QUÆSTIO LXVI.

De providentia ?

MEMBRUM I.

An sit providentia ?

PRIMO quaeritur, An sit ? Eo quod Tulius et quidam alii providentiam esse ne-

gaverunt, et Empedocles omnia casu fieri dixit, et nihil per ordinem providentiae.

Omnes autem negantes providentiam, rationem sumpserunt a confusione quam vident in his quae subjacent orbi terrae, ubi praevalet impius contra justum, et innocens succumbit nocenti, sicut dicitur, Jerem. xii, 1 et 2: Justus quidem tu es, Domine, si disputem tecum: verumta-

<--- Page Split --->

men justa loquar ad te : Quare via inpiorum prosperatur ? bene est omnibus qui praevaricantur, et inique agunt ? Plantasti eos, et radicem miserunt : proficiunt, et faciunt fructum.

Hoc etiam miratur Habacuc, dicens, i, 13 : Quare respicis super iniqua agentes, et taces devorante impio justiorem se ?

Et haec est admiratio beati Job, XXI, 7 : Quare ergo impii vivunt, sublevati sunt, confortatique divitiis? In toto enim libro Job nihil aliud quaeritur, nisi an fato, vel qua justitia vita regatur humana, quae tot confusionibus subjacet et inordinationibus.

Hoc etiam est, quo conturbatur David in Psalmo lxxii, 1 : Quam bonus Israel Deus, his qui recto sunt corde 1 Unde, ibidem, y. 7, dicit, quod prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum, et, y. 12, quod ipsi peccatores, et abundantes in saeculo, obtinuerunt divitias, cum nullo bono digni sunt, et quod Sancti flagellati et castigati sunt a malis, quasi nullo bono digni sint. Et dicit, quod hoc cognoscere labor fuit ante eum, donec intraret in sanctuarium Dei, et intelligeret in novissimis eorum 1. Omnes enim isti mirantur, si providentia Dei quae cum optimo ordine sapientiæ est et justitiæ, tantam in mundo quem regit et gubernat, permittit inordinationem et iniquitatem : hoc enim non potest esse ex impotentia qua corrigere non possit, nec insipientia qua corrigere nesciat, nec ex malevolentia qua corrigere non velit, cum rex terrenus potens et sapiens et benevolus nil talium in regno suo permittat.

Et hoc Sanctos quidem trahit in admirationem et agoniam: Philosophos autem, qui rationem ex sensibilibus accipiunt, perduxit ad hoc, quod quidam eorum negaverunt providentiam, et dixerunt constellationibus virtutes suas in nativitatibus natis influentibus, et impe-

tu voluntatis regi mundum, et fato attribuerunt quidquid agitur, ita quod plures hoc errore involuti sunt.

Dicunt enim, quod rectitudo gubernantis et ordinatio consideratur in recitudine regiminis ex parte rectorum. In rectis autem non videtur nisi confusio et inordinatio. Et inducunt hoc Proverbiorum, xxvii, 12: Regnantibus impiis ruinae hominum. Et illud Proverbiorum, ix, 14: Ubi non est gubernator, populus corruet. Ex hoc enim arguunt sic: Populus visibiliter corruit et inordinate et injuste: ergo non est gubernator qui cum providentia sapientiæ et æquitate justitiæ et moderamine bonae dispositionis et ordinationis populum gubernat.

Multa his similia ex his quæ in mundo visibiliter apparent, adducunt. Sicut etiam Boetius in libro IV de Consolatione philosophiæ disputat hanc quæstionem. Unde, ibidem, dicit: « Quæ, inquies, potest ulla esse iniquior confusio, quam ut bonis tum adversa, tum prospera, malis etiam tum optata, tum odiosa contingant * ? »

SOLUTIO. Dicendum, quod absque dubrio providentia est tam secundum fidem Catholicam, quam etiam secundum philosophiam. Sicut enim in naturis una et eadem virtus est quæ formativa est in semine, et factiva sive generativa nati, quæ efficitur regitiva ejus quod natum est : eo quod influit unicuique membro particulariter et toti simul nato talem dispositionem, per quam unumquodque ad suum ordinem deducitur, et singula in toto suis nectuntur ordinibus naturalibus : sic est in totius mundi factore, quod eadem virtute facit mundum, influens unicuique dispositionem qua ad proprium finem deducitur, et gubernans et curans de omnibus, ut quæque ordinibus suis connectantur.

<--- Page Split --->

Quod in libro Sapientiae, xi, 21, pondus vocatur: ab Augustino autem in libro LXXXIII Quæstionum vocatur ordo. Unde sicut necesse est Deum poni mundi factorem, ita necesse est poni mundi gubernatorem secundum providentiam. Et hoc est quod dicitur, Sapientiae, xiv, 3: Tua autem, Pater, providentia cuncta gubernat. Eccle. v, 5: Ne dicas coram Angelo: Non est providentia; ne forte iratus Deus contra sermones tuos, dissipet cuncta opera manuum tuarum. Hoc est etiam quod dicit Damascenus in primo libro de Fide orthodoxa, cap. de providentia: « Necesse est eumdem esse factorem eorum quæ sunt, et provisorem. Neque enim decens, neque consquens est, alium esse factorem et alium provisorem. Si enim hoc esset, in imhecillitate esset uterque, hic faciendi, ille providendi. » Hoc etiam ostendit, quod omnia quæ sunt in mundo tam corporalia quam spiritualia, sicut elementa et elementata et Angeli, ordinata sunt et suum ordinem custodiunt. Unde necesse est ponere aliquid melius ante ea, quod causa est hujus ordinationis. Propter quod dicitur, ad Roman. xm, 1: Quæ sunt, a Deo ordinatae sunt. Dicit enim Damascenus, quod « omnia quæ providentia fiunt, necesse est secundum rectam rationem et optimam et Deo decentissimam fieri, et ut non est melius fieri. »

Sed hoc attendendum est, quod sicut dicit Aristoteles in OEconomies, paterfamilias gubernat domum quatuor facultatibus sive virtutibus, hoc est, uxoria, quæ est scientia provide ad utilitatem domus utens uxore : et filiali, quæ est scientia sciens provide uti filiis ad utilitatem domus : et despotica, quæ Grece vocatur scientia sciens provide uti servis ad utilitatem domus, sicut villico, syndico, dispensatore, et hujusmodi : et chrysmatica sive thesaurizativa, quæ est scientia sciens uti thesauris et reditibus in sustentationem domus. Non attendit tantum quid singulis competat, sed quid expe-

diat universæ domui observandæ: et ideo si quid inordinationis est in aliquo istorum quatuor, hoc corrigit et ordinat, non respiciens ad utilitates singulorum, sed ad totius domus utilitatem: et idem aliquando corripit et flagellat filium, et blanditur servo, et increpat uxorem sive sponsam et privat ornatu debito, et fovet aliquando ancillam: et unum aliquando corrigit ad exemplum alterius, sicut dicitur, Proverb. xxi, 11: Multato pestilente, sapientior erit parvulus, et si sectetur sapientem, sumet scientiam. Et aliquando minus peccantem durius corripit, ut ipsi et cæteri timorem habeant, sicut dicitur, I ad Timothy. v, 20: Peccantes coram omnibus argue, ut et cæteri timorem habeant. Et aliquando non peccantem corripit, vel ut præservet ne peccet, vel ut probet. Ita facit Deus in providentia mundi. Unde, Sapient. xii, 13 et seq. : Non est alius Deus quam tu, cui cura est de omnibus, ut ostendus quoniam non injuste judicas judicium. Neque rex, neque tyrannus in conspectu tuo inquirent de his quos perdidisti. Cum ergo sis justus, juste omnia disponis: ipsum quoque (o Pater) qui non debet puniri condemnare, exterum æstimas a tua virtute. Et paulo post, §. 18: Tu autem, dominator virtutis, cum tranquillitate judicas, et cum magna reverentia disponis nos. Unde sicut est in collisione nubium, ubi uniuscujusque vaporis in alterum generatur tranquillitas sive serenitas, et ex collisione contrariorum in mixto generatur complexionis æqualitas : ita ex bello bonum pacis frequenter acquiritur. Propter quod etiam bellum quasi parvum bonum a bono denominatur : quia quamvis in se malum sit, tamen bellum sive parvum bonum est in hoc quod ipso bonum pacis quæritur. Ita est in mundo, quod quæ in singulis confusa et inordinata et mala esse videntur, ad bonum universitatis relata sapientissime et decentissime et justissime facta esse inveniuntur. Sic enim si justus flagellatur, vel aliud adversum pati-

<--- Page Split --->

tur, vel purgatur, vel eruditur, vel probatur, sine quibus universitas non bene gubernaretur : et si unus istorum plus affligitur alio, hoc, sicut dicit Boetius, est sicut quando unus ægrorum facili curatur medicamine, et alter in eadem ægritudine laborans vix et multis et difficilibus curatur medicaminibus.

