QUÆSTIO XCIV.
De libero arbitrio.
Deinde ratione ejus quod dicit Magister in illo capite ejusdem distinctionis, Hoc autem sciendum1, quaeritur primo, Quorum sit liberum arbitrium ?
Et ratione ejus quod dicitur in sequenti capitulo, Et quidem, quaeritur secundo, Utrum in Deo sit liberum arbitrium ?
1 Cf. II Sententiarum, Dist. XXV, capp. B, C, D. Tom. XXVII nostræ editionis Opp. B. Alberti,
pag. 425 et seq.
<--- Page Split --->
Et ratione ejus quod dicitur iterum in sequenti capitulo, Angeli vero et sancti, quaeritur tertio, Utrum in beatis et confirmatis in beatitudine, scilicet Angelis et sanctis, sit liberum arbitrium ?
MEMBRUM 1.
Quorum sit liberum arbitrium ?
VIDETUR enim, quod secundum superius inductam definit'onem liberum arbitrium etiam conveniat brutis : quia
Bruta non habent necessitatem faciendi quod faciunt, sed secundum liberum desiderium operantur : et sicut dicit Avicenna, sibiipsis sunt causa operationum, et nihil operantur quod etiam non possunt dimittere si desiderant.
Adhuc, In hoc differt anima a natura, ut dicit Avicenna, quod natura de necessitate est ad unum : anima autem habet libertatem convertendi se ad opposita : et hoc videtur esse proprium liberi arbitrii : ergo bruta habent liberum arbitrium.
Adhuc, Secundum Damascenum, duplex est vertibilitas in creatura, scilicet naturae, et appetitus. Et vertibilitas appetitus est secundum liberum arbitrium : et haec vertibilitas est in irrationalibus animalibus : ergo videtur, quod in eis sit liberum arbitrium vel aliquid simile libero arbitrio.
Adhuc, Prima libertas qua dicitur liberum arbitrium, est a coactione : et videmus, quod haec libertas est in brutis animalibus, non enim coguntur ad ea quae faciunt, sed a scipsis habent quod agunt : ergo videtur, quod insit eis liberum arbitrium, vel aliquid loco liberi arbitrii.
Adhuc, Aristoteles in VIII Physicorum distinguit in motu locali processivo, et naturali, dicens quod motus naturalis, sicut ignis movetur sursum, et terra deorsum, est a generante vel removente prohibens : motus autem processivus in animalibus est ab appetitu et phantasia moventibus, et est in ipsis moveri et quiescere. In quibus autem est moveri et quiescere, libertatem videntur habere liberi arbitrii. Et sic videtur, quod animalia irrationalia habeant libertatem arbitrii.
CONTRA :
Damascenus in libro II de Fide orthodoxa dicit sic : « In irrationalibus quidem appetitus fit alicujus, et confestim impetus ad operationem. Irrationalis enim appetitus est irrationabilium, et aguntur a naturali appetitu. Ideo neque voluntas dicitur irrationabilium appetitus, neque consiliatio. Voluntas enim est rationalis et liberam habens potestatem naturalis appetitus'. » Ex hoc accipitur, quod in quibus non est ratio, neque consilium est, neque voluntas, neque liberum arbitrium. In brutis non est ratio. Ergo neque consilium, neque voluntas, neque liberum arbitrium.
Adhuc, Secundum actus liberi arbitrii propter libertatem sequitur hominem laus et vituperium, vitium et virtus : haec non sunt in brutis : ergo nec liberum arbitrium.
Adhuc, Liberum arbitrium inest secundum ea secundum quae imago Dei inest nobis : hoc est secundum voluntatem et rationem sive intellectum : si ergo liberum arbitrium esset in brutis, sequeretur, quod bruta essent ad imaginem Dei, quod omnino absurdum est.
SOLUTIO. Dicendum, quod liberum arbitrium in solis est rationabilibus in quibus est consilium, electio, et senten-
<--- Page Split --->
tia, et voluntas, ut dicit Damascenus : secundum quod consilium dicitur appetitus inquisitivus in his quae in nobis sunt rebus fiendis. Consiliatur enim si debet pertractare rem vel non : deinde judicat quid melius, et dicitur judicium : deinde disponit et amat quod ex consilio judicatum est, et vocatur sententia : deinde post dispositionem fit electio : electio autem est duobus praejacentibus eligere, et optare hoc prae altero.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non sufficit ad liberum arbitrium, quod non cogatur necessitate ad opus, sed hoc sufficit tantum ad hoc quod non necessitate naturae habet, sicut comburit ignis : sed oportet addere, quod agat ex libera electione et libero consilio, et non agatur impetu passionis : et cum illa non sint in brutis, liberum arbitrium non inest in brutis, ut dicit Damascenus et omnes Sancti. Liberum enim arbitrium, ut dicit Magister in libro II Sententiarum, distinct. XXV, cap. Jam vero ad propositum, sicut dixerunt Philosophi est liberum de voluntate judicium. Judicium autem non est nisi rationis : et ideo brutis convenire non potest.
