CAPUT I.

De inspectione in quatuor genera oppositorum, et ex disparatis.

Deinde ad determinandum problema de proprio, considerandum est per oppositiones sumptas ex oppositis, et inter opposita primo considerandum est in contraria : quia contrariorum oppositio est oppositio entis absoluti ad ens absolutum. Destruenti ergo considerandum est si duo subjecta sunt contraria, et duo propria sint contraria prædicata, ita quod duo ad duo comparentur : si enim contrarium non sit proprium contrarii, nec reliquum reliqui. Cujus exemplum est, ut quoniam contraria sunt subjecta, justitia et injustitia : et duo contraria subjecta, optimum et pessimum : et non est justitia proprium esse optimum : ergo nec injustitia est pessimum.

Astruenti vero hac consideratione per oppositum est utendum : si enim contrarium contrarii proprium est, et propositum propositi. Cujus exemplum est, bonum et malum sunt contraria subjecta : eligendum et fugiendum, contraria prædicata : et boni proprium est eligendum : ergo et mali proprium est fugiendum.

Secundo autem trahendæ sunt considerationes ex oppositis relative et in entibus secundum quid et in entibus absolute. Destruenti igitur in relativis considerandum est si duo subjecta sint relati-

va, et duo propria sint relativa : et si unum relativorum non est proprium subjecti unius quod est ad aliud, non erit reliquum reliqui proprium : ut duplum dicitur ad dimidium relative : et sunt duo subjecta, superans et superatum, sicut duo propria : non est autem duplicis proprium superans : non erit ergo dimidii proprium superatum. Non est autem vis Quomodo duplum est in exemplo : tamen potest dici quod duin plus quam superans. in superans. plum est in plus quam superans, quia duplum est in discretis et continuis : superans autem proprie in discretis in quibus dicitur numerus abundans superans : et sic duplum et superans non convertuntur : et sic superans non erit proprium dupli. Vel dicatur, quod superans in triplo est et quadruplo et causa multiplici : et ideo non est proprium dupli sed in plus : et non convertitur cum duplo, et ideo non est ejus proprium.

Astruenti autem ista consideratione opposito modo utendum est etiam si ejus subjecti (quod est ad aliud) id quod est ad aliud, erit proprium, et ejus quod est ad aliud sicut proprii subjecti correlativum erit proprium relative dictum ad proprium alterius correlativi. Cujus exemplum est, quoniam relative dicitur duplum ad dimidium : duo autem correlativa dicuntur ad unum : est autem duplicis proprium habere se sicut duo ad unum : erit dimidii proprii habere se sicut unum ad duo. Et attendendum quod unum et duo nec secundum intentiones nominum ad invicem sunt relativa, neque secundum rem et esse, sed in ratio-

<--- Page Split --->

ne superantis et superati referuntur ad invicem.

Tertio quidem considerandum est in oppositis secundum privationem et habitum : et ista oppositio est inter ens simpliciter, et non ens, quod tamen aliquid ponit in genere. Destruenti quidem problema de proprio considerandum quando sunt duo subjecta opposita secundum privationem et habitum, et duo propria prædicata et similem oppositionem habentia. Si enim habitus qui est subjectum hoc proprium quod secundum habitum dicitur, non erit proprium, neque privationis quæ est subjectum priori oppositum alterum quod secundum privationem dicitur, erit proprium, nec habitus qui est subjectum hoc proprium quod secundum privationem dicitur, erit proprium. Cujus exemplum est, ut quoniam non dicetur proprium surditatis insensibilitas simpliciter esse : quia non convertuntur : sed insensibilitas est in plus : nec auditus erit proprium sensum vel sensualitatem esse simpliciter propter eamdem causam.

Construenti autem eadem consideratione per oppositum modum considerandum est sic, si illud proprium quod secundum habitum dicitur subjecti quod est habitus, est proprium : tunc etiam privationis quæ est subjectum, privatio erit proprium. Ut quoniam visus est videre proprium, vel visu discernere, secundum hujus quod habitum visum dicimus, erit cæcitatis proprium non videre vel discernentem non esse secundum visum, secundum quod non habemus visum, vel secundum quod privati sumus habitu visus.