Similiter dicendum est de malis quibus prospera cuncta succedunt, et in labore hominum non sunt, nec cum hominibus flagellantur : et quod ideo tenuit eos superbia, et operti sunt iniquitate et impietate sua : et quod hoc ideo fit, ut bonis talibus tamquam munusculis ad amorem patris alliciantur : vel ut bona talia quae etiam impiis non negantur, a justis non desiderentur : vel, ut dicitur, II Machab. vi, 13, peccatis eorum in finem devolutis, ita demum in eis vindicetur, et justior ex eorum ingratitudine eorum appareat condemnatio.

Et tales sunt ordines decentissimi et pulcherrimi et sapientissimæ providentiæ, sine quibus mundus non optime gubernaretur.

Ex his habitis facile est respondere ad objecta : hæc enim Sancti admirantur in singulis, sed in ordine ad optimum universitatis statum venerantur et diligunt. Quidam autem Philosophi non satis rationem providentiæ intelligentes, sed opinantes, quod communis gubernator secundum merita singulorum bona vel mala unumquodque secundum suum sensibile bonum regere debeat, obscurato et insipiente corde providentiam negaverunt. Hoc autem non est ex insipientia, vel impotentia, vel malevolentia, sed ex maxima sapientia : quia sine his ad optima non gubernaretur universitas : sine his enim non emineret, nec probaretur virtus, nec sine his erudirentur boni. Et ideo dicit Augustinus, quod, « Deus bonus numquam permitteret fieri mala, nisi sciret quæ bona ex malis ordine sapien-

tiae eliceret.» Et hoc etiam rex terrenus in regimine suo si sapiens est, observat.

MEMBRUM II.

Quid sit providentia ?

SECUNDOquæritur , Quidsitproviden - t i a ? EtdicitDamascenusinlibroIIdeFideorthodoxa , q u o d « providentiaesteaquæexDeoadexistentiafitcura ' . » Aliatranslatio , diligentia .

Idem, Ibidem, aliam talem dat diffinitionem sic : « Providentia est voluntas Dei, per quam omnia quæ sunt, convenientem deductionem suscipiunt. »

  1. Secundum primam definitionem, cum cura et diligentia tam sit circa fieri rei faciendæ, quam circa esse ut permaneat, videtur quod providentia tam sit entis quam non entis : et hoc videtur esse contra Magistrum in libro I Sententiarum, distinct. XXXV, ubi dicit, quod « providentia est gubernandorum : » gubernanda autem non sunt nisi entia : ergo providentia non est nisi respectu entis.

  2. Adhuc, Tullius in fine Rhetoricæ dicit, quod « providentia est pars prudentiæ. » Dividit enim prudentiam in memoriam præteritorum, conferentiam et intelligentiam præsentium, et providentiam futurorum. Ex his enim colliguntur conferentia ad vitam. Prudentia autem, ut dicit Aristoteles in VI Ethicorum, est virtus activa cum ratione : et sic providentia non videtur esse nec ad fieri rerum, nec ad esse rerum, sed ad ea quæ rebus sunt utilia : et sic videtur, quod providentia nec scientia sit, nec sapientia, sed prudentia gerendorum utiliter.

  3. Adhuc hoc etiam videtur ex Boetio. Dicit enim, quod « providentia gerendorum est : » et sic videtur, quod respicit utilitatem rerum, non fieri, nec esse.

<--- Page Split --->

  1. Adhuc, Providentia e diverso dividit virtutem intellectualem cum sapientia et intelligentia et scientia et arte, ut docet Aristoteles in VI Ethicorum. Cum ergo sapientia sit respectu divinorum, ut dicit Augustinus, intelligentia respectu spiritualium, scientia respectu omnium temporalium et æternorum, ars respectu faciendorum, relinquitur, quod providentia sive prudentia sit respectu utiliter gerendorum.

Sed contra. In contrarium tamen hujus videtur esse Damascenus.

  1. Dicit enim sic : « Ut sapiens optime eorum quæ sunt, curam habet. Oportet ergo his attendentes omnia admirari, omnia laudare, omnia perscrutate accipere quæ providentiæ sunt opera, etsi appareant multis injusta : propterea quod incognoscibilis et incomprehensibilis est Dei providentia. » Ergo videtur, quod providentia quædam sapientia sit.

  2. Adhuc, Boetius in libro IV de Consolationes philosophiae : « Providentia est forma ex qua disponuntur res fiendæ '.» Et ibidem, « Manifestum est immobilem simplicemque gerendarum formam rerum esse providentiam. » Ex hoc videtur, quod providentia nihil aliud sit, nisi æternus et immobilis et simplex habitus, vel quasi habitus exemplariter in mente divina descriptus, quo et facienda et gerenda utiliter omnibus prospicit et providet Deus convenientia, et unumquodque ad proprium et convenientem deducit finem : et hoc totum sapientiae est.

  3. Adhuc, Boetius, ibidem, « Ab æterno cuncta prospiciens, providentiæ circumit intuitus. » Omnis autem intuitus cujuslibet providentiæ est secundum aliquem habitum regentem ipsum. Oportet ergo cum Deus scientiam non accipiat a rebus, sed potius sua scientia sit causa rerum, ut in antehabitis probatum est, quod in mente providentis sit exemplaris descriptio omnium utiliter gerendorum,

faciendorum, conservandorum, et ad linem convenientem deducendorum : et sic providentia non est nisi in genere sapientiæ.

SED IN CONTRARIUM hujus est quod dicit secunda definitio :

  1. Dicit enim, quod « providentia est voluntas Dei, per quam omnia quæ sunt, convenientem deductionem suscipiunt. »

  2. Adhuc, Damascenus in secundo libro de Fide orthodoxa : « Summa ejus virtus contentiva et provisiva, bona ejus voluntas est 2. »

  3. Adhuc, Idem, ibidem, « Solus Deus bonus est natura et sapiens. » Ut igitur bonus providet : si enim non providet, non est bonus. Bonitas autem dispositio voluntatis est : ergo videtur, quod providentia incidat sub voluntate, et non sub sapientia.

  4. Adhuc, Videtur dispositio quædam essè. Boetius in V de Consolatione philosophiæ : « Providentia est ipsa illa divina ratio in summo ômnium principiconstituta, quæ cuncta disponit. » Videtur ergo, quod sit dispositio quadam.

  5. Adhuc, Boetius, ibidem, « Quidquid aliquo modo movetur, causas, ordinem, formas ex divinæ mentis stabilitate sortitur : hæc in suæ simplicitatis arte conposita, multiplicem gerendi modum stutuit : qui modus cum in ipsa divinæ intelligentiae puritate conspicitur, providentia nominatur. Cum vero ad ea quimovet aut quæ disponit, refertur, fatum a veteribus dicitur. » Ex hoc accipitur, quod providentia non est nisi exemplaris modus, et ratio in mente divina descripta, quibus unumquodque ad finem deducitur : quæ descriptio exemplaris in simplicitate mentis divinæ accepta, vocatur providentia : rebus autem providentiæ subjectis influxa, vocatur fatum.

  6. Adhuc, Boetius, ibidem, « Provi-

<--- Page Split --->

dentia est forma rerum gerendarum simplex et immutabilis. » Ex hoc idem habetur quod prius.

  1. Ex his ulterius quæritur, Utrum providentia sit æterna, vel temporalis?

Ex inductis Boetii verbis videtur esse æterna.

