TRACTATUS I

CAPUT I.

In quo ordine est inter libros logicos.

Sicut a principio istius scientiae determinatum est, logicae intentio est docere qualiter quis veniat ad notitiam ignoti per notum : quod quidem in omni philosophia intenditur, quamvis id formaliter non doceatur nisi in logica ; propter quod dicit Aristoteles quod logica modus philosophia est. Et quia logica est scientia per quam aliquis venit ad notitiam ignoti per notum ; ignotum autem duplex prout est in dictione, incomplexum scilicet, et complexum. Incomplexum autem sciri non potest nisi diffinitione. Et complexum sciri non potest nisi syllogismo et demonstratione. Sicut ad diffinitionem habendam necessarium fuit praemittere diffinibilium et diffinientium inventionem et acceptionem : ad quod necessarium fuit ponere ea secundum quorum rationem prædicabilia reducuntur ad ordinem, et secundo fuit necessarium ponere qualiter ipsa prædicabilia ordinata sunt, et

tertio qualiter ex divisione colligitur cujuslibet incomplexi diffinitio. Ita in modo quo venitur in notitiam complexi, necesse est primo tractare de his quae ut posita et praesupposita accipit syllogismus, per quem venitur in notitiam complexi ignoti : et hujusmodi sunt interpretatio et enuntiatio, et ea quae circumstant interpretationem et enuntiationem. Interpretatio autem et enuntiatio in quantum talia sunt, non sunt syllogismo conclusa ad manifestationem ignoti : quia si hoc esset verum, sequeretur quod omnis interpretatio et omnis enuntiatio esset vel posse esse alicujus syllogismi conclusio, quod non est verum. Sed potius interpretatio dicitur oratio, quae de re ut est in verbis loquitur ad explanationem ; propter quod componitur a praepositione inter et praetor : praetor autem est qui princeps est, et praeit praecipiendo, ut dicit Papias ; quia quaecumque oratio est quae praeit cum modo dicendo et exponendo de re prout est vel non est, et quod de ea tenendum est, illa interpretatio vocatur, eo quod praetor est qui ut princeps et praeceptor publice et publica praecipit omnino quod praecipiendum est,

<--- Page Split --->

hoc est, universaliter, particulariter, et secundum affirmationem et negationem.

Propter hoc secundum aliquid differt ab enuntiatione. Interpretatio enim fit multis modis, ut dictum est. Enuntiatio autem non dicit nisi aliquid de aliquo di-ci vel praedicari. Et quamvis enuntiatio sit potissima interpretatio, non tamen convertitur cum interpretatione quae di-cit expositionem rei per omnem modum, sive in parte, sicut in nomine vel in ver-bo, sive in toto, sicut in qualitate affir-mationis vel negationis: sive in quanti-tate, sicut inesse universaliter particula-riter, sive finite, sive infinite, sive una oratione, sive non una: quorum nihil no-mine suo dicit enuntiatio. Interpretatio autem secundum optimum suum posse non fit, nisi fiat omnibus modis qui di-cit sunt.

Propter quod quia interpretio continet in se omnia quae dicta sunt. inscribitur iste liber melius de Interpretatione, quam de enuntiatione. Multa enim in eo determinantur quae non conveniunt enuntiationi secundum quod enuntiatio est, sicut pa-tet ex his quae dicta sunt. Dicitur tamen etiam de enuntiatione sicut de quo est potissime, sicut dicit Averroes, quod phi-losophia est de ente secundum quod est commune omni, sicut de communi sub-jecto ad quod reducuntur omnia quae-cumque in scientia determinantur: et est de substantia, sicut de speciali subje-cto, de quo potissimum intenditur in scientia illa. Multipliciter enim datur ali-cui scientiae subjectum, et non uno modo scilicet quod subjectum est de cujus parti-bus in scientia probantur passiones, vel quod potissimum intenditur; propter quod de omnibus aliis determinatur in scientia. Et dicitur subjectum quod di-gnissimum est inter ea de quibus tractat scientia, sicut metaphysica dicitur theolo-gia, quia in dignissima sua parte tractat de divinis.

