CAPUT I

TRANSLATIO ANTIQUA.

BAI.TH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Quoniam omnis divina illuminatio secundum bonitatem varie in praevisa proveniens, manet simpla, et non hoc solum, sed et vivificat illuminata.

Divinam omnem illuminationem, secundum bonitatem diversimode ad ea qua providentia reguntur emanantem, manere simplicem: neque hoc solum, verum etiam unificare ea qua illustrantur.

SYNOPISIS CAPITIS.

I. Docet, omnem lucem ac gratiam spiritalem a Deo Patre ad nos derivari, et nos cum Deo conjungere. II. Invocato Christo, proponit cœlestes hierarchias ex Scripturis interpretari: qua licet multiplicem sensum figuratum admittant, simplicem tamen semper habent sensum litteralem. III. Ostendit, res cœlestes ac spiritales, ad captum nostrum, in Scriptura materialibus figuris describi, et methodum ac rationem suggerit, quomodo ex illis ad cœlestes contem plationes assurgere mens nostra possit.

TRANSLATIO ANTIQUA.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Omne datum optimum, et omne donum perfectum, desursumest, descendens

Omne datum bonum, et omne donum perfectum, desursum est, descendens a

<--- Page Split --->

a Patre luminum1. Sed et omni sPatre moto, manifestationis luminum processio in nos optime ac large proveniens, iterum ut unifica virtus restituens nos replet et convertit ad congregantis Patris unitatem et deificam simplicitatem. Etenim ex ipso omnia et in ipsum, ut divinum ait verbum2.

Patre luminum : quin et omnis a Patre motae illustrationis emanatio, in nos benefice cxundans, denuo ceu unifica vis, ad supera nos revocando simplificat, et convertit ad congregantis Patris unitatem, et ad deificam simplicitatem. Quoniam ex ipso et in ipsum sunt omnia, ut sermo sacer ait

Ergo Jesum invocantes paternum lumen quod est quod verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum3, per quem ad principale lumen Patrem accessum habuimus, in sacratissimorum eloquiorum Patre traditas illuminationes (quantum possibile est) respiciemus. Et ab ipsis symbolice nobis et anagogice manifestatas coelestium animorum hierarchias, quantum potentes sumus, considerabimus. Et principalem et superprincipalem divini Patris claritatem, quae Angelorum nobis in figuratis symbolis manifestat beatissimas hierarchias immaterialibus et non trementibus mentis oculis respicientes,iterum ex ipsa in simplum suum restituimur radium.

Quamobrem Jesum invocantes, qui paterna lux est vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum, per quem ad originem lucis Patrem accessum obtinuimus, ad sacratissimorum a Patribus traditas eloquiorum illustrationes pro viribus suspiciamus; nec non ab ipsis symbolice nobis et anagogice patefactas cœelcstium mentium hierarchias, prout possumus, intueamur; atque principalem et superprincipalem Patris, qui principium Divinitatis est, illustrationem (quae nobis angelorum in figuratis signis beatissimas elucidat hierarchias) immaterialibus et intremulis mentis oculis intromittentes, ex eadem rursus in simplicem ejus radium intendamus:

DUBIA.

A. Omne datum optimum et omne donum perfectum, etc.

Ad evidentiam totius operis et divisionem ejus habendam, oportet quaedam

praenquirere quae in principiis librorum inquiri solent, scilicet quae causa efficiens, quae materialis sive subjectum, quis modus agendi, quis finis, quis habitus quo regitur in acquisitione finis. Indiget enim omnis artifex aliquo habitu, ne erret in deveniendo ad finem.

I. Causa igitur efficiens principalis in hoc libro, sicut in omnibus libris theologicis, Spiritus sanctus, quo inspirante locuti sunt sancti Dei homines, ut dicitur II Pet. 1, 21*. Efficiens ergo causa hujus libri non est ad hominem referenda,

<--- Page Split --->

sed ad Spiritum sanctum. Instrumentalis tamen causa ejus est beatus Dionysius. Dicitur enim in Psal. xlix, 2, in persona ejus et omnium scribentium secundum fidem de divinis : Lingua mea, calamus scribae, etc. Scriba autem, ut dicit beatus Hieronymus, est in lege doctissimus. Spiritus autem sanctus in lege doctissimus est. Ipse enim infinitos sensus in lege condidit, quos unusquisque attingit secundum suam capacitatem. Sic igitur beatus Dionysius in traditione sui operis instrumentum fuit Spiritus sancti : quod ex libri titulo patet, qui talis est : « Inci- « pit liber beati Dionysii Areopagite « Episcopi Athenarum ad Timotheum « Episcopum, de cœelesti hierarchia. » In hoc enim quod dicitur beati, tangitur ejus meritum. Dionysius vero ejus nomen proprium fuit, in quo designatur ejus persona. Sed ejus dignitas ante conversionem tangitur in hoc quod dicitur Areopagite. 'Apnc enim Graece dicitur bellum, n^yoc vero dicitur vicus. Unde Areopagus quidam vicus erat Athenis, in quo colebatur Mars Deus belli, ut dicit quaedam Glossa in Actibus. Unde dictus est Areopagita, quia prsedictum vicum regebat aut per commissionem reipublicae, aut per propriam dignitatem. In hoc vero quod sequitur, Episcopi Athenarum, tangitur cujus dignitatis fuerit in Christi Ecclesia. Per id vero quod sequitur, ad Timotheum, tangitur modus tradendi : quia per modum epistole scripsit.

Dedum 1. II. SED CIRCA subjectum hujus operis est dubitatio. Dicitur enim a quibusdam, quod Angelus est hic subjectum.

Sed contra :

discretio, et liberum arbitrium, quae tangunt secundum quod dicitur materiam, de quibus nulla fit mentio hic : ergo esset valde insufficienter traditum.

SOLUTIO. Concedimus, quod neque Angeli, neque gratiae Angelorum sunt hic subjectum : quia, ut probant objectiones, esset valde insufficiens : sed dispositio Angelorum in principatu et ordine est subjectum hujus libri : et haec sufficienter in eo traditur, sicut patebit per divisionem libri. Unde etiam in titulo dicitur, de cœelesti hierarchia, quasi de dispositione cœelestium essentiarum in sacro principatu. Dicitur enim hierarchia a ipoc; quod est sacer,et apxw quod est principari, quasi sacer, vel sacrorum principatus : quia in sacris officiis principantur, et per sacras emanationes donorum.

III. Modus agendi reductorius est, ut Dublum. 2 dicit Commentator. Unumquodque enim

<--- Page Split --->

tradi debet secundum illud quod est optimum in 'ipso : optimum autem emanationis donorum spiritualium in sacris principatibus non est in egressione eorum a primo, debilitatur enim radius spiritualis illuminationis exiens in receptione ignobilioris naturae : sed optimum hujus emanationis consistit in reductione recipientis ad primum, quantum possibile est, in quo consistit resolutio a compositione principiatorum in suum principium, quod est simplicissimum : et ideo hanc doctrinam resolutorius modus docet.

IV. Finis autem cujuslibet recte tradentis duplex est. Unus in se, et alius in altero. Finis in se hujus est contemplatio intellectualium substantiarum, quod est pars felicitatis humanæ monasticae secundum Philosophum. Proprium enim est hominis in quantum homo, id est, secundum partem intellectivam, contemplatio hujusmodi substantiarum, et erit tota felicitas si ei adjungatur delectatio, quæ aliis delectationibus præponatur. Finis autem in altero est instruere nos in cognitione hujusmodi substantiarum ut eas contemplemur.

V. SED DUBITATIO est de habitu regente in hac scientia.

non convenit isti quæ considerat qualiter in spiritualibus ministeriis Angeli obsequuntur Deo : nihil autem ibi traditur, sed distinguuntur intellectuales substantiæ secundum motus orbium : ergo videtur, quod nullo habitu rationis dirigatur hæc scientia ad suum finem.

SOLUTIO. Dicimus, quod universalis habitus regens in omnibus Theologicis est fides : quoniam in ea non possumus per principia rationis, sed per ea quæ sunt supra rationem et naturam. Sed notandum, quod fides hic large sumitur, prout complectitur articulos qui sunt de essentia fidei, et antecedentia et consequentia fidem. Antecedens autem fidem dicitur, sicut credere divinam Scripturam veram esse : hoc enim non supposito, non remanet fides articulorum qui per Scripturam traduntur sine principiis rationis. Hoc autem credendo, non habetur distincte fides, sed sub quadam communitate et confuse : distinguitur autem per articulos : et ideo antecedens dicitur. Consequens vero articulos dicitur, sicut fornicationem esse peccatum mortale, et hujusmodi quæ habentur suppositis articulis ratione sequentis fidem, quia consonans rationi. Habitus autem regens in universali scientia secundum aliquid speciale est regens in parte scientiæ : unde in hac doctrina quæ pars Theologiæ est, fides est habitus regens, fides, dico, indistincta, quæ est in credendo veritatem sacre Scripturæ, quantum ad ea quæ in plerisque sacre Scripturæ locis de Angelis sub corporalibus similitudinibus traduntur conformiter nobis. Unde etiam in tradendo hanc doctrinam, habitu Scripturarum regitur, ordinando cælestes essentias in hierarchia et ordine secundum convenientiam similitudinum in Scripturis positarum.

<--- Page Split --->

Ad primum ergo dicimus, quod rationis esse dicitur, quod intelligimus, ita quod per principia rationis illud attinganus. Sic autem non dicuntur ea quae de Angelis hic traduntur, intelligi, sed secundum quod intellectus dividitur contra intelligentiam, quae est de rebus divinis, intellectus vero de creatis spiritibus.

Ad aliud dicendum, quod in ratione illa fides stricte sumitur, prout complecitur tantum articulos.

secunda probat propositum, ibi (n. 2), Etenim neque ipse usquam.

Prima in tres. In prima proponit aucoritatem sumptam de Canonica Jacobi, 1, 17. In secunda manifestat eam, ibi, Sed et omnis Patre moto. In tertia concludit recurrendum esse ad Christum in prosecutione hujus operis, ibi, Ergo Jesum invocantes.

B. DUBIA.

DIVISIO TEXTUS.

His habitis,secundum assignatum subjectum divisionem libri prosequamur.

Dividitur autem in tres partes. Dispositio enim Angelorum potest tradi In hierarchia et ordine dupliciter, aut per communia, aut per propria. Et per propria, aut in se, aut in comparatione ad nos.

In prima ergo parte determinat de hierarchia per communia, usque ad caput vi, ibi, Quanti quidem et quales. In secunda determinat propria eorum in se usque ad caput xv, ibi, Fer age quod reslut. In tertia propria eorum comparatione ad nos.

Prima in duas. In prima determinat communia hierarchiae quantum ad principia earum. In secunda quantum ad ea quae sunt de essentia hierarchiae, et incipit capite ni, ibi, Est quidem hierarchia.

Prima in tres. In prima determinat principium a quo est emanatio donorum quibus perficitur hierarchia. In secunda tradit modum manifestationis ejus, et mipit in secundo capite, ibi, Oportet erqv, (ut aestimo).

Primum capitulum dividitur in duas partes. In prima proponit in quadam auctoritate principium emanationis dono tum spiritualium et omnium aliorum. In

Ad evidentiam autem prime partis Dubium 1. quaeramus, Cum locus ab auctoritate sit infirmissimus, ut dicit Boetius, quare ab auctoritate incipit ?

Item, Quare potius ab hac quam ab Dubium 2. alia ?

Item, In quo differt donum et datum ? Dubium 3. Et videtur, quod datum non possit referri ad naturalia, ut dicit Glossa super locum istum in Canonica Jacobi. Datum enim superadditur alicui praexistenti : sed naturalibus nihil praexistit : ergo, etc.

Item, Quare dicitur datum optimum et Dubium 4. donum perfectum ? Optimum enim est quo nihil melius : quod non est verum de datis naturalibus, cum gratuita eis meliora sint, tamquam eorum perfectiva.

Item, Perficiens non est perfectum, Dubium 5. sicut nec finiens finitum : et ita gratuita ad quae refertur donum, non debent dici perfecta, cum sint perfectiones mentium.

Item, Quid est donum desursum esse ? Dubium 6. Item, Quid est ejus descendere ?

Item, Quaeritur utrum hoc nomen, Dubium 8. Patre, teneatur personaliter, vel essentialiter ? Et videtur, quod non personaliter, quoniam indivisa sunt opera Trinitatis : et ita effundere dona non est tantum personae Patris, sed communiter trium personarum : ergo hoc nomen, Patre, tenebitur essentialiter. Contra : In eadem

<--- Page Split --->

serie locutionis ipse dicit. Jesum paternum lumen, id est a Patre : quod oportet personaliter sumi : et ita hic etiam personaliter sumetur, cum non sumetur æquivoce in conclusione et premissis.

Solutio . 1 . Adprimumdicendum , quodinaliisscientiisauctoritasinnititurrationihumanæ , quæinfirmaest : inTheologicisveroveritatidivinæ , quæfirmissimaest . Estenimlocusnontan - tumabauctoritate , sedabinspirationedivina : etideoabauctoritateincepit , utquasisuprafirmumfundamentumopussuumstabiliret .

eamdem rationem bonitatis reducta ad idem principium.

EXPOSITIO TEXTUS.

<--- Page Split --->

perfectum, id est, omnia gratuita perficientia mentes, desursum est, id est, a superiori natura, descendens, non inæquali nobilitate susceptum, a Patre luminum id est, datore luminosorum donorum.

Sed et omnis. Hic quod dixerat de omnibus donis, manifestat in intellectualibus : quia in his magis videtur egressio eorum a primo, et reductio in ipsum. Dicit ergo : Dictum est donum et datum procederet a Patre luminum, sed et omnis processio manifestationis luminum, id est, luminosorum donorum, quibus fit intellectualis manifestatio, Patre moto, id est, a Patre sic moto : et est una dictio. Oportuit enim propter elegantiam sermonis Græci et inopiam Latini sermonis fieri inusitatas compositiones in transferendo. Ipse dicit moto. Contra : Boetius in libro de Consolatione philosophiae, dicit, « Stabilisque manens, etc. » Dicendum, quod non dicitur motus variatione, sed repræsentatione, sicut dicitur exemplar moveri in exemplata. Unde ipsam rem motam esse, est primam ideam processisse in ideatorum formationem se repræsentantium. Proveniens in nos optime, quoad reductionem in ipsum, ac large, quantum ad egressionem ab ipso : licet enim nos stricte pro nostra capacitate recipiamus, ipse tamen largissime effundit. Ista dico processio sicut proveniens, iterum replet nos restituens ut unifica virtus : non enim sufficit quod proveniat in nos, nisi proveniens repararet nos, faciens participes divinæ bonitatis, et reparatos consummaret, ut participes divinæ potestatis effecti alios reducamus. Et dicitur virtus unifica, quasi unum faciens : quia participatione spiritualis emanationis magis summo uni appropinquantes, in majorem unitatem redigimur. Unde dicitur in libro de Causis, quod quanto intelligentia plures bonitates participat, non tamen magis plures, sed magis una efficitur. Et dicta processio

convertit nos ad unitatem et deificam simplicitatem congregantis Patris, reducens in ipsum ut in finem et exemplar. Et dicitur congregantis Patris : quia in ipso congregamur secundum intellectum et affectum : recedendo enim ab ipso, dispergimur : et quia per spiritualia dona quibus in divinam simplicitatem, prout possibile est, reducimur, dii et participes deorum efficimur, ut idem postmodum dicet.

Deinde probat utrumque per auctoritatem. Etenim, ut ait divinum verbum, ad Rom. xi, 36 1 : ex ipso, scilicet Patre luminum, omnia egrediuntur, et in ipsum omnia reducuntur.

Postea concludit recurrendum esse ad Christum in prosecutione hujus operis, dicens : Ergo, ex quo processio manifestationis venit in nos a Patre luminum, nos invocantes Jesum paternum lumen, id est, a Patre. Joan. 1, 9 : Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum.

Quod est quod verum est. Et hoc dicitur propter immobilem ipsius veritatem. II ad Corinth. 1, 19 : Non fuit in illo Est et Non, sed Est in illo fuit. Vel potest referri ad diversa, ut per ly quod est in illo, manifestetur in propria natura. Exod. 11, 14 : Qui est, misit me, etc. per quod verum, in comparatione ad nos. Ex hoc est quod sequitur, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum (Joan. 1, 9), quantum ad effectum quem operatur in nobis. Et hoc potest intelligi universaliter de illuminatione naturali, vel particulariter de illuminatione per gratiam : et tunc secundum expositionem Augustini, est accommoda distributio, ut sit sensus, omnem hominem qui illuminatur. Jesum dico, per quem accessum habuimus ad Pa-

<--- Page Split --->

trem (ad Rom. v, 2). Patrem dico principale lumen, id est, qui est principale lumen. Sed si Pater est principale lumen, tunc Filius est secundarium, quod est Arianæ perfidiae. Et dicendum, quod sicut Pater dicitur major principali auctoritate, nec tamen Filius dicitur minor, cui ab eo esse donatur : sic Pater dicitur principale lumen, nec tamen filius secundarium. Non enim distinguitur Pater a Filio nisi in relationibus originis, quæ superpositionem in naturalibus non admittunt. Non enim in humanis dicitur filius secundarius homo, et tamen totam naturam humanam a Patre, ut in ipso est, participat. Nos dico invocantes Jesum, respiciemus, (quantum possibile est nobis), in illuminationes, id est, revelationes, sacratissimorum eloquiorum, id est, quæ in sacris Scripturis continentur. Illuminationes dico Patre traditas, id est immissas a Deo Patre per Prophetas, vel a Patribus Prophetis, id est, Theologis, qui genuerunt nos in hac scientia. Et ponitur singulare pro plurali. Et considerabimus, quantum potentes sumus, hierarchias, id est, principatus, caelestium animorum, id est, spirituum, Angelorum scilicet. Hierarchias dico manifestatas nobis ab ipsis, scilicet eloquiis, vel Patribus, symbolice, id est, similitudinibus corporalibus. Symbolum enim dicitur hic similitudo corporalis spiritualia repræsentans, licet quælibet similitudo symbolum possit dici. Et hoc refertur ad acceptionem illuminationis. Et anagogice, id est, sursum ductive, id est, ducendo

nos in superiora per symbola. Et hoc refertur ad reduationem luminis. 'Ava enim Graece dicitur sursum, avw, duco. Et nos invocantes Jesum, respicientes immaterialibus et non trementibus oculis mentis. Sicut enim quorumdam visus corporalis omnino obtunditur lumine solis, ut vespertilionis, et quorumdam visus erigitur aliqualiter ad inspiciendum solem, sed propter debilitatem tremunt oculi, ut visus hominis , quorumdam vero visus confortatur ut videat solem in rota, ut visus herodii : ita etiam visus mentis materialis eorum qui terrenis affectibus et corporeis imaginibus detinentur, omnino retunditur a divina claritate, sed ab his recedens, in intellectualem speculationem immaterialis efficitur, sed adhuc tremens, quia rationis principiis velut de longinquo divina conspicit, sed non tremens efficitur lumine fidei confortatus. Dicit ergo immaterialibus quantum ad intellectum, non trementibus autem quantum ad confortationem intellectus per fidem. Respicientes dico in ipsis hierarchis claritatem divini Patris principalem : quia principium omnis hierarchiae, prout participata in ipsis consideratur : et super principalem, prout in se consideratur propter sui eminentiam, quae claritas manifestat nobis beatissimas hierarchias in symbolis figuratis, id est figuris corporalibus expressis. Nos dico respicientes iterum ex ipsa, scilicet claritate, id est, per ipsam restituimur in simplum, id est, simplicem suum radium, ut prius expositum est.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Etenim neque ipse usquam umquam radius propria singulari unitate deseritur. Ad anagogicam vero et unificam eorum quae provisa sunt contemperantiam, optime et pulchre multiplicatur et provenit, et manet intra se munite in incommutabili similitudine uniformiter fixus, et in se (quantum fas est) respicientes, proportionaliter se eis extendit, et unificat secundum simplicem sui unitatem.