CONTRO. IN CONTRARIUM hujus videtur esse, quod 1. Dicit Damascenus, quod providentia est ad existentia cura. Ergo videtur, quod providentia non sit nisi positis rebus existentibus.

  1. Adhuc, Constat, quod providentia non æquivoce dicitur de divina et humana. Providentia autem humana est, qua subjectis providentiæ bonis bona administrantur, malis autem et indevotis pecnæ vindicantes. Ergo similiter est in Deo : sed bonis bona, et malis mala non potest præparare nisi ex tempore : ergo providentia non est nisi ex tempore.

SOLUTIO. Dicendum, quod providentia solutio. procul dubio quantum ad essentialem definitionem ejus et quidditatem, forma est et ratio exemplaris in mente divina unite et simpliciter consistens, qua omnia gerenda ad suos fines convenientes accipiunt gubernationem, ex qua, sicut dicit Dionysius, naturalibus naturalia, viventibus vitalia, sentientibus sensibilia, intelligentibus intellectualia, civilibus civilia, activis agibilia, contemplativis contemplabilia, et ut universaliter dicatur unicuique secundum ordinem suum competentia procurantur. Sic enim providentur justis bona et malis pœna. Isa. iii, 10 et 11 : Dicite justo quoniam bene, quoniam bonum fructum adventionum suarum comedet. Væ impio in malum ! retributio enim manuum ejus fiet ei. Hujus simile est, ut dicit Boetius, in mente artificis, qui ex habitu artis providet quid in tota domo et in partibus domus utiliter faciendum vel destruendum sit, quid et qualiter ad finem domus in toto et partibus utiliter disponatur : et ideo habet aliquid quod scientiæ est sive sapientiæ, scilicet habitum regentem, et habet aliquid quod voluntatis est, scilicet deductionem uniuscujusque infinem et gubernationem : hic enim actus voluntarius est et bonitatis et curae qua curat de omnibus.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod prima definitio qua dicitur esse cura, supponit quod est sapientiæ et scientiæ et voluntatis : quia cum dicitur cura ad existentia, sicut voluntas non est nisi appetitus rationalis, ut dicunt Damascenus et Aristoteles. Dicit enim Aristoteles in Topicis, quod « omnis voluntas in ratione est. » Et in III de Anima dicit, quod « in ratione voluntas est, in rationabili autem desiderium et animus. » Ita cura provisiva, procuratio intelligitur provisiva ex habitu sapientiæ vel scientiæ, procuratio autem ex voluntate. Gerenda autem tripliciter sunt sicut in arte, scilicet utiliter ad fieri gerenda, utiliter gerenda in esse, ut contineantur et ut deducantur ad finem, et

  1. ULTERIUS quæritur, Si providentia sit simplex, vel composita ?

Videtur esse composita : omne enim quod contentivum est multorum, compositum est : providentia contentiva multorum est : ergo composita esse videtur.

  1. Inductum est de Boetio in Consolatione philosophiæ, ubi sic dicit : « Illud certe manifestum est, immobilem simplicemque formam rerum esse providentiam. »

  2. Adhuc, Videtur providentia pars omnipotentiæ esse : quia super illud epist. ad Hebr. 1, 3 : Portans omnia verbo virtutis suæ, Glossa dicit : « Creatoris omnipotentia causa subsistendi est omni creaturæ. » Sed causa subsistendi omni creaturæ est providentia, ut dicit Boetius his verbis : « Providentia est ipsa illa divina ratio in summo omnium principe constituta, quæ cuncta disponit. » Unde omnibus rebus est ratio et existendi et subsistendi. Ergo providentia est potentia quædam.

<--- Page Split --->

actum. Providentia accepta secundum habitum aeterna est. Hæc enim est habitualitas, qua ab aeterno Deus habilis est gubernare subjecta. Accepta autem secundum actum gubernandi, temporalis est : quia secundum actum non gubernantur nisi existentia creata quæ ex tempore sunt.

sequitur : hoc unum et idem est ab illo, et ab isto : ergo illa sunt eadem : nisi esset secundum unum et eumdem modum causalitatis ab utroque.

MEMBRUM III.

Cujus sit providentia ?

Tertio quaeritur, Cujus sit providentia?

« Cum enim, sicut dicit Boetius in V de Consolatione philosophiæ, ordo ille inevitabili connexione sit procedens, qui* de providentiæ fonte descendens, cuncta suis locis temporibusque disponit, videntur quædam providentiæ repugnare tripliciter. Ex parte enim inevitabilis ordinis, videntur repugnare casualia et fortuita et voluntaria. Ex parte autem illa qua providentia cura est, repugnare videntur villa. Ex parte autem illa qua causa est, videntur repugnare mala quæ fiunt1. » Et ideo quærendum est, qualiter providentia sit de istis, eo quod multa ex parte illa contradicant providentiæ ?

jectur in contrarium : quia cura est actus providentiae dictæ secundum actum, et non secundum habitum.

object. 2. Ad aliud dicendum, quod bonis bona, et malis pœnæ habitualiter ab æterno præparantur, et actualiter non exhibentur nisi ex tempore.

dument. 2. Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod providentia simplex et invariabilis est intuitus gerendorum utiliter.

Ad id quod dicitur providentiam esse compositam,dicendum quod contentivum multorum dicitur duobus modis, scilicet multorum constituentium id quod tenet, et sic compositum et universum est contentivum multorum, et multorum respectum ad ipsum habentium ut ad causam esse et conservationis et continentiae, et sic continentur subjecta et objecta. Nec oportet, quod continens aliquam ex illis habeat compositionem : quia sic primum principium omnia continet secunda, cum tamen simplicissimum sit.

Ad object. 1. Ad id quod obiicitur in contrarium ex dicto Boetii, jam patet solutio.

Ad object. 2. Ad id quod ulterius objicitur, quod providentia sit pars omnipotentiae, dicendum quod non secundum rationem intelligendi.

Et ad Glossam quæ inducitur, dicendum quod nihil prohibet unum et idem a diversis esse ut a causis secundum differentem modum causalitatis : et sic esse et conservatio esse ab omnipotentia est ut a causa efficiente, et a providentia est ut a causa formali exemplari. Nec

Er quod causalia providentiæ non Quest. 1. subjacent, sic probatur :

  1. Casus, ut dicit Boetius, et colligigitur ex Aristotele in II Physicorum, est ex concursu duarum causarum inopinatus eventus in his quæ in irrationalibus propter aliud fiunt. Verbi gratia, sit stabulum clausum in quo est equus, et accendatur domus, et cadat ostium, et effugiat equus, et salvetur : hic casus est : ostium, enim non cecidit ut salvaretur equus, nec equus fugit ut salvaretur : sed cadente ostio et fugiente equo, inopinate accidit equum salvari. Et hoc idem quod est casus in irrationalibus,

<--- Page Split --->

hoc est fortuna in rationalibus, ut dicit Aristoteles in II Physicorum. Verbi gratia, Aliquis sub terra abscondit thesaurum, non intendens quod inveniatur : alter in eodem loco intendit facere sepulcrum,et inopinate invenit thesaurum : dicimus, quod ex fortuna invenit. Ex his sic arguitur : Quæcumque casualiter vel fortuito eveniunt, inevitabili connexioni non subjacent : casualia et fortuita omnia inopinate eveniunt : ergo inevitabili connexioni causarum non subjacent : sed quæcumque de fonte providentiæ procedunt, ordine et connexione inevitabili procedunt : ergo casualia et fortuita providentiæ non subjacent.

  1. Adhuc, Augustinus in libro LXXXIII Quæstionum : « Quidquid casu fit, temere fit. Quidquid temere fit, 'providentia non fit '. » Ergo quidquid casu fit, providentia non fit. Et eadem ratio est de fortuna.

Sed contra. IN CONTRARIUM hujus est, quod

  1. Quidquid fit ex concursu causarum propter aliquem finem determinatum operantium, aliquo modo reducitur ad causarum ordinem, et ordine causarum deducitur ad debitum finem. Omne casuale et fortuitum ex concursu causarum fit propter aliquid operantium. Ergo omne casuale reducitur ad ordinem, et aliquo regente et gubernante deducitur ad debitum finem. Sed quæcumque talia sunt, providentiæ subjecta sunt. Ergo fortuita et casualia providentiæ subjecta sunt.