Deinde ad hujus problematis considerationem considerandum est in oppositis contradictorie : quæ contradictio est inter ens et non ens quod nihil ponit. Primo quidem in quibus duo prædicata affirmative vel negative sumpta ad idem subjectum referuntur ; unum secundum affirmationem, et alterum secundum negationem. Et prima consideratio est ex

ipsis prædicatis quæ de subjecto uno prædicantur. Et locus iste non est nisi utilis destruenti tantum. Posset tamen videri alicui, quod sit etiam constructivus per hoc quod dicitur, quod de quolibet affirmatio vel negatio vera est. Ad hoc dicendum est, quod non sit hic sermo de affirmatione et negatione verus : sed sit hæc responsio de negatione termini instituti, ut patet, quod quamvis negetur terminus institutus de aliquo, non tamen sequitur affirmatio termini instituti de eodem : quia non sequitur, non est non justus : ergo est justus : ut si affirmatio aut quod secundum affirmationem est proprium alicujus subjecti, non erit ejusdem subjecti proprium negatio, aut quod secundum negationem dicitur: et e converso si negatio aut quod secundum negationem dicitur, est alicujus proprium, non erit affirmatio sive quod secundum affirmationem dicitur, ejusdem proprium : hoc enim in contradictoriis propriis tenet secundum consequentiam quæ est in ipso quæ est in contradictoriis et ratione convertibilitatis terminorum : in aliis enim non teneret, ut quoniam animalis proprium animatum esse, non erit animalis proprium non animatum esse.

Secundo autem considerandum in his in quibus duo propria ad duo subjecta referuntur prædicata secundum affirmationem, vel non prædicata secundum negationem, et de quibus subjectis prædicantur vel non prædicantur sive negantur. Destruenti quidem hac consideratione utendum, et dicendum quod si affirmatio affirmationis non est proprium, neque negatio negationis erit proprium : et e converso si negatio negationis non est proprium, nec affirmatio affirmationis erit proprium. Cujus exemplum est, ut quoniam non est proprium hominis animal, nec non hominis proprium erit non animal : et e converso si non hominis proprium non videtur esse non animal, nec hominis erit proprium esse animal.

Astruenti autem hac consideratione

<--- Page Split --->

opposito modo utendum est: si enim affirmatio affirmationis est proprium, et negatio negationis est proprium, et e converso. Ut gratia exempli, si non animalis est proprium non vivere vita manifesta, erit animalis proprium vivere. Si autem animalis sumitur proprium vivere, etiam non animalis videbitur proprium esse non vivere: et tenet in his secundum consequentiam in ipso factam propter causam superius dictam.

Tertio adhuc per contradictoria, secundum quod duo subjecta ad quae refertur unum praedicatum, destruenti quidem considerandum est si illud quod assignatum est proprium affirmationis sive subjecti affirmati, non erit idem affirmatum etiam negationis proprium: et ejus proprium quod assignatum est negationis proprium ad idem, non erit proprium affirmationis: non enim erit affirmationis et negationis proprium. Cujus exemplum est, ut quoniam animalis est proprium animatum esse, non animalis non erit proprium animatum: et quoniam non animalis est proprium non animatum esse, animalis non erit proprium idem esse.

Construenti vero sic ista consideratione utendum est: quia si proprium (quod assignatum est ab aliquo) non est proprium affirmationis: tunc erit proprium negationis. Hic autem locus in quibusdam falsus est: non enim affirmatio negationis est proprium, nec e converso: eo quod affirmatio negationi omnino (hoc est, universaliter) non inest, ita quod sequatur ad ipsam: negatio autem affirmationi inest, ita quod sequatur ad affirmationem negatio: sed inest ei ut proprium: sequitur enim, iste est homo: ergo non est asinus: sed non sequitur, iste non est asinus: ergo est homo 1. Quidam tamen dicunt, quod affirmatio et negatio possunt dupliciter considerari. Primo secundum intentionem, et sic

neutrum est in alio: secundo modo, ut pars integralis et totum, et sic negatio est in affirmatione ut pars integralis: quia homo currit, pars ejus est quod dicitur, homo non currit. Prima est melior expositio. Causa autem quare non tenet, est quod idem non potest esse proprium plurium: afirmatio enim non potest esse proprium negationis, nec negatio affirmationis: affirmatio enim non sequitur ad negationem, sed negatio sequitur ad affirmationem: sed non conversim ut proprium: sed quia disparata per divisionem propriarum differentiarum acpiuntur.

