfectam rationem nominis extrahatur. Hoc ergo modo dicitur nomen non simpliciter, sed nomen infi-

nitum. Non enim simpliciter negotio est, quia negotio nihil relinquit : nec etiam oratio, quia negotio cum dicitur non homo, per compositionem adjungitur ei quod est homo, et una dictio est non homo, et non oratio : et ideo cum perfectam rationem nominis non habeat, fit secundum nostram institutionem nomen infinitum.

De hoc autem nomine infinito multæ sunt dubitationes. Et inter eas prima est, per quid negotio nomini per compositionem possit adjungi ? Sed ad hoc statim prompta est responsio : quia sicut in verbo quolibet predicato intelligitur nota compositionis, quæ est est, sicut cum dico, homo currit, sensus est, homo est currens : ita in nomine quod subjicitur, intelligitur ens, sicut cum dico, homo currit, sensus est, homo ens vel existens currit, et ratione hujus potest ei addi negatio quæ facit nomen infinitum.

Si autem quæratur per quid differt nomen infinitum in logicis, a nomine infinito quod vocatur infinitum in grammatics? Dicendum quod in grammaticis nomen est infinitum, ut quis, et qualis, quod ab omni determinato numero finitum est, ut quis vel qualis duorum vel trium vel quatuor, et sic de quolibet alio. Nomen autem infinitum in logicis est illud, cujus privata est determinata qualitas, et relicta substantia infinita, quæ substantia infinita supponitur per hoc quod dico ens : unde non homo est ens non habens formam humanitatis.

Et ideo quæritur cum non homo sit nomen, nomen autem infinitum ad aliam partem orationis reduci non potest nisi ad nomen, quid habeat pro substantia, et quid habeat pro qualitate? Dicendum quod substantiam habet indeterminatam et infinitam, et privationem qualitatis habet pro qualitate : et hoc sufficit apud grammaticum, ad hoc quod aliquid sit nomen, quamvis apud logicum non sufficiat ad perfectam nominis rationem. Et cum dicitur, quod nomen infinitum significat substantiam infinitam, non op-

<--- Page Split --->

portet quod illa substantia sit aliquid in rerum natura, sed sufficit quod sit aliquid in apprehensione vel dictione, secundum quod dicimus, quod chimera est aliquid, et privationes et negationes sunt aliquid, per hoc quod aliquid habent in apprehensione: hoc enim modo substantia dicitur infinita, quia ad nullam formam entis finita est.

Propter quod quaeritur utrum nomen infinitum aliquid ponat, aut non? Et dicunt quidam, quod ponit aliquid, ad hoc adducentes rationes: quia Aristoteles dicit in fine Priorum, quod differt dicere, est non aequale, et non est aequale: quia negatio non est aequale, nihil ponit: terminus autem infinitus non aequale, ponit aliquid.

Secundo dicunt et inducunt hoc quod communiter dicitur et verum est, quod differt negatio ab infinitivo et privativo: negatio enim cum sit extra genus, nihil ponit. Infinitum autem cum sit negatio in genere et communitate entis, aliquid ponit, scilicet ens infinitum. Privatio etiam in genere est, et ponit subjectum cum aptitudine et dispositione ad habitum, ut caecum. Ex quo accipitur quod infinitum aliquid ponit.

Si autem hoc concedatur, videbitur contrarium per hoc quod omnis nominis impositio est a forma, sicut hoc nomen homo, a forma impositum est. Ab eadem forma imponitur et nomen habitus, et nomen privationis habitus ejusdem: cum ergo dicitur non homo, illud nomen etiam imponitur ab hominis forma. Sed differentia est in hoc, quod unum imponitur ab ipsa forma secundum se: alterum a privatione formae ejusdem. Si autem hoc nomen homo, a forma secundum se imponatur, ubicumque invenitur haec forma homo, illud est homo, et de illo enuntiatur quod homo est. Et ab opposito ubicumque invenitur privatio non homo, de illo enuntiatur quod est non homo. Non homo enim invenitur et in ente et in non ente aequaliter: non ens

est non homo, et ens diversum ab homine, est non homo: ergo non homo aequaliter dicitur de ente et de non ente: ergo neutrum determinat. Et si non determinat nec ens, nec non ens, nihil ponit: ergo non homo nihil ponit.