Adhuc, Boetius in IV de Consolatione philosophiae : « Providentia cuncta pariter, quamvis diversa, quamvis infinita complectitur. Hæc actus fortunasque hominum indissolubili connexione causarum constringit 2. »

Quæst. 2.

ULTERIUS quæritur de voluntariis et subjacentibus libero arbitrio.

Hæc enim non videntur subjacere providentiæ : quia,

  1. Sicut dicit Damascenus in libri II de Fide orthodoxa, quod « non omnia subjacent providentiæ, sed omnia quanon in nobis sunt, hoc est, in nostra potestate : quæ enim in nobis sunt, non providentiæ, sed nostri sunt liberi arbitrii 3. »

  2. Adhuc, Eccli. xvn, 7, sic dicitur, quod posuit oculum suum super cordu illorum, hominum scilicet. Oculus autem superponitur quando potestas coelitandi et faciendi libere quod vult, humini datur. Quod autem libertatem habet faciendi quod vult, inevitabili ordine causarum ad hoc vel ad illud non constringitur, et sic ordini et connexioni providentiæ non subjicitur.

  3. Adhuc Gregorius : « Homo est in quo est impressa imago Dei. Unde homo regale quid est. » Hinc demonstratur, quod nullius subditur imperio, habens in se libertatem arbitrii, suoque nutu et moderamine dispensans. Ex hoc sequitur idem quod prius.

IN CONTRARIUM hujus est,

  1. Quod dicit Boetius in IV de Consolatione philosophiae : « Rector et medicator mentium Deus, cum ex alta providentiæ specula respexerit, quid unicique conveniat, cognoscit : et quod convenire cognovit, accommodat. » Ergo videtur, quod omnia cognoscit et deducit ad debitum finem providentia.

  2. Adhuc, Eccli. xxiii, 28 : Oculi Domini multo plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum. Inde arguitur sic : Quidquid circumspicit aliquid, videt illud in principio, in medio, et in fine : quia aliter non circumspiceret ipsum : circumspicere enim est terminos rei comprehendere. Ergo quamlibet rem circumspiciens, videt ad quem finem quodlibet

1 S. AUGUSTINUS, Lib LXXXIII Quæstionum. Quæst, 27. 2 BOETIUS, Lib. IV de Consolatione philoso-

<--- Page Split --->

deducatur : et hoc providentia : ergo omnes viae hominum subjacent providentia.

est illi cura de omnibus. Adhuc, Sapien, xii, 13 : Non est alius Deus quam tu, cui cura est de omnibus.

  1. ULTERIUS propter verba Hieronymi quae ponit Magister in libro primo Sententiarum, distinct. XXXIX, cap. Ei vero quod prædictum est. Quæritur, Si providentia sit de imperfectis et minutis animalibus, ut de musicis et culicibus ?

Et videtur, quod non,

  1. Sic enim dicit Hieronymus in expositione Habacuc : « Absurdum est ad hoc adducere Dei majestatem, ut sciat per momenta singula quot culices nascantur, quotve moriantur, quota culicum et muscarum sit multitudo, quotve pisces natent in aquis, et similia. Non simus tam fatui adulatores Dei, ut dum providentiam ejus etiam ad una retrudimus, in nos ipsos injuriosi simus, eamdem irrationabilium et rationabilium providentiam esse dicentes. » Ex hoc expresse accipitur, quod imperfectorum et minutorum animalium non est providentia.

  2. Adhuc, I ad Corinth. ix, 9 : Numquid de bobus cura est Deo ? Quasi dicat : Non. Cura autem est providentia. Ergo providentia non est irrationabilium.

  3. Adhuc, Aristoteles dicit in XII primæ philosophiæ 1, et Commentator suus ibidem, quod « melius est quaedam vilia nescire, quam scire. » Hujusmodi autem vilia sunt et fœda. Ergo melius est, quod providentiæ non subjaceant : et quod melius est, Deo attribuendum, est : ergo dicendum, quod providentia non sit de istis.

Sed contra. In CONTRARIUM hujus est quod dicitur, ad Hebr. iv, 13, quod omnia nuda et aperta sunt oculis ejus, et quod non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus. Adhuc, Sapient. vi, 8 : Æqualiter

ULTERIUS, cum providentia sit causa, Quæst. 4 et Deus non possit esse causa malorum, quæritur, Utrum peccata et mala subjaceant providentiæ ?

Et videtur, quod non.

  1. Augustinus in libro LXXXIII Quæstionum : « Providentia summum bonum est, a quo cætera bona sunt 2. » Sed malum a bono esse non potest, ut dicit Dionysius. Ergo mala non sunt subjecta providentiæ.

  2. Adhuc, Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Omnino necesse est omnia quae providentia fiunt, secundum rectam rationem et ordinationem et Deo decentissimam fieri 3. » Mala et peccata sic non fiunt. Ergo providentiæ non subjacent.

In CONTRARIUM hujus est,

  1. Quod dicit Boetius in IV de Consolatione philosophiæ : « Sola divina vis est, cui mala quoque bona sunt : mala, inquam, ipsi creaturae, cum eis competenter utendo alicujus boni elicit effectum. Ordo enim in divinis ita cuncta complectitur, ut quod ab assignata ordinis ratione decesserit, scilicet misericordiæ et bonitatis : hoc in alium ordinem relabatur, justitiæ scilicet et judicii divini 4. »

  2. Adhuc, Ovidius in fabula de Phaetonte :

Aliquisque malo fuit usus in illo.

Et intendit dicere, quod in malo quod permittente Deo fit, aliquis usus est. Et hoc est quod dicit Augustinus, quod « Deus bonus non permitteret mala fieri, nisi sciret quæ bona ex illis malis eliceret. Quorumcumque enim aliquis usus

<--- Page Split --->

est, providentiae subjecta sunt 1. » Ergo peccata et mala providentiae subjacent.

  1. Adhuc, Job, xxi, 30 : In diem perditionis servatur malus, et ad diem furoris ducetur. Hæc deductio non potest esse nisi providentiae. Ergo mali et mala eorum providentiae subjecta sunt.

ritate voluntatis alicujus : et hoc nihil est. Et Augustinus dicere non vult aliud, nisi quod hoc modo casus nihil sit : quia quod vere casu fit, non temere fit, ut patet in præindusticis exemplis.

In quod objicitur in contrarium, proA d objit. cedit.

  1. Adhuc, Proverb. xvi, 4 : Universa propter semetipsum operatus est Dominus : impium quoque ad diem malum. Sed ad diem malum non deducitur nisi providentia. Ergo mali et mala providentiae subjacent.

Solutio. Adquæst. 1.

SOLUTIO. Dicendum, quod absque omni dubitatione credendum est, quod omnia subjacent providentiae divinae et mala et bona : bona sicut ad debitos fines deducenda : mala sicut ordinanda, vel per judicii pœenam, vel per bonum quod elicitur ex illis. Et hoc*est quod dicit Hugo de sancto Victore in Sententiis, sic : « Utrumque operatur providentia in suo et in alieno : in suo bono quod fecit, in alieno malo quod permisit. » Hoc est etiam quod dicit Origenes super illud Numerorum, xxii, 20 : Venit ergo Deus : « Nos dicimus sapientia Dei et providentia omnia ita esse disposita, ut nihil otiosum sit apud Deum, nec bonum, nec malum. Malitiam Deus non fecit : eam tamen ab aliis inventam cum prohibere posset, non prohibuit,sed ea utitur ad causas necessarias.»

