CAPUT II.

De diversitate intelligibilium in genere.

Per omnen eumdem modum nos imaginari oportet de intellectu et intelligibili secundum actum dicto, quod in ipso est : hoc enim abstractum est a rebus : et cum est in lumine intellectus, est in eo quod dat ei formam intelligibilitatis secundum actum, et non sicut accidens est in subjecto, neque sicut forma in materia : neque hoc est inconveniens, quia talia secundum esse spirituale quod habent in suis abstrahentibus accepta, neque sunt accidens, neque substantia secundum verissimas acceptiones ipsorum, neque sunt entis differentiae vel species aliquae, nisi accipiatur ens secundum quid : sed sunt quaedam entium intentiones secundum potestatem suorum agentium accepta : potestas enim luminis est tale esse conferre coloribus : et potestas intellectus est tale esse conferre intelligibilibus secundum actum intelligendi acceptis.

Planum autem est ex his quae dicta sunt, quod intellectus non alia operatione sive actione intelligit suum intelligere, quam intelligendo sua intelligibilia : et

Est autem in intelligibilibus diversitas quae est in coloribus comparatis ad visum. Propter multam enim victoriam et permixtionem perspicui clari in corporibus terminatis, videmus quosdam colores in luminis adventu effici scintillantes et spargentes lumen ad illuminationem aliorum : et aliquando si vere in toto sit perspicuum corpus coloratum, si lumen superveniat, illi colores colorant alia corpora sibi opposita, sicut videmus in vitro colorato, per quod lumen veniens secum trahit colorem vitri, et ponit eum super corpus cui per vitrum incidit lumen. Quaedam autem sunt ita vincentia in puritate diaphani, quod adeo radiantia efficiuntur, quod vincunt harmoniam oculi, et videri sine magna difficultate non possunt. Quadam autem sunt spargentia tantum luminis et diaphani, quod vix discerni possunt visu propter parvitatem suae compositio-

<--- Page Split --->

nis ex perspicuo, cujus proprius actus est lumen.

Similiter autem est in intelligibilibus : quoniam formæ illorum per hoc quod sunt simplices et universales, et nihil de privatione materiae immixtum habentes, sunt intellectus quidam sicut colores clari sunt luminis quidem : secundum autem quod sunt magis secundum naturam priora et universaliora et simpliciora, sicut sunt intelligibiliora et lucem intelligibilitatis aliis conferentia, sicut dignitates. Quædam autem luce sua nostrum intellectum qui cum continuo et tempore est, vincentia sunt, sicut sunt manifestissima in natura quæ se habent ad nostrum intellectum, sicut lumen solis vel fortissime scintillantis coloris ad oculos noctuæ vel vespertilionis. Quædam autem non manifestantur nisi lumine alieno, sicut ea quæ ex primis et veris accipiunt fidem. Quædam autem ex nimia permixtione cum privatione, perfecto intellectu comprehendi non possunt, sicut motus, tempus, et materia prima.

Ex his clarum est, quod theologica maxime manifesta parum intelliguntur, et mathematica maxime intelliguntur, et physica certum et firmum raro habent intellectum. Hoc enim contingit ideo, quod divina sua luce nostrum vincunt intellectum et reverberant: mathematica autem intellectui nostro proportionata in se, et intellectui et lumini intellectus permixta sunt : physica autem propter privationem et materiam et motum, ab intellectualitate cadunt : hinc est, quod divina sunt super intellectum, mathematica in intellectu, et physica sub intellectu esse dicuntur.

Ulterius autem est advertere ex dictis, qualiter habitus principiorum dicitur esse intellectus et habitus conclusionis scientia, et ipse decursus ex principiis in conclusionem dicitur ratiocinatio : quoniam plurimum intellectus lucis et formæ habent principia, propter quod a forma intellectus nominantur : sed minimum et quasi per aliud medium de lumine in-

tellectus habet conclusio, propter quod aliud sortitur vocabulum, et dicitur scientia quæ semper est effecta secundum quod est scientia, et numquam causans lumen in aliquo alio nisi ut principium accipiatur. Ratiocinatio autem dicit collationem, et quasi directionem per se lucentis super alterum : et ideo tali nomine censetur ipse decursus principiorum in conclusiones.