Adhuc autem si unum nomen potest esse infinitum, quod aliquid ponat: tunc omne nomen pofest esse infinitum, ita quod aliquid ponat: quia una et eadem ratio est de uno et de omni nomine: sed ens est nomen: si ergo infinitetur ut dicatur non ens, aliquid ponet non ens secundum quod est nomen infinitum: ponet ergo aliquid quod est non entis: ergo est aliquid commune enti et non enti: nihil autem est commune enti et non enti: ergo nihil ponit penitus: vel reliquitur, quod sit non ens in rerum natura.

Adhuc autem cum dico, homo, dico Tertia ratio. formam: et cum dico hic homo, dico formam in hac materia: et in talibus idem est esse hominis et hujus hominis, sicut est idem esse universalis et particularis in quo est universale: sed universale in quo est, et particulare est id quod est: sublato ergo universali quod est in particulari, necesse est quod particulare secundum id quod est ab universali auferatur. Cum autem dicitur non homo, aufertur homo quo hic homo est: hic homo: ergo et aufertur hic homo, et sic non remanente homine non remanet hic homo: ergo cum dico non homo nec ponitur universale nec particulare: et omne quod est aut est universale aut particulare alicujus naturae: videtur ergo quod non homo nihil ponat quod alicujus naturae sit.

Adhuc autem logice objicitur, quod si Quarta ratio. non homo aliquid ponat, cum haec propositio sit vera, omnis homo est animal, erit haec vera per conversionem per contrapositionem factam, omne non animal est non homo: et lapis est non animal: ergo lapis est non homo: ergo a primo si omnis homo est animal, lapis est non homo, et est aliquid quod non sequitur: et ideo cum consequentia ista sequitur,

<--- Page Split --->

si non homo aliquid ponat : ergo videtur, quod non homo nihil ponit.

Ad haec autem et consimilia dici consuevit communiter et bene satis convenienter, quod est differentia in nominibus infinitis. Aut enim sunt substantiva, aut adjectiva. In substantivis quidem nomen nihil ponit quod est infinitum, propter hoc quod qualitas illius nominis quando privatur, privatur et ipsum quod est determinatum qualitate illa : et sic ablata qualitate qua est, privatur et ipsa substantia secundum id quod est. Et quia nomen infinitum privat qualitatem, privat etiam substantiam secundum id quod est, et sic nihil ponit quod in rerum natura sit. Et si dicitur quod relinquit substantiam infinitam, dicendum quod illam non relinquit nisi sub apprehensione, secundum quod supponitur per hoc nomen ens infinitum, et secundum hoc non est in rerum natura. In adjectivis autem quae qualitatem habent finitam, et substantiam habent infinitam, negata qualitate non necessario negatur substantia secundum id quod est, et ideo in talibus aliquid ponit. Unde cum dicitur non aequale, vel non simile, sensus est, ens quod non est aequale, et ens quod non est simile. Et de talibus infinitis loquitur Aristoteles in fine Priorum, sed non de substantivis infinitis. Sic ergo aliquando aliquid ponit, sicut in adjectivis, et aliquando nihil ponit, sicut in substantivis : et sic videtur infinitum nomen commune esse enti et non enti, quod non est inconveniens hoc modo quo infinitum est commune enti et non enti : quia licet aliquando relinquat ens, non tamen relinquit ens quod sit aliquid in rerum natura. Ex hoc patet qualiter facit negationem in genere entis et cujusmodi entis.