Etenim neque possibile est aliter lucere nobis divinum radium, nisi varietate sacrorum velaminum anagogice circumvelatum, et his quae secundum nos sunt providentia paterna connaturaliter et proprie praeparatum.

Quamquam neque ipsamet umquam intima sua unitate destituitur, sed ad sublimantem et unificantem eorum qui providentia gubernantur contempetionem, dum, uti decet, benigne multiplicatur atque emanat, etiam intus in semetipsa stabiliter manet, immobili identitate unimode firmata, et ad se ut fas est attendentes, pro cujusque capacitate, simplificativa sua unione subrigit, unificatque. Neque enim potest aliter divino-principalis ille radius nobis illucescere, nisi sacrorum varietate operimentorum anagogice obvelatus, nobis quoque paterna providentia connaturaliter ac proprie sit accomodatus.

Propter quod et sanctissimam nostram hierarchiam, perfectissima sacrorum dispositio coelestium hierarchiarum supermundana,imitatione dignam judicans, et dictas immateriales hierarchias materialibus figuris et formalibus compositionibus varificans, tradidit, ut proportionaliter nobis ipsis a sacratissimis formationibus in simplas et non figuratas ascendamus altitudines et similitudines. Quoniam neque est possibile nostro animo ad non materialem illam ascendere coelestium hierarchiarum imitationem et contemplationem, nisi ea quae secundum ipsum est materiali manuductione utatur.

Quapropter primitiva illa rituum sacrorum institutio, sanctissimam nostram hierarchiam supermundana celestium hierarchiarum imitatione diguam censens, praedictas immateriales hierarchias, materialibus figuris et formativis compositionibus variegando transcripsit, ut pro nostra cum illis proportione, a sacratissimis fictionibus ad simplices figurarum expertes anagogas et similitudines evehamur; quandoquidem fieri non possit, ut mens nostra ad immaterialem illam coelestium hierarchiarum imitationem ac contemplationem intendatur, nisi e propinquo, materiali usa fuerit manuductione :

<--- Page Split --->

tiplicari, et tamen non deseri propria unitate : ergo dicit duo contraria et incomposibilia.

Dixerat in praecedentibus, quod radius procedens nos reducit in simplicem unitatem a qua progreditur, et quod hoc fit proportionaliter et connaturaliter nobis. Quae duo manifestat in parte ista. Unde dividitur in partes duas.

In prima manifestat primum. In secunda secundum. Secunda, ibi, Etenim neque possibile.

Prima in tres. In prima dicit, quod radius procedens in sua simplicitate in se permanet. Secundo, quod in recipientibus multiplicatur, ibi, Ad anagogicam vero. Tertio, quod recipientia in unitatem, quantum possibile est, reducit, ibi, Et in se quantum fas est.

DUBIA.

Hic quince queruntur. Primo de veritate eorum quae in littera dicuntur. Secundo, utrum radius de quo loquitur, propria unitate deseratur. Tertio, utrum in recipientibus multiplicari possit. Quarto, qualiter radius iste percipiatur a rebus. Quinto, de contemperantia quam radius facere dicitur in Littera.

Dubium 1. Circa primum sic proceditur. Videtur enim,

SOLUTIO. Dicimus quod unitas istius radii est unitas analogiae. Quae autem sic unum sunt, perfecta ratio invenitur in uno, in aliis autem invenitur aliquid rationis ad illud tertium secundum com-parationem ad aliquem actum vel finem, sicut in medico est perfecta ratio medicinæ, in instrumentis autem et vetula est aliquid rationis, secundum quod ordinantur ad actum medici. Similiter dicimus, quod radius iste est idea divina repraesentans se in ideatis. Unde ideata simpliciter quidem plura sunt re, sed

<--- Page Split --->

uniuntur in quadam ratione analogiæ ad ideam quæ simpliciter una est subjecto et re, licet sit ibi aliqua pluralitas rationis respectu diversorum ideatorum, quorum quodlibet habet rationem illi propriam, quæ tamen non simpliciter pluralitas est in idea prima.

Ad primum ergo dicendum, quod aliquod unum multiplicari simpliciter secundum rem, et permanere in unitate rationis analogiæ non sunt contraria : essent tamen contraria si utrumque realiter acciperetur.

Ad secundum, quod radius ille est increata idea exercens se in ideata, habens quidem simpliciter multitudinem in ideatis, sed secundum quid unitatem, manente simplici unitate in idea.

Ad tertium dicendum, quod non dicitur aliquid manare a Deo formaliter ut ens de essentia ejus, sed tantum exemplariter. Unde exemplum de lumine solis non est simile quoad hoc: eo quod lux diffusa formaliter exit ab ipso sole : quod non est hic. Quantum autem ad hoc est simile, quod sicut ibi fit multiplicatio, et hic. Alii tamen dicunt, quod lux manat de essentia solis, incipiens distare ab essentia secundum quod exit ab ipso.

Ad quartum dicendum, quod ea quæ sunt a Deo, non sunt unum cum ipso secundum formam dantem esse, sed sunt unum sicut exemplar cum exemplato : exemplar autem, licet sit unum in substantia, est tamen plurium exemplar secundum rationes plures.

1. 1. 1. 1. 1. 1. 1. 2. 2. 2. 2. 2. 2. 2. CIRCA secundum sic proceditur. Videtur enim,

ergo videtur, quod nec etiam respectu principii unius quod sit causa, radius unitatur.

SOLUTIO. Per ea quæ dicta sunt, patet quomodo radius sit unus. Unde

Ad primum dicendum, quod ea quæ sunt in mundo, nullo illorum trium modorum sunt unum, sed sunt unum proportione ad unum principium quod diversimode ab eis participatur.

Ad secundum dicendum, quod Philosophus non intendit resolvere in principia essendi proportionata rebus : reducuntur tamen omnia in unum principium non proportionatum, scilicet primum principium.

Ad tertium dicendum, quod licet creaturæ non procedant a primo secundum formam quæ est quo est res id quod est, sicut ignis ab igne, et sicut est processio Filii et Spiritus sancti naturaliter procedentium a Patre, exeunt tamen ab ipso secundum unam formam idealem.

Ad quartum dicendum, quod licet in primo sint propriæ rationes rerum distinctæ secundum rationem, hoc tamen non facit multitudinem simpliciter, sed quamdam pluralitatem rationis ex respectu ad diversa ideata : substantialiter autem idea manet simpliciter una.

<--- Page Split --->

Dublum 3. CIRCA tertium sic proceditur. Videtur enim

SOLUTIO. De hac multiplicatione male sentiebat Aristoteles et sequaces ejus : dixit enim, quod a primæ propter simplicem sui unitatem non procedit nisi unum, quod est intelligentia prima : et in illa incidit compositio aliqua per recessum a primo uno : et ex illa et primo causantur duo, unum formaliter, scilicet intelligentia inferior, et alterum secundum id quod habet de potentia, scilicet coelum quod movetur ab ipsa, et sic donec deveniatur ad ultimam intelligentiam et ultimum orbem : et sic causant varietatem generabilium et corruptibilium ex diverso situ orbium. Sed hoc infidele est. Unde et Rabi Moyses hanc viam reprobat, eo quod non est necessarium unum ab uno esse, nisi excat per necessitatem naturae ab ipso. Res autem

exeunt a primo non per necessitatem naturae, sed libertate voluntatis. Unde sicut artifex producit diversa in forma propter diversas rationes figurarum quas habet apud se : ita etiam cum apud Deum sint diversae species rerum, producuntur ab ipso ex ordine sapientiae diversa in forma : et non solum producit formam sicut artifex, sed totam rem. Unde ipsum immediate est agens multitudinem in materia et forma ex ordine sua sapientiae.

Ad primum ergo est dicendum, quod ab uno non est nisi unum, secundum necessitatem naturae.

Ad secundum dicendum, quod non ens non est causa pluralitatis, sed Deus per ordinem sua sapientiae.

Ad tertium dicendum, quod forma multiplicantur materia et differentiis existentes multa in actu : sed in Deo non est multitudo formarum in proprio actu existentium, sic enim esset multitudo essentialis in Deo : sed sunt in ipso in potentia non materiali, sed efficientis.

CIRCA quartum sic proceditur. Videtur Dublum enim

<--- Page Split --->

Ad oppositum. Per emissionem istius radii acquiruntur perfectiones naturales et superadditae rebus. Si igitur participaretur a Deo nullo alio agente, cessaret omnis actio naturae et propositi : quod est falsum, cum videamus unamquamque rem propriam perfectionem determinata actione et virtute propriae naturae acquirere.

SOLUTIO. Dicimus, quod sicut habetur ex prima propositione libri de Causis, causae primae operantur cum secundis. Sic itaque eorum est operatio una : alioquin non terminarentur ad effectum unum, ita tamen quod causa prima dat esse et operari, et principalius operatur in causatum quam causa secunda. Sic ergo concedimus, quod praedictus radius participatur agentibus causis secundis, scilicet natura et proposito, in quibus Deus agit eamdem actionem quam agunt natura et propositum.

Ad primum ergo dicendum, quod licet de perfectione Dei sit posse agere non agente alio, tamen de perfectione causati est ut propria virtute et actione non detituatur : ipse autem nulli negat perfectionem cujus est capax.

Ad secundum dicendum, quod agere per alium, ita quod ejus vicem exerceat ipso non operante, indigentiae est : sed operari in alio operante immediatius et sufficientius dando illi esse et operari, perfectionis est.

Ad tertium dicendum, quod quaedam agunt causando, et quaedam disponendo, et hoc est secundum diversitatem forma qua producuntur : forma enim quae ordinatur ad actum naturae, potest produci virtute naturae causantis, sicut sunt formin naturales. Et eadem ratio est de formin artificialibus. Sed forma quae ordinutur ad aliquid infinitum, sicut gratia gratum faciens quae promeretur ipsum Deum, non potest causari aliqua virtute creata, sed per seipsum Deus eam infundit, altero non causante disponente : in talibus enim sola praeparatio in nobis est.

Et quod objicitur, quod duae causae non sunt ejusdem, verum est in eodem ordine, scilicet quarum utraque essentialis in una ratione causalitatis : nihil tamen prohibet saepe esse plures, ut dictum est.

Et quod iterum objicit, quod nihil disponit ad infinitum, verum est ut adaequetur ei : disponere tamen potest ut appropinquet secundum quod potest.

QUINTO quaerirur, utrum omnia conDebitum 5. temperantiam habeant ad invicem, sicut dicit in Littera ? Et videtur, quod non.

SOLUTIO. Dicimus, quod ista contemiperantia est in ordinatione universi, quam comparat Philosophus in XI primae philosophiae ordini exercitus ; sicut enim totus exercitus ordinatur ad bonum ducis, quod est victoria, existente quodam ordine in partibus exercitus, quo quidem subserviendo aliis, consequuntur communem finem proportionaliter sibi : ita etiam in universo omnia communiter sunt ordinata ad communicandam divinam bonitatam, proportionaliter tamen : quaedam enim immediate consequuntur divinum esse, scilicet perpetuitatem sine motu, ut Angeli : quaedam vero cum motu ut corpora superiora : quia totum quod debetur de esse, actu simul habere non possunt : unde adipiscuntur quamdam perpetuitatem ex conditione suae naturae, renovando se in diversis situa-

<--- Page Split --->

tionibus per motum, quas simul habere non possunt: quaedam vero una, et quaedam pluribus operationibus vel motibus, secundum quod sunt remota vel propinqua fini : quaedam vero, ut generalbia et corruptibilia, quia non possunt manere perpetuo eadem numero, nituntur per nationem vel generationem, saltem in specie perpetuum esse participare, licet in potestate Dei sit imponere finem quando vult. Talis igitur ordinatio earum ad unum finem et ad invicem, secundum quod juvant se in consequendo linem, dicitur hic contemperantia.

Ad primum ergo dicendum, quod licet sint res in diversis ordinibus specialibus, proportionaliter tamen sibi conveniunt in ordine ad unum finem.

Ad secundum dicendum, quod licet contraria non contemperentur sibi speciali contemperantia, juvant tamen se in adipiscendo communem finem, cum contrarium non possit speciem conservare, nisi agendo in alterum contrarium : et ita contemperantur.

Ad tertium dicendum, quod quilibet sonus contemperatur alicui de universitate sonorum, licet alicui sonorum non contemperetur : et ita in universi partibus est, adeo etiam quod nec malum incontemperatum omnino remanet.

EXPOSITIO TEXTUS.

Littera sic legatur. Diximus, quod ex divina revelatione restituimur in suum simplum radium. Etenim, id est, quia, neque ipse radius, id est, divina idea exercens se in ideata usquam, id est, in ulla creatura, umquam, id est, in ullo tempore, deseritur propria singulari unitate, id est, per excellentiam sibi soli convenientem, manente simplici unitate in idea, proportionis vero unitate in ideatis, quae est propria unitas radii : et multiplicatur quantum ad eductionem ideatorum, et provenit respectu egressionis a principio, optime, id est, ordine ad finem, et pulchre per assimilationem ad ideam. Multiplicatur dico ad contemperantiam, id est, ordinem rerum ad unum finem constituendum, eorum quae provisa sunt, id est, rerum omnium quae divina cura providentur et reguntur. Contemperantiam dico anagogicam, quia per eam res referuntur in primum principium ut in ultimum finem, et unificam, quia in ea uniuntur res proportionis unitate : et manet fixus uniormiter, id est, incommutabiliter. Fixus dico in incommutabili similitudine : quia incommutabiliter unitur in assimilando ideam, munite intra se, id est, munitus : quia rerum multitudo ejus unitatem non propellit : et ipse radius extendit et unificat proportionaliter eis, id est, in superna tendere facit, dans unitatem secundum eorum capacitatem. Unificat dico res in se, id est, in radium, scilicet in quos provenit, quantum fas est, id est, possibile, respicientes, Unificat dico secundum simplicem sui unitatem, quam servat : alioquin unificare non posset 1.

<--- Page Split --->

Visibiles quidem formas invisibilis pulchritudinis imagines arbitrans, et sensibiles suavitates figuras invisibilis distributionis, et immaterialis luculentiae imaginem materialia lumina, et secundum intellectum contemplativae plenitudinis discursas sacras disciplinas, et adunati ad divina et ordinati habitus earum quae hic sunt dispositionum ordines, et Jesu participationis ipsam divinissimae Eucharistiae assumptionem, et quaecumque alia cœelestibus quidem essentiiis supermundane, nobis vero symbolice tradita sunt. Propter hanc ergo nostram conrationabilem theosim misericors perfectionis principium, et cœelestes hierarchias nobis manifestans, et comministram earum perficiens nostram hierarchiam ad virtutem nostram, similitudine deiformis earum sanctificationis, sensibilibus imaginibus supercelestes descripsit intellectus in sacro scriptis eloquiorum compositionibus, ut nos perduceret per sensibilia in intellectualia, et ex sacris figuratis symbolis in simplas cœelestium hierarchiarum summitates.

Cogitando scilicet, apparentes has pulchritudines, arcanorum esse decorum effigies; ac sensiles odorum suavitates, expressas esse figuras spiritalis dispensationis, et immaterialis illustrationis speciem prae se ferre lumina materiata : uti et contemplativa secundum mentem saturitatis sacras illas diffusas disciplinas; et divinis consonae atque ordinatae affectionis, eorum qui hic sunt ordinum gradus : ac Jesu participationis, divinissimae eucharistiae communionem : et quaecumque alia cœelestibus quidem naturis supermundialiter, nobis vero symbolice tradita sunt. Hujus igitur nobis proportionatae deificationis ergo, benigna initiatio primitiva, cum cœelestes hierarchias nobis exhibendo, tum nostram hierarchiam ad captum nostrum, deiformis illarum sacerdotii assimilatione, coadjutricem earumdem initiando, super cœelestes illas mentes sensibilus imaginibus, in sacroscrip turisticis eloquiorum compositionibus descripsit, ut nos per sensibilia ad spiritualia adduceret, nec non ex effectis sancte symbolis ad simplices cœelestium apices hierarchiarum.

<--- Page Split --->

stantur coelestia instructione, et sic manifestantur per lectiones : aut representatione, et hoc dupliciter, quia vel reprasentatur nobis spiritualis suavitas, et hoc per thurificationem : vel ipsa dona spiritualia ex quibus est illa suavitas, et hoc dupliciter, vel prout participata, et sic in imaginibus, ut aurum significat splendorem sapientiae, et sic de aliis quae ponuntur in templo : vel secundum emanationem luminosam horum donorum, et sic per luminaria : et sic habes quatuor in cultu. Sacramenta autem aut representant participationem beatitudinis, et sic Eucharistia : vel dispositionem participantium, et sic est Ordo.

Hic manifestat quod dixerat in sacramentis, et ponit exemplum in cultu et sacramentis. De pertinentibus ad cultum quatuor ponit exempla, scilicet de imaginibus, de thurificatione, de luminaribus, de lectionibus quae leguntur in Ecclesia. In duobus autem sacramentis ponit exempla, scilicet in Ordine et Eucharistia.

Sed quaeritur, quare non ponit exemplum in aliis pertinentibus ad cultum, scilicet in genuflexione, et prostratione, et in aliis sacramentis? Item quaeritur de numero eorum quae hic ponuntur.

Dicendum, quod prostratio representat defectum nostrum, ex eo quod ex nihilo sumus : unde ex toto prosternimur, et surgendo ostendimus nos ab alio ad esse erectos : unde debetur Creatori secundum Damascenum. Genuflexio autem repraesentat defectum peccati : unde non ex toto prosternimur, quia per peccatum non cecidimus a naturalibus, sed a gratuitis : unde debetur Redemptori, Similiter omnia alia sacramenta praeter haec duo sunt principia bene ordinantia contra defectum ex peccato. Haec autem est intentio de repraesentantibus participationem beatitudinis : et ideo numerus eorum potest sic accipi. Aut enim manife-

EXPOSITIO TEXTUS.

Redeamus ad Litteram. Perfectissima dispositio tradidit, dico, arbitrans visibiles formas, id est, figuras positas in templis, imagines, id est, repraesentationes invisibilis pulchritudinis: et arbitrans sensibiles suavitates per odorem in thurificatione, figuras, id est, similitudines, invisibilis distributionis, id est, suavitatis in distributione invisibilium donorum. Et arbitrans materialia lumina imaginem, id est, similitudinem, immaterialis luctulentiae, id est, illuminationis : et arbitrans sacras decursas disciplinas, id est, lectiones quae leguntur, quibus sacras discimus similitudines, contemplative plenitudinis secundum intellectum, id est, contemplative sapientiae, qua intellectus Angelorum repletur a Deo. Et dicuntur

<--- Page Split --->

omnes disciplinae decursae sive discursae generaliter, propter discursum principiorum in conclusiones. Specialiter autem Theologia, quia discurrit per multa exempla imperfecte divina repraesentantia, et quia discurrit ab exterioribus dispositionibus comparando eas interioribus, sicut dicitur fuisse frigus ad repraesentandum frigus in corde Petri. Et arbitrans ordines earum dispositionum quae sunt hic, id est, in Ecclesia, quia alii super alios disponuntur, similitudines, habitus, id est, habitudines spiritualium, ordinati et adunati ad divina, id est, quo ordinantur ad invicem, et uniuntur in ordinatione ad Deum. Et arbitrans assumptionem divinissimae Eucharistiae, similitudinem participationis Jesu, qua participatur in patria, et quaecumque alia sunt tradita caelestibus essentis supernumdane, id est, modo qui supra nos est, vero, id est, sed, nobis sunt tradita symbolice, id est, corporalibus figuris.