Ulterius autem ex his adverte, quod quædam in quibus quasi eclipsatur lumen intellectus ab interpositione obscuritatis materiae et privationis, et venit supra ea lumen umbrosum et obscurum, sicut est in his quæ probabilia esse dicuntur tantum, sed omnino occumbit in his quæ tantum sunt sensibilia, sicut in primo hujus scientiæ libro determinatum est. Et ex hoc adverte quare in probabilibus sunt argumentationes imperfectæ et conclusiones acceptæ cum formidine : probabilia enim neque sunt prima et vera quæ luce intelligentiæ sunt plena, neque ex veris sumunt fidem, sed sunt quæ communiter inveniuntur extrinsecus in rebus, in quibus est quasi quædam resultatio luminis intellectualis cum multa umbra causata a materia et privatione : et ideo universales in talibus non sunt veræ, aut non sunt immobilis veritatis : et cum omnis perfectio argumentationis et certitudo sit ab universali et immobili veritate, oportet in talibus et argumentationes imperfectas esse et incertas : quare nec bene concludunt, nec conclusio erit accepta sine magna formidine contradictionis. De opinione autem et dubitatione et ambiguo diximus in aliis libris : adhuc locus erit de eis aliquid dicendi in philosophia prima.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

De diversitate intellectuum tam secundum se, quam secundum intelligibilia, quam etiam secundum facultatem intellingentium accepta.

Est autem intellectus diversitas quam multi Philosophorum posuerunt quantum ad ipsas partes animae, quod est intellectus possibilis et intellectus agens, de quibus in libro de Anima dictum est. Tertius autem est, qui est formalis intellectus, quando scilicet forma sciti vel operandi per lucem intellectus est apud animam : et hoc dividitur in practicum et speculativum, de quibus etiam in tertio de Anima est expeditum. Hic enim formalis dividitur in intellectum simplicem et compositum. Et simplex quidem intelligentia incomplexorum : componitur autem intelligentia complexorum, aut per modum enuntiationis, aut etiam per modum syllogismi vel alterius speciei argumentationis. Et ille quidem qui compositus vocatur, dividitur in intellectum qui vocatur principiorum, qui secundum aliquid innatus est nobis, eo quod principia non ab alio principio accipimus, sed per scientiam terminorum, qui mox innascuntur nobis : et intellectum ex aliis acquisitum, qui apud Philosophos vocatur adeptus, eo quod est acquisitus per inventionem vel doctrinam et studium. Et ratio divisionum istarum ex istis patet nominibus.

Secundum autem facultatem naturae intellectualis quae est in hominibus, causatur quaedam intellectus divisio, de qua quidam Philosophi faciunt mentionem, et praecipue Aristoteles et Avicenna, et quidam alii sequentes eos. Est enim quidam intellectus plus continuo et tempori, hoc est, imaginationi et sensui immixtus : quidam autem plus separatus : quidam vero medio modo : quidam vero et vires imaginandi et aliquid accipiendi per sensus non habens. Et primus quidem est obscurus nihil accipiens nisi cum labore : et si docetur aliquid, oportet quod fiat per exempla sensibilia : et tales sunt aut impossibles ad intellectum per se manifestorum et divinorum quae in prima philosophia traduntur, et vocantur illi mali ingenii existentes a vulgo.

Secundi autem quasi per se aut ex parva doctrina nati sunt intelligere omnia : quia agentem non habent tamquam potentiam animae, vel quasi efficientem per abstractionem intelligibilia in anima, sed habent eum quasi pro forma, per quam anima intellectualis cuncta operatur : quia in libro de Anima felicitatem esse diximus, ad quam intendit pervenire omnis Philosophus, et haec vocatur intellectus sanctus sive mundus ab Avicenna. Ab Aristotele autem dicitur intellectus divinus, et hic intellectus de studio ad levi prophetias accipit illuminationem, et ad somniorum verissimam interpretationem.

Medius autem est, qui juvatur doctrina faciliter ad intelligendum tam prophetica quam divina. Sed tertius juvari non potest aliqua ratione : quia neque separatus est, neque habet instrumenta quibus juvetur per operationem animae sensibilis : et hoc aliquando est ex vitio complexionis, sicut in morionibus : aliquando autem consuetudine non attollendi ultra sensibilium acceptionem, sicut est in his qui vocantur idiotae. Ex his patet qualiter qui longo tempore studuerunt circa particularia, sicut circa actus humanos, sicut student hi qui legibus intendunt, et

<--- Page Split --->

in his ipsis causas et rationes non quaerunt, inhabilis efficiuntur ad philosophiam.

In tantum ergo dictum sit de natura intellectus, et de natura intelligibilis, et

de comparatione unius ad alterum, et distinctione utriusque. Et sic est finis primi libri.

<--- Page Split --->