TRACTATUS IV
DE ENUNTIATIONE.
CAPUT I. De diffinitione orationis quæ est genus enuntiationis.
Habitis autem his quæ ad elementa enuntiationis pertinent sive interpretationis, nunc investigandum est quid sit interpretatio. Et quia interpretatio in oratione est sicut in genere diffinitivo, ideo ab oratione incipiendum est. Et quia immediatum genus interpretationis est oratio perfecta, ideo quæremus orationis perfectæ diffinitionem secundum logicum1. Sic enim compositum correspondebit componentibus : quia cum diffinivimus nomen et verbum, diffinimus prout sunt elementa orationis perfectissimæ : propterea etiam de oratione loquentes ut de perfecta loquimur.
Dicamus ergo quod oratio quæ genus proximum est ad interpretationem, est vox significativa, cujus partium aliquid separatim significat ut dictio, non ut affirmatio. Dictio enim æquivoca est2 : quia dictio est pronuntiatio cujuslibet dictionis, ut nominis vel verbi. Dictio etiam est enuntiatio affirmativa alicujus de aliquo : et ut hanc multitudinem distinguamus, dicimus ut dictio quæ separatim aliquid simplici intellectu significat : sed secundum quod dicitur dictio
etiam affirmatio alicujus de aliquo (in qua aliquid dicitur de aliquo) sic non significat aliquid separatim, quia sic significaret verum vel falsum : sed significat aliquid separatum secundum quod totum significatur in partibus. Dico autem hoc quod dictum est exponendo ut homo quod est dictio simplicem intellectum constituens, et ideo significat aliquid : sed non significat sic aliquid, quoniam est affirmative vel negative : sed tunc erit affirmatio vel negatio si aliquid addatur ut aliquod affirmatum vel negatum de homine. Quamvis enim dicamus quod partes orationis aliquid significant, non intelligimus hoc nisi de partibus orationis, ex quibus immediate componitur oratio quæ sunt dictiones. Et non intelligimus de partibus partium, sicut de una nominis syllaba quæ pars dictionis est : quia, sicut diximus, syllaba dictionis neque partem neque aliquid in toto habet de significato dictionis.
Et hoc apparet per locum a majori : quia si in aliquibus aliquid significaret per se syllaba de intellectu totius, magis videretur quod hoc fieret in duplicibus sive compositis, quam in aliis. Et in his non significat aliquid separatim. Ergo nec in aliis. Sicut in hoc nomine, sorex, rex per se sumptum nihil significat, neque secundum totum, neque secundum partem de intellectu totius. Et ideo nec aliorum no-
<--- Page Split --->
minum pars dictionis aliquid per se separatim significat : non significat quidem pars compositae dictionis aliquid separatim, hoc est dictu, id quod est pars secundum quod pars est nihil significat de intentione totius.
Cum autem dicimus orationem significativam, non dicimus eam significativam ut instrumentum, sed sicut dictum est, dicimus eam significativam esse ad placitum : omne enim instrumentum alicujus causae est instrumentum et naturaliter et accidentaliter est ordinatum ad unum et non ad aliud. Vox autem litterata et articulata, sive sit dictio sive oratio non est ad unum : quia quod in uno idiomate sonat unum, in alio sonat statim oppositum vel aliud : et ideo non est significativa ut instrumentum, sed ad placitum 1.
In diffinitione tamen orationis non dicitur, quod significativa sit ad placitum : quia significare ad placitum convenit sibi ex partibus plus quam ex seipsa : quia cum partes significent ad placitum, accepta illa significatione de natura dictionum significat oratio illud quod significant partes : sed tamen quia origo significationis ad placitum est, ideo per partes attribuitur ei ad placitum significare. In diffinitione tamen non ponitur : quia in diffinitione non ponuntur nisi ea quae immediate conveniunt diffinito. Haec ergo est oratio secundum quod est genus interpretationis sive enuntiationis. Oratio autem imperfecta neque perfecte est vox significativa, neque aliquid aliorum perfecte convenit ei.