Ergo misericors, Deus, principium omnis perfectionis propter hanc theosim, id est, propositionem nostram, coronianalem, id est, propter hanc dispositionem manifestandi spiritualia corrationabiliter nobis. Misericors, dico, descripsit in sacroscriptis eloquiorum compositionibus, id est, compositionibus corporalibus scri-

ptis in sacra Scriptura, caelestes intellectus, id est, Angelos. Descripsit, dico, ad virtutem nostram, id est, proportionaliter nobis, similitudinem sanctificationis eorum deiformis, scilicet sensibilibus imaginibus, id est, descripsit Angelos figuris sensibilibus, quae sunt similitudo Angelorum deiformium, hoc est, Deo similium sanctificatorum a Deo. Descripsit, dico, et manifestans nobis caelestes, id est, angelicas, hierarchias, et perficiens, hac manifestatione, nostram hierarchiam, id est, ecclesiasticam, comministram earum, scilicet coelestium hierarchiarum. Et dicitur comministra, non quod occupetur circa eadem ministeria numero, sed propter ordinem ad eumdem finem, cui tamen quia illa propinquius inhaeret, ideo nostra dicitur comministrare sibi. Descripsit, dico, quatenus reduceret nos in intellectualia per sensibilia et ex symbolis id est, similitudinibus, sacris figuratis, id est, sacrorum figuris expressis, in simplas, id est, simplices summitates caelestium hierarchiarum. Summitas est id quod excellit in re : unde summitates hic dicit superiores Angelos in quolibet ordine, et superiorem ordinem in una hierarchia, et superiorem hierarchiam inter omnes. Et ad ultimum ipsum principium omnium hierarchiarum.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Quoniam pulchre divina et coelestia etiam per dissimilia symbola manifestantur.

Quod apte res divina atque coelestes dissimilibus etiam signis explicentur.

SYNOPSIS CAPITIS.

I. Facit operis hujus distributionem.

II. Monet, figuras illas, quibus res coelestes ac spiritales describuntur, rebus ipsis esse dissimiles : et simul objectioni occurrit, ac rationem reddit, cur magis expediebat res istas coelestes rerum ignobiliorum formis delineari, quam nobiliorum.

III. Ostendit duplicem esse sacre descriptionia modum, unum scilicet, per similes; alterum, per dissimiles figuras : uti etiam de Deo quadam per affirmationes, et quadam per negationes praedicari : et negationes ait affirmationibus praestare, et absonas similitudines ad mentem nostram erigerudam esse aptiores.

IV. Tradit, ex rebus omnibus aliquid boni colligi posse, et simul explicat, quomodo passiones irae, concupiscentiae, et res similes intelligendae sint, quando Angelis attribuuntur.

V. Ostendit quomodo etiam ipsemet Deus in Scripturis aliquando a summis, aliquando a mediis, aliquando etiam a rebus infinis denominetur.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Oportet ergo (ut aestimo) primum exponere quam quidem esse speculationem omnis hierarchiae aestimemus, et quid ipsius unaquaeque divinis pro-

Mea utique sententia, primum quidem exponendum, quem omnis hierarchiae scopum esse censeamus, quidque suis quaelibet divinis contemplatoribus

<--- Page Split --->

fuit laudatoribus. Deinde cœelestes hierrarchias laudare secundum ipsarum in eloquiis manifestationem. Consequentibusque his dicere qualibus divinis formationibus cœelestes figurant ordines eloquiorum sacrae descriptiones, et ad qualem oportet ascendere per formas veritatem.

prosit : deinde vero cœelestes hierarchia celebrandae, secundum earumdem mysticam in Oraculis explanationem : postea denique dicendum, quibus formis sacris cœelestes istos ordines eloquiorum sacrae delineent descriptiones, nec non ad qualem adduci deceat per formas istas simplicitatem,

DIVISIOETEXPOSITIOTEXTUS .

Oportet ergo, ut æstimo, etc.

In præcedentii capitulo determinavit de principio a quo est hierarchia, in isto vero determinat de principio quo nobis traditur, scilicet sacra Scriptura, ostendens qualiter ipsam congrue manifestet, scilicet corporalibus figuris ducentibus in spiritualia : et hoc patet per titulum, qui talis est : Quoniam pulchre, id est, decenter, nobis divina et cælestia etiam per symbola corporalia dissimilia eis manifestantur.

Dividitur autem hoc capitulum in tres partes. In prima ponit divisionem totius operis, ut ostendat quid de hierarchia determinandum sit. In secunda ostendit qualiter Scriptura describens hierarchiam per corporalia ducat in spiritualia, ibi, Ut non et nos. In tertia epilogat, ibi, Tanta quidem a nobis.

Littera sic legatur : Ergo ex quo cœelestes hierarchiae manifestantur nobis per

symbola in Scripturis ad nostram perfeetionem, oportet, ut æstimo, id est, sicut certe scio. Et est modus loquendi sacrae Scripturae, ut ad Rom. VIII, 18 : Existimo quod non sunt condigna, etc. Oportet, dico, primum exponere quam æstimemus, id est, sciamus esse speculationem, id est, diffinitionem, omnis hierarchia, id est, communem omni hierarchiae, angelicae et humanae. Et dicit diffinitionem speculationem, quia complectitur terminos rei per quos necesse est rem speculari : et hoc in tertio, quarto et quinto capitulis. Et est illa pars in qua agit de communibus hierarchiae, et qua sunt in ejus essentia. Et oportet exponere quid ipsius, id est, de numero earum, unaquæque profuit divinis laudatoribus, id est, illuminationibus hierarchicis Deum laudantibus, id est, quam utilitatem consequatur quis ex eo quod est in quocumque ordine hierarchiae. Et deinde oportet laudare, id est, laudando exponere. Finis enim hujus operis est non solum ut sciamus, sed etiam devote contemplemur : et ideo cum laude divina debent exponi et admiratione. Laudare, dico, cælestes hierarchias, id est, angelicas per propria earum, secundum manifestationes earum in eloquiis, id est, sicut manifestantur in sacra Scriptura : et hoc a sexto capitulo usque ad decimum quintum : et est illa pars in qua tradentur propria earum in se, que, id est, et oportet dicere consequentibus his, id est, in parte libri qua consequitur dictas, scilicet in decimo quinto capitulo, ubi determinantur pro-

<--- Page Split --->

pria earum in comparatione ad nos, qualibus divinis formationibus, id est, figuris divinitus traditis, sacra descriptiones eloquiorum, id est, sacra Scripturae, figurant caelestes ordines, scilicet Angelorum, id est, in figuris tradunt. Et opor-

tet dicere ad qualem veritatem oportet ascendere per formas, id est, figuras traditas : non enim traduntur ut in eis sistamus, sicut consequenter ostenditur, sed ut per haec in spiritualia•proportionaliter nobis manuducamur.

2

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Ut non et nos eodem modo multis immunde aestimemus coelestes et deiformes animos, multipedes esse quosdam, et multorum vultuum, et ad boum pecudalitatem 1, aut leonum bestialem imaginationem formatos, et ad aquilarum curvo rostro speciem, aut ad volatilium tripartitam alarum commotionem effiguratos 2, et rotas quasdam igneas super coelum imaginemur, et thronos materiales divinitati ad recubitum necessarios 3, et equos quosdam multicolores, et armiferos archistrategos 4, et quaecumque alia ex eloquiis nobis sacre et formabiliter in varietate manifestativorum symbolorum tradita sunt 5. Etenim valde artificiali-

Ne et nos, more vulgi, sacrilege opinemur, coelestes illas ac deiformes intelligentias, multipedes quasdam esse ac multiformes, nec non ad boum pecuinam, ferinamve leonum naturam efformatas, et ad aquilarum curvi rostri speciem, vel ad volucrum hirsutam plumescentiam effictas, rotasque aliquas ignitas supra coelum imaginemur, ac sedes materiatas, Deo deorum ad discumbendum accomodatas, et quosdam equos multicolores, hastatosque duces exercitus, et quaecumque alia nobis ab eloquiis fictione quadam sacra, explanatoriorum varietate signorum sunt transcripta. Enimvero palam theologia poeticis sancte fictionibus, in ca-

<--- Page Split --->

ter Theologia sacris poeticis formationibus in non figuratis intellectibus usa est, nostrum (ut dictum est) animum revelans, et ipsi propria et connaturali reductione providens, et ad ipsum reformans anagogicas sanctas Scripturas.

rentibus figura mentibus usa est, ad nostrum, uti dictum est, intellectum attendendo, nec non propriam ipsi et connaturalem ad superna transitum providendo, et ad eumdem accomodate sacras Scripturas anagogicas effigiando.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Ut non et nos, etc.

Hic incipit ostendere modum quo sacra Scriptura utitur in traditione cœelestium hierarchiarum. In prima dicit, quod sacra Scriptura utitur in descriptione cœelestium hierarchiarum symbolis, non ut in eis sistamus. In secunda ponit objectiones quorumdam in contrarium, ibi, Si cui. In tertia determinat, ibi, Sed veritatis.

Littera sic legatur : Diximus, quod dicendum est ad qualem veritatem oportet nos ascendere per formas : et hoc ideo, ut non et nos eodem modo immunde, id est, erronee : sumitur enim hic pro immunditia intellectus, scilicet erroribus et ignorantiis, scilicet quando se vilioribus occupat quam sinit sua perfectio. Eodem modo dico multis, id est, sicut multi errant, ut haeretici et Philosophi, sicut Platonici, qui ponebant calodæmones et cacodæmones esse animalia aerea. Et inde Apuleius dixit : « Angeli sive dæmones

« sunt natura animalia, corpore aerea, « loco cœelestia, tempore perpetua. » Æstimemus cœelestes et deiformis animos, id est, intellectus Deo similes, scilicet Angelos. Et dicuntur Angeli animi sive intellectus : quia intellectus est eorum essentia. Æstimemus dico quosdam eorum esse multipedes et multorum vultuum : quod oporteret si per figuras traditas in spiritualem intelligentiam non ascenderemus, cum in Scripturis Angeli sic describantur. Ezech. 1, 6, dicitur : Quatuor facies uni, et quatuor pennæ uni. Et ne æstimemus eos formatos ad peculalitatem boum, sicut dicitur Ezechiel. 1, 6 et x, 7 et seq., quod similitudo quarti, scilicet bovis est similitudo Cherub. Et ad bestialem imaginationem, id est, similitudinem leonum, et ad speciem aquilarum curvo rostro. Et ponit hujusmodi descriptiones, ut derisibilior videatur error sic ponentium. Aut ne æstimemus effiguratos ad tripartitam commotionem alarum volatilium, sicut Isa. vi, 2, dicitur : Seraphin stabant, etc. Et ne imaginemur quasdam rotas igneas super cælum : Daniel vn, 9 : Rotæ ejus ignis accensus. Et ne imaginemur thronos materiales, id est, ligneos vel similes, necessarios divinitati ad recubitum : Dan. vn, 9 : Throni positi sunt, etc. Et ne imaginemur quosdam equos multicolores, id est, multorum colorum : Zacha. 1, 8 : Ecce vir ascendens equum rufum... et post eum equi varii et albi. Et ne imaginemur Angelos esse archistrategos, id est, principes equitum, armigeros, id est, arma portantes : Josue, v, 13 et 14 : Vidit vi-

<--- Page Split --->

rum stantem contra se, evaginatum tenentem gladium, perrexitque ad eum, et ait : Noster es, an adversariorum ? Qui respondit : Nequaquam : sed sum respondit princeps exercitus Domini 1 . Et ne accipiamus quæcumque alia tradita sunt nobis ex eloquiis, id est, sacra Scriptura, sacre et formabiliter, id est, figuris, in varietate, id est, diversitate, symbolorum manifestativorum, id est, manifestantium spiritualia.

Etenim valde. Ostenso, quod inconveniens esset sistere in symbolis sacrae Scripturae, ostendit quod Scriptura utitur eis conformando se nobis : et sic potest dividi contra primam. Construe : Non est imaginandum sic esse ut Scriptura figuris describit. Etenim, id est, quia Theologia, id est, sermo de divinis, id est, sacra Scriptura valde artificialiter id est, congrue usa est in intellectualibus non figuratis, id est, Angelis carentibus figuris, sacris formationibus, id est, figurationibus poeticis. Poeta enim, ut dicit Alpharabius in Divisione scientiarum, praevenit intellectum et rationem quibusdam figmentis. Sed talibus utitur sacra Scriptura, sacre, id est, ut per haec in sacra deducat. Usa est dico revelans nostrum animum, id est, aperiens velamen auferendo nostro intellectui reductione in spiritualia quae est per sensibilia, propria, ipsi respectu Angeli, et comaeturali et reformans ad ipsum, id est, capacitati suae, sanctas Scripturas anagogicas, id est, sursum ductivas ex sensibilibus formis.

CIRCA partem istam occurrunt tria dubia. Primo, utrum sit necessarium nobis describi spiritualia per sensibilia. Secundo, utrum sint describenda per corporalia nobiliora vel ignobiliora. Tertio, utrum cognitio spiritualium per corporalia valde optime et artificialiter fiat.

CIRCA primum sic proceditur. Dubium 1. Videtur enim, quod non oporteat nos duci in cognitionem' Angelorum per corporalem similitudinem. Intellectus enim noster intelligit abstrahendo : quae igitur abstracta sunt, secundum se possunt optime intelligi : Angeli sunt tales : ergo ad eos intelligendos non indigemus corporalibus figuris.

1 Cf. II Machab. x, 29 et 30 : Sed, cum vehemens pugna esset, apparuerunt adversariis de colo viri quinque in equis, fraenis aureis decorviducatum Judaeis præstantes. Ex quibus duo Maæum medium habentes, armis suis circumsep-

<--- Page Split --->

ctus noster et Angeli sint quaedam spiritualia lumina, possunt conjungi sine medio.

Contra :

1 . Secundum Philosophum intellectus noster nihil est habens eorum quae intelligit ante intelligere : sed non potest species eorum quae intelligit accipere nisi a phantasmate : ergo oportet quod per phantasma quod est rerum corporalium, ducatur in intellectum quorumcumque.

Solutio . Dicimus , quodadhocquodintellectusnosterintelligat , oportetquodinformeturspeciereiquædebetintelligi . UndeetapudPhilosophosdiciturinfor - matiointellectusincognoscendoincom - plexa . Asubstantiisautemspiritualibusnonpotestacciperealiquamspeciemquainformetur , quæfaciatphantasiamsub - stantiæcjus . Undecumnonpossit . sinephantasmatesecundumconditionemhu - jusvitæintelligerenisieaquæsuntpercssentiaminipso , utDeum , e t s e , o p o r - tetincjuscognitionemdevenirepereffe - c t u m , utpermotum , etpersymbolaquæsibifaciantphantasiam : etconcedimusrationesadhoc .

spirituale corporali simpliciter sit potentius, lumen tamen corporale simpliciter activum est, et ideo potest se multiplicare usque ad aliud lumen. Intellectus autem noster, quo distinctam cognitionem de re accipimus, receptivus tantum est, et ideo indiget recipere per aliquas species : et sic patet solutio.

CIRCA secundum sic proceditur.

Ad primum autem dicendum, quod est quaedam abstractio secundum distincivam rationem, secundum quod mathematica sunt abstracta ratione tantum, spirituales autem substantiae secundum esse et rationem. Et est alia abstractio qua indiget intellectus in conditione cujuscumque, et haec est universalis a particulari, abstrahit enim universalem lineam ab hac linea, et angulum ab hoc angulo.

Ad secundum dicendum est, quod cognitio non fit per assimilationem quae est in participando easdem qualitates, qualis est inter intellectum nostrum et Angelos, sed per illam quae consistit in informatione per speciem acceptam a re.

Ad tertium dicendum, quod licet lumen

Ad oppositum :

Intellectus noster nihil intelligit sine continuo et tempore, ut dicit Philosophus. Unde si simplicitatem alicujus spiritualis substantiae debeat accipere, assimilat puncto quod in continuo accipit, cum tamen simplicitas spiritualis substantiae non sit simplicitas puncti. Hujusmodi autem sunt corporalia. Ergo per ea optime intelligit.

Solutio . Dicimus , quodAngelisecun - dumsuamsubstantiammagisrepræsen - tanturetmeliuscognoscunturinreno - biliori , quaminreignobiliori : quantumveroadeorumofficia , qualitermaximetraditureorumcognitioinsacraScriptu - r a , meliuscognosciturpervilioramate - rialiasecundumproportionemadactus

<--- Page Split --->

proprios. Vel dicendum, quod licet secundum repræsentationem melius cognoscantur per nobiliora, tamen secundum utilitatem cognoscentium melius cognoscuntur per ignobiliora, de quibus non possumus æstimare, quod sint Angeli in rei veritate, sicut possemus de nobilioribus : et ideo in hoc occasio errandi tollitur. Prima tamen solutio melior. Per hoc patet solutio ad objecta.

Dubium 3.

Circa tertium sic proceditur.

Solutio . Dicimus , quodcognitiopot - estdicimagiscongruaautcertaduplici - t e r , , autsecundumconditionemcogniti , velcognoscentis . Cognitioergoperin - tellectualiaestmagiscongruasecundumnaturamipsorumcognoscibilium . Secun - dumautemnostramnaturam , quisumus

cognoscentes, minus : magis enim nobis est cognata cognitio sensibilium. Unde dicit Philosophus, quod « intellectus noster se habet ad manifestissima naturae, id est, secundum naturam, sicut oculus vespertilionis ad lumen solis. » Si tamen sensibilium perfectam cognitionem habere velimus, oportet accipere per intelligibilia, resolvendo substantias sensibiles in principia prima substantiae, quae secundum quod hujusmodi non sensibilia sunt.

Ad primum ergo dicimus, quod ea quae secundum suam essentiam sunt in anima, optime cognoscuntur per se secundum eorum naturam, sed non secundum quod competit nobis.

Ad secundum dicendum, quod ipse loquitur de cognitione incomplexorum, quae accipitur per species sensibiles, ex quibus etiam accipiuntur prima principia quae per terminos cognoscuntur, per quae etiam conclusiones fiunt notae.

Ad tertium dicendum est, quod cognitio animæ dicitur certior et prior in quantum est principium corporis talis : unde et ibi subinfertur : « videtur enim esse principium quoddam animalium : » sed tamen ipse intellectus se intelligit sicut et alia, ut dicit Philosophus, id est, per speciem suam quam accipit in speciebus rerum, quæ sunt apud ipsum, participantibus speciem ejus prout intelligibiles factæ sunt. Unde secundum nos ejus cognitio est minus certa sensibilibus licet in se magis.

Ad quartum dicendum, quod in quantum dissimilia sunt, non manifestantur, sed in quantum habent similitudinem proportionaliter ad spiritualia in respectu ad proprios actus. Et ideo Dionysius dicit, quod « cognoscuntur in dissimilitudine simili. »

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Si autem cui videtur sacras quidem recipi compositiones tamquam simpli- cium in seipsis, ignotorumque nobis et incontemplabilium subsistentium, in- convenientes vero aestimat sanctorum intellectuum in eloquiis sacras descrip- tiones, et omne sic dicere durum, hoc angelicorum nominum theatrum, et debuisse ait Theologos ad corpoream facturam universaliter incorporabilium venientes propriis ea, et quantum pos- sibile, cognatis et formare et manifesta- re figurationibus ex apud nos pretiosis- simis et immaterialibus quoquo modo et supereminentibus essentiiis, et non cœelestibus et deiformibus simplicitati- bus terrenas et novissimas circumpo- sitas multiformitates. Hoc quidem et nostrum sublimius futurum esset, et supermundanas manifestationes non deduceret in inconvenientes dissimili- tudines. Hoc etiam in divinas simul injuste non injuriam faceret virtutes, et aeque nostrum non seduceret ani- mum, in immundas se inserentem com- positiones. Et fortassis etiam aestima- buntur supercelestia leoninis quibus- dam et equinis multitudinibus repleri,

Quod si cui videantur sacrae quidem approbandae compositiones, quod res simplices seipsis ignote, nobis et invi- sibiles exsistant; dissimiles profecto es- se sciat sancturam mentium in eloquiis delineationes, nec non omnem hanc rudem quamdam esse, ut ita dicam, nominum angelicorum inumbrationem. Sunt et qui dicunt, theologos oportere, dum ad omnino incorporearum rerum corporationem veniunt, propriis illas, et quoad fieri potest, cognatis efforma- re atque explicare specibus earum quae apud nos sunt presentantissimarum, et ex parte immaterialium ac transcenden- tium substantiarum; et nequaquam cœelestibus ac deiformibus simplicitati- bus, terrenas illas infimas circumdare multformitates. Siquidem id nostre magis etiam conduxisset sublimationi, neque supermundiales explanationes ad incongruas dissimilitudines coegis- set : hoc autem et divinas nefande vir- tutes elevat, atque nostrum pariter er- rare tacit intellectum, dum immundis istis inhaeret compositionibus : et for- tassis etiam putabit, supercelestia leo- ninis quibusdam et equinis examini-

<--- Page Split --->

et mugitiva laudum oratione, et volatili Angelorum principatu, et animalibus aliis et materiis ignobilioribus, tamquam ad inconsequens et ignobile et passibile reclusa, dum describuntur per omnia deformes clarae manifestativorum eloquiorum similitudines.

bus referta esse, nec non mugitu reboantibus laudum canticis, et avicularium gregum praefecturis, aliisque animalibus ac villoribus materiis, quas ad absurditatem et spurcitiam, ac passionem provocando, per omnia dissimiles ejuscemodi elucidantium eloquiorum similitudines describunt.