Ad id quod ulterius quaeritur, dicenAd queri 1 dum quod voluntaria quae procedunt ex libero arbitrio, providentiae subjacent. Sed est providentia duplex, scilicet providentia praedeterminans, et providentia constituens causas essentiales et proximas eorum quae fiunt, sicut est providentia necessariorum, in quibus, ut dicit Aristoteles, nihil casu fit vel contingenter, sicut solem oriri cras. Et est providentia quam vocat Damascenus secundum concessionem, hoc est, quando inevitabilis nexus providentiae necessitatem inevitabilitatis non imponit causis proximis, et tamen de summa arce contemplationis suae providet quo se causae nobiles et contingentes per effectum divertant, aut divertere possint, et unicuique convenientem adhibet gubernationem. Et sub hac providentia incidunt voluntaria, et necessitatem ordinis vel consequentiae accipiunt ab ea : quamvis non accipiant necessitatem absolutam et consequentis, eo quod non compellit liberum arbitrium, ut dicit Damascenus, ut patet in his quae de praescientia in antehabitis dicta sunt.

Ad aliud dicendum, quod licet non subjiciatur providentiae constituenti necessitatem in causis, tamen subjicitur providentiae concessionis, quae ordinat etiam ea quae a contingentibus causis fiunt, ut dictum est. Est enim ibi probatum in V primae philosophiae, quod ea quae fiunt frequenter, causantur et reguntur ab his quae fiunt semper : et ea quae fiunt raro, ut casualia et fortuita et voluntaria et contingentia, causantur et reguntur ab his quae fiunt fre-

et necesse est, quod aliquo certiori et meliori se ad ordinem redigatur : et hoc si in primum resolvatur, quod omnia redigit in ordinem, et a quo omnia convenientem accipiunt gubernationem et deductionem, non potest esse nisi providentia Dei.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus vocat temere fieri, quod omnino sine causa et sine ordine causarum fit teme-

<--- Page Split --->

quenter. Aliter enim sequeretur, quod aliquid esset multiforme et inordinatum, quod ad uniformitatem et ordinationem non reduceretur, quod est contra Aristotelem in IX primae philosophiae, et contra Pythagaram, et contra Boetium in II Arithmeticae.

Ad 3. Ad dictum Gregorii jam patet solutio. Homo enim non subditur imperio cujusquam ut cogatur ad ea quae facit : tamen providentiae et dispositioni divinae subditur, ut ad competentes fines deducatur in his quae libere facit. Sicut enim dicit Damascenus, nec suadet malitiam, nec compellit ad virtutem.

Ad object. Ad illa duo quae in contrarium adducuntur, simpliciter concedendum est : quia liquide veritatem probant.

Ad quest. 3. Ad id quod ulterius quaeritur, Utrum providentia sit de minutis animalibus ?

Dicendum, quod satis ad hoc respondetur in libro I Sententiarum, Distinct. XXXV, cap. Ex tali itaque sensu. Et redit responsio Magistri ad hoc, quod providentia quidem est de his scilicet imperfectis : sed modus gubernandi et deducendi in finem non est unus in omnibus : quia rationalia capacia sunt legum et praeceptorum et disciplinae. Unde cum, sicut dicit Boetius, ea quae conveniunt singulis, providentia accommodet, rationalia gubernat dando eis legem et eruditionem disciplinae et praecepta et consilia, quae sunt signa suae voluntatis. Et hoc modo irrationabilia gubernari non possunt : quia talium capacia non sunt. Et intendit Hieronymus dicere, quod injuria fieret rationabilibus, si modus gubernandi irrationabilia esset idem cum modo gubernandi rationabilia : eo quod rationabilia melioris modi capacia sunt quam irrationabilia : et providentia omnibus competentia providet, et unicuique dispensat propria, nec per vices nec per momenta videt singula, sed omnia simul uno simplici intuitu.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod Deo cura est de omnibus, sed non talis cura de

irrationabilibus sicut de rationabilibus : et hoc intendit Apostolus.

Ad aliud dicendum, quod in cogniAtione quae causatur a rebus, melius est quaedam vilia nescire, propter pronitatem adjunctam qua talia inclinant vel ad abominationem vel indignationem vel concupiscentiam turpem. Sed in cognitione quae causa rerum est, sicut scientia divina, nihil horum esse potest : quia nihil accipit a rebus. Nec aliud Aristoteles vult ibi probare, nisi quod intellectus divinus nihil accipit a rebus : quia si acciperet aliquid a rebus, secundum scita vilesceret intellectus ejus.

/ Ad illa tria quae in contrarium adducuntur, dicendum quod providentia est de omnibus: sed in gubernando et deducendo unumquodque ad competentes fines est dissimilitudo: quia nec eadem nec similia sunt, quae singulis competunt.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicenAd quest. 4. dum quod Deus est summum bonum : et Deus est sua providentia : et sic summum bonum est providentia : quia convertuntur secundum suppositum. Tamen alius modus significandi est in summo bono, et alius in providentia. Summum enim bonum designat ut diffundens bona et vocans ad esse, ut in praehabitis in quaestione de bono dictum est. Providentia autem per modum significandi designat ut formam ordinis omnium agendorum ad fieri, ad esse, ad conservationem, et ad ea per quae res ad debitum deducitur finem. Et ideo non sequitur, si aliqua non sint a summo bono, quod non subjaceant providentiae : ordinabilia enim sunt mala et penea et culpe, et hoc modo subjacent providentiae : malum enim culpe ordinatur justa vindicta penea : et hoc justo Dei judicio praeparante et disponente peneas peccantibus.

Ad aliud dicendum, quod licet mala At 2. et peccata decentissima ratione non fiant, tamen decentissima ratione ordinantur,

<--- Page Split --->

ut dictum est: et sic providentiae subjacent.

se tantum, vel per se et per aliud, sive diversum, sive oppositum ?

Ad object 1. Ad in quod in contrarium objicitur, dicendum cum Boetio et Aristotele, quod licet mala bona non sint, tamen quaedam mala alicui sunt bona, quia occasiones sunt bonorum, sicut ustio et sectio bona est membri putrescentis,ne totum corpus putrescat: et sic Deo ordinante mala bona sunt, quia ex eis elicit boni profectum, et mali impedimentum: sicut furis suspendium bonum est, quia ex eo eruditur populus quid secundum justitiam debeatur iniquitati, et quid innocentiae : et hoc bonum non esset si furtum non esset, ut terrerentur etiam alii ne similia faciant ut non similia patiantur.

Ad object. 2. Ad sequens quod objicitur de Ovidio et Augustino, concedendum est.

Ad object. 3 et 4. Duo ultima quae sequuntur, omnino procedunt et concludunt veritatem.

MEMBRUM IV.

Quibus modis sit providentia ?

Quarto quaeritur, Quibus modis sit providentia?

Et quaeruntur hic principaliter duo, scilicet primo, an providentia sit causa provisorum?

Et secundo, De modis providentiae quos tangit Damascenus in libro II de Fide orthodoxa i.

Circa primum quaeruntur quatuor, scilicet an providentia sit causa ?

Secundo, An sit causa inducens necessitatem provisis ?

Tertio, Quis sit hujus causae proprius effectus ?

Quarto, Utrum sit causa causans per

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS I.

Utrum providentia sit causa ?

Primo quaeritur, An sit causa ? Et videtur, quod sic.

  1. Boetius in IV de Consolatione philosophiae : « Omnium generatio rerum cunctique mutabilium naturarum progressus, et quidquid aliquo movetur modo, causas, formas, ordinem ex divinae mentis stabilitate sortitur. Haec in sua simplicitatis arte posita, multiplicem rebus gerendis modum statuit : qui modus cum in ipsa divinae intelligentiae puritate conspicitur, providentia nominatur 2. »

  2. Adhuc, Omnia quae fiunt : vel fiunt ex necessitate et semper, vel fiunt naturaliter et frequenter, vel fiunt raro et casualiter et contingenter ad utrumlibet. Et in his tribus, ut dicit Aristoteles in VI primae philosophiae, primum est causa secundi, et primum et secundum causa tertii. Cum ergo secundum Boetium providentia sit indissolubilis nexus et inevitabilis et simplex ratio et forma gerendorum, ipsa est causa primaria omnium eorum quae fiunt semper, et eorum quae fiunt frequenter, et eorum quae fiunt raro. Causa autem primaria maxime influens causa est. Ergo providentia maxime causa est. Et cum sit forma et ratio gerendorum, formalis causa est, quae inter alias causas maxime influens est ad esse.