Hoc autem dicto modo interpretatio et enuntiatio differunt secundum rationem a

propositione. Propositio enim est enuntiatio stans sub forma syllogismi. Et illi multa accidunt quae non accidunt interpretationi vel enuntiationi, sicut est habitudo trium terminorum qui sunt in praedicato et in subjecto, sine qua habitudine non sunt partes syllogismi: et de talibus determinatur in libro Priorum, ubi de forma syllogismi et de ejus potestate agitur. Interpretationi autem non convenit hoc, nec etiam enuntiationi: sed potius si interpretatio est, convenit ei interpretari affirmando et negando universaliter et particulariter, finite et infinite, et ut una est et multae, et ut contradictoria, et contraria, et hujusmodi, sine quibus perfecta de re non fit interpretatio per sermonem. Et ideo quia haec sunt sine syllogismi complexione et figura, in his ad syllogismum ut ad totum non debent reduci: et ideo quoad hoc non in libro Priorum, sed in libro proprio, qui Perihermenias dicitur, habent haec ipsa tractari: tales enim passiones non accidunt ex syllogismo, sed ex hoc quod interpretatio est, et accidenter ei quamvis nunquam esset syllogismus.

Ordinatur tamen hic liber ad librum Priorum, sicut Praedicamentorum et Principiorum libri ad istum: quia sicut ex ordinatis praedicabilibus subjecta et praedicata accipiuntur ex quibus interpretatio, sic ex interpretationibus et enuntiationibus ordinatis fit syllogismus. Et ideo materialiter et finaliter ordinatur ad syllogismum interpretatio. Dico autem materialiter non ut materia propinqua vel necessaria (sic enim ad syllogismum se habet propositio), sed sicut materia remota potens esse sub forma syllogismi. Finaliter autem ordinatur: quia quaeritur propter syllogismum, in quo posita elicitignoti notitiam, ut dictum est. Sumitur enim penes secundum rationis actum, qui est componere et dividere, et est intellectus compositus: quia, sicut Aristot. in tertio de Anima 1 dicit, intelligentia indivisibi-

<--- Page Split --->

lium est in quibus non est verum vel falsum est : etiam compositio 'quædam intelligibilium est, et in hac compositione interpretantur ea quæ sibi invicem insunt secundum rem : interpretatio enim omnis est secundum totum et partem et quantitatem et qualitatem et oppositionem et veritatis expressionem, quæ sunt assumenda ad declarationem ignoti quod est complexum.

Et quia hæc omnia ambit interpretatio et enuntiatio, ideo interpretatio commune subjectum est hujus scientiae. Dictur aute m Perihermenias a Itepi e punevias; quod est de Græca præpositione, Itepi, et e punevia, interpretatio, hoc est, de Interpretatione: quia Græci ablativum non habent, sed genitivo utuntur pro ablativo.

Ex jam dictis quatuor quaestionum patet solutio vel quinque, scilicet de quo sit ut subjecto, et quis libri titulus, et quis finis, et quem ordinem habet in libris logicae. Cum enim logica in tria ordinetur, scilicet in scientiam incomplexorum, qua per diffinitionem habetur, de quibus jam dictum est : et in scientiam complexorum, qua e in duo dividitur, scilicet in scientiam interpretationis eorum per qua devenitur in complexorum notitiam, et in scientiam syllogismi per quam quis ducitur ad complexorum cognitionem, qua post hunc librum tradetur : constat quod ista scientia secundum locum obtinet in scientia per quam venitur per notum in cognitionem ignotorum. Est enim de interpretatione eorum qua e in syllogismo assumuntur ad notitiam ignotorum habendam.