EXPOSITIO TEXTUS.

falsum, et litteralis sensus est quem verba faciunt, videbitur litteralis sensus sacrae Scripturae falsus : cum non ita sit ut verba significatur. Et ad hoc ultimum quia beatus Dionysius non solvit, dicendum quod non semper est litteralis sensus quem verba faciunt, sed quem scribens intendit per verba, sive expresse id dicentia, sive per similitudinem.

Si cui autem videtur sacras, etc.

In parte ista ponit objectiones quorumdam contra determinatum modum sacrae Scripturae in manifestando spiritualia, et supposito quod spiritualia corporalibus sint describenda. Circa quod etiam primo in quaestione ponit quinque rationes, quod non debent figuris vilium tradi. Et prima est, quia nobiliora similiora sunt eis : eo quod per hujusmodi res melius traditur. Secunda est, quia nobiliora nobiliores proprietates habent : unde si talibus repraesentarentur, etiam nobis esset utilius acquirentibus nobiliorem cog narrationem de ipsis. Tertia est, quia videtur esse injuria divinis, similare ea vilibus rebus : et sic incurrimus quamdam blasphemiam. Quarta est, quia per hoc in majorem errorem deducimur, si credamus secundum veritatem esse sicut symbolice dicitur. Quinta est, quia cum intellectui sacrae Scripturae non subsit

Littera sic legatur: Autem, id est, sed, adversando his quae dicta sunt, si, id est, alicui videtur, debere recipi quidem, id est, certe, sacras compositiones, id est, figurationes quas Scriptura de sacris confingit, tamquam subsistentium, id est, in se existentium simplicium in seipsis, id est, in sua natura, que, id est, et ob hoc ignotorum et inconemplabilium per seipsa, tamquam causam notat concessionis. Si quis hoc, dico, concedat, vero, id est, sed aestimat sacras descriptiones in eloquiis, id est, in sacris Scripturis, descriptiones, dico, sanctorum intellectuum, id est, Angelorum esse inconvenientes, ut dicetur. Nos ita solvemus. Et aestimat dico durum, id est, ineptum esse sic dicere, id est, omnem talem modum dicendi esse theatrum angelicorum nominum, id est, fabulosam inventionem de nominibus quibus Angeli nominantur in sacra Scriptura. Theatrum enim locus erat in quo recitabantur quaedam fabulosa gesta quibusdam larvis. Et ait, id est, dicit Theologos venientes, id est, devenientes ad corpoream facturam universaliter incorporalium, id est, ad faciendum corpora Angelis, qui omnino incor-

<--- Page Split --->

porei sunt, describendo eos, debuisse, scilicet Theologos, et formare, id est, figurare, et manifestare ea, scilicet incorporalia figurationibus propriis, eis scilicet et cognatis, id est, similibus, quantum possibile est, scilicet formare ex essentii pretiosissimis, id est, nobilissimis apud nos, id est, eorum quae apud nos, scilicet scibilium, id est, cœelestibus ex corporibus. Et essentii dic o immaterialibus quoquo modo : non enim simpliciter immaterialibus, cum omne corpus ex materia et forma compositum sit : sed non habent materiam quae sit in potentia ad esse, sicut est materia generabilium et corruptibilium, sed tantum ad ubi, vel situm, ut dicit Philosophus. Et supereminentibus, scilicet aliis corporibus et in natura et in situ. Ait, dico, sic debuisse facere, et non aptare simplicitatibus celestibus et deiformibus, id est, simplicibus substantiis Deo simillimis, scilicet Angelis, multiformitates, id est, figuras multarum formarum, terrenas novissimas, id est, viles, circumpositas, id est, circumdantes vel circumvelantes sacros spiritus. Et in hoc tacta est prima ratio.

Hoc quidem, scilicet si traderetur per nobiliora corpora, et esset futurum sublimius nostrum, id est, ex hoc noster intellectus in sublimiora duceretur propter nobiliores proprietates in eis repertas, et non deduceret manifestationes supermundanas, id est, in mundanarum rerum, scilicet Angelorum, qui supra mundum nostrum sunt, in dissimilitudines, id est, figuras dissimiles, inconvenientes, id est, non congruentes eis : et sic nobis utilius et illis esset decentius. Et in hoc facta est secunda ratio.

Etiam hoc, scilicet per nobiliora figurare, non faceret injuste, id est, indecenter, injuriam in virtutes divinas, id est,

in Angelos, qui dicuntur divinae virtutes. Videtur autem eis fieri injuria, dum ignobilioribus comparantur. Et haec est tertia ratio.

Et hoc scilicet per nobiliora figurare, non seducerent æque animum nostrum, id est, intellectum, inserentem se, id est, præparatum se inserere propter admixtionem phantasiae, in immundas compositiones, id est, erroneas figurationes, credendo esse in rei veritate quæ per similitudinem dicuntur : quanto autem magis eis dissimilia inesse crederet, tanto magis erraret. Hæc est quarta ratio.

Et fortassis, quia sic traduntur, etiam supercelestia aestimabuntur reperi quibusdam multitudinibus leoninis et equinis. Primum Ezech. 1, 7 et seq. : secundum IV Regum vi, 17, de multitudine equitum, qui circumstabant Eliseum, et Zachariæ, i, 8, et reperi mugitiva laudum oratione, ad modum boum, propter hoc quod dicuntur ibi esse boves. Ezech. i, 8, et reperi volatili Angelorum principatu. Dan. vii, 15 et viii, 15 : volavit ad cum Angelus, qui faciebat eum intelligere visionem. Et replici aliis animalibus et materiis ignobilioribus, sicut thronis ligneis. Hæc dico aestimabuntur, dum similitudines manifestativorum eloquiorum, id est, similitudines traditæ in sacra Scriptura manifestante supercelestia, clare, id est, aperte, deformes, id est, indecentes per omnia, id est, ex toto describuntur, id est, describunt superccelestia, tamquam reclusa, id est, redacta per circumpositionem formarum ad inconsequens, id est, non conveniens eorum naturae, et ignobile, id est, vile, et passibile, id est, ad res tales. Hæc autem ideo aestimabuntur, quia Scripturæ sacra non potest subesse falsum.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

A. Sed veritatis, ut aestimo, inquisitio ostendit eloquiorum sanctissimam sapientiam in animorum cœelestium formationibus utrumque valde providisse, ita ut neque in divinas (si sic forsitan diceret quis) injuriam faceret virtutes, neque nos in viles passibiliter infigeret imaginum humilitates. Quia quidem enim pulchre procuratae sunt informium forma et figurae carentium figuris, non unam causam dicet quis esse nostram analogiam non valentem immediate in invisibiles extendi contemplationes, et desiderantem proprias et connaturales reductiones, qua e possibiles nobis formationes praetendunt informium supernaturaliumque speculationum.

B. Sed quia et hoc mysticis eloquiis est decentissimum per incomprenesibililia divina aenigmata occultare, et inviam multis ponere sacram abditamque supermundanorum intellectuum veritatem. Est enim non omnis sacer, neque omnium, ut eloquia aiunt, scientia1.

Veritatis tamen, uti reor, indagatio demonstrat sacratissimam eloquiorum sapientiam, in coelestium effectionibus intelligentiarum, utrumque luculenter providisse, ut neque virtutes divinae (ut ita quis dixerit) contumeliosius extenuarentur ; neque nos humi repentibus imaginum vilitatibus tenacius affigeremur. Caeterum, cur merito figura carentibus figurae, et effigies ineffigiatis rebus obductae fuerint, non solum causam dixerit quis esse nostram imbecillitatem, quae nequit immediate spiritalibus intendere contemplationibus, indigetque propriis ac connaturalibus, quibus erigatur, adminiculis seu anagogiis, quae perceptas a nobis effigies ineffigiatis ac supernaturalibus spectaculis praetendant ; sed quod hoc mysticis etiam oraculis vel maxime conveniat, ut ineffabilibus et sacris aenigmatibus recondant, et inaccessam vulgo constituant sacram illam et arcanam supermundanarum mentium veritatem. Quilibet enim non est sanctus, neque omnium, ut Oracula testantur, scientia est.

<--- Page Split --->

Littera sic legatur : Sed, adversando objectionibus supra positis, inquisitio, id est, subtilis indagatio veritatis ostendit, ut aestimo, id est, sicut certe scio, sacratissinam sapientiam eloquiorum, id est, sacra Scripturae, valde providisse utrumque in formationibus, id est, figurationibus caelestium animorum, id est, intellectuum, scikicet Angelorum. Animus enim secundum Anselmum tripliciter dicitur, scilicet animositas, sicut dicitur in III de Anima, « In appetitu est desiderium et animus. » Secundo modo ipsa concupiscentia, et ita dicitur etiam ipsa mens, sicut dicitur in Job, xiii 13 : Loquar quodcumque mihi mensusugesserit. Tertio dicitur motor animae, ut cum dicitur, « Facio hoc ex animo. » Motor autem animae est id quod in ea nobilius est, et hoc est intellectus, qui colligatur cum cœelestibus essentiiis : et ideo animi dicuntur. Providisse dico utrumque, ita, scilicet ut neque faceret, scilicet Scriptura, injuriam in divinas virtutes, id est, Angelos : quia forsitan quis, id est, aliquis diceret sic, Scripturam injuriam eis facere, et ita ut neque infigeret nos, ibi scilicet relinquens, in viles humilitates imaginum, id est, viles et infimas imagines, passibiliter, id est, sensibiliter tantum. Passibiliter enim dupliciter dicitur, id est, cum passione animae, ut cum gaudio et hujusmodi : vel passibiliter, id est, secundum dispositionem partis animae cujus est proprie pati in accipiendo objectum, et haec est'sensitiva potentia circa ejus objecta, ut probatur VII Physicorum.

Quia quidem. Hic dicit, quod non est una causa tantum hujus descriptionis, dicens : Ideo non sequentur dicta inconvenientia : enim, id est, quia diceret quis, id est, aliquis, id est, posset sic dicere nostram analogiam, id est, nostram virtutem proportionaliter, non valentem extendi immediate, id est, sine figuris mediis, in invisibiles contemplationes, id est, in contemplationes invisibilium et nostram analogiam, desiderantem, id est, exigentem, reductiones, in spiritualia,

Littera sic legatur : Sed, adversando objectionibus supra positis, inquisitio, id est, subtilis indagatio veritatis ostendit, ut aestimo, id est, sicut certe scio, sacratissinam sapientiam eloquiorum, id est, sacra Scripturae, valde providisse utrumque in formationibus, id est, figurationibus caelestium animorum, id est, intellectuum, scikicet Angelorum. Animus enim secundum Anselmum tripliciter dicitur, scilicet animositas, sicut dicitur in III de Anima, « In appetitu est desiderium et animus. » Secundo modo ipsa concupiscentia, et ita dicitur etiam ipsa mens, sicut dicitur in Job, xiii 13 : Loquar quodcumque mihi mensusugesserit. Tertio dicitur motor animae, ut cum dicitur, « Facio hoc ex animo. » Motor autem animae est id quod in ea nobilius est, et hoc est intellectus, qui colligatur cum cœelestibus essentiiis : et ideo animi dicuntur. Providisse dico utrumque, ita, scilicet ut neque faceret, scilicet Scriptura, injuriam in divinas virtutes, id est, Angelos : quia forsitan quis, id est, aliquis diceret sic, Scripturam injuriam eis facere, et ita ut neque infigeret nos, ibi scilicet relinquens, in viles humilitates imaginum, id est, viles et infimas imagines, passibiliter, id est, sensibiliter tantum. Passibiliter enim dupliciter dicitur, id est, cum passione animae, ut cum gaudio et hujusmodi : vel passibiliter, id est, secundum dispositionem partis animae cujus est proprie pati in accipiendo objectum, et haec est'sensitiva potentia circa ejus objecta, ut probatur VII Physicorum.

Hic incipit solvere positas objectiones. Et dividitur in partes duas. In prima solvit. In secunca solutionem probat, ibi (§ 13), Hæc mysticos Theologos.

Prima adhuc in duas. Primo solvit reddendo vel ponendo causam quare sacra Scriptura utitur ignobilioribus figuris in describendo spiritualia. In secunda solvit objectiones, ibi (§ 8 B), Sed itaque et hoc intelligere.

Prima pars est de præsenti lectione. Et dividitur in tres. In prima assignat causam ex parte sacræ Scripturæ. In serunda ex parte ipsorum Angelorum, ibi (§ 5), Si autem deformes. In tertia ex parte nostri intellectus, ibi (§ 8 A circa medium), Quia vero et nostrum animum.

Prima ergo causa : quia sacra Scriptura docet occultare spiritualia propter eos qui capere non possunt, et sic in eis materiam erroris sumerent. Circa hoc autem tria facit. Primo dicit praeconclusa inrovenientia non sequi, quae ad duo reducuntur, scilicet ad injuriam cælesium, et defectum qui accidit nobis. Serundo quod non est tantum talis descriptionis causa, nostra impotentia, ibi, Quia quidem enim. Tertio ponit prædictam causam.

<--- Page Split --->

proprias sibi et connaturales, scilicet per corporalia, quae scilicet reductiones pretendunt, id est, extendunt ad nos condescendendo nobis, in formationes, id est, figurationes possibiles nobis, id est, juxta virtutem nostram. Formationes dico informium, id est, quae sine forma, id est, figura sunt, que, id est, et supernaturalium speculationum, id est, supernaturalium substantiarum existentium, scilicet Angelorum. Hoc dico, scilicet analogiam, non esse unam, id est, unicam et solam causam : quia quidem, id est, quod pulchre, id est, decenter sunt procuratae a sacra Scriptura forme informium, id est, carentium formis. Forma et figura pro eodem hic in subjecto sumuntur, sed sub diversa ratione. Figura enim dicitur in respectu ad exterius, scilicet prout terminat quantitatem : sed forma in respectu ad interius, scilicet prout dat aliquod esse figurato.

DUBIA.

Hic sunt duo dubia. Primum quid sit extendi intellectum nostrum ad spiritualia, et quare sic dicitur, et non simpliciter ea accipere. Secundum est, cum ad accipiendum spiritualia per istam extensionem intellectus noster sit in potentia, quo agente reducatur in actum. Nulla enim potentia educit in actum : quia cum sibi semper esset praesens, semper educeret in actum. Unde quaeritur, utrum sufficiat ad hoc lumen intellectus agentis?

CIRCA primum sic proceditur.

ditur de speculatione in praxim, tranDuseundo de vero in bonum : talis autem transitus non est hic : ergo non debet dici intellectus extendi ad illa.

SOLUTIO. Dicimus, quod intellectus dicitur simpliciter accipere illud quod accipit in actu ab eo in quo est in potentia, sicut a phantasmate quod est universale in potentia, est universale in actu : et haec acceptio dicitur a Philosophis informatio : fides autem acceptio incomplexorum. Sed aliquando accipit aliquid in aliquo in quo non est in potentia, sed oportet ut illud protendatur, ut possit accipi aliquo modo in illo, sicut in figuris : corporeis non sunt potentia spiritualia, ut simplici intuitu in eis possint accipi. Rota enim in quantum est quoddam sensibile, numquam ducet in cogniticnem alicujus Angeli sive proprietatis ejus. Sed oportet ut spiritualia ad haec deducantur et accipiantur per ea per similitudinem proportionis ad actus proprios : et ideo dicitur intellectus se extendi ad illa, per haec ea cognoscens, et accipere ea simpliciter in istis symbolis.

Ad primum ergo dicendum, quod non sumitur hic extensio pro ea de qua loquitur hic Philosophus, sed de illa qua dicta est.

Ad secundum dicendum, quod in ista extensione sunt termini, scilicet symbola ipsa, et spiritualia per symbola cognita. Philosophus autem ibi non ponit nisi terminos in quos procedit intellectus simpliciter accipiendo : quia hic est aut spe-

<--- Page Split --->

cies rei per se quae est terminus speculativa, aut species cum intentione secundum quam movemur ad fugiendum vel sequendum, et sic est terminus practica.

tellectus noster penes se, sed magis forte in contraria : ergo non potest devenire in illa nisi juvetur per aliquod extrinsecum.

Ad tertium dicendum, quod intellectus accipiendo universale in phantasmate, accipit in actu quod est in eo, licet in potentia : si enim non esset universale aliquo modo in ipso, non posset ab eo exire : sic autem non sunt spiritualia symbola : et ideo non est similis ratio.

CIRCA autem secundum sic proceditur. 1. Videtur enim, quod lumen intellectus agentis sufficiat ad hanc extensionem : divinatio enim quae fit de somniis, fit per lumen intellectus agentis, ut dicit Philosophus, ubi videtur similis acceptio spiritualium per hujusmodi symbola : quia res significata non videtur esse in specie quae ostenditur in sonnino in potentia, ut simplici intuitu possit accipi, sicut quod Piscis significat pluviam : sed eadem virtus est potens in similia : ergo etiam ad dictam extensionem sufficit lumen intellectus agentis.

Contra :

SOLUTIO. Dicimus, quod cognitio spiritualium secundum quod traduntur in sacra Scriptura per symbola, non potest reduci in principia rationis : et ideo intellectus agens non potest in illa. Non enim conjungitur primum ultimo nisi per medium : medium autem inter intellectum agentem et id in quod deducit, sunt principia : et ideo non potest in ea quibus sua principia non applicantur : sed oportet advenire lumen divinum et principia fidei, ut in spiritualia hoc modo deveniat, sicut etiam oportet irradiare prophetae lumen divinum ad cognoscendum futura, in quae non potest intellectus agens : et concedo rationes ad hoc.

Ad primum ergo dicendum, quod divinatio somniorum secundum quod reducitur in causas, signa, et effectus, habet ordinem ad principia intellectus agentis. In effectus quidem reducitur : in somnis enim apparent species rerum quas vidimus vigilando. Ad signa, sicut quando videmur nobis gustare dulcia, tenui phlegmate decurrente ad linguam : sunt enim haec somnia, signa dispositionis corporis. Ad causas quidem rectas sive proprias, quando quis non est sollicitus de propriis, magis percipit alienos motus, qui magis percipiuntur de nocte propter quietem animi et corporis, in quem imprimuntur hujusmodi motus ex effectu stellarum causantium aliquid in inferioribus, licet quandoque non eveniat, quia causa immediata aliter disponitur, supervenientibus aliis motibus : et sic aliquo modo reducuntur in principia

<--- Page Split --->

rationis, sed non est similiter de acceptione spiritualium per symbola.

Ad secundum diceudum, quod possibilis intellectus non est in potentia ad dictam acceptionem secundum se, sed tantum ad illa quæ sunt in potentia in phantasmatibus, sed extenditur ejus potentia per aliquod lumen superadditum ad ea : sicut terra non est potentia idolum, ad nihil enim est res in potentia, nisi quod potest educi de ea uno motore, ut dicitur in libro primæ philosophiæ : erat tamen potentia idolum cum receperat formam cupri : et propter hoc non sequitur, quod intellectus agens debeat educere talem acceptionem.

Ad tertium quod objicitur, quod intellectus agens est quo est omnia facere, et possibilis quo est omnia fieri, intelligendum est de his quæ per principia rationis accipi possunt, et non de omnibus simpliciter.

tualia a rudibus per dissimilia symbola : quia non possunt ea capere : et sic in eis errarent.

