QUESTIO LIX.
De hoc quod dicit : Ut luceant in firmamento cœeli, et illuminent terram.
Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, « Ut luceant in firmamento cœeli, et illuminent terram.
- Ante enim terra illuminata fuit : aliter enim lucem non vocasset diem, et tenebras noctem : et cum hoc opus factum fuerit in prima distinctionis die, videtur quod superflue ponatur in die quarto.
ita videtur, quod hic non debet poni in opere ornatus.
Adhuc dicit, Ut luceant in firmamento cœeli : et tamen constat, quod nec luna, nec sol sunt in firmamento : habitum enim est paulo ante ex verbis Augustini et Bede, quod firmamentum dicitur cœelum stellarum : et in illo nec est sol, nec luna.
Adhuc, Lux ponitur in opere distinctionis : et quod ad distinctionem pertinet, non pertinet ad ornatum : et
ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit : Quest. 1. Fecitque Deus duo luminaria magna :
1 Genes 1, 15. Cf. Opp. B. Alberti. Comment. in II Sententiarum, Dist. XV, Art. 2 et 3. Tom. XXVII hujusce novae editionis. Cf. etiam Iam
<--- Page Split --->
luminare majus, ut præesset diei 1, quod est sol : quia, sicut dicit Beda, non solum corporis forma et quantitate, sed etiam luminis magnitudine præesse dicitur, quia luminare minus et stellas illustrat. Et ideo, ut dicit Beda, etiam sol dicitur : quod solus obtusa luna stellisque cæteris per diem fulgeat terris.
Et secundum hoc videtur non fecisse duo luminaria et stellas, sed unum solum quod lumine suo facit luminare minus et stellas.
Adhuc, Hoc videtur secundum nominis intentionem : secundum grammaticam enim sol dicitur quasi locus lucens : eo quod nihil lucet in coelo, nisi sol, vel illustratum a sole.
Adhuc, Aristoteles in II de Proprietatibus planetarum et elementorum, et Avicenna in Sufficientia caeli et mundi, expresse dicunt, quod nulla stella a se lucet, sed mutuaio lumine a sole. Et hoc idem dicit Messehallach in libro de Sphæra mota.
Adhuc, Videtur inconvenientier dici luna luminare magnum. Per observationes enim astronomicas et geometricas deprehensum est, quod luna inter omnia corpora simplicia minor est. Unde cum umbra terræ ascendendo a terra stringatur in conum, et ideo diametrum umbræ in superiori suo minus sit et brevius diametro terræ : tamen in eclipsi lunae quando luna transit umbram terræ, aliquando, quando augmentum latitudinis est minus septem gradibus, invenitur diametrum umbræ excedere diametrum lunæ octo punctis : et tunc luna apparet tota nigra, nec declinans ad virorem, nec ad rubedinem, ad quos colores cælum declinat in aliis eclipsibus. Ergo videtur inconvenientier dici luminare magnum, sed deberet dici luminare parvum.
longa marginali movet Beda, et dicit respondeudum esse, quod quotacumque facta fuerit, Deum perfectam eam fecisse et plenam dicendum est : quia, ut ait, non decebat Deum illa die aliquod imperfectum facere. Et subdit aliam aliorum responsionem : « Alii dicunt, quod debuit luna prima fieri, non quartadecina : quia nemo sic incipit numerare ætatem lunæ, ut incipiat a quartadecima. Non tamen si fecerit primam et imperfectam in lumine, est dicendum fecisse Deum aliquid imperfectum : quia quod inchoatum est ab illo, non ab alio, sed ab eodem perfectum est per continuum luminis incrementum ». Deinde subdit rationem qua probatur, quod perfectam et plenam fecit lunam dicens, quod Septuaginta ubi nos habemus : Luminare minus ut præesset nocti, sic habent : « Fecit lunam in inchoatione noctis : » quod fit cum plena est : tunc enim noctis exordio videtur : alias vero et per diem incipit videri ante plenitudinem et in progressu noctis. Et est ratio Beda, quod inchoatio noctis est in occasu solis : et tunc luna in dominium totius noctis et ut toti nocli præsit non nisi in opposito solis, hoc est, in Oriente potest oriri : et tunc fulget per totam noctem et diametraliter opponitur soli, et est plena : et sic probat, quod plenam et perfectam lunam fecit Deus.
Adhuc ulterius quaeritur de hoc quod dicit stellas.
Dicit enim Ambrosius, quod stellis ardentibus continue volvitur orbis : et est hoc dictum in libro I Hexameron, et idem dicit Basilius, et idem Augustinus. Male ergo dicuntur stellæ : quia numquam stant, sed continue volvuntur.
ULTERIUS quaeritur, Utrum luna sit facta plena ?
Quam quaestionem ibidem in Glossa
QUÆRITUR etiam de Glossa ibidem intertinerai super illud : Et posuit eas in firmamento caeli 2 : Glossa, « Ad decorem noctis. »
<--- Page Split --->
Non enim in firmamento cœli tantum ponuntur de nocte, sed etiam de die : non ergo tantum sunt ad decorem noctis, sed etiam ad decorem diei.