Sed tunc quaeritur, cum (quando dicitur nullus et neuter) negatio veniat in nominis compositionem, sicut quando dicitur non homo, qualiter in uno facit terminum infinitum, et non in alio ? Hoc autem solvere non est difficile : quia cum

dicitur nullus, neuter, distributio quae importatur per signum distributivum, dividit supposita subjecti in comparationem ad praedicatum : et ideo negat predicatum a partibus subjecti, et non negat qualitatem subjecti : et ideo non facit nomen infinitum. Cum autem dicitur non homo, negatur qualitas nominis in seipso. Propterea nomen infinitum est non homo. Sic ergo patet quod nomen infinitum privat qualitatem, et relinquit substantiam infinitam, quae supponitur per hoc nomen ens infinitum : secundum quod cadit sub apprehensione et locutione quod non est ens in natura : sicut dicimus quod idem est ens aliquo modo circa quod est intellectus, et de quo est locutio : et sic aliquando affirmatio entis negationi similis est, sicut cum dico, videns tenebras : videtur enim ibi esse affirmatio visionis. Cum autem consideratur quod tenebrae nihil sunt, scitur quod videns tenebras nihil videt : et nihil videns non videt : et sic videns tenebras, non videt : ideo cum dicitur non homo, intelligendo non hominem (cum non homo nihil ponat), nihil intelligit.

Sed attende quod licet nomen infinitum nihil ponat et nihil significet, non tamen est vox non significativa, ut bu ba baf : quia vox non significativa, non excitat intellectum ad aliquid de aliquo intelligendum, sed non homo excitat ad intelligendum de hoc quod est private qualitatis, quod tamen in rerum natura nihil est, quamvis sit in apprehensione : et hoc modo opinio est circa id quod est in apprehensione tantum. Et est simile sicut quando dicimus innominabile, hoc nihil est, et tamen prout cadit in apprehensione per suum oppositum quod est nominabile, ad aliquid excitat intellectum. Hoc modo apparet qualiter aliquid ponit, et qualiter nihil ponit nomen infinitum.

Attendendum tamen est quod nomina transcendentia infinitari non possunt, sicut res, ens, et aliquid : quia ablata qualitate istorum nominum cum infinita sint,

<--- Page Split --->

non potest relinqui etiam secundum apprehensionem substantia infinita : propterea infinitari non possunt. Ad hoc enim quod aliquod nomen infinitetur, oportet quod habeat qualitatem determinatam quam non habent res ens et aliquid. Oportet etiam quod habeant ordinatam qualitatem ad substantiam finiendam et determinandam : et ideo omnis et quilibet et nullus et nemo infinitari non possunt, quia hujusmodi qualitatem non habent. Oportet etiam quod non fuerit ante infinitum : et ideo partes indeclinabiles, ut conjunctio, praepositio, et hujusmodi, infinitari non possunt, quia casse infinitarentur : quia ex seipsis infinita sunt. Et ideo etiam adjectivum quoad substantiam quam habet infinitam, non infinitatur per ablationem qualitatis, sed remanet substantia infinita, de qua tollitur qualitas : propter quod infinitatio talis æquipollet negationi.

Attendendum etiam quod nomen finitum determinatæ et circumscriptæ est significationis : et per hoc quod infinitatur, efficitur incircumscriptæ significationis, quæ nec ad ens, nec ad non ens finiri potest : et hæc est præcipue causa, quod nihil ponit nomen infinitum.

Et adhuc notandum est quod cum dicitur quod nomen significat substantiam cum qualitate, substantia nominis est id quod est et quod supponitur in nomine : qualitas autem est id quo est id quod est : quæ in pluribus non sunt accipienda in abstracto, sed in concreto, sicut si dicamus, quod homo est quo id quod est homo, est homo : et sic apparet quod ablata qualitate ista quæ dicitur per hoc nomen homo, non remanet homo id quod est homo, et per consequens nihil relinquitur positum de homine : quia quidquid ponitur per finitum, cum dicitur homo, tollitur per infinitum cum dicitur non homo. Et cum dicitur quod non homo est ens non homo, sicut ante diximus, illud ens non est rei vel naturae, sed ens in apprehensione animæ : et hoc non est aliquid vel ens simpliciter, sed est ens in opinio-

ne, de quo ratiocinari et loqui possumus, sicut in ante habitis dictum est.