Littera sic legatur : Ita potest quis dicere non solum prædictam causam esse talis descriptionis : sed quia et hoc est decentissimum mysticis eloquiis, id est, Scripturæ sacræ secreta continenti : μαντίς enim secretum dicitur : occultare divina, id est, quæcumque spiritualia quæ participationes divinorum sunt, per ænigmata, id est, obscuras figuras. Ænigma enim a Donato dicitur « sententia obscuritate verborum involuta, » ut mater me genuit, eadem mox gignitur ex me. Quandoque dicitur obscura allegoria. I ad Cor. xii, 12 : Videmus nunc per speculum in ænigmate. Hic ergo ponitur pro qualibet obscuritate verborum. Ænigmata dico incomprehensibilia, a vulgo, et decentissimum est ponere veritatem supermundanorum intellectum, id est, Angelorum, qui sunt super mundum nostrum, inviam multis, id est, rudibus, ut ad considerandam eam viam non habeant, que, id est, et abditam, id est, absconditam, ne in ea errent. Et hoc probat. Etenim, id est, quia non omnis, homo est, sacer, id est, sanctus cui talia debeanttradi. Matth. vii, 6, dicitur : Nolite sanctum dare canibus. Neque omnium est scientia, de spiritualibus, ut aiunt cloquia, id est, sacra Scriptura 1.

EXPOSITIO TEXTUS.

B. Sed quia et hoc, etc.

Hic ponit causam quæ accipitur ex parte ipsius Scripturæ sacræ. Et est : quia sacra Scriptura intendit celare spiri-

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Dicimus, quod Dionysius intendit hic dicere de simplicibus infidelibus, qui non habent fidem, quae dirigit in cognitionem spiritualium : et ideo non potentes capere derident, sicut Montanus haereticus dixit Prophetas fuisse arrepittios, quia eorum verba continuare nescivit : et ideo occultatur ab eis. Sed simplices fideles diriguntur per fidem : et ideo per hoc non occultatur ab eis : et de his intelligit Gregorius et Hieronymus. Et sic patet solutio ad primum et secundum.

Sed hic est dubitatio. 1. Videtur enim contradicere Hieronymus, qui dicit in prologo Bibliz, quod « sacra Scriptura ideo per plana verba « traditur, ut a simplicibus capi possit. » Ilic autem dicitur, quod apponuntur ægnimata ad occultandum eis veritatem spiritualium.

Ad tertium dicimus, quod non intellexit ea incomprehensibilia habentibus fidem. Vel si volumus facere vim in verbis, dicendum quod non dixit ea intelligibilia, sed incomprehensibilia : quia non possumus attingere spiritualia per terminos quibus eorum essentia concluditur, quod est proprie comprehendi secundum Augustinum, licet intellectualia aliquo modo attingi possint.

<--- Page Split --->

5

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Si autem deformes imaginum descriptionis causas aestimaverit quis inhonestum, dicens referri sic turpes formationes deiformibus ac sanctissimis dispositionibus, sufficit ad hunc dicere, quomodo duplex est sanctae manifestationis modus.

Unus quidem quasi consequens propter similes provenientium sacrarum figurarum imagines. Alteri vero propter dissimiles formarum facturas in omnino inconsequens et indecorum formatus.

Porro si quis absonas effigiationes improbarit, pudendum asserens, tam turpia deiformibus sanctissimisque adornationibus affingere simulacra, satis sit illi repousisse, duplicem esse sacrae illius mysticae manifestationis modum.

Unum quidem, qui, ut par est, per similes sacrarum figurarum imagines procedit ; alterum vero, qui per dissimiles eformationes ad omnimodam dissimilitudinem et discrepantiam effingitut.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Si autem deformes, etc.

Hic ponit secundam causam ex parte

ipsorum spiritualium. Et est talis : Verius dicitur de aliquo quod convenit sibi ut significatur per verba, quam quod per similitudinem sibi convenit : sed ea quae affirmantur de ipsis Angelis, conveniunt eis per similitudinem, negationes vero ut per verba dicitur : ergo negationes magis vere conveniunt et dicuntur de eis : sed dissimilia magis relinquunt negationes, cum negationes a dissimilitudine causentur : et ita congruentius describuntur per dissimilia.

<--- Page Split --->

Circa hoc tria facit. Primo dicit duos esse modos tradendi spiritualia. In secundo adstruit hoc ita esse per hoc quod ita est in divinis, et quis modus verior sit, ibi (§ 6), Itaque et colendam, etc. Tertio concludit propositum, ibi (§ 8 A), Si igitur negationes.

Circa primum iterum duo facit. Primo resumit inconveniens. Secundo incipit ponere modos, ibi, Sufficit ad hunc.

Littera sic legatur : Autem, id est, sed adversatur causae positae, si quis, id est, aliquis aestimaverit deformes, id est, indecentes esse causas assignatas descriptionis imaginum, id est, quare describantur Angeli per imagines corporales, dicens dehonestum, id est, inhonestum esse, hoc est, indignum, referri sic, id est, taliter ut Scriptura facit, turpes, id est, indecentes formationes dispositionibus deiformibus ac sanctissimis, id est. Angelis dispositis in divina sanctitate. Si, inquam, sic aestimaverit quis, sufficit ad hunc dicere, id est, sufficienter sibi sic respondetur, quomodo duplex est modus sanctae manifestationis, quo manifestantur scilicet Angeli. Unus quidem quasi consequens, id est conveniens naturae eorum, propter imagines sacrarum

figurarum provenientium similes, non simpliciter, sed secundum proportionalitalem, quae est similitudo proportionum, et est ad minus in quatuor, vel tribus, uno in ratione duorum accepto. Et talis convenientia est corporalium ad spiritualia, sicut cum dicimus : sicut se habet rota ad motum in omnem partem, sic se habet Angelus ad obediendum Deo in omnibus. Non autem communicant in participando eamdem qualitatem, in quo est similitudo. Consequens etiam quandoque dicitur aliquid, quod inest per prius uni, et per posterius alteri : et sic non accipitur hic, sed dicitur consequens quando describuntur Angeli per figuras provenientes ex rebus in genere corporeo magis eis propinquis. Inconsequens vero quando describuntur per figuras rerum magis ab eis distantium. Alter vero, modus magis est formatus a Scriptura, in omnino inconsequens, id est, remotum secundum naturam, licet secundum proportionem ad actum conveniant, et indecorum, id est, indecens propter ejus vilitatem. Inconsequens dico propter facturas, id est, fictiones, formarum, id est, figurarum, dissimiles, id est secundum naturam a rebus acceptas.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Itaque et colendam superessentialis divinitatis beatitudinem, manifestativorum eloquiorum mysticae traditiones, aliquando quidem ut rationem et intellectum et essentiam laudant1, divinam rationalitatem et sapientiam ejus declarantes et vere existentem subsistentiam et eorum quae sunt subsistentiae causam veram, et quasi lumen2 eam formant, et vitam vocant tantis mirabilibus formationibus castioribus manentibus, et materiales formationes excellere quoquo modo probatis, deficientibus et sic divina ad veritatem similitudine. Est enim super omnem essentiam et vitam, nullo quidem lumine ipsam characterizante, omnique ratione et intellectu similitudine ipsius incomparabiliter derelictis. Aliquando vero dissimilibus manifestationibus ab ipsis cloquiussupermundane laudatur, eam invisibilem et infinitam et incomprehensam vocantibus3 : et quae ex quibus, non quid est, sed quid non est, significatur.

Denique venerandam superessentialis Deitatis beatitudinem, elucidantium eloquiorum mysticae traditiones aliquando quidem ut Verbum et mentem, et substantiam laudant, convenientem Deo rationalitatem atque sapientiam ejus declarantes ; nec non essentialiter essentem existentiam, et rerum existentiae causam veram, atque instar lucis ipsam effingunt, et vitam appellant: cujusmodi figmenta sacra; cum quidem magis congrua sint, materialibusque figuris antecellere quodammodo videantur, attamen velut sic etiam a divinae similitudinis veritate deficiunt ; siquidem excedit omnem essentiam et vitam, neque ipsam ulla lux exprimit, omnisque ratio ac vita ab ejus similitudine incomparabiliter desciscit. Nonnumquam vero dissimilibus elucidationibus ab iisdem eloquiis supermundialiter celebratur, dum illam invisibilem, et infinitam et incomprehensibilem appellant, et ex quibus non quid est, sed quid non est significatur.

<--- Page Split --->

intellectum et essentiam declarantes, tamen traditiones, scilicet rationabilitatem divinam, id est, quae propria est ibi, et sapientiam ejus, ita quod non alterius docens quod supereminenter ei conveniunt, et declarantes eam subsistentiam vere existentem, super alia verius, et veram causam subsistentiae eorum quae sunt, id est, rerum omnium, et formant eam, scilicet beatitudinem, quasi lumen et vitam vocant eam tantis, id est, tam altis mirabilibus formationibus, id est, figurationibus divinae beatitudinis, quarum causas semper inquirere debeamus. Mirum enim est, cujus causa ignoratur, et tamen ad eam anhelatur. Formationibus dico manentibus castioribus, id est, immaterialioribus corporalibus figuris, id est, formationibus probatis per rationis judicium, excellere materiales formationes, id est, quae fiunt per corpora materialia, quoquo modo : non enim simpliciter eas excedunt, quia neutra sufficienter repræsentant : propter quod et figura dicuntur. Formationibus dico talibus deficientibus, et sic, id est, quamvis sic alta sint, a divina similitudine, quia non omnino similes sunt, ad veritatem ejus sufficienter repræsentandam.

Et hoc probat. Enim, id est, quia est super omnem essentiam et vitam, nullo lumine characterizante, id est, distinguente, ipsamque, id est, et omni ratione et intellectu incomparabiliter, quia in infinitum derelictis a similitudine ipsius : non enim perlingunt ad significandum ipsum ut est.

Aliquando. Hic ponitur modus qui est per inconsequens, non per corporales figuras, sed per privationes, quæ ab eo distant. Esse enim privatum imperfectum est. Aliquando, inquam, sic laudant, ut dictum est, vero, id est, sed aliquando beatitudo divina laudatur supermundane, id est, eminenter ab ipsis eloquiis sacræ Scripturæ manifestationibus dissimilibus, id est, per manifestationes dissimiles sibi : quia per privatio-

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Itaque et colendam, etc.

Hic probat ita esse in Angelis per hoc quod ita est in describendo Deum, de quo minus videtur propter sui dignitatem, quod per inconsequentia describi debeant.

Et circa hoc tria facit. Primo ponit in Deo modum qui est per consequens. Secundo eum qui est per inconsequens, ibi, Aliquando vero. Tertio dicit quis sit convenientior, ibi (§ 7), Hoc enim ut aestimo. Et vult dicere, quod quando dicuntur de Deo ea quae magis sibi videntur convenire : non tamen simpliciter sunt concedenda de ipso, sed supereminenter.

Littera sic legatur. Ex quo duplex est modus in spiritualibus, itaque et mysticre traditiones manifestativorum eloquiorum, id est, sacra Scriptura tradita a Deo ad manifestandum divina, abscondendo tamen illud quod supereminet ei, per quod signatur quia reserari non potest. Traditiones dico laudant, id est, laudendo describunt beatitudinem divinitatis superessentialis, id est, quae est super omnem essentiam. Laudant dico quidem, id est, certe aliquando ut rationem, non secundum quod constituit speciem hominis, quia sic per eam Deus non laudatur, sed prout dicitur causa rei, ut cum dicitur, qua ratione factum est hoc, et ut

<--- Page Split --->

nes. Eloquiis dico vocantibus eam invisibilem et infinitam et incomprehensam, et vocant eam per ea ex quibus non significatur quid est, sed quid non est, id est, per privata. Et dico hoc ad differentiam positivorum nominum, quae dicunt quid est de ipso. Non enim sumitur hic quid est pro diffinitione, sed pro sub-

stantiali prædicato, secundum quod prædicatum in Deo potest esse : quia propter ejus simplicem unitatem de ipso formari propositio non potest, ut probat Commentator in XI primæ philosophiæ. Omnia autem talia nomina substantiam de ipso significant, præter relativa, quæ tamen non secundum accidens dicuntur.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Hoc enim, ut æstimo, potentius est in ipsa. Quoniam quidem, ut occulta et sacerdotalis traditio subintroduxit, hoc quidem non esse secundum quid eorum quae sunt, eam vere dicimus. Ignoramus autem superessentialem ipsius et invisibilem et ineffabilem infinalitatem.

Atque hoc, ut arbitror, magis ipsi proprium est; nam, uti arcana illa sacerdotalisque traditio insinuavit, vere dicimus, eam non esse secundum quidquam eorum quae sunt, licet ejus superessentialem et invisibilem et ineffabilem infinitatem ignoremus.

EXPOSITIO TEXTUS.

Hoc enim, ut æstimo, etc.

Hic ostendit quis modus convenientior

sit sibi, quia ille qui est per privationes, propter vicinitatem ad negationes, quae verissime dicuntur de ipso.

Littera sic legatur : Enim, id est, quia ut æstimo, id est, certe scio, hoc, id est, manifestare ipsum per privationes, potentius est, id est, magis proprium in ipsa, scilicet beatitudine, quoniam quidem, id est, certe, nos dicimus eam vere non esse aliquid de numero eorum quæ sunt, non esse secundum quid, id est, quan-

<--- Page Split --->

tum ad rationem impositionis nominum quae sibi conveniunt, et quantum ad id in quo excellenter se habet, ut traditio occulta et sacerdotalis subintroduxit, id est, vere nos negamus de ipsa res, sicut sacra Scriptura occultata figuris, tradita nobis a Deo, qui est summe sacra dans, occulte in nobis induxit. Autem, id est, sed nos ignoramus superessentialem et invisibilem et ineffabilem infinalitatem ipsius. Quasi diceret : In quantum non finit, excedit omnem essentiam secundum quod non convenit sibi quod de eo dicitur, et remanet nobis ignorantibus quid sit, scientibus tantum quia est.

dicta primo insunt Deo quam creaturis : ergo verius dicuntur de Deo quam de illis.

SOLUTIO. Dicimus, quod in istis nominibus quæ de Deo dicuntur, est duo considerare, scilicet id cui imponuntur, et rationem impositionis, quæ est principium deveniendi in id quod significatur. Quantum igitur ad id quod significatur per nomen, per prius conveniunt Deo, in quo illud primo invenitur. Ratio tamen impositionis familiarior est nobis. Imponentes enim hæc nomina respiciebant ad ea quæ apud nos sunt, sicut paternitas per prius est in Deo quam in inferioribus, modus tamen quo significatur, magis congruit inferioribus : et secundum hoc hujusmodi nomina non sunt vera de Deo, cum non sint in eo per modum quo significat natura, sed eminenter : unde, ut totum dicatur, oportet dici, Deus est essentia, propter id cui nomen imponitur, et non est essentia, propter modum significandi, sed est super omnem essentiam, propter eminentem modum ipsius.

Hic sunt tria dubitabilia. Primo de eo quod dicit, quod ea quæ maxime videntur sibi convenire, non sunt vera de Deo. Secundo, utrum per negationes magis certificatur. Tertio, de quibusdam verbis quæ dicuntur in Glossa Maximi.

1. Circa primum sic proceditur.

Ad primum ergo dicendum, quod Anselmus intelligit ita dici de Deo quantum ad id quod significatur, et non quantum ad modum significandi.

Et similiter dicendum ad secundum, quod id cui imponitur nomen, per prius est in Deo, et non modus nominis.

Ad tertium dicendum, quod etiam hoc nomen, Qui est, quantum ad rationem impositionis non convenit sibi, licet quantum ad id cui imponitur, propriissime sibi soli conveniat.

Ad quartum dicendum, quod hujusmodi nomina dicuntur formationes : quia

<--- Page Split --->

conveniunt in hoc cum figuris, quod non totam rem exprimunt, sed secundum aliquid et incomplete.

Dubium 2. Circa secundum sic proceditur.

SOLUTIO. Dicimus, quod per rationem significandi, quæ est qualitas nominis, oportet nos devenire in cognitionem significationis. Unde cum ratio talis removeatur a Deo, non restat aliquid per quod deveniamus in significationem rei prout ei convenit : et ita remanet nobis ignotum quid sit, sed scimus quod non est hujusmodi ut significatur : scimus tamen quia est, quod non comprehendimus, sed confuse attingimus, intelligentes quod in infinitum supereminet istis quæ apud nos sunt. Et ideo dicitur in libro de Causis, quod causa prima est super intelle- Ĉtum et rationem, propter ejus esse supremum. Et propter hoc dicit Damascenus, quod « qui est, non significat quid « est, sed pelagus substantiæ infinitum : » quia significat de illo supereminenti infinito, quia est, nihil determinans circa ipsum nostro intellectui, sicut nec visus adspicientium mare ad aliquid certum determinatur. Et per hoc patet, quod negationes de Deo certæ sunt nobis, quia simpliciter de ipso verificantur : affirmationes autem incertæ sunt.

alicujus esse totum comprehenditur, aut quia habet terminos, aut quia est terminus, sicut punctum, quod propter simplicitatem non potest diffiniri nisi negative. Negatio scitur per hoc quod comprehenditur id quod per negationem relinquitur, sicut sive sit unum, ut in simplicibus, sive plura, ut in compositis : sed id quod relinquitur per negationes in Deo, non possumus comprehendere : et ideo negationes in ipso non sunt certæ per aliquam affirmationem. Vel, sicut dicit Rabi Moyses, per negationem acceptam in genere magis ac magis appropinquatur ad cognitionem Dei, separando ipsum ab aliis : unde utimur eis loco differentiarum divisivarum, cum positivas habere non possumus, propter ejus simplicitatem : et ideo dicuntur negationes magis certificare, sed hoc non est ad propositum.

Circa tertium sic proceditur.

Ad primum ergo dicendum, quod negatio quæ est extra genus, nihil certificat : sed negatio in genere certificat : etsi enim non ponat aliquid, relinquit tamen aliquid esse, licet non dicat quid illud sit.

Ad secundum dicendum, quod de re

Ad primum dicendum, quod non finiri diffinitione, est causa quare non finiatur aliis modis : quia enim non habet terminos essentiae, non habet terminos in tempore, nec in loco : unde per primum intellige consequentia.

Ad secundum dicendum, quod licet

<--- Page Split --->

altírmatio simpliciter sit incompacta de ipso quoad nos tantum, complexio tamen diffinitionem quae exigitur ad diffinitionem, est incompacta simpliciter et quoad nos. Et est duplex causa quare non diffinitur Deus. Una, quia simplex est, et diffinitio exigit plures partes essentiae :

unde simplicia, ut punctum, negatione describuntur. Alia causa est, quia est finis omnium, et finis secundum Philosophum non est finitus : unde non est finitus terminus infra quos ejus essentia concludatur, quod exigitur in diffinitione.

8

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

A. Si igitur negationes in divinis veræ sunt, affirmationes vero incompactæ obscuritati arcanorum magis apta est per dissimiles formationes manifestatio. Et nunc itaque non turpes replent cælestes ornatus eloq uiorum sacræ descriptiones, dissimilibus eos formarum facturis manifestantes, et per has ostendentes materialibus simul omnibus supermundalium excellentias. Quia vero et nostrum animum reducunt magis dissimiles similitudines, non æstimo quemquam bene sapientium contradicere. Per quidem enim pretiosiores sacras formationes consequens est seduci, auriformes quasdam æstimantes cœlestes essentias, et quosdam viros fulgureos, decora indutos vestimenta, candidum et igneum innocue respergentes : et quibuscumque aliis similibus imaginatis formis Theologia

Cum ergo negationes in divinis veræ, affirmationes vero incongruæ sunt, arcanorum obscuritati magis propria est rerum invisibilium per dissimiles effictiones explanatio : siquidem condecorant, non dedecorant, cœlestes adornationes sacræ hujuscemodi eloq uiorum descriptiones, dum dissimilibus eas formarum fictionibus explanant ; his ipsis declarantes, ut rebus omnibus materialibus supermundialiter antecellant. Quod vero absonæ similitudines magis mentem nostram erigant, nemo, ut opinor, cordatus contradicet ; in nobilioribus enim formis effingendis credibile est errare aliquos, qui existiment esse naturas cœlestes specie quadam aurea, viros quosdam micantes, fulgore decoros, vestitu splendido amictos, igneum quiddam innoxie vibran tes, et quæcumque aliae ejusmodi

<--- Page Split --->

cœelestes figuravit intellectus. Quod quidem ne paterentur qui nihil visibilibus bonis altius intelligunt, sanctorum Theologorum restitutiva sapientia, ad indecoras dissimilitudines mirabiliter descendit, non concedens materiale nostrum in turpibus imaginibus remanens quiescere : purgans verosursum ferens animae, et suggerens deformitate compositionum, tamquam neque justo, neque vero probante esse, neque valde materialibus, quia sic turpibus similia secundum veritatem sunt superccelestia et divina spectacula.