Patet etiam solutio quaestionis qua quaeri potest, quare non de interpretatione in eodem libro cum syllogismo determinatur? Non enim determinatur in hoc libro de interpretatione secundum quod stat sub forma syllogismi, vel secundum quod proxima illi. Sed potius

determinatur de ea secundum passiones proprias, qua conveniunt ei non secundum quod est materia syllogismi, sed conveniunt ei secundum seipsam, scilicet ut interpretatio per eam sit rerum colligibilium in syllogismo ad eliciendum notitiam ignoti per notum. Omnis enim scientia intellectiva fit ex praeexistenti cognitione.

Patet etiam solutio hujus quod quaeri potest, cui partipilosophiae supponatur? Non enim est pars philosophiae essentialis vel realis, sed rationalis sive sermocinalis : considerat enim ens stans sub sermone : interpretatio enim valet ad habendam cognitionem ignoti complexi per notum complexum, quod quidem notum est in sermone interpretatio. Medium ergo locum obtinet inter libros logicae, cui accidens ministrat subjicibile et praedicabile. Et posterioribus iste liber ministrat quod in syllogismo colligitur.

Patet etiam, ut dicit Boetius, quod non bene dicit Andronicus1, qui dicit hujus libri subjectum esse orationem. Multae enim sunt orationes et orationis partes, de quibus hic nihil intenditur vel tractatur, et quae magis ad grammaticum ordinantur si ordinentur ad finem congrui, vel ad rnetorem si ordinentur ad finem leporis, vel ad poeticum pertinent si ordinentur ad illa quae provocant ad abominationem vel delectationem vel ad aliquam imaginabilem utilitatem. Oratio ergo non est subjectum : multae enim orationes non sunt interpretativa vel enuntiativa, ut deprecativa, optativa, conjunctiva, et infinitiva.

Quod autem de auctore 'quaedam quaerunt, supervacuum est et nunquam ab aliquo Philosopho quaesitum est nisi in scholis Pythagore : quia in illis scholis nihil recipiebatur nisi quod fecit Pythagoras. Ab aliis autem hoc quaesitum non

1 Andronicus Rhodensis, Philosophus Peripateticus, qui Romae, tempore Ciceronis, ann. ante J. C. 63 florebat, et Aristotelis scripta Romam e Syllae voluntate delata, a Tyrannione grammatico Syllaeque bibliothicario, recepit,

<--- Page Split --->

est: a quocumque enim dicta erant, recipiebantur, dummodo probatae veritatis haberent rationem. Causa enim efficiens extra rem est, et ab ea res non habet firmitatem vel infirmitatem, sed potius a ratione dictorum 1. Fuit autem Aristoteles hujus scientiae primus auctor. Et ideo non verum dicit Andronicus, hunc librum aliis attribuens. Et sic patet de ordine, et cui parti philosophiae supponatur, et de auctore, et de subjecto, et de titulo.

CAPUT II.

De modo scientiae et fine.

De modo etiam scientiae determinandum est. Dicendum autem quod interpretationis modo procedendum est in hoc libro. Hic enim interpretatio omnium est quae enuntiationem circumstant, sive secundum partes, sive secundum totam enuntiationem. Est tamen in eodem modus scientiae in hoc, quod tam de enuntiatione sive interpretatione, quam etiam de partibus hic probantur passiones et proprietates, qui modus est scientiae.

Objecio. Quamvis quidam objiciant, quod in scientia demonstrativa non probantur passiones aliquae de subjecto secundum se, sed de partibus ejus, ut in geometria Euclidis de continua quantitate nihil probatur, sed de partibus, ut de triangulo, et circulo, et quadrato, et de proportionabili quantitate et commensurabili, et sice de aliis. Sed ad hoc dicendum est, quod in scientia demonstrativa potest fieri demonstratio de subjecto secundum se, dummodo illa scientia in se contineat principia subjecti illius. Sic autem non est in geometria: quia non considerat principia quantitatis continuae, sed ea considerat metaphysicus, et quantitatem continuam accipit geometer a metaphysico: ideo de partibus illius et non de ipsa

quantitate probat passiones. Alia autem scientia quae subjectum et principia subjecti considerat, de subjecto et de partibus potest probare passiones. Et ideo potest probare passiones de interpretatione vel enuntiatione, et de partibus ejus, quae considerat principia interpretationis et enuntiationis.