Ad habendum perfectam notitiam parPrimum notandum. tium infinitarum,sciendum primo de infinitatione terminorum, et præcipue nominis et verbi, quod negatio est tollens verbi vel nominis formam, et relinquens substantiam quæ est in hoc communi quod est ens, secundum quod ipsum est commune ad ens secundum naturam, et ens rationis vel in ratione vel in dictione significativa quocumque modo : hoc enim ens est infinitum, hoc est, ad nullam certam formam determinatum, quamvis per negationem tollatur significatio, et per consequens finitas quæ primo fuit : tamen per appositionem negationis quæ pro forma additur supra substantiam infinitam, generatur alia dictio quæ est nomen vel verbum infinitum, et hoc pro forma vel qualitate habet ipsam privationem, et sic significat substantiam cum qualitate. Et similiter verbum quod significat esse et agere, privationem in agere significatam pro esse habet et agere, et dicitur nomen infinitum et verbum infinitum.

Secundo notandum quod quamvis una secundum notandum. negatio possit negare duas compositiones, ut cum dicitur, non qui currit movetur : hoc tamen non facit negatio nisi sit libera non cadens in compositionem alicujus partis in illa oratione positæ, et nisi secunda compositio sit determinatio alicujus partis primæ compositionis : negatio autem infinitans cadit in compositionem termini infiniti, et ideo extra illum nihil negat : et ideo negatio illa simul duas dictiones infinitare non potest, ut cum dicitur, non homo albus, vel non lignum album : quamvis enim neget duas compositiones prædicati ad subjectum, istæ compositiones dicunt esse et non entis compositionem. Entis enim compositio duplex est. Una quidem ex substantialibus forma et materia : alia ex accidente et substantia, quæ est adjectivi cum subjecto, et illam tollit infinitans negatio : et ideo conjuncta cum termino accidentalis compositionis, nihil extra illam respicere pot-

<--- Page Split --->

est : sed libera existens negatio ad utramque partem compositionis esse, quae est ex praedicto et subjecto, et determinatione partis illius compositionis simul, ita quod unam per alteram negare potest.

Tertio notandum quod partes indeclinabilcs (eo quod infinitae sunt significationis in se, nec finitur earum significatio nisi per adjuncta) infinitari non possunt : negatio enim infinitans semper cadit in compositionem infiniti termini, et aliquid relinquit, et aliquid tollit, quod in parte indeclinabili esse non potest : non enim significat quamdam compositionem vel entis vel esse ad quam referri possit negatio.

Quarto notandum quod pronomen de se meram significat substantiam : et cum qualitas quam acquirit per demonstrationem vel relationem pronominis, non sit de pronominis significatione, non potest infinitari ; quia infinita est, et nullam habet positam sive circumscriptam significationem. Etsi dicat Aristoteles aliquando non hoc, non intendit quod pronomen infinitetur, sed quod infinitetur nomen quodcumque demonstratum vel datum, ut hoc non lignum, et hoc non album. Et quod sub nomine comprehenditur a dialectico pronomen, hoc non facit quod pronomen fiat nomen, sed quod supplet vicem nominis in supponendo. Et ideo quamvis nomen infinitetur, non tamen infinitari potest pronomen. Si enim infinitaretur, cum negatio infinitans tollat formam inferiorem finitam, et relinquat superiorem infinitam, sicut ens est forma, sequeretur quod pronomen haberet compositam substantiam ex forma superiori et inferiori, et sic significaret substantiam cum qualitate, et esset nomen : quod absurdum est : et ideo infinitari non potest.

Quinto notandum quod non omne nomen infinitari potest. Ad infinitationem enim nominis duo exiguntur, quorum unum est, quod in eo quod infinitandum est, significetur qualitas unica, quae in se finita est et substantiam significatam finiat ad unum aliquo modo. Secundum autem

quod non sit negatum ; quia si negatum esset, negatio superveniens ad infinitandum tolleret negationem, et illa ablata remaneret nomen finitum.