B. Sed itaque et hoc intelligere oportct, nihil eorum quae sunt, esse universaliter boni participatione privatum.

formae sunt, quibus theologia cœelestes mentes figuravit. Quod quidem ne iis eveniat, qui nihil altius, quam illa pulchra et speciosa quae apparent, mente complexi sunt, sanctorum theologorum sapientia, quae sursum ducentdi vim habet, ad dissimilitudines absonas sancte se deijcit, non permittens id, quod in nobis materiale est, illis indecoris imaginibus inhaerendo acquiescere ; sed ipsa deformitate figurarum excitans et stimulans superiorem animae portionem, tamquam nefas sit, et ne iis quidem, qui rebus terrenis valde affixi sunt, verisimile videatur, tam absurdis formis similia revera esse illa supracelesta: a et divina, quae in symbolis cum admiratione spectantur. Quin et hoc sciendum, nihil eorum quae exsistunt penitus esse boni participatione privatum;

EXPOSITIO TEXTUS.

A. Si igitur negationes, etc.

Hic concludit propositum in Angelis per ea quae dicta sunt de Deo.

Littera sic legatur: Si igitur, ut ostensum est, negationes in divinis sunt vera, simpliciter vero, id est, sed affirmationes incompactae, id est, non simpliciter vera. Nota, quod compacte est verum quod sic est verum ut significant verba,

et incompacte, quod sic non est verum, sed forte alio modo. Et ideo negationes in Deo dicuntur compactae, affirmationes vero incompactae. Manifestatio per formationes dissimiles, his quae describuntur per eas, est apta, id est, congrua magis, quia magis relinquunt negationes, obscuritati avcanorum, id est, sublimium secretorum, scilicet coelestium. Itaque et nunc, id est, in proposito sacrae descriptiones eloquiorum, id est, sacra Scripture, non replent ornatus coelestes, id est, angelicos, turpes. idest, turpibus figuris, ex quo turpes efficiantur. Descriptiones dico manifestantes eos, scilicet ornatus, facturis, id est, fictionibus formarum, id est, figurarum dissimilibus eis. Et descriptiones dico ostendentes per has facturas excellentias supermundalium, id est, Angelorum, omnibus materialibus simul, acceptis in hoc enim quod per dissimilia describuntur, certum est eos superponi omni animali.

<--- Page Split --->

Quia vero. Hic ponit tertiam causam ex parte animi nostri acceptam, et est talis. Sic aufertur a nobis occasio erroris, quo possemus æstimare Angelos esse nobilia corpora si per ea describerentur.

Littera sic legatur. Posuimus duas causas. Vero, idest, sed non æstimo quemquam bene sapientem contradicere, hoc scilicet quod dissimiles similitudines magis reducunt animum nostrum, id est, intellectum in spiritualia, non sinentes nos stare in ipsis propter maximam dissimilitudinem. Et hoc pro causa subjungit. Enim, id est, quia consequens, id est, vicinum est, est quidem, id est, certe seduci, id est, decipi per sacras formationes, id est, figuras pretiosiores, id est, a nobilioribus sumptas. Seduci dico æstimantes superælestes essentias, id est, Angelos, quosdam esse auriformes, id est, similes auro, quia aurum pretiosum, et quosdam viros fulgureos, id est, lucentes, indutos decora vestimenta, et respergentes candidum et igneum innocue, id est, habentes splendorem ignis sine nocumento adustionis. Hæc enim videntur satis decentia eis apud illos qui non intelligunt nisi corporalia, cum ista sint in genere corporalium. Quod quidem scilicet sic seduci, ne paterentur rudes qui nihil intelligunt altius visibilibus boni, quia talibus occasio esset errandi, sapientia sanctorum Theologorum, id est, tradita a sanctis Patribus Theologis, scilicet sacra Scriptura, restitutiva, id est, restituens unumquemque intellectum in veritatem, prout possibile est ei, descendit ab altitudine spiritualium, ad dissimilitudines indecoras, id est, turpes, mirabiliter, sic ut ejus causam semper miremur. Sapientia dico non concedens materiale nostrum, id est, intellectum nostrum, qui materialis dicitur propter admixtionem phantasmatum, quiescere remanens in turpibus imaginibus, id est, ex turpibus rebus sumptis, credendo simpliciter esse vera, nihil ultra quærendo, Vero, id est, sed sapientia

purqans ab erroribus, sursum ferens animæ, id est, intellectum qui animam in spiritualia ducit, et suggerens, id est, ostendens ei deformitate talium compositionum, id est, figurarum, tamquam neque probante, sapientia, justo, id est, digne Angelis, neque vero in se, scilicet Angelos esse hujusmodi, neque probante, sapientia scilicet, id est, approbante, quia superælestia et divina spectacula, id est, Angeli superælestes et Deum spectantes, secundum veritatem sunt similia valde materialibus sic turpibus, quibus symbolice comparantur.

Sed videtur, quod magis sit consequens seduci per dissimilia : quia sicut dicit Philosophus, « major est error æstimantis tria esse mille, quam ea esse quatuor : » ergo quanto magis distantia creduntur eadem, tanto magis erratur. Et dicendum, quod Dionysius loquitur supposita identitate, quæ valde dissimilia non sinit dicere eadem : causa enim apparentiæ identitatis est similitudo.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

B.Sed itaque et hoc intelligere oportet, etc.

Superius posuerat instantiam ad objectiones supra positas, assignans causas propter quas inconvenientia non sequuntur, in parte ista incipit solvere objectiones. Et est solutio sua hæc : quia cum nihil sit expers participatione boni, unumquodque quantumcumque vile videatur, habet nobiles proprietates quibus spiritualia potest repræsentare.

<--- Page Split --->

Et dividitur ista pars in tres. In prima ponit dictam solutionem. In secunda manifestat exemplis, ibi (§ 9 circa finem), Etenim furor, etc. In tertia redit ad solutionem, concludendo eam ut manifestam ex dictis, ibi (§ 12), Est itaque, etc.

In prima parte tria dicit. In prima dicit, quod nihil est privatum universaliter participatione boni. Secundo probat per auctoritatem, ibi (§ 9), Siquidem eloquia. In tertia concludit propositum, ibi (§ 11), Cum vero.

Littera sic legatur. Posuimus causas propter quas prædicta inconvenientia non sequuntur, sed quia restat solvere ad objectiones, itaque et, id est, etiam oportet intelligere hoc, nihil de numero eorum quæ sunt, esse privatum universaliter, id est, in toto participatione boni.

« num, quia non est ibi finis : » sed materia caret omni perfectione quæ est ad finem, alioquin non esset receptiva omnium formarum : ergo omnino caret participatione boni.

Circa primum sic proceditur.

Dublum 1. tum universaliter participatione boni : malum enim concrete accipiendo aliquid est, sed in quantum hujusmodi non participat bonum, cum ex hoc sit malum quod recedit a bono : ergo aliquid universaliter est privatum participatione boni.

2 Ad idem, Quæcumque carent perfectione quæ est ex fine, carent omnino participatione boni. Unde dicit Philosophus, quia « in mathematicis non est bo-

SOLUTIO. Non universaliter privari participatione boni, non solum dicitur quod non caret omnibus particularibus bonis, sed etiam quod non caret omni modo participandi bonum, qui duplex est : quædam enim participant bonum simpliciter, quæ habent perfectionem ex fine, prout quietat motum agentis : quædam vero participant bonum secundum quid,

<--- Page Split --->

quæ sunt in potentia ad bonum cum ordine ad aliud. In tali enim potentia est aliquo modo bonum, sicut forma aliquo modo est in materia, et educitur ab ea, cum non sit simpliciter ab extrinseco ab illa, scilicet materia, quæ non est tantum ut recipiens potentiam ad ipsam formam, sed habet ordinem ad illam, et educitur ad actum uno motore. Et similiter differentia est in genere. Et hujusmodi habent vel participant illud bonum secundum quid, ad quod sunt in potentia simpliciter. Nihil autem est quod altero dictorum modorum non participet bonum.

Ad primum ergo dicimus, quod malum etiam secundum quid participat bonum, illud scilicet quod simpliciter privat relinquendo ordinem in subjecto ad illud, et non solvit subjectum, aliter enim non esset malum sibi : sed privaretur eo quod non est natum habere, sicut per malum culpæ privatur bonum gratiae, relinquitur tamen capacitas gratie, quæ est bonum naturae, quæ licet per quodlibet peccatum minuatur, quia semper est minus habilis ad gratiam, non tamen potest tota tolli, cum sit infinita ex parte subjecti, sicut et quælibet alia potentia passiva, sicut etiam in natura, quantumcumque elongetur materia a forma, auferendo dispositiones etiam in infinitum, manet tamen ordo ad formam. In damnatis etiam non tollitur ordo ad gratiam : quod enim dicuntur non capaces gratiae, hoc est propter confirmationem in malitia ex immobilitate divinae sententiae.

Ad secundum dicendum, quod materia prima etiam participat bonum secundum quid ad quod habet ordinem : unde dicit Augustinus, quod « est bona, quia capax boni. »

dispositionem causandi, et ideo efficiens agit habens necessario bonum ex respectu finis. Et ideo idicit Augustinus, quod « in quantum Deus bonus est, su- « mus : et in quantum sumus, boni su- « mus. » Oportet enim in causato relinqui dispositionem causae in quantum ejus causa est : et ideo bonum necessario consequitur res. Si autem separetur per intellectum a causa, cum non sit aliquid inducens bonum, separabitur a rebus per intellectum : hoc autem impossibile est ita esse, licet posset intelligi. Dionysius autem loquitur prout res sunt in sua natura, non in intellectu.

Ad quartum dicendum est de potentia ut de materia prædictum est.

Ad quintum dicendum, quod bonum illud in quo coalescit malum, scilicet ordo ad bonum, non opponitur sibi secundum id quod est, sed solum secundum actum, vel finem, id est, si reducatur ad actum, erit sibi contrarium et ordinatum ad contrarium finem : haec autem oppositio non est secundum rem, sed secundum rationem tantum : unde nihil prohibet in tali oppositio aliquid coalescere.

Ad sextum dicendum, quod Deus pronior est ad piis miserendum quam ad malos puniendum : unde semper punit citra condignum, et præmiat ultra condignum : unde non tenet similitudo. Vel dicendum, quod si privarentur omni bono, privarentur etiam sensu et cognitione et ordine ad bonum, et sic non punirentur pœnis nisi privatione boni ad quod essent ordinati : et hoc melius eis esset, sicut dicitur in Evangelio 1 : Bonum erat ei si natus, etc., et ideo in hoc misericorditer cum eis agitur et non juste.

Ad tertium dicendum, quod finis prout quietat desiderium agentis, dat omnibus

CURCA secundum sic proceditur.

Dubium 2.

<--- Page Split --->

dicit, quod « participare est participati rationem suscipere, suscipiendo illud ut partem substantiae suae : » sic autem non participatur bonum, cum Boetius in libro de Hebdomadibus, dividat bonum per participationem contra bonum per substantiam : ergo bonum non participatur ab his quae non per substantiam sunt bona.

SOLUTIO. Dicimus, quod non dicitur hic participatio boni quia recipiatur in substantia ut pars essentiae, sed quia ha-

bet secundum participationem rationem boni : bonum enim secundum universalem rationem quietat omne desiderium, sive proveniat ex appetitu naturae, vel sensus, vel rationis, vel intelligentiae : et sic est solum in Deo in quo est omnis desiderabilis perfectio eminenter. Secundum participationem vero rationem quietat alicujus desiderantis, et hoc dicitur participare bonum.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

. Si quidem, ut eloquiorum veritas ait, omnia bona valde 1. Est ergo ex omnibus intelligere bonas speculationes, et invisibilibus et intellectualibus ex materialibusque formare dictas dissimiles similitudines, altero modo intellectualibus habentibus, quae sensibilibus aliter distributa sunt. Etenim furor in irrationabilibus quidem ex passibili motu inest, et omnis irrationabilitatis est repletus furibundus eorum motus.

Cum, ut ait veritas eloquiorum, omnia bona valde.

Est igitur ex omnibus capere bonas contemplationes ; quia et viris intelligentibus ac spiritalibus licet jam dictas dissimilitudines ex rebus materialibus efformare ; cum res spiritales alio ipsas modo habeant, quam rebus sensibilibus attributae sint. Siquidem affectus irae creaturis irrationalibus ex impetu passionis ingeneratur, atque omni irrationalitate plenus est irascibilis eorum motus :

<--- Page Split --->

in diversis, ut quando accipitur idem modus in oppositis qualitatibus, ut in Evangelio : Fili recordare, quia recepisti bona, etc., quia uterque intense recepit, licet opposita. Et sic se exponit, subdens : Formare dico dissimiles similitudines intellectualibus habentibus altero modo ea quae aliter sunt distributa, id est, attributa sensibilibus, quia diversimode habent quod eis attribuitur.

EXPOSITIO TEXTUS.

Siquidem, etc.

Hic probat per auctoritatem dicens : Siquidem, id est, certe, ut ait veritas eloquiorum, id est, sacrae Scripturae (Gen. 1, 31) : Omnia sunt bona valde. Super quo dicit Augustinus : « Bona sunt quae « condidit Deus etiam singula : simul ve- « ro valde bona, quia ex eis consistit admi- « rabilis pulchritudo universitatis. » Et dicitur hic universitas ordo qui est ad unum in partibus universi, ut in exercitu ad ducem. Ergo ex omnibus rebus, sive nobilibus, sive vilibus, est, id est, contingit intelligere speculationes bonas, id est, nobiles et congruas spiritualibus propter bonum repertum in eis, congruas scilicet et invisibilibus et intellectualibus, scilicet Angelis, qui non videntur corporali visu, sed intellectuali, que, id est, et contingit decenter ex materialibus, scilicet corporibus formare spiritualibus similitudines dictas dissimiles. Dicitur enim similitudo dissimilis quandoque materialiter a dissimili re sumpta, et sic sumpsit supra. Quandoque vero dicitur formaliter, ut hic sumitur, quando scilicet est eadem qualitas : et sic est similitudo : habet tamen dissimilem modum

Et hoc manifestat exemplis subdens : Etenim furor. Et dividitur in tres secundum tria exempla quae ponit. Secunda, ibi (§ 10 circa medium), Eodem modo concupiscentiam. Tertia, ibi (§ 11 circa medium), Sed et ipsam.

Circa primum ubi ponit exemplum de furore, duo facit. Primo ostendit qualiter inest irrationabilibus, unde transsumitur. Secundo, qualiter attribuitur Angelis, ibi (§ 10), Sed in intellectualibus.

Littera sic legatur : Dicimus, quod formare similitudines aliter inest utrisque. Etenim, id est, quia furor, qui secundum Gregorium, est ira accensa, unde est actus irascibilis, inest irrationabilibus secundum naturam, licet participent secundum quid rationem, ex motu, extra agentis passibili, id est, passionem inferente, sive vere, sive secundum estimationem. Unde dicit Philosophus quod « ira est appetitus contrarii doloris pro- « pter apparentem estimationem. » Et sic tangitur ejus origo. Et, id est, etiam motus eorum furibundus, scilicet rationabilium. Hic motus dicitur interior irascentis. Et dicitur furibundus quasi impetuose ductus : tales enim potius aguntur, sive ex natura, ut in brutis, sive ex passione illata, ut in hominibus, quam agant, ut dicit Damascenus. Agere enim rationis est, et eorum qui ex ipsa sunt, cum sit libera et domina suorum actuum. Motus dico repletus omnis irrationabili-

<--- Page Split --->

tatis, id est, in toto privatus ratione, quia non sequitur eam, licet quandoque audiat.

DUBIUM.

« in virtutem erige. » Ergo furor non semper est in irrationabili.

SOLUTIO. Dicimus, quod hujusmodi vires, irascibilis et concupiscibilis, non possunt esse de essentia rationis : quia omnia quae sic sunt in ratione, sunt separata a materia et organo corporali. Passio autem non est nisi circa materiam, nec alteratio : unde non potest esse in his quae sunt de essentia rationis, sicut dicitur in VII Physicorum, quod « addi- « scens non alteratur, sed perficitur. » In diffinitione autem iræ si diffinitur materialiter, accipitur organum, quia dicitur accensio sanguinis circa cor : si formaliter, passio, « Ira est appetitus, etc. » Et ideo non possunt esse partes rationis, sed sunt partes sensitivæ potentiae quantum ad appetitum. Et hoc dicit Philosophus et Damascenus. Participant tamen aliqualiter rationem ut audientiam ipsam, et propter hoc dicit furorem qui est actus irascibilis, esse irrationabilium. Et eadem ratio est de concupiscibili.

Ad primum ergo dicendum, quod licet sit in hominibus, non tamen in quantum rationem habent, sed secundum vires irrationabiles, secundum essentiam.

Ad secundum dicendum, concedendo quod distinctio illa falsa est : unde et a nullo Auctore inventur.

Ad tertium dicendum, quod furor non proprie inest daemonibus, sed secundum similitudinem dissimilem.

Ad quartum dicendum, quod Philosophus non intelligit quod furor sit fortitudo quae est virtus : sed quia furiosus quandoque propter collectionem spirituum facit actus fortis, scilicet invadere hostes quos primo timebat, non tamen virtuose. Unde Philosophus ibidem ponit quinque modos fortitudinis non verae.

<--- Page Split --->

10

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Sed in intellectualibus altero modo oportet irascibile intelligere, declarans, ut æstimo, eorum virilem rationabilitatem, et immanem a quietem in divinis et immutabilibus fundamentis.

Eodem modo concupiscentiam quidem esse dicimus in irrationabilibus inconsultam quamdam et materialem ex naturali motu aut consuetudine in mutabilibus incontinenter ingeni tam passibilitatem, et irrationabilem corporalis voluptatis continuitatem, simul omne animal compellentis in sccundum sensum concupiscibile.

Sed in rebus spiritalibus aliter oportet vim irascilem considerare, ut videlicet significet masculam earum rationem, immutabilemque statum in deiformibus istis immobilibusque sedibus firmatum.

Similiter concupiscentiam in brutis esse dicimus inconsideratam, et ad aliquid materiale rerum mutabilium, ex insita propensione, vel consuetudine impotenter ingenitam affectionem, et irrationalem corporis appetitus praedominationem, qui totum animal impellit ad id quod sensu concupiscibile exsistit.

<--- Page Split --->

præcipitem, sed regulatam a divina sentenlia : et sic in utrisque furor significat non quiescentem motum ad vindictam, sed in istis præcipitem, in illis cum ratione.

Eodem modo. Hic ponit secundum exemplum de concupiscentia. Et primo ostendit qualiter est in irrationabilibus. Secundo qualiter est in Angelis, ibi (§ 11), Cum vero dissimiles.

Sed in intellectualibus, etc.

