QUÆSTIO II.
De diffinitionibus Sanctorum de eo quid sit anima.
Tertio quaeritur, Quid sit anima secundum substantiam et naturam ?
Et quaeratur de diffinitione ejus, circa quam quaeruntur tria.
Quorum primum est de diffinitionibus animae secundum quod est substantia quaedam per se existens.
Secundum, De diffinitione ipsius secundum quod est perfectio corporis animati.
Tertium, De diffinitione ipsius secundum suam naturam, id est, secundum quod est ut natura quaedam corporis considerata.
<--- Page Split --->
ARTICULUS I.
Utrum anima sit substantia 1 ?
est genus animae, secundum unam rationem praedicabitur de anima et de qualibet specie animae : sed substantia in eo quod est res per se existens, praedicatur de rationali anima, et in hac ratione non praedicabitur de vegetabili et sensibili, secundum quod est in plantis et brutis : ergo substantia non bene ponitur genus animae.
Ad primum proceditur sic :
Et ponantur primo diffinitiones Sanctorum, et postea Philosophorum.
Dicit ergo Augustinus in libro de Spiritu et anima, quod « anima est substantia rationis particeps, regendo corpori accommodata. »
Et Remigius : « Anima est substantia incorporea regens corpus. »
Et Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Anima est substantia vivens, simplex, et incorporea, corporalibus oculis secundum propriam sui naturam invisibilis, immortalis, rationalis, intellectualis, infigurabilis, organico utens corpore, et huic vitae augmentationis et sensus et generationis tributiva, non aliud habens praeter seipsam intellectum, sed ut partem sui purissimam 1. »
Et Bernardus sic eam diffinit in epistola ad Carthusienses : « Anima'est res incorporea, rationis capax, vivificando corpori accommodata. »
Tres prime diffinitiones ponunt animam esse in genere substantiae.
`Contra quod sic obiicitur :
Per quamdam considerationem quae ponitur in IV Topicorum, quae est talis : Considerandum autem et rationes generum si aptantur ad assignatam speciem, et ad participantia speciem : necesse enim est generum rationes predicari de specie, et de his quae participant speciem. Si ergo in aliquo dissonet, palam quod non est genus quod assignatum est. Ex hoc patet, quod si substantia
Item, Substantia secundum quod est nomen generis, praedicabitur univoce de omnibus quae sunt in genere illo, ut patet per praebatiam considerationem. Sed ea quae sunt in genere, sunt species composita vel specialissima : sed post eas non sunt nisi individua, vel subalternae species si continent sub se species alias. Post autem vegetabilem et sensibilem et rationalem non est accipere animam nisi hanc vel illam : et ponatur hic quod ad minus hoc est verum de anima rationali. Ergo anima rationalis erit species specialissima in genere substantiae.
Inde ulterius procedatur sic : Omnes species specialissimae in genere substantiae sunt disparatae : sed disparatarum specierum una non constituit aliam : ergo anima rationalis cum vegetabili et sensibili non constituet aliam speciem in genere substantiae, quod plane falsum est, quia constituit hominem.
- Item, Plus distant a se species exeuntes a diversis generibus subalternis, quam exeuntes ab eodem proximo genere : sed si anima est in genere substantiae, exit ab hoc genere quod est substantia incorporea, homo autem exit ab illo quod est substantia corporea : ergo plus distat ab homine, quam illud quod exit ab eodem genere proximo cum homine : ergo plus distat anima rationalis ab homine, quam asinus ab homine : sed asinus non constituit hominem, nec aliud quod exit ab eodem genere cum
<--- Page Split --->
homine : ergo multo minus anima rationalis constituit hominem, quod falsum est : ergo male ponitur substantia genus animae.
Si forte dicatur, quod non plus distant exeuntia a diversis generibus, quam exeuntia ab eodem genere proximo : hoc patet esse falsum per hoc quod major est differentia in genere, quam in specie, et major in specie quam in numero.
Si propter hoc dicatur, quod anima non dicitur hoc modo substantia, quod sit in genere substantiae sicut species, sed dicitur substantia tamquam principium constituens substantiam ut est substantia. Contra : Principium quantitatis continuae non est quantitas continua, nec principium quantitatis discreta est quantitas discreta : ergo a simili nec etiam principium substantiae est substantia : et ita male diceretur, quod anima est substantia, sicut male diceretur, quod punctum est quantitas continua et unitas numerus.