Objicium tamen sophistae contra hanc diffinitionem dicentes, quod oratio quae conjunctione una est, ut Socrates currit aut dormit : aut si Socrates stertit, Socra-
tes dormit : aut Socrates currit aut legit. Ha e nim omnes orationes perfecte sunt, et ejus partes significant separatim ut affirmatio 2. Ad hoc dicendum quod orationis perfecte inducta est diffinitio, sive sit simpliciter una, sive conjunctione una. Sed in diffinitione orationis dicitur, cujus aliquid partium separatim significat, non ut affirmatio : et ex hoc non sequitur, quod oratio perfecta nullam habeat partem significantem ut affirmatio, quia partitiva constructio hoc impedit : sed quod per se et proxime partes componentes orationem ut oratio est, aliquid significent, non ut affirmatio, sed ut dicito simplicis intellectus.
Haec autem oratio perfecta quae diffinita est, dividitur : non enim omnis oratio enuntiatio est, sed illa sola inter perfectas orationes enuntiatio est in qua indicative verum vel falsum est significatum : hoc enim non omnibus inest perfectis orationibus. Deprecatio enim seu deprecativa oratio perfecta est, quia perfectum sensum generat : et tamen neque vera neque falsa est, quia neque verum neque falsum significat. Et similiter est de aliis orationibus, ut de optativa et conjunctiva 3. Omnes enim tales orationes quae non dicunt neque verum neque falsum (quod solum logicus ut finem intendit) relinquantur : de talibus enim rhetor vel poeta convenientius speculatur : cum tales valeant ad supplicationem judicis vel actoris vel rei, et non ad significationem veritatis vel falsitatis. Enuntiativa enim quae veritatem et falsitatem significat, sola est praesentis speculationis.
<--- Page Split --->
CAPUT II.
De diffinitione enuntiationis in speciebus ejus.
Habitis autem his quæ ad esse et diffinitionem pertinent orationis, jam tractandum est de divisione et partibus sive speciebus ipsius. Primo notandum est quod secundum tria quæ sunt in enuntiatione, tripliciter habet dividi. Si enim attenditur penes componentia ipsam, tunc pro certo dividitur quod enuntiationum alia simplex, alia composita, et alia plures, simpliciter et quodammodo una. Si enim una est ratio enuntiationis et unius tantum enuntiationis, tunc sicut unum non dividitur in multa, ita enuntiatio non dividitur in plures: quia plures enuntiationes non sunt enuntiatio, sed enuntiationes: dividens enim debet participare divisum, et nomen suum recipere. Si autem attenditur qualitas enuntiationis, tunc enim dividitur enuntiatio per affirmationem et negationem: et has omnes exequamur divisiones.
Sciendum ergo quod enuntiationum alia est simplex una, et alia una est conjunctione, et alia plures. Vel sic dividi potest, quod alia est una, et alia plures. Unarum autem alia simplex una, alia conjunctione una. Una autem quæ simplex una et primo loco una est, ipsa est in qua unum prædicatum de uno subjecto dicitur vel negatur, ut homo currit, vel homo non est animal. Composita vero sive plures in qua vel plura de uno, vel unum de pluribus, vel plura de pluribus dicuntur. Et hoc est duobus modis: eo quod plura possunt esse per conjunctionem copulata, vel sine conjunctione conjuncta sub una prolatione, ut si dicam, Socrates et Plato currunt: vel si dicam, Socrates currit et disputat: vel si dicam, Socrates et Plato currunt et disputant: vel sine conjunctione si dicam, homo albus musicus legit: vel si dicam,
homo albus musicus est crispus citharedus. Tales ergo sunt plures et inconjunctae et conjunctae per conjunctionem. Unarum autem quaedam sunt simpliciter una, et quaedam conjunctione una. Simpliciter autem una sunt quae a simplici et ab una forma compositionis simplicis sunt, ut homo est animal. Conjunctione autem una sunt, in quibus consequentia (quam notat conjunctione) facit unitatem: et hoc non est nisi in conditionali et disjunctiva: quia in conditionali sequentia ex ordine naturali antecedentis ad consequens consequentia contingunt se in uno: in disjunctiva autem ex oppositione non manet pluralitas, sed altero destructo infertur reliquum et manet unum. Et secundum Boetium et Avicennam et Algazelem, istae duae solae conjunctiones faciunt unam conjunctione enuntiationem, et non copulativa: quia in copulatis nulla est unitas nisi aggregationis, quae simpliciter est pluralitas, et non unitas. Potest etiam dici, quod sicut in naturis quaedam sunt a forma simplici sicut elementum, quaedam a formis ordinis diversarum ad unum per compositionem vel complexionem, sicut est in heterogeniis, sic sunt duae unitates in enuntiatione. Et ideo quaedam est simpliciter una, quaedam autem conjunctione una: et quaedam conjunctae, et quaedam inconjunctae sive conjunctione prolatae: sed hoc parum facit ad propositum.