Adhuc, Venus multoties in meridie videtur juxta solem : ergo tunc lucet ad decorem diei et non noctis.
præteritis ante creationem ejus diebus nec caloris dies habuisset. »
Ad aliud dicendum, quod nihil prohabit aliquod unum et idem opus secundum diversas sui proprietates et formas pertinere ad opus distinctionis, et ad opus ornatus. Si enim divisio lucis a tenebris in separatione opaci et luminosi consideretur, sicut distinctum est supremum ab infimo, pertinet ad distinctionem. Si autem perfectio lucis consideretur secundum motum et effectum quem habet in plenitudine lucis et pulchritudine, sicut dicitur, Eccli. xlui, 2 : Sol in adspectu amnutiains in exitu, vas admirabile opus Excelsi. Et de calore ejus, ibidem dicitur, y. 3 : In meridiano exurit terram,... fornacem custodiens in operibus ardoris. Et paulo post, y. 4 : Tripliciter sol exurens montes, radios igneos exsufflans. Propter quod etiam Palladius in libro de Agricultura, plantandas dicit esse vineas in montibus ad oculum solis meridianum. Sic ergo considerando luminaria et lumen eorum, nihil prohibet ea pertinere ad ornatum.
Ulterius quaeritur de hoc quod dicit : Et vidit Deus quod esset bonum : et ulterius non protendit benedictionem, cum in sequentibus ubi tang't ornatum aeris, aquæ, et terræ, benedixit eis dicens : Crescite, et multiplicamini 3.
Dignioris enim corporis ornatus digniorem debuit habere benedictionem, maxime secundum eos qui lunam dicunt imperfectam esse creatam et primam : illi enim competit benedictio ut crescat et multiplicetur.
Solutio. Solutio. Dicendum ad primum, quod licet lux facta sit prima die quæ illuminaret illud chaos, in cujus medio residebat natura terræ, tamen illa lux sufficiens non fuit, ut in præbabitis determinatum est. Nec terra distincta et arefacta reflectere potuit radios illuminantis se in suscitationem caloris nativi. Et ideo, ut dicit Augustinus contra Manichæum, necesse fuit ut luminaria in ornatu cœli ponerentur et crearentur, per quæ sufficienter terra illuminaretur, et dies lucida et calida a tenebris noctis frigidis et obscuris divideretur. Et hoc confirmatur ex dicto Bede in Glossa sic dicentis : « Sol dicitur majus luminare, non solum luminis magnitudine, sed etiam major est in calore quo mundum calefacit, cum
Ad aliud dicendum, sicut in præhabitis dictum est, quod firmamentum dicitur duobus modis, communiter scilicet, et proprie. Et communiter a firmitate et incorruptibilitate naturae dicitur firmamentum : et sic totum quod est supra ignem sursum per decem coelos uque ad empyreum, dicitur firmamentum. Et tunc cum dicitur: Posuit eas in firmamento cœli : inter ablativum cum sua præpositione, et genitivum est intransitiva constructio : et est sensus : Posuit eas in firmamento cœli, hoc est, firmamentum quod est coelum. Firmamentum autem proprie dictum quod firmiter slat inter aquas, est coelum stellatum, in quo nec luna, nec sol sunt.
Ad id quod ulterius quaeritur, dicenAd quest. 1. Ad 1. dum quod licet sol illustret lunam et
<--- Page Split --->
stellas, et solus dicatur lucere, sicut dicunt Aristoteles, Ptolemaeus, Avicenna, et alii Philosophi : tamen quia luna et stella mutuatum lumen a sole recipiunt intrinsecus sui sicut vasa luminis, et continent ipsum, et propter hoc efficiuntur imagines solis per lumen acceptum : ideo dicuntur luminaria lucentia super terram.
Ad aliud dicendum, quod sol dicitur quasi solus lucens, quia solus a se habet lumen : nihilominus tamen et stella et luna luminaria sunt mutuato lumine.
Ad aliud dicendum per idem quod dictum est : quia hoc attendentes Philosophi, quod solus a se habet lumen, dixerunt solem solum lucere.
Ad aliud dicendum, quod luna dicitur luminare magnum, non a quantitate corporis, cum quantitas corporis minor sit omnibus corporibus simplicibus, ut probat objectio : sed a quantitate luminis dicitur luminare magnum, quia plus illuminat caeteris stellis, et projicit umbram objectu corporis sicut lumen solis : hoc enim non faciunt, nisi tria corpora cœelestia, ut dicit Albategni, scilicet Sol, Luna, Mercurius, qui et hesperus dicitur et lucifer.