Deinde post oppositorum inspectionem destruentem problema de proprio oportet considerationem accipere ex his quae contrario dividuntur, sicut species disparata sub uno genere diverso per divisionem accipiuntur: quia qualiter per coaequeva fit divisio, destruenti quidem est considerandum si species est ex diverso divisa, et propria similiter ex diverso sint divisa: tunc considerandum est si nullum aliorum propriorum ab assignato proprio sit reliquarum specierum ab assignata specie: tunc enim positum proprium non est proprium assignata speciei. Sicut si talis fiat propriorum divisio: animalium aliud sensibile, aliud intelligibile. Item animalium aliud deus, aliud homo. Si animal sensibile nullius aliorum a diis est proprium, non erit animal intelligibile dei proprium. Et dicitur deus animal intelligibile ab animato: quia Antiqui haec (qua cœelestia sunt) animalia esse dicebant et immortalia: vocantes animal hoc quod habet animam per vitam et motum (ut dicit Apuleius in libro de Deo Socratis) et intelligentiam dicebant per intellectum agentem et moventem et non per intellectum adeptum. Sed tamen quantum ad considerationem non magna vis est de exemplo. Sensibile autem non est proprium mortalium anima-

<--- Page Split --->

lium, sed differentia : et similiter intelligibile non dei proprium, sed differentia.

Eadem autem ista consideratione utendum est per modum oppositum sic etiam, si reliquorum subjectorum quae e diverso dividuntur (sive per divisionem accipiuntur) cujuslibet sumptum per divisionem est proprium, ita quod singulis eorum respondet proprium e diverso cum assignato proprio divisorum : tunc reliquum proprium quod cum aliis contrario divisum est, erit assignatae speciei proprium, cujus ab adversario positum erat non esse proprium : ut si dividantur virtutes modo specierum in prudentiam, temperantiam, et fortitudinem, et dividantur posita motiva animae in rationabilem, concupiscibilem, et irascibilem, participantes aliqualiter rationem : si concedatur quod prudentiae proprium est, quod nata sit per se, quod sit virtus potentiae rationalis cujus perficit actum, sequitur quod temperantiae proprium est, quod per se nata sit quod sit virtus et perfectio ad actum concupiscibilis, et fortitudo sit virtus et irascibilis potentiae ad actum perfectio.

CAPUT II.

De considerationibus sumptis a casibus ex similibus et proportionalibus in esse et generari et corrumpi et hujusmodi.

Est autem locus extrinsecus ex convenientibus essentialiter et accidentaliter sumptus. Essentialiter quidem ut casus : accidentaliter autem utsimile proportionabile magis et minus, et hujusmodi. Deinde ergo (post opposita quae maxime et extrinseca sunt) destruere volenti problema de proprio, considerandum si casus propositi proprii non est proprium casus subjecti assignati, tunc enim sequitur quod nec in proposito casus erit proprium : ut quia ejus quod est juste, non est proprium id quod est bene, nec justi proprium erit

bonum : si enim casus removetur a casu, et nomen removetur a nomine.

Construenti autem hac consideratione opposito modo utendum est, si casus est proprium casus, tunc et nomen nominis, et e contrario : ut quoniam hominis proprium est gressibile bipes esse, et homini erit proprium gressibile bipedi secundum casum dici, ut etiam gradiendo bipedaliter dicatur. Haec autem consideratio a casibus non tantum est in opposito, sed in natura oppositorum, quemadmodum in prioribus locis hujus scientiae ubi de casibus agebatur, dictum est. Si enim ejus quod est juste fieri, proprium est bene fieri : et ejus quod est injuste fieri, proprium est male fieri.

Destruenti quidem ergo hoc loco sic utendum, quod si oppositi casus non est proprium oppositi casus, tunc neque in proposito propositi casus. Cujus exemplum est : si enim ejus quod est juste fieri, proprium est bene fieri, et ejus quod est injuste fieri, est proprium male fieri.