<--- Page Split --->

  1. Adhuc, Dicit Damascenus, quod « providentia bona voluntas est Dei, » ut in praehabitis dictumest. Sed bona voluntas Dei causa est. Ergo providentia causa est.

  2. Adhuc, Augustinus in libro III de Trinitate : « Voluntas Dei est causa omnium motionum et specierum omnium '. » Sed providentia voluntas Dei est. Ergo providentia causa est.

  3. Adhuc, Quod imponit necessitatem rebus ut sint, causa est. Voluntas Dei, ut dicit Augustinus in libro VI super Genesim ad litteram 2, imponit necessitatem rebus ut sint : quia omnia quaecumque voluit, fecit. Ergo voluntas causa est : ergo providentia causa est.

  4. Adhuc, Augustinus in libro LXXXIII Quæstionum : « Summe illud bonum est, cujus participatione cætera sunt bona 3. » Porro illud cujus participatione cætera sunt bona, per seipsum bonum est : quam divinam providentiam vocamus : sed summe bonum causa est omnium : ergo providentia causa est.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod BoeAd 1 et 2. tius per illa verba intendit dicere, quod sit prima causa formalis et exemplaris, sicut dictum est.

Per idem patet solutio ad sequens : quia hoc procedit eodem modo.

Ad ALIUD dicendum, quod providentia Ad 3 et 4. causa efficiens est in quantum voluntas, ut jam dictum est.

Per idem patet solutio ad sequens.

Ad ALIUD dicendum, quod voluntas Ad 5. beneplaciti imponit necessitatem rebus : haec enim est cui nihil resistit. Ad Roman. IX, 19 : Voluntati ejus quis resistit ? Et in quantum providentia includit in intellectu suo voluntatem beneplaciti, causa efficiens est.

Ad UTLIMUM dicendum, quod summum Ad 6. bonum attribuitur providentiae per actum proprium summi boni, qui est diffundere bona : et hoc modo, sicut dictum est, induit rationem causae finalis.

MEMBRI QUARTI

Solutio. Solutio. Dicendum, quod providentia causa est, et est in triplici genere causæ, propter tria quæ sunt in ipsa. Dicitur enim providentia secundum compositionem, quasi procul videntia, vel pro aliis videntia. Unde in quantum est videntia, est forma et ratio exemplaris gerendorum conferentium omnibus ad debitam gubernationem : et sic est in ratione causæ formalis exemplaris primaria. In quantum autem est pro aliis quæ bona sunt, tangit beneplacitum voluntatis : et sic cadit in ratione causæ efficientis primarie. In quantum autem est bonum primum et fons omnium bonorum, diffundens omnibus bona conferentia et competentiam : sic accipit rationem finis, et incidit rationem causæ finalis.

ARTICULUS II.

Utrum providentia sit causa inducens necessitatem provisis ?

Secundo quæritur, An providentia sit causa inducens necessitatem provisis ?

Et videtur, quod sic.

  1. Boetius in IV de Consolatione philosophiæ : « Hæcscilicet providentia actus fortunasque hominum indissolubili causarum connexione constringit : quæ cum ab immobilibus providentiæ proficiscantur exordiis, ipsas quoque immutabiles esse necesse est 4. »

<--- Page Split --->

  1. Adhuc, Quorum causæ sunt immobiles, ipsa sunt immobilia : sed providentia quæ omnium gerendorum causa est, ut sæpius jam dictum est, immobilis est : ergo omnia gerenda, sive per liberum arbitrium, sive per alia, immobilia sunt : et si immobilia, ergo necessaria.

Si quis dicat, quod non est idem esse immobile, et necessarium. In contrarium est, quod res gerendae vel mobiles sunt, vel immobiles secundum comparationem ad causam per quam fiunt. Si immobiles : aut immobiles in esse, aut immobiles in non esse. Si in esse : sed causa immobilitatis in esse non est nisi necessitas : ergo immobile in esse necessarium est. Si immobiles in non esse : sed causa immobilitatis in non esse, non est nisi impossibittas : ergo omnes res gerendæ sunt impossibiles : quod falsum est. Si mobiles sunt ad esse et non esse, hujus causa non potest esse nisi contingentia. Res ergo gerendæ sunt contingentes. Nihil ergo est dictum res aliquas esse immobiles, et non necessarias. Et sic videtur sequi, si providentia est causa immobilis et necessaria, quod omnia quæ subjecta sunt providentiæ, necessario eveniant.

Sed contra. In contrarium est, quod

  1. Ea quæ geruntur ex providentia, plerumque per liberum arbitrium eveniunt : et quæ per liberum arbitrium eveniunt, contingenter eveniunt : ergo non necessario.

  2. Adhuc, Si homo necessario facit quæ facit, tunc non est in ipso quod facit, nec ipse est dominus suorum actuum : et ita nec pro bene factis præmiandus est, nec pro male factis puniendus : et sic perit consilium, perit casus, perit liberum arbitrium, ut in secundo Perihermenias dicit Aristoteles.

in libro V de Consolatione philosophiae sic dicentis : « Si apud illum rerum omnium certissimum fontem nihil incerti esse potest, certus eorum est eventus quæ futura firmiter ille præscierit. Quare nulla est humanis consiliis actionibusque libertas, quas divina mens sine falsitatis errore cuncta prospiciens, ad unum alligat atque constringit eventum. Quo semel recepto, quantus occasus humanarum rerum consequatur, liquet. Frustra enim bonis malisque præmia pœnæve proponuntur, quæ nullus meruit liber ac voluntarius motus animorum. Idque omnium videbitur iniquissimum, quod nunc æquissimum judicatur, vel puniri improbos, vel remunerari probos : quos ad alterutrum non propria mittit voluntas, sed futuri certa cogit necessitas 1. » Ex quo patet, quod si omnia de necessitate evenirent quæ subjecta sunt providentiæ, non essent præmia bonorum, nec pœnæ malorum. Et ideo dicendum, quod providentia ad generanda se habet ut causa primaria, non ut causa proxima. Et licet causa primaria quantum ad esse causati plus influat quam causa secundaria, tamen quantum ad dispositiones causati et determinationes, plus influit secundaria quam primaria, sicut in propositione prima libri Causarum probatum est. Et quia plus influit causa primaria, et per se influit, et a se influit, ideo secundaria et quod est et quod causa est, habet a primaria, et tota constringitur et continetur ab ipsa : et ideo quod agit, ad primam causam refertur : nec deficit ab actione nisi per casum a causa primaria : et ideo consequens est, quod omne quod agit secundaria, præhabeat et eminenter præhabeat causa primaria : et cum deficit ab ipsa, hoc ipsum cognoscit primaria causa : sicut ars cognoscit vitium, et rectum cognoscit obliquum. Et ex hoc consequens est, quod quidquid fit ab omnibus secundis et quocumque se divertunt, præ-

<--- Page Split --->

scit et eminenter scit causa prima : et tamen quia causa prima non tollit causalitatem a secunda, nec modum causalitatis, sequitur, quod quaecumque fiunt a secundis, contingenter fiunt, quando ipsa sunt contingentia : quae tamen immobili necessitate et praesciuntur et praehabentur et praeordinantur a causa prima. Et iste est intellectus verborum Boetii.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod providentia in gerendis non ponit nisi necessitatem ordinis, et non necessitatem absolutam. Talis autem necessitas cum dependeat a contingenti futuro, non est nisi secundum quid necessitas, et simpliciter contingentia, ut in antehabitis in quaestione de praescientia dictum est.

AD ALIUD dicendum quod quorum causae proximae et essentiales immobiles sunt, illa sunt immobilia simpliciter : sed quorum causa primaria immobilis est, non sequitur, quod sint immobilia. Et hujus causa est, quia causatum illius causae puritatem et nobilitatem et certitudinem assequi non potest : sed deficit ab ipsa, et efficitur mutabilis et contingens.

Apect . 1 . ADIDquodobjiciturcontraresponsaquorumdam , concedendumest : quiaresponsioillorumnonestconveniens .

Apect . 2 . ADEXquaeobjiciunturincontrarium , perjamdictapatetsolutio .

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS III.

Quis sit providentiae proprius effectus ?