Hic ostendit quomodo furor in spiritualibus aliter accipitur, dicens : Sed oportet intelligere irascibilem, id est, furorem : sumitur enim hic pro actu, ut respondeat prædictis : altero modo, id est, opposito, in intellectualibus, id est, Angelis, declarans, id est, significans, ut æstimo, id est, certe scio, eorum, scilicet Angelorum, rationabilitatem, non secundum quod est differentia hominis, sed secundum quod dicit potentiam cognoscendi rationabilia, virilem, id est, non emollitam. Et declarans quietem, id est, constantiam eorum, immanem, id est, non manantem ab exsecutione vindictæ, sicut dicitur immanis persecutio. Vel « inconsolabilem, » alia translatio, id est, non exspectantem consolationem, quin vindicet divinas injurias. Vel « immitem, » alia littera, ita tamen quod non privetur virtus mansuetudinis, quæ semper est in eis, secundum quemdam habitum vitiosum quo quis ex quadam mollitie pusillanimitatis cessat a propulsandis injuriis. Quietem dico in fundamentis divinis et immutabilibus id est, quiescentes fundati in divinis sententiis immutabilibus. Quasi diceret, quod furor in eis significat quamdam fortitudinem ad vindictam non

Littera sic legatur : Sicut furor aliter est in utrisque, ut dictum est, eodem modo quidem, id est, certe nos dicimus concupiscentiam in irrationabilibus esse quamdam passibilitatem, id est, passionem ad quam habiles sumus, inconsultam, id est, non sequentem consilium rationis, et materialem, et quantum ad objectum et quantum ad subjectum, ingenitam, id est, ortam intra nos, incontinenter, id est, per incontinentiam. Ingenitam dico ex naturali motu tendentem in venereas delectationes, non regulatam ratione. Aut ingenitam ex mala consuetudine similium actuum. Et declarantes eam esse continuitatem voluptatis corporalis, id est, confirmationem quamdam in talibus irrationabilem, id est, non sequentem rationem. Voluptatis dico compellentis, id est, quadam vehementia trahentis omne, id est, totum animal in concupiscibile secundum sensum : quia corporalis delectatio est circa sensibilem animam, ut dicit Philosophus : et similiter delectatio non est nisi circa gustum et tactum, ut dicit Avicenna. Unde alia animalia in his solum delectationem quaerunt.

<--- Page Split --->

secundum Philosophum, iracundus similatur ei qui audit legem, male autem utitur legibus : ex hoc enim quod injuriam recogitat, dicit sibi ratio, quod vindictam non per se, sed per judicem debet habere et moderate : sed hoc non sequitur, imo ipse per se vindictam quaerit et ultra debitum, et ideon non penitus inconsultus est : talis enim audit consilium rationis, sed non sequitur illud. Incontinens vero similis est ei qui non audit legem : ex quo enim afficitur concupiscentia, non cogitat de aliqua lege, cum nulla lex sit ad concupiscendum : et ideo speciali ratione inconsultam eam dixit.

SED CIRCA hoc est dubitatio.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod

Ad secundum dicendum, quod concupiscentia dicitur esse in nobis ex naturali motu prout natura in nobis est corrupta magis ad delectabile venereum et gulae quam ad alia : quia conjunguntur his per quae salvatur natura secundum speciem vel secundum individuum : et ideo natura magis prona est ad ista : hujusmodi enim passiones connascuntur nobis : et oportet nos habere ad ipsas, secundum Philosophum, sicut sapientes plebis ad Helenam, fugiendo scilicet. Quod etiam Apostolus dicit I ad Cor., vi, 18 : Fugite fornicationem.

Ad tertium dicendum, quod non sumitur continuitas pro continuitate temporis, sed pro quadam continuitate soliditatis : propter enim facile mobilem dispositionem ad voluptates, non dicitur quis incontinens.

Ad quartum dicendum, quod licet in incontinente et quolibet alio concupiscente sit quandoque aliquid remurmurans, tamen ex quo concupiscentia subintravit, non sinit remurmure actu : et ideo dicitur a Dionysio, totum animal impellens.

<--- Page Split --->

11

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

A. Cum vero dissimiles similitudines intellectualibus circumponentes concupiscentiam eis circumformamus , amorem divinum ipsam intelligere oportet, super rationem et intellectum immaterialitatis, et inflexibile et non indigens desiderium, superessentialiter castae et impassibilis contemplationis, et ad illam puram et sublimissimam claritatem, et invisibilem et formificam pulchritudinem aeternae, verae et invisibilis societatis. Et veluti potentiam excipit quidem in sufficientia et in conversibilitate, et a nulla affligitur virtute, per inconfusum et immutabilem divinae pulchritudinis amorem, et universalem revocationem in id quod vere est appetendum.

B. Sed et ipsam irrationabilitatem et insensualitatem quidem in irrationabilibus animalibus, aut in animatis materiis defectum rationis et sensus proprie vocamus. In immaterialibus autem et intellectualibus essentiiis sancte et decenter supereminentias earum, ut supermundalium confitemur nostram transitoriam et corporalem rationem, et materialem, et alienatum in corporalibus animi sensum excellentes.

Quando itaque dissimiles similitudines rebus spiritalibus attribuentes, concupiscentiam ipsis affingemus, divinus amor intelligendus, qui intellectu rationeque superiorem amet immaterialitatem, stabileque sit ac constans desiderium superessentialiter purae ac impassibilis contemplationis et communionis vera sempiterna ac spiritalis, sublimissima purissimaeque charitatis, et infallibilis pulchrificaeque venustatis. Et impotentiam accipiamus infractam animi contentionem, quae a nemine valeat conquassari, propter impermistum et immutabilem divinae pulchritudinis amorem, atque totalem in id quod vere appetendum est, propensionem. Quin et ipsammet irrationalitatem et insensibilitatem in brutis quidem animantibus, vel materiis inanimatis, rationis ac sensus proprie privationem nuncupamus; in immaterialibus vero ac spiritualibus naturis, eminentiam ipsarum (utpote supermundialium) sermonem nostrum transeuntem, ac corporalem, et materialem, ab incorporearum istarum mentium sensu alienum, sacro prorsus modo transcendere profitemur.

<--- Page Split --->

reducendo in unum et immobile : et desiderium tendens ad illam claritatem, scilicet divinitatis, puram, quia tenebræ in ea non sunt : et sublimissimam, quia rationem, naturam, et cognitionem excedit : et ducens ad pulchritudinem formificam, id est, formantem se in nobis, et invisibilem corporali visu. Pulchritudinem dico societatis, id est, unionis ad Deum, æternæ, id est, indeficientis : quia æternitatis participes facit : et vere, quia in hoc est delectatio et perfectio intellectualis substantiæ. Sed quia hujusmodi, vel quia aliæ pulchritudines non sunt veræ in se, nisi in quantum veritatem sortiuntur, ab ista etiam prædictum desiderium excipit, id est, accipit, id est, accipere facit a desiderato, veluti potentiam quamdam, id est, virtutem quamdam amoris quæ retineri potest. Unde Chrysostomus : « Magnus amor est sicut « ignis fervens, nec ejus impetum aliquis « sustinere potest. » Excipit dico in sufficientia et inconversibilitate, id est, sufficienter sibi et inconversibiliter ab amato : et ista potentia a nulla virtute affligitur, id est, perturbatur. Unde Cant. vim, 7 : Aquæ multæ non potuerunt exstinguere charitatem. Excipit dico per amorem divinæ pulchritudinis inconfusum, id est, terminatum propria ratione amati, et non mixtum alieno inordinato amori. Confusum enim dicitur non terminatum, vel inordinate mixtum. Et hæc duo faciunt ad magnitudinem et parvitatem amoris : quod enim non sub terminata ratione boni amatur, minus amatur. Et amorem dico immutabilem propter firmam adhæsionem. Et excipit per universalem revocationem colligendo sparsim in id quod vere est appetendum, scilicet in Deum, ut maxime ametur, nihil præter ipsum amando. Augustinus in libro Confessionum : « Minus te amat, « qui aliquid tecum amat. » Est igitur hoc commune utrisque, quod feruntur quodam impetu in amatum : sed in hoc differunt, quod Angeli caste feruntur in divinam pulchritudinem, et firma adhæ-

EXPOSITIO TEXTUS.

A. Cum vero dissimiles, etc.

Hic ostendit qualiter concupiscentia dicitur de Angelis dissimilitudine, dicens : Ita dicitur concupiscentia in irrationabilibus, vero, id est, sed, cum, id est, quando nos circumponentes intellectualibus, scilicet Angelis, dissimiles similitudines, id est, dissimiliter acceptas, circumformamus eis, scilicet Angelis, concupiscentiam, id est, circa eos figurationem ponimus per modum dissimilis similitudinis, oportet ut vere intelligamus nos intelligere ipsam, scilicet concupiscentiam, amorem divinum, qui est desiderium super rationem et intellectum, id est, excedens ea. Desiderium dico immaterialitatis summæ, scilicet divinæ, respectu cujus omnia materialia sunt : vel immaterialitatis divinæ, quæ est super rationem rationalium, et intellectum intellectualium, et inflexibile ab eo quod desiderat, et non indigens propter carentiam ejus quod desiderat, contemplationis superessentialiter castæ, id est, superessentialis divina virtute castigante animum ab immundis desideriis, et impassibilis, id est, impassibiles reddentis : sicut enim contemplatio divinitatis unit nos, ita et permanentes facit

<--- Page Split --->

sione : irrationabilia vero incontinenter in materiales et sensibiles voluptates.

xium, tollens vero fastidium : et ideo dicitur non indigens.

DUBIUM.

EXPOSITIO TEXTUS.

B. Sed et ipsam irrationabilitatem, etc.

Hic dubitatur.

Ad primum dicendum, quod dicitur esse supra rationem et intellectum, non quia non cognoscat desideratum, sed quia non sequitur rationem extendendo se supra id quod rationis est : desiderat enim se divinus amator unire Deo, non attendens reverentiam quam ratio dictat. Unde Bernardus super illud, Osculetur me', etc., dicit : « Habe reverentiam, o sancta « anima, ad adorandum forsitan, non os- « culandum. » Tur pevero desiderium deficit ab eo quod rationis, vilioribus se subdendo.

Ad secundum dicendum, quod desiderant continuitatem ejus quod habent : non enim totum simul habent : et ideo desiderant quod habeant alio modo quam habent : et hoc est desiderium non an-

Hic ponit tertium exemplum de irrationabilitate et insensualitate. Et primo ostendit qualiter est in aliis. Secundo, qualiter in Angelis, ibi, In immaterialibus autem.

Littera sic legatur: Dictum est furorem et concupiscentiam diversimode esse in Angelis et animalibus : Sed et nos proprie vocamus insensualitatem et irratiobilitatem quidem, id est, certe in irrationabilibus quantum ad irrationabilia, et in materiis inanimatis, quantum ad insensibilia, defectum rationis, quoad unum, et sensus, quoad alterum.

Autem, id est, sed nos dicendo prædieta, in essentiiis immaterialibus et intellectualibus, id est, Angelis, confitemur sancte, non erronee, et decenter eis supereminentias earum, id est, essentiarum super rationem et sensum ut supermundalium, id est, tamquam super mundum nostrum existentium. Nos dico excellentes nostram rationem transitoriam, id est, quae

<--- Page Split --->

transit de vi rationali non prolato sermone, vel de principiis in conclusionem per inquisitionem, et corporalem, supple, spiritum ad se trahentem, ut in aliud per sermonem transeat, et materialem, id est, materialibus organis utentem ad formandum se in alium, et sensum alienatum, id est, transfusum in alium, in corporalibus animis, id est, existentem propter corporalia organa, ut dictum est: vel sensum quantum ad insensualia, materialem, quia non separatur a materia ut ratio : alienatum, id est, distributum in animis corporalibus, id est, spiritibus corporeis per quos defertur sensus et motus a corde. Vel animi corporales sunt animae sensibiles quae sunt actus corporis, in quibus sunt distributi sensus. Dicuntur ergo materialia irrationabilia et insensibilia, ut deficientes a sensu et ratione, immaterialia autem excedentes utrumque.

videtur quod Angeli non excedant, sed etiam habeant.

SOLUTIO. Dicimus, quod dupliciter potest accipi cognitio fluxibilitatis materiae, aut ex accommodatis materiae, aut ex accommodatis ab ipsa, secundum id quod in pluribus invenitur, et nullius est proprium : et sic causatur cognitio probabilis. Item, cum omne per accidens reducatur ad per se, et raro ad frequenter, et frequenter ad semper, non per essentiam, cum unum non possit fieri aliud, sed sicut ad causam : quia ubi deficit semper, incidit frequenter : et ubi deficit frequenter, incidit raro : et ubi deficit per se, incidit per accidens, ut docet Philosophus in sexto primae philosophiae, si cognoscatur varietas materiae reducendo ad primum per se necessarium, sicut ad motum cœeli, erit cognitio certa et necessaria : quia scietur in quo deficit necessarium, et incidit frequenter et probabile : et ubi iterum deficit frequenter, incidit per accidens sive raro. Et ista cognitio cum sit superior, est in Angelis. Alia vero quae

DUBIA.

HIC SUNT duo dubia. Primo, utrum Angeli sint excedentes rationem et sensum. Secundo de quibusdam verbis in Glossa Maximi.

<--- Page Split --->

est inferior, est in nobis ipsis. Et sic eminentius cognoscentes contingentia quorum est potentia rationis, excedunt rationem prout est potentia in nobis.

Similiter etiam excedunt rationem, prout est natura : secundum enim quod aliqua participant aliquid unum, reducuntur in causam unam, sicut omnes homines habent unam causam in eo quod homines, et animalia in quantum hujusmodi, et ulterius omnia entia, secundum quod hujusmodi : verumtamen a superiori natura eminentius participatur, sicut in vita communicant Angeli, homines, bruta, et plantæ. In Angelis dico est causa vitæ et lux perfecta in intelligente, id est, quidditate simplici : sed intellectus noster non potest in hoc, sed accipit cum continuo et tempore : et sic oritur ratio in umbra intelligentiæ, et sensus in umbra rationis, in quantum retinet cognitionem, sed non abstrahendo ab appenditiis materiæ : et in ejus umbra oritur anima vegetabilis, quæ nullam cognitionem retinet. Et sic Angeli excedunt rationem et sensum.

Ad primum ergo dicendum, quod virtus superior habet quod habet inferior, sed eminenter.

Ad secundum dicendum, quod dicitur Angelus animal, non ut participans naturam animalis, sed prout virtutes ejus sunt in ipso eminenter.

Ad tertium dicendum, quod Angelus habet rationem eminenter, et secundum quod est potentia, et secundum quod est natura. Secundum quidem quod est natura : quia non consistit perfectio ultima naturae ejus in ratione prout est in nobis in quibus oritur ex defectu ab ipso, et propter hoc excedit naturam rationis, sicut et ratio sensum, licet non excedamus nos participantes eum secundum quod perfecta ratio est, qualiter non habent Angeli. Potentiam etiam excedunt : quia et contingentia sciunt, et primam eorum causam, et deducere possunt causam in causatum, sed sine transitu inquistionis deveniendo de notis ad ignota.

CIRCA secundum.

<--- Page Split --->

solum intuendo per præsentiam. Basilius etiam sic dicit, quod « nutibus sibi in- « notescunt, licet non nutibus corporis. » Item, Damascenus dicit quod « tradunt « sibi mutuo suas intelligentias nutibus « sine voce prolato sermone. » Ergo non solum per præsentiam ex accessu et recessu.

Solutio. Dicimus, quod ad locutionem in nobis tria concurrant, simplex conceptio, ordo ad proferendum quod concepimus, applicatio ad instrumenta corporis quibus formetur vox, ut deferatur per aures audientis. Auferentes igitur ab Angelis ultimum, quod ignobilitatis est, dabimus eis duo prima. Quamdiu igitur id quod est sub libero arbitrio eorum, manet in simplici conceptione, non percipitur ab alio : sed quando ordinatur ad alterum, tunc incipit esse notum. Sed si quaeratur, quomodo devenit ad alterum, cum nihil emittatur de uno in alium? Dicendum secundum Avicennam, quod sicut in intellectu possibili nostro fluunt forma ab intellectu agente, de quo convertuntur ad ipsum a quo fluunt omnes forma etiam secundum ipsum, et non habent formas a phantasmatibus. Sed quidquid sit de hoc quantum ad cognitionem viae, hoc certum est, quod in futuro anima non intelliget accipiendo a phantas-

mate, sed convertendo se ad Deum, per influxum luminis ejus ad ipsam fient formae intelligibiles in ea. Et sic est in Angelis modo. Unde lumen divinum irradians omnes, sine quo nullus posset aliquid concipere, est medium in quo unus percipit conceptionem alterius, ordinatam ad ipsum, convertendo se ad prædictum lumen.

Ad primum ergo dicendum, quod ordo conceptionis unius ad alterum, et conversio eorum ad unum lumen, dicitur hic accessus et recessus : nec etiam dicitur situalis propinquitas substantiarum. Per quod patet solutio ad secundum.

Ad tertium dicendum, quod non potest comprehendere quod est sub libero arbitrio alterius, nisi per conversionem ad unum lumen, postquam jam ordinatum est ad ipsum.

Ad quartum dicendum, quod non est sibi sola præsentia, sed ordo et conversio quæ dicta sunt : et in hoc habet similitudinem cum auditu et locutione, et non solum cum visu. Per quod patet solutio ad quintum.

Ad sextum dicendum, quod ordo et conversio quæ diximus, sunt nutus et prolatus sermo : signum vero est species intelligibilis ordinata ad innotescendum alteri.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Est itaque non dissonas formare coelestibus formas et ex vilibus materria partibus. Quoniam et ipsa ex vere bono subsistentiam possidens, per om- nem sui materialem dispositionem imagines quasdam intellectualis pul- chritudinis habet : et possibile est per eas reduci ad immateriales primas formas dissimiliter (ut dictum est) si- militudinibus acceptis, et eisdem non similiter, compacte autem et pulchre in intellectualibusque et sensibilibus proprietatibus diffinitis.

Licet itaque non incongruas rebus coelestibus, etiam ex vilissimis mate- riae partibus formas effingere; cum et ipsa, etiam ab eo qui vere pulcher est exsistens, per omnem sui materialem dispositionem vestigia quaedam intel- lectualis habeat venustatis; fierique possit, ut per ea ad immateriales for- mas primitivas adducamur, dissimili- ter, ut dictum est, similitudines acci- piendo, et easdem non eodem modo sed congrue ac proprie spiritales ac sensibiles proprietates distinguendo.

EXPOSITIO TEXTUS.

Est itaque non dissonas, etc.

Hic concludit solutionem, et manife-

stat eam per exempla dicens : Itaque ex dictis non est dissonum, id est, incongruum formare formas, id est, figuras, coelestibus, id est, Angelis, et, id est, etiam ex vilibus partibus materiae, id est, ex rebus vilibus materiam sortientibus : quoniam et ipsa, scilicet materia, possidens subsistentiam, id est, esse ex vere bono, id est, Deo, habet quasdam imagines, id est, figuras pulchritudinis intellectualis, scilicet Angelicae, per omnem materialem dispositionem sui, id est, quacumque forma dispona-

<--- Page Split --->

tur : et per eas, scilicet materiae figuras, possibile est reduci ad primas formas immateriales, scilicet Angelos. Et dicuntur formae non quasi foris manentes disponendo materiam vel subjectum, sed active, quia animos informant : vel quia multum habent de actu, et parum de potentia, propinquantes ei qui est purus actus sine potentia. Reduci dico similitu-

dinibus dissimiliter acceptis, ut dictum est, et in exemplis manifestatum : et reduci dico eisdem proprietatibus non similiter diffinitis intellectualibus et sensibilibus : quia non secundum unam rationem diffinitam insunt utrisque. Autem, id est, sed compacte, id est, ordinate, et pulchre, id est decenter diffinitis, scilicet in utrisque.