Construenti vero hac consideratione per oppositum modum utendum est, si casus oppositi est proprium casus alterius oppositi, tunc et in proposito casus istius oppositi est proprium casus illius oppositi : ut si boni est proprium esse optimum, ut boni per se est proprium esse optimum inter bona quae sunt utile, delectabile, honestum, tunc etiam mali erit per se proprium pessimum : et de quibus debet formari si optime esse est casus boni per se, pessime esse est casus mali per se.

Deinde etiam inspiciendum in ea quae similiter se habent in proportione ad aliud. Destruere quidem volenti problema de proprio, considerandum si quatuor sunt, quorum primum ad secundum se habet sicut tertium ad quartum : si secundum non est proprium primi, quartum non erit proprium tertii. Si enim quod similiter se habet, ejus quod similiter se habet in proportione ad ipsum, non est proprium : neque in proposito

<--- Page Split --->

quod similiter se habet, ejus quod similiter se habet, erit proprium. Cujus exemplum, sicut quoniam similiter se habet ad faciendum aedificium aedificator, et medicus ad faciendum sanitatem, uterque arte facit: sicut non est medici proprium ut ex arte semper inducat sanitatem, ita non erit aedificatoris proprium facere vel perficere aedificium.

Hac autem consideratione construenti per oppositum est utendum, si quod similiter se habet, ejus quod similiter se habet, est proprium: quia quod similiter se habet in proportione eadem, est ejus quod similiter se habet, proprium in proportione simili. Cujus exemplum est, quoniam similiter se habet medicus ad praeservationem ab infirmitatis periculo, sicut gyrustes, hoc est, luctator ad perfectivum euechia. Est autem gyrustes proprium quod sit perfectivum euechia, erit proprium medici praeservando facere sanitatem, sive quod hoc modo perfectivum sit sanitatis. Intelligendum autem quod gyrustes in antiquis urbibus fuit luctarum in cursibus et pugnis et ludis magister: quia, sicut dicit Victorinus, instituta fuerunt ad euectionem corporum, et excitationem caloris, et subtiliationem sanguinis, ut in bona dispositione et densitate carnis conserveretur corpus: et ideo arte ad hoc indignuit, quod ludos et pugnas et luctas instituerit, et quando et quibus et ubi quilibet etiam exercerent luctas in corpus: apud inertes et pigros resolvitur et laxatur caro ut nocivum recipiat et laxum, et a se repellere non possit per calorem hebetatum: et tales luctae sunt ut palestrae cursus in stadiis. Idcirco cursus equorum pypodroneum vocatur et tripudium et hujusmodi: per haec enim praeservabant corpora ne cachechiam incurrerent.

Deinde comparando unum proprium ad duo subjecta per similem proportionem, inspiciendum ex his subjectis quae sic (hoc est, similiter) se habent ad illud proprium quod comparatur ad ipsa. Et destruenti quidem considerandum si

quod sic (hoc est, similiter) se habet, non est proprium subjecti quod similiter se habet: tunc neque in proposito quod sic se habet ad proprium. Si autem ejus quod sic se habet in simili habitudine, est proprium ejus quod sic se habet: tunc sequitur, idem proprium quod prioris subjecti est proprium, non est proprium secundi subjecti, ad quod similiter se habet sicut ad primum, sicut positum fuerat esse proprium ejus. Et hujus causa est, quia idem proprium non potest esse duorum subjectorum specie differentium. Hujus autem exemplum est, quoniam si sic se habet prudentia ad pulchrum in moribus et fœdum, quod disciplina utriusque eorum est: non est autem prudentia disciplinam esse pulchri: sequitur quod etiam non erit proprium ejus disciplinam esse fœdi. Si vero est proprium prudentia disciplinam esse pulchri, sequitur quod non sit proprium ejus disciplinam esse fœdi: impossibile enim est idem esse plurium proprium, ut dictum est. Unde locus iste construenti nihil utilis est, eo quod se habet ubi unum proprium ad subjecta plura comparatur. Proprium autem unum non potest esse plurium subjectorum: et si ponatur, destruitur proprium.