Ex his patet per primam "suppositionem, quod signa distributiva, omnis, et hujusmodi, non possunt infinitari : quia dicunt dispositionem subjecti secundum quod subjectum est, et non habent circumscriptam significationem : sicut etiam nomina infinita, quis, et qualis, et hujusmodi, infinitari non possunt.

Adhuc autem cum nomen infinitum privet inferiorem formam finitam, et relinquat superiorem infinitam, et hoc nomen ens superius nihil habeat, proprie infinitari non potest. Similiter autem est de aliis nominibus, unum, res, et aliquid, ut dicit Avicenna, sed tamen si ens accipitur ut nomen hujus rei quae est ens, tunc potest privari : quia privatur ens actu, et relinquit commune ad ens actu, et ens imaginatum, vel sermone quocumque modo significatum, quod est nomen infinitum.

Et similiter est de eo quod est unum et aliquid, et plus quod unum addit super ens indivisionem, et aliquid addit super ens particularizatum, et res addit super ens ratum : gratia quorum possunt illa nomina infinitari.

Quamvis enim quaedam nomina simplicem naturam et nullam significent compositionem, et negatio sive negans sive infinitans velit invenire compositionem aliquam : tamen illa nomina possunt infinitari : talia enim nomina sunt Deus, albedo, linea, et hujusmodi. Quamvis enim in re significent non esse compositionem, tamen habent substantiam, quia sunt id quod sunt : et habent qualitatem formam qua sunt id quo sunt formaliter : et sic habent quod est, et quo est illud quod est : et hanc compositionem requirit negatio infinitans. Habent etiam potentias quibus determinate vel indeterminate sunt, quorum compositionem tollit in eis infinitans negatio.

Sexto notandum quod nomen aliud

<--- Page Split --->

substantivum, aliud adjectivum. In substantivis autem est substantialis qualitas, quae non essentialiter differt a substantia quam nomen significat : et ideo ablata qualitate substantiali, etiam substantia nominis tollitur, et quantum de se nihil relinquitur nisi infinitum ens: quod tamen compatitur secum suppositionem ejus quod actu non sub forma negata est, sicut non homo est lignum : de se tamen illam substantiam non significat, et ideo de se nihil significat, quamvis aliquid secum compatiatur. Et ideo non sequitur si aliquis sic arguat, omnis homo est animal : ergo omne non animal est non homo : sed lapis est non animal : ergo lapis est non homo : et lapis non est homo : ergo lapis est : ergo a primo si homo est animal, lapis est : haec enim ideo non valet, quia terminus infinitus de se nihil ponit neque significat, quamvis secum aliquid compatiatur illa forma carens quam privat. Adjectivum autem (cujus qualitas essentialiter differt a substantia infinita quam significat) relinquit aliquid, substantiam scilicet infinitam : quod patet per expositionem : non album enim est res non alba. Si tamen adjectivum est denominatum a forma substantiali, ut rationale sensibile animatum, et sic de aliis, idem est judicium de eo quod de substantivis, quod de se nihil ponit. Quia tamen privatio quae est in ipso, salvatur in ente, et inclinationem ponit ad subjectum in quo est illa privatio, quod tamen de se non significat dictio privativa, ideo terminus privativus non est negativus, nec oratio in qua ponitur terminus privativus est negativa, sed affirmativa. Ens autem in communitate acceptum non infinitatur proprie, nisi accipiatur pro ente actu, ut ante dictum est : quia si communitate sua infinitaretur, nihil penitus relinqueret : et hoc non est negationis infinitantis proprie, sed negationis, eo quo dictum est quod nomen infinitum nihil significat : et qui dicit homo, aliquid positum significat : qui autem dicit non homo, quod positum est

tollit, et nihil ponit nisi privationem, quae de se nihil significat. Et hoc intelligitur de nomine absoluto secundum se accepto. Si enim ponatur in oratione ut subjectum vel prædicatum, tunc oportet quod aliquid significet, ut cum dicitur, non homo est album, non homo currit, vel currens est non homo.