Et si objiceret adhuc aliquis, quod Prima objicrio. pars tractanda est cum toto : totum autem enuntiationis est syllogismus, ad cujus venit compositionem : ideo cum syllogismo in libro Priorum debet tracatri. Adhuc autem propositio necessaria Secunda. quae est materia demonstrationis, in eodem libro tractatur cum syllogismo demonstrativo : et propositio probabilis in eodem libro cum syllogismo dialectico : et sic videtur, quod enuntiatio quae est propositio simplex, non ad hoc vel illud determinata, determinari debet cum syllogismo similiter in libro Priorum, et non deberet esse scientia specialis.

Sed haec omnia de facili solvuntur per Solutio prf mae et se- antedicta : propositio enim ut simpliciter cundae. propositio, non est interpretatio, vel enuntiatio, sed potius est propositio, quae in habitudine terminorum se habet ad aliam quae secum in syllogismo compars est in habitudine terminorum in syllogismi complexionem et figuram ordinabilium 2 : et hoc modo de propositione in libro Priorum determinatur : hoc autem modo non dicitur interpretatio vel enuntiatio : sed potius dicitur illud quod de re (sicut est vel non est) facit interpretationem. Et sub hoc actu ordinabilis quidem est ad syllogismum remote, sed non est sub dispositione propinqua : et ideo in quantum talis est, multa accidunt ei quae non accidunt propositioni secundum quod est propositio. Et quoad illas passiones conveniens fuit in libro speciali de enuntiatione tractare. Sunt tamen omnes hujusmodi disputationes de circum-

1 Consuetudo quaerendi de nomine auctoris emanavit a Pythagoricis, et est res superflua : quia res non habet firmitatem a causa effectiva sed a ratione : et ideo dicebat Seneca in tract.

de cardinalibus virtutibus : « Ne quis dicat, sed quid dicat intendito. »

2 Hæc dicta sunt etiam in præcedenti capitulo.

<--- Page Split --->

stantii scientiae, et non de ipsa materia de qua tractatur. Et ideo parum faciunt ad veram scientiam de hoc quod quaeritur. Nec etiam Antiqui inveniuntur de talibus inquisivisse.

Talis autem modus scientiae, sicut dictum est, hic observatur. Potest etiam dici, quod hic mos artis est : quia ars est circa generationes rerum per artem constitutarum : hic autem principia dantur et praecepta quibus constituitur interpretatio sive enuntiatio. Est etiam diffinitivus et exemplorum inductivus. Et inventivus quoad hoc, quod habitudinibus quibusdam docet invenire, et quae sit interpretatio, et quae ejus oppositiones sint, et unitas et pluralitas ipsius, et alia hujusmodi. Est etiam resolutivus : quia docet resolvere interpretationem in partes 1. Et alii hujusmodi de facili multi inveniuntur : principaliter tamen modum observat doctrinae, qui est per modum scientiae considerantis subjectum et partes subjecti, de quibus per principia propria probat passiones. Modus etiam est, ut dicit Boetius, qui propter brevitatem sententiarum obscurior est quibusdam aliis libris.

Notandum est quod substantialis principalis hujus scientiae finis est constituere orationem interpretativam de re sub sermone veram interpretationem et perfectam perficiente, ut diximus. Ulterius autem habet finem : quia ordinatur ad syllogismum per quem scitur ignotum per notum in oratione interpretativa.