Sed attendendum quod enuntiationum unarum, quaedam sunt una significatione et non voce, et quaedam voce et non significatione, et quaedam voce et significatione simul. Significatione et non voce una est haec, animal rationale mortale est homo: haec enim est una unitate significationis, quamvis non unitate vocis, eo quod omnia diffinientia uniuntur unitate ultima differentiae quae realis et naturalis et essentialis est unitas. Vocis autem et non significationis unitate una est in cujus subjecto et prædicato est terminus multa significans, ut canis. Vocis autem et significationis unitate una est in qua
<--- Page Split --->
simpliciter unum prædicatur de uno quod non est æquivocum vel multiplex.
1Objectio. Sed secundum ea quæ dicta sunt videtur quod hæc non sit una : Socrates albus currit, quia Socrates et album non suni simpliciter unum, sed aggregatum. Ad quod dicendum, quod non est unum primo, sed per accidens, sicut per accidens 1Objectio. unum est unum. Si autem tunc objicitur, quod hæc etiam est una, homo albus mu- 1Objectio. sicus currit, Dicendum quod non est verum : quia album et musicum propter hoc quod sunt duo accidentia ordinem essentialem non habentia ad se invicem, faciunt duo subjecta : et sic propositio non est una, sed plures. Sic autem non est hic, homo albus coloratus currit : et ideo illa est una unitate per accidens.
His itaque prænotatis, facile est invenire enuntiationis divisionem, et partes ejus dividentes. Dicimus enim quod illa quæ una est et prima oratio enuntiativa, est affirmatio, et deinde negatio : quia quamvis affirmatio et negatio sint species coæquævæ enuntiationis, et sic ex æquo se habent ad genus quod est enuntiatio : tamen si comparentur ad invicem, et per id quo sunt et ex quo sunt, affirmatio est ante negationem : quia sicut pars ejus et causa ipsius : et ideo prius est affirmatio, et deinde negatio 1. Alia vero quæ sunt unaè enuntiationes, sunt conjunctione unaè. Habetur ergo hæc divisio enuntiationis : enuntiationum quædam sunt simpliciter et primo unaè, aliae sunt conjunctione potius unitæ quam unaè. Sed sive primo modo sit una, sive secundo modo, sive etiam non una.
Hic sciendum quod ex pluribus nominibus tantum, vel ex verbis pluribus tantum non potest esse oratio enuntiativa : sed necesse est orationem enuntiativam esse ex nomine et ex verbo, vel ex nomine et casu verbi. Et si aliquis objiciat quod oratio enuntiativa sit ex nomine
infinito (quod non est nomen) et verbo : ut cum dico, non homo currit. Objectio non valet, quia non est enuntiatio de nomine infinito. Vel nomen infinitum quanvis non sit nomen ad interpretandum, tamen nomen est ad qualitercumque enuntiandum. Non omnem enim amittit virtutem nominis.