Septimo notandum quod aliter dicitur Septimam nomen privativum apud grammaticum, et aliter nomen infinitum secundum logicum : nomen enim privativum apud grammaticum significat substantiam cum qualitate, et utrumque significat positive. Nomen infinitum apud logicum nec substantiam nec qualitatem significat vere, sed privationem qualitatis et substantiam non significat veram, sed significat substantiam communem ad veram substantiam et ad eam quae est in opinione vel dictione, de qualoqui contingit et quoquo modo imaginari : et ideo, ut dicit Boetius, noimen infinitum dicitur tam de ente quam non ente.

Octavo notandum quod negatio veniens Octavum in compositionem nominis aliquando fanotandum. cit puram negationem, ut cum dicitur, neuter, nemo, et hujusmodi : et aliquando facit infinitatem et non puram negationem, ut cum dicitur, non homo. Hujus enim pro certo ratio est, quia aliquando negat et removet prædicatum ab omnibus partibus nominis suppositi, et tunc facit puram negationem. Quando autem negat qualitatem essentialem quae est in compositione substantiae significatae per nomen, tunc fit terminus infinitus.

Nononotandumde terminis privativis, Nonum notandum. quod differunt a terminis infinitis : quia quamvis omne nomen significet per monum cujusdam habitus, et omnis habitus privari possit, sicut id quod significat substantiam cum qualitate potest privari qualitate : tamen quia habitus dicit id quod actu est in substantia, et maxime quia privatio dicit potentiam ad receptionem habitus iteratam, ideo non potest proprie loquendo privari nisi terminus accidentalis, ut injustum, impium, et hu-

<--- Page Split --->

jusmodi : et tunc privatio illa nomine abstracto significatur, ut injustitia, impietas : et ideo non dicitur inhomo, vel insubstantia : et ideo talis terminus talem substantiam significat realem cum potentia ad habitum, quod non facit terminus infinitus, ut dictum est, sive fuerit substantivum, sive adjectivum denominatum a forma substantiali, ut rationale, irrationale, insensibile, inanimatum, et hujusmodi, sicut patet ex prædictis : non enim relinquunt substantiam cum potentia redeundi ad habitum, sed tollunt potentiam et qualitatem, et relinquunt substantiam significatam per ens commune ad ens vere, et secundum puram imaginationem. Pura autem negatio nihil penitus quantum est de se relinquit. Adjectivum autem formatum a forma accidentali privativum, tollit habitum, et relinquit substantiam infinitam realem cum potentia ad habitum revertendi.

Decimo notandum de infinitate participii sicut de infinitate adjectivi significantis formam accidentalem, quod quamvis nomina privativa et infinita in talibus non multum sint posita, si tamen ponerentur, tunc sic illa infinitarentur et privativa efficerentur.

Undecimo notandum de verbi infinitatione, quod quamvis dicatur quod verbum infinitum privat actionem in speciq significatam, et quod relinquit actionem in genere significatam : tamen hoc non est verum, sed relinquit actionem in communitate ad ens vel esse in actu et secundum imaginationem et locutionem : et ideo infinitatur hoc verbum est, quando esse in actu significat, sicut hoc nomen ens, quando ens actu significat. Et sicut non infinitatur ens in communi ad ens actu et secundum imaginationem,ita nec infinitatur hoc verbum esse quando significat esse in tali communitate, quia ex tali infinitatione nihil relinqueretur.

bent ex suis formis per potentiam significativam, et non ex negativa particula infinitatem, ideo etiam illa infinitari possunt : quia suas formas per modum finitum significant, et ideo recipiunt infinitationem.

Adhuc cum quaedam verba significent negationem infinitam et conceptam et non ut exercitam, sicut negare, annihilare, et privari, et hujusmodi : tamen quia non significant negationem nisi positive per formas negationis, etiam ipsa possunt accipere infinitantem particulam privantem illam determinatam privationis formam, ut non negat, non annihilat, non privat.

Sed de verbo exceptæ actionis notandum, quod determinat sibi certum suppositum : et ideo addita sibi negatione negatur res verbi a determinato supposito et actuali : et sic fit hæc negatio pura, et non infinitans verbum : propter quod verbum exceptæ actionis meo judicio infinitari non potest.