Et sic determinatum est de forma, materia, et fine, et causa efficiente, et etiam cujus philosophiae sit pars, et quo loco ordinata, et quem actum rationis in logica perficiat, et quod debet in speciali libro tractari. Et haec sunt quae preambula sunt ad propositum. Nos autem sicut in aliis prosequamur dicta Aristotelis et exponendo et supplendo ubi diminuta sunt et brevia, et probando ubi opportunum, et alios doctores inducendo, et ut generaliter dicatur, omnia faciendo quae ad doc-

trinae faciunt facilitatem et perfectionem. Et omnino sequemur Aristotelis ordinem sicut facimus in aliis. Patet autem ex dictis quid sit proprie interpretatio, et patet etiam quod enuntiatio est potissima interpretatio.

Est etiam circa modum dubium : quia Aristoteles in quibusdam libris in quibus tractat ea quae non concernunt materiam, ponit terminos transcendentes, sicut A B c, sicut patet in libro Priorum. Hic autem ubi docet de interpretatione non concernente materiam determinatam, sed simpliciter, non utitur terminis transcendentibus, sed ponit terminos secundum determinatam materiam. Respondetur quod hoc est ideo quia syllogismus, ut syllogismus est, formaliter non est variabilis secundum materiam in qua est, sed est forma aequaliter respiciens omnem materiam. Et ideo termini determinatae materia tal forma non competunt. Sed de interpretatione hic agitur prout est vox ad significationem rei relata a qua accipit et affirmationem, et negationem, et universalitatem, et particularitatem et multitudinem : et ideo oportet quod secundum diversitatem significationis diversis terminis fiat constitutio interpretationis : ideo trascendentes termini sibi non congruunt, praecipue quia interpretatio non est perfecta, cum de re prout est non interpretatur : hoc autem transcendentibus terminis fieri non potest.

Intelligendum est quod ad hoc quod aliquis deveniat ad notitiam ignoti per notum, exiguntur tria. Prium quidem interpretatio rerum per vocem interpretativam. Secundum, copulatio eorum quae interpretata sunt ad consequentiam unius cum altero. Tertium, probatio quod sic sit et non aliter. Et primum quidem fit in Perihermenias, secundum in Prioribus, tertium autem diversimode in Posterioribus et Topicis. Et sic scitur istius scientiae ordo ad consequentes.

Differt autem modus significandi in venire solum in libro Topicorum.

<--- Page Split --->

voce in Prædicamentis et hic. In Prædicamentis enim est inchoatio significationis a re, et terminatur in voce. Est enim liber Prædicamentorum de decem vocibus prima principia significantibus, et secundum rerum proprietates non vocum. Hic autem in scientia de interpretatione (eo quod interpretatio fit per sermonem) est inchoatio a sermone sive voce, et terminatur in rem : quia aliter non esset interpretatio. Et propter hoc multa dicuntur de interpretatione, quæ accidunt ei in quantum est in voce. Sic ergo patet de modo hujus scientiæ.

CAPUT III.

De parte proemiali.

Procedentes ad tractandum de interpretatione sive enuntiatione, determinabimus primo de enuntiatione sive interpretatione simplici, antequam quidquam dicamus de interpretatione ad maximam contracta. Et determinabimus quæ conveniunt ut partes vel ut passiones enuntiationi simplici. Ad tractandum ergo de enuntiatione oportet primum constituere, quid sit nomen, et quid sit verbum, secundum acceptionem logicam : quia compositum non cognoscitur nisi sciatur ex quot et qualibus est : quia principia esse compositi sunt componentia. Et quia sunt principia in esse, sunt etiam principia sciendi rem illam, cujus ista sunt principia. His igitur rationibus præcognoscere oportet et constituere, quid nomen, et quid verbum. Adhuc autem quia enuntiatio est, in qua enuntiatur aliquid de aliquo. Nomen autem est de quo enuntiatur. Verbum autem est quod de alio enuntiatur. Et sic nomen et verbum (sub ratione enuntiati et de quo enuntiatur) cadunt in diffinitione enuntiationis : propter quod primum oportet constituere, quid nomen, quid verbum. Postea imme-