Et si objiciur Bede, quod ad visum in cœlo luna videtur tanta quantitatis, quantæ est sol. Solvit sic dicens : « Quod autem æqualis uniusque magnitudinis luna cum sole cernitur, hinc esse aiunt Philosophi, quia sol multo longinquior a terris atque altior, quam luna incedit. Ideoque magnitudo solis a nobis non potest dignosci. Omnia enim longius posita videntur breviora. »
ecclesiastico annus lunaris excedat annum solarem undecim diebus, tribus scilicet ante quartum, et octo qui adduntur luna per continuum incrementum usque ad lunae impletionem. Et ideo dicendum, quod ratio satis bona est pro opinione Bede : tamen Augustinus dicit, quod cum dicunt in inchoatione noctis, inchoatio ponitur pro principatu, hoc est, ut principetur nocti : ita enim dicit in Glossa in libro contra Manichæum. Illi autem qui dicunt, quod fecit eam imperfectam, intentionem suam probant per idem, ut dicit Magister in Historii. In initio enim noctis non apparet nisi prima et corniculata ut novacula : sed cum Dei perfecta sunt opera 1, et nihil facit imperfectum, fecit eam in semicirculo, in quo paulatim recedens a sole a figura novaculae efficitur dicotomos : post hoc est dimidia in augmento, deinde amphitricos in augmento, et deinde pansilenos : et iterum accedens ad solem in opposito semicirculo, efficitur amphitricos in diminutione, et dicotomos secundo : deinde iterum renovata a sole novacularis.
Ad aliud dicendum, quod stella non ala quem dicuntur stella quin continue volvantur motu diurno, qui est motus primi mobilis, quem aplanes Plato vocavit : sed dicuntur stella, quia imagines et ordinem in quo posita sunt, non mutant sicut faciunt planeta, qui aliquando exaltantur, et aliquando deprimuntur. Aliquando in cursu diriguntur, et aliquando retrocedunt. Horum enim nihil fit in stellis fixis in firmamento. Et propter hoc stella dicuntur, quia motu proprio nihil horum qua dicta sunt, fit in eis sicut in planetis.
Ad aliud dicendum, secundum Bedam et Damascenum, quod lunam fecit plenam qua? navs?l?yvo? dicitur Graece. Et propter hoc dicunt, quod cum sol quarto die factus sit, luna autem ut quartadecima, necesse est, quod in computo
Ad aliud dicendum, quod luna et Ad quæst. 4. stella et die et nocte lucent in firmamento : sed quia de die magno lumine solis tegitur lumen luna et stellarum, de die
<--- Page Split --->
non perpenditur : de nocte autem quando liberum est et illuminat tenebras noctis, tunc decor ejus perpenditur, et usus luminis habetur : et ideo dicuntur esse in decorem noctis, et non in decorem diei.
Ad 2. Ad aliud dicendum, quod Venus et Mercurius perfecta distantia numquam recedunt a sole. Perfectam autem distantiam voco distantiam ad totum diametrum per semicirculum. Et ideo 'aliquando in meridie quando lumen solis procedit super Orientem, et non procedit sursum ad tegendas stellas, videntur stare juxta solem : tamen quia lumen diei non augent, sed mitigant tenebras noctis quando in nocte apparent, propter hoc dicuntur esse ad decorem noctis, et non ad decorem diei : et dicuntur esse in firmamento, prout firmamentum communiter dicitur quinta essentia. Posset tamen dici, quod sicut astronomice loquendo sol dicitur esse in signo, quando est sub signo zodiaci : ita stella quae planetae dicuntur, dicuntur esse in firmamento, quia sunt sub firmamento et sub signis ejus.
Ad quest. 5. Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod prima die lux a tenebris divisa est in causa imperfecta : sed quarta die per luminaria perfecta in forma et in
figura, quæ actu proprio faciunt lucem et repellunt tenebras, facta est divisio : et ideo ista pertinent ad ornatum, et illa ad divisionem.
Ad ultimum dicendum, quod in illis Ad quest. 6. ornatibus in quibus vis sementiva non est in elementis, sed in substantiis particularibus in specie determinatis, competit benedictio protensa qua dicitur : Crescite, et multiplicamini. Quia sicut illa per se ad esse prodire non poterant, sed virtute creationis : ita perseverare in esse et propagare ad multiplicationem non poterant esse, nisi jussu creatoris virtutem acciperent. Sic autem non est in cœlo et ornatu ejus : quia quodlibet corporum cœlestium est ex materia sua tota, ut dicit Aristoteles : et ideo propagatio nulla potuit esse in eis. Propter quod non subditur, nisi quod vidit ea, quod essent bona, hoc est, lumine suabonitatis et placentia perfudit, ut manerent in esse, et conservarentur qua ab aeterno in dispositione sapientiæ facienda vidit, et per actum creationis ad esse deduxit : et ideo tali opere perfecto in cœlo, statim subditur : Factum est vespere et mane, dies quartus 1 : quod in praehabitis et secundum opinionem Augustini et secundum opinionem aliorum Sanctorum satis expositum est.