Deinde adhuc destruenti in similitudine habitudinum considerandum est inesse et generatione et corruptione similiter habentibus. Destruenti igitur inspiciendum ad esse et generari, et non inesse et corrumpi: si enim id proprium quod secundum esse dicitur, est proprium alicujus secundum esse dicti: tunc etiam corrumpi (hoc est, quod secundum corruptionem dicitur) erit proprium ejus subjecti quod dicitur secundum corrumpi: neque enim id proprium quod secundum rationem dicitur, erit proprium ejus subjecti quod dicitur animal generari: quoniam non est hominis proprium, quando est, esse animal, sed est consequens ad ipsum: neque ejus quod est hominem generari, erit proprium generari animal, sed ex consequentia generatur: neque ejus quod

<--- Page Split --->

est hominem corrumpi, erit proprium corrumpi animal, sed ex consequentii corrumpitur. Eodem autem modo accipiendum est e converso ex habitudine ejus quod est generari ad esse et corrumpi, et ex corrumpi ad esse et generari: et quemadmodum dictum est nunc in consideratione ultimo inducta, ex esse ad generari et ad corrumpi: quaecumque enim horum trium aliis duobus comparentur, similis erit habitudo quantum ad susceptionem proprii.

Construenti autem hac consideratione opposito modo utendum est, si ejus quod est secundum esse positum, proprium est ejus subjecti quod secundum esse positum est, tunc erit proprium. Cujus ratio est, quia et ejus quod secundum generari positum est, erit hoc proprium quod secundum generari dicitur: et ejus quod secundum corrumpi positum est, erit proprium hoc quod est secundum corrumpi assignatum. Cujus est exemplum, ut hominis accepti secundum esse proprium est esse mortale: tunc etiam ejus quod est generari hominem, est generari mortale: et ejus quod est corrumpi hominem, est proprium corrumpi mortale. Eodem modo accipiendum est e converso, et ex generari et ex corrumpi ad esse arguendo et ad propria quae ex his sunt in construendo, velut dictum est, et in destruendo, paulo habita consideratione: et quia species est similitudo quaedam individuorum.

Deinde post omnia quae dicta sunt de similibus, inspiciendum est in speciem positi sive subjecti cujus assignato proprio secundum esse et generari et corrumpi. Destruenti considerandum si proprium quod assignatur, speciei illi cui assignatur, non inest secundum esse quod habet in materia secundum naturam, aut si non inest speciei secundum quod dicitur esse species id quod est subjectum cujus proprium assignatum est : tunc enim non erit proprium quod assignatum est esse proprium. Cujus exemplum, ut quoniam eidem homini secun-

dum quod habet esse in natura et in materia non inest hoc proprium quod est quiescere, hoc est, immobilem esse in eo quod homo est in natura et in materia et generari et corrumpi, sed inest homini in eo quod species et generari et corrumpi a materia est: patet quod non est hominis proprium quiescere.

Construenti autem hac consideratione per oppositum modum utendum est, si proprium assignatum inesse speciei et secundum quod est proprium quod dicitur sive prædicatur de eodem assignato subjecto, illud subjectum cujus subjecti positum est esse proprium : tunc enim erit proprium quod ab adversario positum est non esse proprium. Cujus exemplum est, ut quoniam eidem animali quod in natura et in materia est ut proprium ex anima et corpore esse composium, et inesse ei in eo quod animal secundum esse in natura: tunc hoc erit animalis proprium quod est ex anima et corpore esse compositum.

CAPUT III.

De considerationibus sumptis a majori et minori, ad problema de proprio determinandum.

Deinde ex magis et minus determinandum est proprium. Dicimus autem magis et minus non ita quod proprium prædicatur secundum magis et minus de subjecto : quia hoc falsum est : cum secundum unam et eamdem naturam speciei (quæ magis et minus non recipit) inest proprium : sed quod magis et minus referatur ad subjectum secundum-quod magis et minus attingit naturam speciei subjecti cui proprium assignatur. Consideremus ergo primo secundum quod magis et minus comparatur ad simpliciter, et secundo considerabimus in his secundum quod magis et minus referuntur ad invicem. Dicamus igitur quod destruenti secundum inspectionem ad magis et minus, considerandum est si quod vi-

<--- Page Split --->

detur esse proprium ejus quod est magis, et videtur magis esse subjectum, non est proprium, neque quod minus est et videtur esse proprium, erit proprium ejus quod minime videtur esse subjectum : neque quod maxime videtur esse proprium ejus quod maxime videtur esse subjectum, erit proprium : tunc neque quod simpliciter ejus quod simpliciter dicitur esse subjectum. Cujus exemplum est, ut quoniam id quod est magis colorari ejus quod magis dicitur esse subjectum ut corporis quod magis dicitur esse corpus, non est proprium : neque colorari omnino et simpliciter erit proprium ejus quod est simpliciter corpus et omnino.