diate, quia verbum non enuntiatur de nomine nisi mediante compositione cui accidunt affirmatio et negotio, oportet determinare, quid affirmatio, et quid negatio, quæ sunt circa compositionem, et sunt oppositionis principia : quæ quidem oppositio licet sit inter affirmationem et negationem æqualiter, tamen oppositio non causatur nec completur nisi inter negationem. Ens enim non est causa oppositionis alicujus, sed potius non ens ad ens relatum : et ideo completur oppositio in negatione : propterea in divisione et procemio isto negatio præponitur affirmmationi.

Quod autem quidam dicunt duplicem esse causam negationis, defectum scilicet generalem esse, sicut antequam mundus esset nihil fuit de esse mundi : et defectum particularem, scilicet quod non fuit hoc vel illud. Et dicunt quod negatio quæ causatur a defectu generali, præcedit affirmationem, sicut mundi esse est post non esse mundi. Negatio autem causata a defectu particulari, sequitur affirmationem quam semper sibi præponit 1. Hoc trufa est, et nihil valet ad propositum : quia constat quod Peripatetici de defectu generalis esse nihil loquuntur, nec de negatione ab illo defectu causata : unde hoc est frivolum. Sed primo modo dicendum quod scilicet quamvis negatio affirmationem sequatur secundum naturam, tamen quia oppositio completur in negatione, propter hoc aliquando præponitur affirmmationi, præcipue ubi agitur de affirmatione et negatione, prout sunt principium oppositionis sicut fit hic. Dico autem de affirmatione et negatione quæ sunt opposita tanquam materialia ad enuntiationem, eo quod nomen quidem est subjectum, verbum autem prædicatum. Est autem enuntiationis pars compositio, cui accidunt affirmatio et negatio, quæ quia partes sunt enuntiationis vel partium accidentia sive passiones, vocamus materia-

1 Quare Philosophus in hoc procemio præponit negationem affirmationi. Vide tamen Boe-

<--- Page Split --->

lia enuntiationis principia et ideo de illis praemitti oportet et constituere, et postea de formalibus consequenter tractare secundum differentiam et speciem diffiniendam (quae est enuntiatio) et secundum genus proprium quod est oratio.

Unde cum dicimus, quod primum oportet constituere, intelligimus primum in ratione principii constituentis. Et cum dicimus « oportet », intelligimus quod hoc habet necessitatem suppositionis sive finis. Si enim debeat cognosci interpretatio, tunc oportet sic fieri: non tamen hoc est necessarium simpliciter, secundum quod necessarium est quod non potest non esse. Propter hoc autem, quod dicimus « constituere », intelligitur quod haec constituuntur, quae ipsa contestatione sunt haec quae sunt. « Nomen » autem a grammatici contestatione non sufficit ad hoc quod pars enuntiationis sit constitutiva, si significat substantiam cum qualitate, substantiam ejus cui imponi-

tur, et qualitatem a qua imponitur: et sic non facit nisi notitiam de re cujus est nomen: nec hoc modo aliquid enuntiatur de ipso. Nomen autem prout hic statuitur, statuitur secundum formam qua de ipso aliquid potest enuntiari, et ideo constitutione dialectica talem accipit formam « nomen et verbum ».

Constitutis autem his postea consequenter intendendum quid sit « affirmatio et negatio ». Haec enim (cum qualitates sint) non primo constituunt enuntiatiationem, sed consequenter: quia accidunt compositioni enuntiationis. Et hujusmodi principiis sic habitis enuntiationis materialibus, circa quae ponitur forma enuntiationis, intendendum est de formalibus principiis, quid scilicet enuntiatio secundum differentias constitutivas quae in nomine speciei importantur, et quid oratio quae est genus enuntiationis contrahendum per differentias ad enuntiationis constitutionem.

<--- Page Split --->