Duodecimo notandum quod cum dicat Duodecimum notanBoetius quod verbum infinitum in oradum. tione positum non fit infinitum : sed negatio quæ ei conjungitur, efficitur negans suppositum et rem verbi a determinato supposito. Eadem ratione verbum primæ vel secundæ personæ in quibus determinata intelliguntur supposita, non debent dici posse infinitari. Et si adveniat negatio, erit negans rem verbi a supposito determinato : quod etiam causa est in verbo exceptæ actionis in tertia persona, quod infinitari non potest : quia negatio negans efficitur. Nisi forte aliquis velit dicere, quod omnis dictio per compositionem recipiens negationem, est infinita : quia sic etiam verba exceptæ actionis et verba primæ vel secundæ personæ infinitantur : sed tunc non erit realis differentia talis verbi ad verbum pure negativum sive puræ negationis.

Adhuc sunt quaedam verba quæ per suas significationes possunt poni circa ens et non ens, sicut opinatur, solet, convenit, et hujusmodi : et quia illa hoc ha-

Decimo tertio notandum quod cum dicitur verbum infinitum, ut non currit, exponibile est altero duorum modorum, scilicet quod idem est non currit, quod

<--- Page Split --->

est non currens. Si primo quidem modo exponitur, tunc magis infinitatur participium quam verbum. Si autem secundo modo, tunc non differt a pura negatione, et ideo videtur nihil ponere, maxime quia dicit Aristoteles, quod aequaliter est in eo quod est et in eo quod non est : hoc enim esse non posset si aliquid poneret : quia nihil est commune esse et non esse, sicut nec enti et non enti.

Si dicatur quod est actio generalis et specialis, et verbum infinitum tollit specialem, et relinquit generalem secundum rem : hoc dictum non est in omnibus verbis infinitis generale : non enim contingit huic verbo est, quod tamen secundum aliquem modum infinitatur, ut prius dictum est. Adhuc autem quando dico non currit, verum est quando nihil penitus agitur, et quando aliud agitur a cursu : et sic non potest ponere actionem generalem. Et ideo de hoc dicendum videtur, quod nihil ponit in rerum natura : aliquid tamen ponit secundum rationem et locutionem sicut privationem actus, quae compatitur secum aliquid quod non est illa actio : et hoc tamen de se non ponit, sed relinquit, ita quod hoc non privat : sed negatio pura nihil ponit neque aliquid relinquit, sive secundum rem, sive secundum rationem. Unde non currit, exponi habet sic, non est currens : et non sic, est non currens : non tamen est verbum pure negationis : cujus causa jam dicta est, quia enim in quolibet est quod non est vel quod est, ideo nihil ponit.

quo aliquid inest alteri, aliquid ponit, et aliquid simpliciter negat, sicut apparet ex supradictis ; sed non sequitur quod ideo verbum infinitum secundum se aliquid ponat, sed potius magis privat.

Decimo quarto notandum de hoc quod quæri solet, utrum verbum infinitum in oratione differat ab ipso verbo simpliciter negato, vel non differat ab ipso ? Verbum enim significat esse obliquatum et ad ens sive existens : propter quod si ponatur illud ens et esse in oratione, statim adveniente negatione removetur res verbi secundum esse a tali ente : et cum primo insit tale esse, et postea fit negatio, fit remotio rei verbi ab actuali supposito. Et sic verbum infinitum non differt a verbo pure negato. Adhuc autem ideo, quia si actuali compositioni (quæ est inter actualiter entia) superveniat negatio, ipsa negat verbum ab alio faciens simpliciter orationem negativam : sed sic est quando verbum infinitum in oratione ponitur : propter quod secundum Boetium, ibi pura est negatio : et hoc videtur esse verum. Sed notandum quod quamvis verbum infinitum in oratione negatum sit, hoc non habet a se, sed ab extremis quæ actualiter in oratione significántur : et ideo alterum necessario ab altero per negationem removetur : verbum autem quod ponitur negativum, et quod est pure negativum, ex se habet quod actualiter negat aliquid ab aliquo, et de se habet quod facit orationem negativam.