d 2. Ad ALIUD dicendum, quod hoc non sufficit ad libertatem arbitrii : sed oportet addere, quod ex libera electione et judicio, sicut paulo ante dictum est.
Id 3. Ad ALIUD dicendum, quod non est in brutis veritibilitas secundum liberum arbitrium, sed secundum appetitum solum, qui secundum quod dicunt Damascenus, Dionysius et Gregorius Nyssenus, agitur, et non agit : ducitur, et non ducit.
Id 4. Ad ALIUD dicendum, quod bruta non habent omnimodam libertatem a coactione : et hoc est ideo, quia sicut dictum est, appetitus eorum ducitur et agitur impetu, et non agit et ducit : et
quod agitur et ducitur, aliquid coactionis sustinet et compulsionis.
Ad ULTIMUM dicendum, quod Aristotales ibi intendit distinguere inter ea quae moventur a se, hoc est, a principio quod est in seipsis : et ea quae moventur per se, hoc est, natura per necessitatem naturae, ut inveniat proprietatem motoris primi : nec intendit ibi aliquid de libero arbitrio : ad hoc enim exigitur et liberum arbitrium, et consilium, et libera electio, et liber appetitus ducens et non ductus.
Ea quae objiciuntur in contrarium, procedunt : quia concordant dictis Sanctorum.
MEMBRUM II.
Utrum in Deo sit liberum arbitrium ?
SECUNDO quaeritur, Utrum in Deo sit liberum arbitrium ?
Hoc enim Magister disputat in illo capitulo, Et quidem secundum predietam assignationem 1.
Et accipiatur objectio Magistri ibidem ubi dicit, quod secundum predietam assignationem liberi arbitrii, secundum quam bonum eligitur gratia assistente, et malum ea deserente, non est liberum arbitrium nisi in his in quibus potuit deflecti liberum arbitrium ad utrumlibet, hoc est, ad malum. Sic non est in Deo. Ergo videtur in Deo non esse liberum arbitrium.
Adhuc, Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « In Deo non dicimus esse electionem 2. » Sed eligere proprius actus liberi arbitrii est. Ergo videtur, quod in Deo non sit liberum arbitrium :
<--- Page Split --->
quia cui non convenit actus, illi non convenit potentia.
Sed contra. CONTRA :
Augustinus in libro XXIV de Civitate Dei : « Certè Deus ipse numquid quia peccare non potest, ideo liberum arbitrium habere negandus est ' ? » Quasi dicat : Non.
Adhuc, Ambrosius in libro de Trinitate : Paulus dicit, I ad Corinth. xn, 11 : Hæc omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult, hoc est, ut dicit Ambrosius, pro liberæ voluntatis arbitrio, non pro necessitatis obsequio. Ergo in Deo est liberum arbitrium.
Adhuc, Anselmus in libro de Libero arbitrio : « Quamvis liberum arbitrium secundum definitionem sit commune omni rationali creaturæ, multum tamen differt illa quæ est Dei, ab illa quæ est rationalis creaturæ. » Ergo liberum arbitrium est in Deo et homine communiter et in Angelo.
Adhuc, Nihil est ita liberum sicut Deus, qui (sicut Hieronymus ait) nulli aliquid debet, nec alicui obligatur, nec aliqua necessitate compellitur, sed pro liberæ voluntatis arbitrio facit quidquid facit, sicut dicitur, Matth. xx, 15 : Aut non licet mihi quod volo facere ? Ergo videtur, quod liberum arbitrium commune sit Deo et rationali creaturæ.
Quest. Adhuc quaeritur ulterius, Si univoce convenit liberum arbitrium Deo et rationali creaturæ ?
Et videtur, quod sic.
In auctoritate Anselmi praeinducta dicit, quod una est definitio liberi arbitrii in Deo et in creatura : et quorum una est definitio, sunt univoca : ergo univoce est liberum arbitrium in creatore et in creatura.