Quod autem sine verbo per sola nomina non fiat enuntiatio, probatur a majori. Si enim aliqua oratio sine verbo faceret enuntiationem, hoc magis faceret oratio diffinitiva : quia illa dicit esse. Oratio autem diffinitiva enuntiationem non facit. Ergo nec aliqua aliarum 2. Cujus exemplum est : quia rationi hominis quæ est animal gressibile bipes si non addatur est, vel fuit, vel aliquod verbum, nondum faciet enuntiationem : cum enim sic dicitur animal gressibile bipes, totum illud est unum quoddam et non multa : quia unitate ultimæ differentiæ totum unum est. Et quia sic unum est et non multa, ideo non potest dicere unum de uno : et hoc est de substantia enuntiationis, quod aliquid de alio dicatur. Et cum solum verbum nota sit dicendi unum de altero, non potest esse enuntiatio sine verbo vel casu verbi. Ratio enim diffinitiva non propter hoc unum est simpliciter, quia partes illius orationis quæ sunt voces et nomina ea posita propinque, hoc est, sine distantia proferuntur vel sine conjunctione copulante : sed ideo, ut diximus, sunt unum, quia præcedentes et generales uniuntur et determinantur ultima differentia quæ est unus simplex actus. Sed tamen causam determinare, quare diffinitio est unum et non multa, alterius est negotii : in septimo enim Prima philosophiae 3 est hoc determinandum.
Secundum ergo ea quæ dicta sunt, tunc una oratio enuntiativa est, quando unum prædicatum de uno subjecto dici significat suæ compositionis simplicitate. Si autem
1 Cf. etiam S. Thom. Perihermenias L. I, lect. 8 et 9. Tom. xm ed. Vivès. 2 S. Thomas, in lect. 8 Lib. I Perihermenias, tres dat responsiones cur de verbo mentionem
non faciat Aristoteles. Tom. xm, pag. 26 ed. Vivès.
- Tex. com. 42.
<--- Page Split --->
aliter vel plura de uno, vel unum de pluribus, vel plura de pluribus dici significat vel negat, non potest simpliciter esse una : sed si est una, erit una conjunctione vel terminorum vel enuntiationum, sicut diximus. Plures autem est illa enuntiatio, quae pluralitatem in his quae de se dicuntur significat vel in subjecto, vel in praedicato, vel in utroque. Plures autem quae sunt conjunctae per conjunctionem copulativam. Et plures sunt quae inconjunctae sunt, et tamen vel plura de uno, vel unum de pluribus, vel plura de pluribus dici significant.
Adhuc autem inconjunctæ et conjunctæ alio modo dicuntur, ut dicunt quidam, ita quod conjunctæ sunt quæ sine distantia una proferuntur prolatione: inconjunctæ autem quia in pluribus proferuntur cum interruptione continuæ prolationis.
Sicut autem enuntiatio non est sine nomine et verbo, ita solo nomine vel solo verbo nunquam potest fieri enuntiatio : quia nomen est dictio una sola, et verbum est dictio una sola. Non enim nomine vel verbo simplici voce contingit aliquid enuntiare vel aliquid enuntiative proferre: sive proferat hoc ad alium interrogatus ab eo, sive proferat hoc apud semetipsum non interrogatus. Per simplex ergo verbum non fit enuntiativa ora-
tio : quia simplici intellectu non potest aliquid enuntiiari.
Harum autem enuntiationum unarum sive simpliciter una, sive conjunctione, illa enuntiatio dicitur simplex in qua aliquid unum de aliquo uno prædicari significatur, sicut in simplici categorica affirmativa : vel aliquid unum prædicatum negari significatur ab aliquo uno subjecto, sicut in simplici categorica negativa. Hæc autem alia, scilicet quæ etiam una est, est composita et conjuncta ex his vel terminis vel propositionibus, sicut dictum est : et tales hypotheticæ conditionales sunt vel disjunctivæ, quia in illis fit syllogismus hypotheticus. Est enim simplex enuntiatio vox significativa de eo quod est aliquid secundum affirmationem, vel non est secundum negationem, vel fuit, vel erit, quemadmodum tempora seu differentiæ temporum sunt diversæ quæ accidunt verbis, sicut in ante habitis dictum est. Per qualitatem autem dividitur enuntiatio in affirmativam enuntiativam, et negativam enuntiativam. Affirmatio autem est enuntiatio alicujus prædicati de aliquo subjecto. Negatio vero est enuntiatio alicujus ab aliquo per divisionem. Ista ergo sunt species enuntiationum.
<--- Page Split --->