Sic ergo patere possunt ea quæ de infinitis verbis videntur esse quærenda, et quæ sit natura terminorum infinitorum tam in generali quam in speciali consideratorum, et quæ sit natura terminorum privativorum, et quomodo se habeat ad terminos infinitos.

CAPUT VI.

De casu nominis.

Diximus autem in diffinitione nominis, finita et recta. Cum enim duo sint in no-

<--- Page Split --->

mine secundum perfectam nominis rationem, substantia scilicet et qualitas, infinitum nomen esse non potest, de quo aliquid enuntietur propter defectum qualitatis. Similiter casus nominis sive nomen obliquum, nomen hic esse non potest : quia deficit in significatione substantiae, quam ita designari oportet, ut de ea aliquid enuntiaibile sit : quod non potest fieri nisi in recto : genitivus enim non significat substantiam, sed aliquid esse ipsius. Similiter dativus non significat substantiam, sed significat aliquid esse illi. Et eodem modo accusativus non significat substantiam, sed aliquid ad ipsam. Et ideo nullus casus directe significat substantiam nisi rectus, qui significat eam prout aliquid est enuntiaibile de ea.

Sic autem non est in casu verbi secundum præteritum et futurum : præteritum enim et futurum cum recto rectam faciunt enuntiationem, ut homo legit, homo leget, et hujus causam dicunt quidam esse : quia rectum verbum est in casu verbi quod est nunc præsens : unde præsens de præterito præteritum est, ut dicunt, et præsens de futuro futurum est : et hæc verba derisibilia sunt, licet idem nunc secundum substantiam sit substantia temporis, tamen hoc aliam formam et aliud esse habet in præterito et aliud in futuro. Propterea dicendum quod non est ita in verbo sicut in nomine : quia verbum dicit hoc quod inest alteri : et hoc facit æqualiter per omnem differentiam temporis in modo indicativo, qui etiam enuntiativus dicitur : ideo per rationem modi habet quod per totum modum indicativum habet virtutem recti. In aliis autem modis ab illa cadit virtute. Et hæc est causa ,quare

cum verbo præteriti temporis vel futuri temporis perfecta est enuntiatio. Verbum enim per hoc quod verbum est, semper alterius est ut actus vel passio, et non significatur ut hoc vel illud : et hanc obliquitatem habet in omnibus : sed quod cadit a modo significandi per præteritum et futurum, non facit ipsum obliquari in obliquo ab inhærentia quam dicit in præsenti : et ideo perfecta est enuntiatio secundum quodlibet dictorum temporum, dummodo sit secundum modum enuntiativum : sed cum cadit a modo, tunc non est interpretatio vel enuntiatio, sed vel deprecatio, vel optatio, vel dubitatio, vel aliquid tale : et ideo cum modis illis non est enuntiatio. Hoc ergo modo dicitur ab Aristotele quod Catonis et Catoni, et quæcumque talia sunt de casibus nominis obliquis, et non sunt nomina, sed casus nominis, qui substantiam (secundum quod aliquid enuntiari potest de ipsa) supponere non possunt.

Et ratio quidem nominis in recto et in obliquo in multis quidem est eadem, quia significatum est idem : sed in hoc differt, quia obliquus conjunctus cum est vel erit vel fuit, hoc est, cum verbo præsenti, præterito vel futuro, neque veram neque falsam facit orationem. Nomen vero adjunctum cum est vel fuit vel erit, semper vel verum vel falsum est. Et si dicam Catonis est, vel non est, nondum verum dico vel mentior : quia est locutio incongrua quae nihil significat.

Si autem objicitur de hujusmodi orationibus, regis est hoc facere. Dicendum est quod omnes tales appositum habent pro supposito : et infinitivus cum casu in virtute est rectus : unde sensus est : hoc facere est regis.

<--- Page Split --->