Sed contra. CONTRA :
- Liberum arbitrium in Deo Deus est, et substantia divina : in creatura
potentia naturalis est, quæ (ut dicit Aristoteles in Prædicamentis) est una de speciebus qualitatis. In nullo autem univocantur substantia et accidens. Ergo videtur, quod univoce non conveniat liberum arbitrium Deo et creaturæ.
Adhuc Hieronymus in Homilia de filio prodigo : « Solus Deus est in quem peccatum non cadit, nec cadere potest : cætera cum sint liberi arbitrii, in utramque partem flecti possunt. »
Adhuc, Constat, quod major est libertas in eo quod in omnibus causa sui est, et nulli obligatur, quam in eo quod causa sui non est nisi per aliam causam et obligatur alii, Omnis creatura rationalis causa sui non est et obligatur alteri, Deo scilicet, sine quo nihil potuit facere, licet sine ipso possit deficere. Ergo libertas aliter est in creatore quam in creaturis, et similiter liberum arbitrium.
SOLUTIO. Dicendum, quod liberum arbitrium est in Deo, et summa libertate liberum, qui ita liber est, quod semper facit omne quod vult, nec indigentia nec necessitate nec debito obligatur ad aliquid.
Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet secundum illam definitionem quæ non vera definitio libertatis est, non sit in Deo, tamen est in Deo secundum veram libertatis rationem. Et in argumento est fallacia consequentis : e converso enim valeret : non est in Deo : ergo secundum hanc rationem non est in Deo : unde convertitur consequentia quæ converti non potest, et incidit fallacia consequentis : procedit enim ab inferiori ad superius negando, qui processus nihil valet.
Ad ALIUD dicendum, quod in Deo est electio, sed aliter quam in nobis, sicut et in Deo aliter est consilium quam in nobis. Secundum quod consilium est ignorantis et dubitantis, sic consilium non est in Deo : sed secundum quod consilium,
<--- Page Split --->
ut dicit Gregorius, est certa definitio faciendorum, sic in Deo consilium est, et electio quae est determinatio voliti. Et sic dicit Augustinus super illud Apostoli, ad Ephes. 1, 4: Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, quod eliguntur quae non sunt, et non fallitur electio vel eligens. Et de consilio dicit Gregorius super illud Isaïe, xxxviii, 1: Dispone domui tuæ, quia morieris tu, et non vives: quod mutat Deus sententiam, sed non consilium: vocans sententiam sensum verborum quam per Prophetas enuntiat, consilium autem certam definitionem faciendorum quam apud se definit de quolibet quando et qualiter fiat: hoc enim numquam mutatur. Isa. xxv, 1: Consilium tuum antiquum verum fiat 1.
subject. Ad in quod contra objicitur, concedendum est: quia hoc expresse dicunt Sancti.
est in solo nomine, sed facit communitatem analogiæ, quæ est in hoc, quod licet res communis sit, tamen per prius convenit Deo quam creaturæ : et hoc verum est: et ideo prædicatur de creatore et creatura communitate analogiæ, non simpliciter univoce.
Ad ultimum dicendum, quod hæc ratio Ad object. 3. non probat nisi quod per prius convenit Deo, et per posterius creaturæ : et hoc est verum, et ideo prædicatur de creatore et creatura communitate analogiæ, et non simpliciter univoce.
MEMBRUM III.
Utrum in beatis et confirmatis in beatitudine, scilicet Angelis et sanctis, sit liberum arbitrium ?
quest. Ad in quod ulterius quaeritur, dicendum quod non univoce, nec æquivoce liberum arbitrium convenit Deo et creaturæ, sed communitate analogiæ, quæ est secundum prius et posterius : libertas enim per prius est in Deo, et per posterius in creatura. Et hoc innuit ipse Anselmus dicens, quod « libertas aliter est in Deo, et aliter in creatura. »
Ad id quod objicitur, quod una est definitio secundum Anselmum, dicendum quod una est definitio analogice conveniens, et non secundum unitatem generis et speciei vel univoci : potestas enim conservandi rectitudinem, multo major est in Deo quam in creatura.
subject. 1. Ad aliud dicendum, quod nec univoce nec æquivoce conveniunt, sicut dictum est, sed secundum analogiam.
subject. 2. Ad aliud dicendum sicut etiam Magister in Sententiis dicit, quod Hieronymus non intendit, nisi quod aliter est in Deo, et aliter in creatura : hoc tamen non facit communitatem æquivoci, quæ
Tertio quaeritur, Utrum in beatis et confirmatis in beatitudine, scilicet Angelis et sanctis, sit liberum arbitrium ?