TERTIO quaeritur, Quis sit hujus causae proprius effectus ?

  1. Distinguit enim Damascenus in Deo et in divina providentia tres virtutes,

scilicet conditivam, contentivam, et provisivam. Sed conditivae virtutis est id quod pertinet ad fieri. Contentivae vero quod pertinet ad esse et conservationem et permanentiam. Provisivae quod ad gubernationem uniuscujusque in finem. Et sic videtur, quod effectus proprius providentiae, gubernatio sit.

  1. Adhuc, In inferioribus providentia de utilibus est et conferentibus ad salutem corporis et animae : ergo videtur, quod in divinis simpliciter.

IN CONTRARIUM hujus est, quod in praesed contra habitis dictum est et probatum per dicta Boetii, quod est de omnibus pertinentibus ad fieri, et ad esse, et ad gubernationem unicuique competentem. Ergo videtur, quod non sit tantum de utilibus ad gubernationem unicuique competentem.

SOLUTIO. Dicendum, quod providentia solutio. dupliciter dicitur, communiter scilicet, et proprie. Communiter dicta continet virtutem conditivam, et provisivam : et sic est de omnibus conferentibus ad esse et ad fieri et ad gubernationem. Et sic est in Deo. Providentia enim est de his quae sunt in providente : et quia in Deo est fieri rerum, et continentia ad esse rerum, et gubernatio rerum in finem secundum modum unicuique competentem, ideo providentia in Deo est de his omnibus quae conferunt ad ista. In homine autem non est suum fieri, nec suum contineri in esse, sed tantum gubernatio competens exterius : et ideo providentia hominis non se extendit nisi ad conferentia gubernationi extrinsecae ad salutem hominis pertinentia, vel secundum virtutem hominis, quod docetur in ethicis monasticis, hoc est, ad hominem unum pertinentibus : vel secundum virtutem domus sive familiae, et hoc docetur in economicis : vel secundum virtutem civilem, quod docetur in politicis.

Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita.

<--- Page Split --->

ritus sanctus loquatur, vel etiam operetur per malos? cum, Sapient. 1, 5, scriptum sit : Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum : et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu. Malorum enim cogitationes sine intellectu sunt.

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS IV.

Utrum providentia sit causa causas per se tantum, vel per se et per aliud, sive diversum, sive oppositum ?

QUARTO quaeritur, Utrum providentia sit causa causas per se tantum, vel per se et per aliud, sive diversum, sive oppositum ?

  1. Videtur enim providentiae opus per malos et per mala fieri frequenter, sicut patet, Numer. xxiii et xxiv, passim, per Balaam prophetantem facta suae providentiae. Et, Joan. xi, 49 et seq., per Caipham. Similiter per Nabuchodonosor, IV Reg. xxiv, 1 et seq.

  2. Adhuc, Actuum, iv, 27 et 28: Convenerunt vere in civitate ista, adversus sanctum puerum tuum Jesum, quem unxisti, Herodes, et Pontius Pilatus, cum gentibus et populis Israel, facere quae manus tua et consilium tuum decreverunt fieri. Ergo quod providentia decrevit, exsecutioni mandatum est per Herodem et Pilatum.

  3. Adhuc, Augustinus in libro LXXXIII Quaestionum : « Fieri potest ut per bonum hominem vel malum divina providentia opituletur 1. »

Quæst. 1. ADHUC quaeritur, Quare Deus permittit, quod mali serviunt providentiae, cum laudabilius sit bonum facere per bonum, quam bonum facere per malum ?

Quæst. 2. ADHUC etiam quaeritur, Quomodo Spi-

ULTERIUS quaeritur, si Deus aliquando 1) quod providet per creaturam, sive angelicam, sive aliam ?

Et videtur, quod sic.

  1. Boetius in IV de Consolatione philosophiae : « Fato providentia haec ipsa quae disponit, multipliciter ac temporaliter administrat. Sive igitur famulantiibus quibusdam providentiae divinis spiritibus fatum exercetur, seu anima seu tota inserviente natura, seu in cœelestibus siderum motibus, seu angelica virtute, seu daemonum varia solertia, seu aliquibus horum seu omnibus fatalis series texitur. Fatum autem notat dispositionem mobilem adhaerentem rebus, per quam providentia quaeque suis nectit ordinibus . »

  2. Adhuc, Augustinus in libro VIII super Genesim ad litteram : « Gemina operatio providentiae reperitur, partim naturalis, partim voluntaria. Naturalis quidem per occultam Dei administrationem, quae etiam lignis et herbis dat incrementum. Voluntaria vero per Angelorum opera et hominum 3. »

IN CONTRARIUM hujus est quod ex praesed rehabitis verbis Boetii dictum est, scilicet quod providentia est divina ratio in summo omnium principe constituta, qua cuncta ordinat et disponit. Talis ratio creaturae convenire non potest. Ergo Deus non potest providere per creaturam.

ULTERIUS quaeritur, Utrum Deus potest Quæst. committere creaturae dispositionem providentiae, vel quod gubernet seipsam ?

4 S. AUGUSTINUS, Lib. LXXXIII Quaestionum, Quæst. 27. 2 BoETIUS, Lib. IV de Consolatione philoso-

<--- Page Split --->

Solutio. Dicendum, quod in providentia duo sunt, scilicet unum quod est ratio simplex et forma omnium gerendorum in omnium principe constituta, ex qua et secundum quam fit provisio singulorum competentium unicuique ad fieri et esse et conservationem, et ad omnia quibus gubernatur et nectitur proprio fini et termino, et actibus propriis secundum propria loca et tempora omnibus distributa. Et quantum ad hoc providentia solius Dei est, et creaturae competere non potest. Est etiam providentia actualis dispositio, rebus quibus providetur, , adhaerens, causata a providentia aeterna, qua sicut instrumento accepto ex parte rei provisa non ex parte providentis res gubernatur per competentia sibi in debitum finem et terminatum. Et haec dispositio variatur secundum gubernata : et hoc ut frequenter fit per creaturas, sicut planta per motum solis et naturam. Animalia per sensum .et aestimationem, sicut dicit Augustinus in libro IX super Genesim ad litteram 1, tractans illud Jona, iv, 7 : Paravit Dominus vermem,... et percussit heredam. Quaeritur enim ibi, quomodo mandatum Dei transivit ad vermiculum. Et dicitur, quod omnis anima movetur visis. Omnis enim motus anima, ut in III de Anima vult Aristoteles, secundum appetitum non movetur nisi nuntio sibi facto per sensum vel per intellectum de appetendo vel fugiendo. Similiter est in rationabilibus, quod alia competunt quantum est ad provisionem superbo, alia humili, alia casto, alia incesto, alia sano, alia infirmo, alia disciplinato, alia indisciplinato. Indisciplinato enim competunt verbera, superbo humiliantia, pusillanimo ad spem elevantia, diviti avaro depauperantia, et sic de aliis : et haec frequenter per creaturam administrat Deus.

ministrat Deus competentia providentia, sicut objectum est. Unde, Isaie, x, 5 et 6, Nabuchodonosor vocat baculum et securim in manu sua, et serram.Unde, dicit: Vae Assur! Virga furoris mei et baculus ipse est: in manu eorum indignatio mea. Ad gentem fallacem mittam eum, et contra populum furoris mei mandabo illi. Sic etiam Apostolus, I ad Corinth. v, 1 et seq., fornicatorem qui habebat uxorem patris sui, tradidit Satana in interitum carnis, ut spiritus salvus fieret: ut afflictione Satana complerentur in eo opera providentiae. Et sic fit in diversis quandoque per Angelum malum, quandoque per bonum, quandoque per homines bonos vel malos, et per motus cœelestium, per contemperationes elementorum, per discursus nubium, et quandoque tota inserviente natura, ut dicit Boetius.

Per hoc patet solutio ad sequens de Actibus. Ex malo enim Herodis et Pilati elicuit Deus redemptionem generis humani per passionem Christi.

Er hoc est quod in sequenti dicit Augustinus. Quantum enim ad exsecutionem providentiae et deductionem in actum, aliquando opitulatur per bonos, aliquando per malos.