Construenti autem hac consideratione per oppositum modum utendum est, quod si quod magis videtur esse proprium ejus quod magis videtur esse subjectum, est proprium, sequitur etiam quod id quod minus videtur esse proprium ejus quod minus videtur esse subjectum, est proprium : et quod minime videtur esse proprium, erit proprium ejus quod minime videtur esse subjectum, et quod maxime est proprium ejus quod maxime, et quod simpliciter proprium est ejus quod simpliciter. Cujus exemplum, ut quod magis viventis videtur esse proprium id quod est magis sentire, et minus viventis videtur esse proprium quod est minus sentire, et quod est maxime sentiens proprium est ejus quod maxime vivens, et ejus quod simpliciter proprium est quod simpliciter sentiens.

Eodem autem modo ex eo quod est simpliciter ad eadem quæ minus dicta minime et maxime considerandum eodem modo. Destruenti quidem considerandum, si quod simpliciter est proprium ejus quod simpliciter erit subjectum, non est proprium : tunc nec ejus subjecti quod est magis, erit proprium : nec quod minus videtur esse proprium, erit proprium ejus quod minus videtur esse subjectum : nec quod maxime videtur esse proprium, erit proprium ejus

quod maxime videtur esse subjectum : nec quod minime ejus quod minime videtur esse subjectum. Cujus exemplum est, ut quoniam non videtur hominis proprium esse studiosum, nec magis hominis magis studiosum esse videtur esse proprium.

Construenti autem hac consideratione per oppositum modum est utendum sic, si quod simpliciter est proprium, tunc et quod magis videtur esse proprium ejus quod magis subjectum, est proprium, et quod minus ejus quod minus, et quod minime est ejus quod minime, et quod maxime est ejus quod maxime est proprium. Cujus exemplum est, ut quoniam ignis est proprium sursum ferri secundum naturam : et tunc magis ignis proprium erit magis sursum ferri secundum naturam. Eodem autem modo considerandum est in omnibus aliis, quod ex quolibet eorum argumentando ad omnia alia et ad quodlibet aliorum quæ hujusmodi dicta sunt secundum magis et minus, et maxime et minime et simpliciter.

Secundo autem modo comparando duo prædicata duobus subjectis, destruenti considerandum est, ut quoniam est magis proprium animalis sentire, quam hominis scire : eo quod sentire sequitur sentire non proprium animalis, sed ejus animalis, sentire, sed differentia : non erit proprium hominis scire per locum a majori. Construenti autem hac consideratione per locum a majori utendum est, ut et si quod minus videtur esse proprium ejus, est proprium cujus minus videtur esse proprium, erit etiam quod magis videtur esse proprium ejus, proprium cujus magis videtur esse. Ut quoniam minus videtur esse proprium hominis esse mansuetum natura quam vivere animalis, et mansuetum natura est proprium hominis, sequitur quod etiam vivere sit proprium animalis.

Tertio autem comparando unum prædicatum duobus subjectis secundum ma-

<--- Page Split --->

gis et minus, destruenti quidem considerandum est si ejus quod magis videtur esse proprium, aliquod non est proprium illius : tunc etiam non erit proprium cujus minus videtur esse proprium inter duo subjecta quibus comparatur, per locum a majori. Sed non valet constructive : non enim sequitur, si est proprium ejus cujus magis videtur proprium esse, quod sit etiam proprium ejus cujus minus videtur proprium esse. Cujus exemplum est, ut quoniam colorari magis videtur esse proprium superficiei quam corporis ; non est autem corporis, non sequitur quod nec superficiei. Constructive vero non valet : quia non sequitur, si sit superficiei proprium, quod etiam corporis. Hic autem locus nulli construenti est utilis, ut dictum est, eo quod impossibile est unum plurium esse proprium : et ideo si construitur unius esse proprium, non potest per magis et minus construi alterius esse proprium.