Et videtur, quod non : quia
Ubi est necessitas, ibi non est libertas. In Angelis tam bonis quam malis est necessitas, in malis ad malum, in bonis ad bonum : mali enim non possunt eligere bonum, nec boni possunt eligere malum. Ergo videtur, quod necessitatem habent, et non libertatem. Et idem est de confirmatis in patria, et damnatis in inferno.
Adhuc, Liberum arbitrium, ut dicit Damascenus, est libera electio eorum quæ ex consilio et inquisitione per sententiam definitivam determinata sunt. Talis autem determinatio non est in confirmatis vel in bono, vel in malo : adstricti enim sunt ad unum. Ergo videtur, quod non sit in eis facultas liberi arbitrii, ut scilicet pro arbitrio liceat eis eligere quod volunt.
<--- Page Split --->
- Adhuc, Augustinus in libro XXIV de Civitate Dei ait : « Sicut prima immortali tas quam peccando Adam perdidit, fuit posse non mori : ita primum arbitrium fuit, posse non peccare, novissimum, non posse peccare 1. » Confirmati ergo sancti et Angeli sive in bono sive in malo, liberum arbitrium habent non flexibile, sed de necessitate obligatum ad unum. Cum ergo de ratione liberi arbitrii sit quod sit flexibile ad ulrumlibet, videntur non habere liberum arbitrium.
Sed contra. CONTRA :
Magister in libro II Sententiarum, distinct. XXV : « Angeli et sancti qui jam feliciter cum Domino vivunt, atque ita gratia beatitudinis confirmati sunt ut ad malum nec flecti velint nec possint, libero arbitrio non carent. »
Adhuc, Augustinus in Enchiridion : « Sic oportebat primum hominem fieri, ut bene velle posset et male. Postea vero sic erit ut male velle non possit : nec ideo carebit libero arbitrio 2. » Ergo videtur, quod sancti et Angeli confirmati habent liberum arbitrium.
Adhuc, Quod naturaliter inest ut potentia animæ non spoliatur per peccatum : quia peccatum naturalia non spoliat, sed vulnerat, sicut dicit Glossa super illud Lucæ, x, 30 : Qui etiam despoliaverunt eum, et plagis impositis abierunt, semivivo relicto. Ergo videtur, quod damnati in inferno per peccatum non amiserunt liberum arbitrium : multo minus ergo in beatitudine confirmati ex confirmatione amiserunt liberum arbitrium, sed potius liberius habuerunt.
Adhuc videtur per verbum Dionysii in libro de Divinis nominibus, ubi sic dicit de dæmonibus : « Data illis naturalia dona nequaquam ea mutata esse
dicimus, sed sunt integra et splendidissima, quamquam ipsi non videant, claudentes suorum boni inspectivas virtutes 3. » Liberum autem arbitrium est de datis naturalibus, sicut paulo ante habitum est, quod hoc fuit adjutorium primo homini in conditione datum.
Solutto . Dicendum , quodtamindam - natisquaminbeatisestliberumarbi - t r u m , maximesecundumillamdefinitio - nemliberiarbitriiquamMagisterponitinillocapitulo : Jamveroadpropositumredeamus . Ubidicit , q u o d « Philosophidefinientesliberumarbitrium , dixerunt , liberumarbitriumestliberumdevolun - tatejudicium . » Indamnatisenimetinconfirmatisvoluntasliberaestabomnicoactioneetæqualiter , dumnihilestquodcompellatveldamnatosadmalum , velbeatosadbonum : sedsolusstatusexigitutbeativelintbonum , etnonpossintvellemalum : etdamnativelintmalum , etnonpossintvellebonum : sinetamencoactionetamistiquamillivoluntquodvolunt : nonenimsuntinslatumerendiveldemerendi , sicutdicitDama - scenus : sedsuntinstatupræmiiinquorecipiuntquodmeruerunt .
AdPRIMUMergo dicendum, quod non habent necessitatem coactionis quæ sola impedit libertatem, sed sicut dictum est, habent necessitatem confirmationis, que est secundum exigentiam justitiæ divinæ : et hæc nihil tollit de libertate.
ADALIUDdicendum , quodexfacultateliberiarbitrii , eliguntquodvolunt : etquodadstrictisuntadunumsivebonumsivemalum , exordinedivinæjustitiæest , quænonimpeditlibertatem .
Quatuorquæadducunturincontra - r i u m , concedendasunt , etproceduntse - cundumdictaSanctorum .
<--- Page Split --->