13

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Hæc mysticos Theologos inveniemus, non solum cœlestium dispositionum declarationibus mirabiliter circumformantes, sed ipsis aliquando divinis manifestationibus. Et aliquando quidem ipsam ex luminibus pretiosis laudant, ut solem justitiæ 1, ut stellam matutinam, in animum sancte orientem 2, et ut lumen incircumvolute et invisibiliter resplendens ;

Hæc mysticos theologos non solis cœlestium dispositionum explanationibus, verum etiam ipsismet Dei principalibus elucidationibus rite accommodasse reperiemus. Et aliquando quidem Divinitatem ipsam a luminibus speciosis concelebrant, quasi Solem justitiæ, quasi stellam matutinam menti sacratius oborientem, quasi lucem aperte et intelligibiliter radiantem ;

1 Malach. iv, 2 : Et orietur vobis timentibus nomen meum Sol justitiæ.

2 Apoc. xxi, 16 : Ego sum... stella splendida et matutina.

<--- Page Split --->

« ministrando nobis, quidam vero in « movendo nubes et cœli orbes : » vel quia locus ille inter alia corpora magis eis competit. Unde dicit Damascenus, quod « Angeli sunt loco cœlestes. » Et Philosophus dicit in libro de Cælo et Mundo, quod « Philosophi et omnes « qui confitentur Deum et virtutem ejus, « posuerunt cœlum locum spirituum. » Vel etiam quia eorum ministeria in cœlo distinguuntur : licet enim Deus ubique sit, tamen in cœlis magis apparet ejus bonitas, ubi communicat eam per gloriam, hic vero per gratiam. Non solum dico circumformantes Angelis, sed aliquando et, id est, etiam ipsis manifestationibus divinis, vel de thearchicis, id est, de divino principatu. eœæ enim Deus, æpææ princeps Græce dicitur, et quidem, id est, certe aliquando Theologi laudant ipsam, scilicet deitatem, id est, laudando describuntur ex luminibus pretiosis, id est, nobilis naturæ, scilicet supercælestium corporum. Laudant dico ut solem justitæ. Malachia, iv, 2 : Orietur vobis timentibus nomen meum Sol justitæ. Et hoc ideo, quia ad amorem justitæ incalescere facit, et ad ejus vias illuminat. Et aliquando laudant, ut stellam matutinam orientem in animum sancte, id est, sanctificando ipsum. Et in hoc tangitur ratio dicti : quia cum aliquis auferre nititur tenebras culpæ, incipit ipsum illuminare inhabitando per gratiam. Apoca. ii, 28 : Dabo illi stellam matutinam. Et laudant illum aliquando ut lumen resplendens incircumvolute, id est, non motu circulari ut sol, sed immobilis manens cuncta lumine suo replet, et invisibiliter, scilicet visu corporali, in quo dat intelligi lucem symbolice dici de Deo, licet Augustinus contrarium dicere videatur, dicens quod « non similiter dicitur Deus lux ut lapis, « sed unum proprie, alterum per simili- « tudinem : » æquivoce enim accipit lucem pro spirituali, non corporali. Joan. i, 9 : Erat lux vera. Et viii, 12 : Ego sum lux mundi.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

In parte ista probat positam solutionem per locum a majori, per hoc scilicet quod in describendo divinam majestatem Scriptura utitur similitudinibus dissimilibus, quod multo magis hoc potest fieri in Angelis. Et dividitur in tres partes. In prima manifestat, quod talibus similitudinibus utitur Scriptura in descriptione deitatis. In secunda repetit colligendo quod dixerat, ibi (§ 15), Sic omnes Theosophi. In tertia concludit propositum, ibi (§ 13 circa medium), Nihil ergo inconsequens.

Circa primum tria facit. Primo ostendit, quod describitur Deus ex nobilibus corporibus. Secundo ostendit, quod ex mediis, ibi (§ 14 A), Aliquando vero ex mediis. In tertia, quod ex infimis, ibi (§ 14 B), Aliquando autem ex novissimis.

Littera sic legatur : Dixit, quod Angelis adaptat Scriptura formas similitudinibus dissimiliter acceptis : nec est mirum, quia etiam nos invenimus Theologos, id est, tradentes divina, mysticos, id est, veritatem figuris occultantes, esse circuniformantes, id est, adaptantes figuraliter, haec, scilicet similitudines 'dissimiles declarationibus cælestium dispositionum, id est, ordinum. Et dicuntur Angeli cælestes, vel quia cælestibus praeficiuntur a Deo, et secundum Philosophos qui ponunt eos movere orbes, et secundum Augustinum qui dicit, quod « quidam eorum obsequuntur Deo ad-

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

A. Aliquando vero exmediis, ut ignem innocue splendentem 1, ut aquam vitalis plenitudinis datricem, et symbolice dicendum, in ventrem subeuntem, fluminaque redundantem immensurabiliter refluentia 2.

Quandoque vero a rebus mediis, quasi ignem innoxie micantem, quasi aquam vitalis plenitudinis collatricem, et symbolice loquendo, ventrem subintrantem, fluminaque perpetim fluentia scaturientem :

B. Aliquando autem ex novissimis, ut unguentum suave 3, ut lapidem angularem 4. Sed et bestialem formam ipsi circumponunt, et leonis et panthere specialitatem coaptant, et pardalineam vestiunt, et ursam saevientem 5. Addam vero et quod omnium vilius esse et magis singulare visum est, quia et vermis specie 6 ipsam seipsam circumformantem divina sapientes tradiderunt.

Nonnumquam etiam ab infimis, quasi fragrans unguentum, quasi lapidem angularem. Quin etiam ferina eam forma circumdant, et leonis ac panthere proprietatem accommodant, et pardum fore aiunt ursumque orbum catulis ferocientem. Addam etiam quod abjectissimum omnium absurdissimumque videtur : nam et vermis speciem ipsam sibi affinxisse, divinorum periti tradiderunt.

<--- Page Split --->

euntia in suos actus immensurabiliter Joan. vii, 38 : Qui credit in me,.... flumina de ventre ejus fluent aqua vivae.

EXPOSITIO TEXTUS.

DUBIUM.

A. Aliquando vero, etc.

Hic ostendit, quod significatur Deus ex mediis corporibus, scilicet igne et aqua, quae recedunt a novissimis participando proprietates cœli, scilicet lucem, quantum ad ignem, et diaphanum quantum ad aquam. Dicitur enim in secundo de Anima, quod participant istas proprietates secundum quod est eis quaedam natura communis cum superiori corpore : sed ignis magis accedit ad naturam ejus : et ideo habet lumen in actu : est enim species et actus aliorum.

Dicit ergo : Non solum ex prædictis laudant eum : vero, id est, sed aliquando ex mediis, ut dicentes eum ignem splendentem innocue. Ad Hebr. xii, 29 : Deus noster ignis consumens est. Et laudant aliquando eum ut aquam datricem vitalis plenitudinis, id est, plenarie influentem vitam. Alludit ei quod dicitur Jeremie, n, 13 : Me dereliquerunt fontem aquæ vivæ, id est, vitam dantis. Et laudant ipsum symbolice dicendum subeuntem in ventrem, id est, qui symbolice dicitur subire in ventrem, id est, in affectum per amorem, ut spiritualis refectio, quam, id est, et redundantem, id est, diffundentem flumina, id est, gratiarum dona, refluentia, id est, prod-

Sed videtur hoc falsum : quia Joan. 111, 34, dicitur de Christo, quod non ad mensuram dat sibi Deus spiritum, ubi dicit Glossa, quod « cæteris datus est ad « mensuram : » non ergo immensurabiliter refluunt.

Ad quod dicendum, quod actus exeuntes a gratia, quia de talibus loquitur hic, dupliciter possunt considerari, aut secundum substantiam actus, aut secundum formam gratiae. Secundum substantiam actus in solo Christo infiniti sunt : quia actus ejus non solum est humanitatis, sed personæ divinæ : et ita semper remanet infinitus : quia ab infinita potentia procedens. In aliis vero non possunt esse infiniti secundum substantiam, cum procedant a virtute finita, sed secundum formam gratiae, infiniti quodammodo dicuntur. Dicitur enim gratia infinita, quia conjungit infinite distantia : et quia meretur infinitum bonum, ipsum scilicet Deum, licet ipse habitus gratiae in essentia finitus sit, habet enim hoc in quantum est similitudo bonitatis divinæ.

<--- Page Split --->

lapidem angularem. Isaïæ, xxvii, 16 : Ecce ego mittam in fundamentis Sion lapidem : lapidem angularem, etc., et, id est, etiam circumponentes ei, scilicet Deo bestialem formam. Osee, xii, 8 : Bestia agri scindet eos. Et coaptant ei, scilicet Deo specialitatem, id est, speciem leonis et pantheræ. Osee, v, 14 : Ego quasi leæna Ephraim, et quasi catulus leonis domui Juda. Et secundum septuaginta translationem qua utuntur Græci, habetur, sicut dicit Hieronymus in Glossa : « Ego quasi panthera Ephraim. » Et iterum, vestiunt eum, scilicet Deum pardalineam et ursam sævientem, id est, has imagines ei circumponunt. Osee, xii, 7 et 8 : Ego ero eis sicut pardus in via Assyriorum. Occurram eis quasi ursa raptis catulis. Addam vero quod visum est esse vilius omnium id est, omnibus, et magis singulare, quia sapientes divina tradiderunt ipsam, scilicet deitatem circumformantem seipsam specie vermis. In Psal. xxi, 7 : Ego sum vermis, et non homo. Et ideo dicitur singulare : quia inducitur in persona Dei hoc de se dicentis : vel quia singulariter sacra Scriptura tam vilibus eum describit.

Hic ostendit quomodo figuratur Deus ex infimis, scilicet terrestribus corporibus, dicens : Autem, id est, sed aliquando Theologi laudant Deum ex novissimis, id est, vilibus corporibus, laudantes eum ut unguentum suave. Cant. 1, 1 et 2 : Meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis. Et laudant eum ut

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Sic omnes theosophi, et occulta inspiratione prophetae, sanctis in contaminatis distinguunt sancta sanctorum, et dissimilem sanctam figurationem honorant, ut neque divina immundis recte accepta sint, neque mirabilium imaginum studiosi contemplationis tamquam veris remaneant figuris. Divina itaque honorificant veris negotionibus, et ad novissima compactarum imaginationum diversis similitudinibus. Nihil ergo inconsequens si et cœelestes essentias ex inconvenientibus dissimilibus similitudinibus formant secundum dictas causas. Non enim fortassis utique nos in quaestionem quidem ex indigentia in anagogem per diligentem divinorum scrutationem veniremus, nisi deformitas nos extorqueret manifestatoriae Angelorum formationis, non siniens nostrum animum in dissimilibus remanere formarum facturis, sed luctantem negare materiales passibilitates, et assuescentem pure extendere per visibilia in supermundanas altitudines.

Sic omnes divina sapientes, et occultaes inspirationis interpretes, a rebus imperfectis profanisque Sancta sanctorum intemerate secernunt, nec non dissimilem illam sacram depraedicant effictionem, ut nec immundis divina sint obvia, neque studiosi divinarum figurarum contemplatores formis istis tamquam veris immorrentur; et ut res divinae cum verissimis negationibus, tum diversis a rebus infimis propriorum vestigiorum similitudinibus celebrentur. Nequaquam igitur absurdum, si naturas illas coelestes, ob dictas causas, discrepantium dissimilitudinum similitudinibus efforment: nam neque nos fortassis ad indagandum dubitando, ad anagogem (quae ad cœeletia nos ducit) per accuratam rerum sacrarum perscrutationem venissemus, nisi nos deformitas explanatoriae fictionis angelorum perculisset; quae minime sinebat mentem nostram absonis istis efformationibus immorari, sed eam excitabat ad omnes materiales affectiones deserendas, et assuefaciebat sancte ex iis quae apparent, ad supermundiales anagogias seu ascensus adspirare.

<--- Page Split --->

rum veritatem ab eis occultent figuris, quam lacerare quaerunt : unde alia translatio habet « tractabilia. » Neque studiosi contemplatores mirabilium imaginum, id est, quaerentes pio studio imagines Deo aptatas ad inquisitionem causæ provocantes eos, ne remaneant in figuris tamquam veris, æstimantes secundum veritatem dici quod figuraliter dicitur. Unde et in hoc cavetur et impiis, ne sacra dilacerent blasphemiis, et bonis, ne in eis errent : quod posset contingere nisi vilitas figurae errorem excluderet. Alia littera habet : « Agalmatum loco imaginum : » et dicitur multipliciter in Græco. Aliquando enim dicit expressam imaginem, quæ intuentibus lætitiam efficit : quandoque vero dicitur imago similimma, sive lætitiam inferat, sive non. Itaque Theosophi honorificant divina negationibus veris, simpliciter dicentes Deum non esse talia secundum veritatem, et, id est, etiam honorificant similitudinibus diversis, id est, dissimilibus, ut supra dictum est, imaginationum, id est, figurarum compactarum, id est, decenter dictarum ad novissima, id est, juxta vilia, id est, vilibus rebus accepta. Alia littera loco imaginationum habet « apothematum, » id est, absurditatum : quia absurdum esset talia æstimare de Deo secundum veritatem.

Hic colligit quæ dixerat, dicens : Sic, ut dictum est, Theosophi, id est, divina sapientes. eo6c enim Deus, o6poc sapiens dicitur Græce, et Propheta occulta inspiratione, id est, divinitus occulte inspirati. Et sumitur hic large prophetia pro quacumque inspiratione de occultis facta, sive sint præterita, sive præsentia, sive futura. Moyses de præteritis, dicens : In principio creavit Deus, etc 1. Isaias de futuris : Ecce Virgo concipiet 2. De præsenti, ut Ahias, III Reg. xiv, 4, cognovit uxorem Jeroboam, cum esset caligans oculis præ senectute. Et hoc dicit Gregorius in proæmio super Ezechielem. Theosophi dico distinguunt sancta sanctorum, id est, a quo est omnis sanctorum sancitas, figuris sanctis, id est, sancta significantibus, incontaminatis, quia id quod vile est, ab eis amovetur cum Deo adaptantur : et honorant Theosophi figurationem sanctam propter figurata, dissimilem ei quod significat : et hoc ideo ut neque divina sint recte accepta immundis, id est, infidelibus. Hoc, ut divino-

Nihil ergo. Hic concludit propositum, scilicet nihil esse inconveniens si Angeli describantur vilibus figuris, cum in Deo etiam non sit indecens. Ergo ex quo sic est in divinis, nihil est inconsequens, id est inconveniens si Theosophi formant, id est, figurant caelestes essentias, id est, Angelos ex similitudinibus dissimilibus, id est, dissimiliter acceptis, inconvenientibus eis secundum veritatem, secundum, id est, propter dictas causas. Enim, id est, quia fortassis nos non utique, id est, certe non veniremus, duæ negationes lo-

<--- Page Split --->

co unius : vel æque secundum aliam litteram per diligentem scrutationem divinorum, id est, divinarum Scripturarum, in anagogen, id est, in superiora ducti, ex indigentia ducente nos in quæstionem. Ipsa enim vilitas figurae facit nos quærere veritatem, ut sic in superiora ducamur. Non veniremus dico nisi deformitas, id est, indecentia formationis, id est, figurationis, Angelorum manifestatoriae, id est, qua manifestantur, nos extorqueret, id est, compelleret nos ad hoc. Deformitas dico non sines animum nostrum

remanere in dissimilibus facturis, id est, fictionibus formarum, id est, figurarum : sed cogens nostrum animum luctantem, id est, resistentem talibus figuris, negare passibilitates materiales, quae eis figuraliter attribuuntur, negare ab Angelis. Et cogens eumdem extendere, ut supra expositum est, pure, id est, non admiscendo spiritualibus materialia, per visibilia, quibus scilicet figurantur, in altitudines supermundanas, id est, Angelorum supra nostrum mundum existentium. Animum dico assuescentem ad hoc.

16

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Tanta quidem a nobis dicta sunt propter materiales et inconvenientes divinorum eloquiorum angelicas imaginum descriptiones. Deinde autem segregare oportet, quid ipsam quidem esse hierarchiam æstimamus, quidque ab ipsa hierarchia prosunt hierarchiam sortientes. Dux vero sits ermonis Christus (si quidem mihi fas dicere) meus, totius hierarchicae manifestationis inspiratio. Tu vero, ô puer, secundum sanctam nostræ sacerdotalis traditionis legislationem, ipse sancte et decenter ausculta mirabiliter dictorum divinus divina in doctrina factus, et secreto

Hæc a nobis dicta sint propter materiales illas ac dissimiles, quæ in sacris eloquis habentur, angelorum delineationes : deinceps vero definiendum, quid ipsammet hierarchiam esse arbitremur, quidque consortes ejus ex ipsa capiant emolumenti. Sit autem dux verbi Christus (si mihi fas sit dicere) meus, qui universam illam hierarchicam inspiret elucidationem. Tu vero, fili, juxta sanctam hierarchicae nostræ traditionis sanctionem, prout sancta decet, audi quæ sacrosancte proferuntur, ipsemet divinus divina doctrina factus, atque animi secreto

<--- Page Split --->

animi quae sancta sunt circumtegens, ex immunda multitudine tamquam uniformia custodi. Non enim fas, ut eloquia aiunt, in porcos projicere invisibilium margaritarum inconfusum et luciformem beneficumque ornatum 1.

sancta recondens, tamquam uniformia, a profana multitudine conserva ; neque enim fas est, ut Eloquia testantur, porcis projicere spiritalium margaritarum purum illum, ac lucidum pulchrificumque adornatum.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Tanta quidem, etc.

Hic epilogat quae dixerat in toto capitulo. Et circa hoc quatuor facit. Primo enim epilogat. Secundo continuat se ad sequentia, ibi, Deinde autem, etc. Tertio invocat Christum ad exsecutionem operis, ibi, Dux vero. Quarto instruit eum cui scribit, et in eo alios qualiter se habere debent in hac doctrina.

Littera sic legatur : Quidem, id est, certe tanta, id est, tot vel tam magna dicta sunt a nobis propter descriptiones divinorum eloquiorum, id est, sacrae Scripturae, imaginum angelicas, quibus eas describunt. Descriptiones dico materiales, id est, a materialibus sumptas, et inconvenientes, id est, non veras de eis secundum naturam, vel indecentes, ut quidam dicunt.

Autem, id est, sed, deinde, id est, in

sequentibus operis immediate oportet segregare, id est, perfecte diffinire. In diffinitione enim divisim ponitur quod implicite continet diffinitum. Segregare dico quid aestimamus, id est, certe scimus esse hierarchiam, que, id est, et oportet dicere quid prosint, id est, quem profectum capiant, sortientes hierarchiam, id est, participantes eam, quocumque modo. Quid dico prosint ab ipsa hierarchia quam sortiuntur.

Vero, id est, sed Christus meus, siquidem hoc est fas, id est, licitum mihi dicere. Hoc dicit propter reverentiam : sit dux sermonis. Christus dico inspiratio active, id est, inspirator totius manifestationis hierarchiae.

Vero, id est, sed tu puer, id est, Timothee. Puerum eum vocat propter puritatem vita, quod erat consuetum apud eos : vel quia inferior eo erat in scientia, licet prior conversus ad fidem, ipse ausculta sancte, id est, non immunde, et decenter his quae dicuntur. Ausculta dico secundum sanctam legislationem nostrae sacerdotalis traditionis, id est, quae a summo sacra dante tradita est. Et dicit nostra, quia ambo Episcopi erant. Quasi diceret : Sicut decet sanctam legem. Tu dico puer factus divinus, id est, divinis conformem intellectum habens, in divinu doctrina dictorum mirabiliter, id est, quae requirunt inquisitiva causa, alias non deceret te audire. Et tu puer custodi in secreto tui animi ea quae sancta sunt,

<--- Page Split --->

id est, de sanctis tibi tradita circumtegens, id est, occultans custodi ab immunda; id est, infideli multitudine tamquam uniformia, id est, in unam formam ducentia, scilicet Deum : quia ergo sancta ab immundis, quia uniformia a multitudine sunt occultanda, quae non nisi composita capit. Et hoc probat per auctoritatem Evangelii. Enim, id est, quia ut aiunt eloquia, id est, sacra Scriptura, non est fas, id est, licitum projicere, id est, conculcanda exponere, ornatum in-

visibilium visu corporali, margaritarum, id est, pretiosorum Angelorum, in porcos, id est, in infideles brutis immundis similes : ornatum dico inconfusum, id est, non mixtum materialibus deturpantibus, et luciformem, id est, luci divinae similem, que, id est, et beneficum, id est nobis bona facientem.

Sic ergo dixit qualem oportet esse auditorem, quia purum et divinum, et qualiter audire, et qualiter custodire.

<--- Page Split --->