Quarto comparando duo subjecta sive propria uni subjecto secundum magis et minus, destruenti considerandum est, si illud quod magis videtur inter duo propria esse proprium alicujus subjecti, et non est proprium ejusdem : tunc sequitur quod neque est ejus proprium quod minus videtur esse proprium. Cujus exemplum est, ut magis videtur proprium animalis esse sentire quam partibile esse : non autem animalis est proprium sentire : non erit animalis proprium partibile esse. Construenti autem hac consideratione per locum a majori utendum, si duorum propriorum alicujus subjecti si quod minus videtur esse proprium, est proprium, et quod magis. Ut minus videtur proprium animalis sentire quam vivere : est autem animalis proprium sentire : etiam et vivere.

CAPUT IV.

De determinatione proprii per locum a simili.

Deinde per locum a simili ex his quae similiter insunt, problema de proprio terminandum est, primo comparando duo praedicata sive propria duobus subjectis. Primo igitur destruenti considerandum est, si proprium unum quod simile est quantum ad inesse uni subjecto, alteri proprio quod simile est quantum ad inesse alteri subjecto, non est proprium illius subjecti cui similiter inest : tunc nec propositum proprium quod similiter inest assignato subjecto, erit proprium illius subjecti cui similiter inest. Cujus exemplum est, ut quoniam sunt duo subjecta concupiscibilis et rationalis potentiae, et duo propria concupiscere et ratiocinari, et concupiscibilis similiter sit concupiscere, et rationalis ratiocinari sunt haec propria per proprios casus sua subjecta consequentes : si concedatur concupiscibilis non esse proprium concupiscere, sequitur quod nec etiam rationalis erit proprium ratiocinari.

Construenti autem hac consideratione per oppositum utendum est sic, quod si alicujus subjecti est proprium ejus cujus similiter est proprium, erit et hujus in proposito et assignato subjecto, cujus similiter assignatum est proprium. Cujus exemplum est, ut quoniam est rationalis, quod sit prudens et prudentiae habitus, sicut concupiscibilis temperans habitus : est autem rationalis potentiae primum et per se habitus prudens sive prudentiae : erit et concupiscibilis primum et per se temperans habitus.

Secundo autem per locum a simili comparando praedicata ad unum subjectum destruenti considerandum est, si duobus propriis similiter se habentibus ad unum subjectum, si quod similiter est proprium non est illius subjecti proprium, sequitur quod nec propositum proprium

<--- Page Split --->

quod similiter videtur esse proprium, erit proprium. Ut gratia exempli, quoniam similiter est hominis proprium videre et audire ; non est hominis proprium videre, sequitur quod nec audire.

Construenti autem hac consideratione opposito modo est utendum sic, si quod similiter, et quod similiter, ut patet in exemplo posito in littera. Ut animæ proprium esse concupiscibile esse : primæ autem etiam proprium animæ partis ejus esse rationale primæ. Dico autem primæ, quod in actus primo sunt potentiae, et secundo animæ, et tertio hominis : quia per potentiam sunt animæ, et per animam sunt hominis.

Tertio vero per locum a simili, comparando unum prædicatum duobus subjectis terminandum est problema de proprio : et hoc modo destruenti considerandum, si id quod similiter est propositum duobus subjectis, non est proprium unius eorum, sequitur quod nec est proprium assignati subjecti cui similiter videtur inesse ut proprium : sequitur quoniam etiam non erit alterius proprium subjecti. Et causa jam sæpius dicta est,

quia non potest esse unum proprium diversorum subjectorum proprie sive bene: sic enim esset commune non proprium. Hujus exemplum est, ut quoniam simililiter est flammæ urere sicut carbonis : non est autem proprium flammæ urere : non erit etiam carbonis proprium urere : propter causam dictam. Et sic hic locus construenti non est utilis.

Quia autem in præhabitis proprium per similes habitudines proportionum terminatum est, non superfluum quod hic sumitur per locum a simili : quia differt hoc quod est secundum proportionem ex similiter se habentibus ad invicem, vel ad aliquod, ab eo loco qui ex his quæ similiter insunt eidem vel diversis, in hoc, quod hoc quidem quod est ex similiter se habentibus secundum proportionem ex similitudine habitudinum sumitur, non in eo quod similiter aliud inest tantum considerandum est. Id autem quod est ex similibus, ex eo tantum quod inest similiter alicui vel aliquibus comparatur, si non per similem comparationem accipiatur.

<--- Page Split --->