Ad aliud dicendum, quod licet laudabilius sit aliquando bonum facere per bonum, quam bonum facere per malum, tamen laudabilissimum est facere per utrumque, et convenientius est aliquando facere per malum : majoris enim potentiae est indicativum, et majoris sapientiae : et fortior est veritas quae ab adversariis habet testimonium, et eminentius commendatur virtus, quae in malis malorum non deficit, sed magnum accipit incrementum. Et sic dicitur, II ad Corinth. xii, 9 : Libenter gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. Et ibidem, y. 10 : Cum enim infirmor, tunc potens sum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod per malos frequenter, tamen Deo ordinante et eliciente bonum ex malis eorum, ad-

<--- Page Split --->

Ad quest. 2. Ad aliud dicendum, quod spiritus in quantum spiritus, sicut dicitur, Sapient. 1, 7, replet orbem terrarum, et hoc quod continet omnia. Et hoc modo, ut Deus operetur tam per bonos quam per malos competentia providentiae. Et quia donum prophetiae, est donum gratis datum, quod mortali peccato non repugnat, ideo hoc et bonis et malis datur. Et sicut jam dictum est, spiritus in quantum spiritus a malis se non subtrahit, sed spiritus in quantum sanctus subtrahit se a malis, quia in eis non operatur sanctitates. Et cogitationes malorum sunt sine intellectu practico determinante de recte faciendis, hoc modo quo dicit Philosophus in III Ethicorum, quod « omnis malus ignorans est. »

majus, quam cogitari possit. Majus enim est, cui creatura in nullo æquiparatur, quam id cui æquiparatur creatura in aliquo. Unde si Deus hoc faceret, esset potius impotentiae 'quam potentiae : posse enim infirmari impotentiae est, et non potentiae alicujus.

MEMBRI QUARTI

ARTICULUS V.

De modis providentiae.

Ad quest. 3. Ad id quod ulterius quaeritur de Boetio, omnino concedendum est ut jacet : et patet ratio ex dictis.

Per hoc etiam patet, quod concedendum est dictum Augustini, quod consequenter inducitur.

Ad object. 1. Id quod in contrarium objicitur, in principio htjus solutionis solutum est : hoc enim dicto modo providentia in solo Deo est.

Ad quest. 4. Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod nihil gubernatur nisi per aliquid melius se : et ideo creaturae ut creaturae gubernatio non potest fieri per creaturam, sed per id quod melius est omni creatura, et hoc est Deus : creatura enim ex nihilo est, et ideo indiget conditiva, contentiva, conservativa, et provisiva virtutibus, quarum quamlibet necesse est esse in meliori se : et ideo licet Deus sit omnipotens, tamen nullam talium virtutum potest committere creaturae : eo quod talis virtutis creatura non est susceptibilis. Si enim committeretur creaturae, induceret in Deo minorationem : æquipararet enim creaturam Deo in aliquo : et sic Deus non esset

Consequenter quaeritur de modis providentiae, quos tangit Damascenus in libro II de Fide orthodoxa 1, ubi dicit, quod duo sunt modi providentiae. Unus secundum acceptationem, et alter secundum concessionem. Secundum acceptationem dicit esse providentiam quae est in his quaecumque incontradictorie sunt bona, sicut est in bonis gratiae, ad quae est voluntas beneplaciti. Secundum concessionem autem sive permissionem, quam etiam vocat dilectionem, dicit fieri septem modis.

Primo quidem modo, quando ex patientia magni mali ad exemplum manifestat aliquando virtutem patientis. Unde dicit sic : « Concedit enim multoties et justum incidere in calamitates, ut eam quae in ipso latet, virtutem aliis manifestum faciat, ut in Job. Unde, Tobie, ii, 12, dicitur : Hanc autem tentationem, scilicet plagam caecitatis, permisit Dominus evenire illi, ut posteris daretur exemplum patientiae ejus, sicut et sancti Job. Et hoc est de malis pene justi elicere bonum et procurare. »

Secundo modo, quando de malo et inconvenienti magno elicitur bonum

<--- Page Split --->

commune mundi. Et de hoc dicit sic : « Aliquando concedit inconvenientium quid agi, ut per operationem aestimatam inconvenientem, magnum et mirabile bonum diligatur, ut per crucem salus hominum. »

Tertius modus, quando per patientiam penae fit conservatio virtutis in punito. Et de hoc dicit sic : « Secundum alium modum concedit sanctum pati male, ut non ex recta via exeat, vel ex data ei virtute et gratia in superbiam incidat, ut Paulo, II ad Corinth. xii, 7 : Ne magnitudo revelationum extollat me, datus est mihi stimulus carnis mea, angelus Satanae, qui me colaphizet. »

Quartus modus est, quando de malo penae unius alii erudiuntur. Et de hoc dicit sic : « Derelinquitur quis ad tempus in direptionem aliorum, ut quod secundum ipsum fit, intuentes alii erudiantur : ut id quod est factum de Lazaro et divite 1. Naturaliter enim videntes patientes, cruciamur et compatimur. »

Quintus modus est, quando ex passione hominis gloria Dei procuratur. Et de hoc dicit sic : « Derelinquitur etiam in alterius gloriam, non propter proprium vel parentum peccatum, ut, Joan. ix, 3, in caeco a nativitate, de quo dicitur : Neque hic peccavit, neque parentes ejus : sed ut manifestentur opera Dei in illo. »

Sextus est, quando exemplo patientiae unius animatur alter ad patiendum. Et de hoc sic dicit : « Rursus conceditur quis pati in alterius zelum, ut gloria ejus qui passus est, magnificata, impigra aliis passio fiat spe futurae gloria et desiderio bonorum aeternorum, ut in martyribus, et expressum exemplum est in Lucia, quae animabatur ad passionem videns martyrium beatae Agatha. »

Septimus modus est, quando aliquis virtutibus non utens ut debet, permittitur incidere in aliquod magnum peccatum, ut ex hoc cognoscens seipsum et pro-

priam infirmitatem, humilietur, et confitens peccatum suum ferventior resurgat. Et de hoc sic dicit : « Conceditur quis et in nefariam incidere operationem in direptionem alterius passionis deterioris, ut puta quis elatus in virtutibus et directionibus suis, concedit hunc Deus in adulterium incidere, ut ex casu in sensum veniens propriae infirmitatis, humilietur, et procidens confiteatur Domino. »

Ad idem est quod dicit Glossa Bede, Joan. ix, 1 et seq., quod quinque de causis accidunt flagella.

Primo, ut flagellatus probetur, hoc est, probatus ostendatur, ut in Job et Tobia.

Secundo, ut flagellatus humilietur, ne de gratia sibi facta superbiat, ut in Paulo, II ad Corinth. xii, 7 et seq.

Tertio, ut gloria Dei ad fidei ædificationem manifestetur, ut in cæco nato 2.

Quarto, ut per flagellum flagellatus a peccato mundetur, ut Numer. xii, 10, Maria soror Moysi percussa est lepra, ut a peccato murmuris purgaretur.

Quinto, ut pœna æternaæ damnationis etiam in hac vita in obstinatis inchoetur, ut in Herode et Antiocho. Act. xii, 21 et seq., in Herode de quo dicitur, quod percussit eum Angelus Domini : et consumptus a vermibus, exspiravit. Et dicit Eusebius Cæsariensis in Ecclesiastica historia, quod vermes illi pediculi fuerunt, et quod in momento scatebat pediculis qui consumpserunt eum ad ossa. De Antiocho, II Machab. ix, 7 et seq., qui gravi collisione corporis contabuit.

Et, ut universaliter dicatur, tot modisunt hujus providentiae, quot modis contingit elici ex malo pœnae vel culpae unius, bonum ædificationis in eodem vel in altero. In altero autem dico dupliciter : vel in communi, ut in Ecclesia : vel in privato, ut in privata persona : et

<--- Page Split --->

hoc facile est invenire : sic enim est in omnibus modis inductis. Bonum autem quod elicitur, duplex est, scilicet secundum intellectum, ut eruditio, vel sui

cognitio : secundum affectum autem, ut probatio, vel confortatio, vel indignatio ad seipsum, vel etiam zelus ad imitandum alterum.