Si forte diceretur, quod ista rationes logicae sunt et vanae in naturis rerum : quia dicit Philosophus in Physicis, et in principio libri II de Anima 1, quod ex non substantiis non fit substantia, et ex non quantis non fit quantum : et ideo nutrimentum non omnino facit quantum, sed in quantum est substantia quanta : anima vero est substantia sicut forma substantialis. Contra : Nulla forma non primo adveniens materia, est forma substantialis : anima est forma non primo adveniens materia : ergo ipsa non est forma substantialis. Veritas prime patet per hoc quod materia desiderat formam a qua possit perfici : haec autem non est nisi substantialis : unde non est susceptibilis accidentalis forma, nisi secundum quod jam substat forma substantiali. Secunda probatur, eo quod anima non advenit nisi corpori organico : et órganizatio corporis ponit speciem carnis, ossis,
et manus, et capitis, et hujusmodi, quae sunt forma praecedentes animam in corpore.
Item, Probatur quod anima rationalis non est substantia hoc modo : Omnis enim forma inter cujus subjectum et ipsam est aliqua forma, est forma accidentalis : anima rationalis est hujusmodi : ergo ipsa est accidentalis forma. Veritas prime patet per rationem praehabitam. Secunda vero pari argumento probatur per hoc quod actus vegetativa et sensitiva prius inveniuntur in embryonibus, quam perfecte organizentur : et ubi est actus, ibi est virtus agens : et ubi est virtus, ibi est substantia, ut videtur. Cum igitur vegetabilis et sensibilis anima ante adveniant corpori quam rationalis, rationalis videtur ut accidens esse.
Item, Si specierum quae per eamdem divisionem exeunt a genere uno, una fuerit accidens, omnes erunt in genere accidentis : sed vegetabilis et sensibilis et rationalis per eamdem divisionem exeunt ab hoc genere quod est anima : ergo si una anima est accidens, et reliquae erunt : sed vegetabilis est accidens, quod probo : Quidquid est in composito praeter materiam et formam, est de accidentibus : sed in homine materia est corpus, et forma est anima rationalis : ergo vegetabilis et sensibilis erunt de accidentibus.
Praeterea quidam arguunt sic: Hoc quod adest et abest praeter subjecti corruptionem, est accidens : anima vegetabilis est talis : ergo est accidens. Minorem probant, quia corpus arboris invenitur in ligno arido.
Sed in contrarium arguunt PhiloSed contra. sophi :
- Constabulinus in libro de Differentia spiritus et animae : Quidquid recipit opposita, cum unum sit numero immutabile in sua essentia, substantia est : sed anima rationalis recipit virtutes et vitia,
<--- Page Split --->
cum sit una numero : ergo recipit opposita : igitur est substantia.
Item, Quidquid movet substantiam secundum loca diversa, est substantia : anima est talis : ergo, etc. PRIMA harum rationum probat, quod anima rationalis est substantia. SECUNDA, quod est et sensibilis.
Item, Collectanus : Quidquid est, aut est accidens, aut substantia : nihil autem quod adveniens constituit speciem substantiae, et recedens destruit eamdem, est accidens : quaelibet species animae adveniens constituit speciem plantae, animalis, et hominis, et recedens destruit eamdem : ergo quaelibet species animae est substantia.
Item, Avicenna : Proprium subjectum animae impossibile est esse id quod est nisi per animam, et ipsa est causa unde est : si ergo anima dat actum et rationem specificam corpori in genere quod est substantia, ergo est substantia.
Item, Omnes Philosophi dicunt, quod sit substantia ut forma animati corporis.
Item, Accidens est, quod cum sit in aliquo, non est in eo velut pars, et impossibile est esse sine eo in quo est : sed anima est in animato sicut quaedam pars ipsius esse : ergo non est accidens.
Item, Differentia constitutiva substantiae non sumitur ab actu vel potentia accidentis : sed vegetabile, sensibile, et rationale sunt differentiae constitutivae substantiarum : ergo non sumuntur ab actu vel potentia accidentali : sumuntur autem a potentiis et actibus animae : ergo anima non est accidens.
Solutio. Solutio. Quod concedimus dicentes, quod anima est in duplici consideratione, scilicet rationis, et rei. Rationis secundum quod accipitur ut universale vel particulare : et sic est in consideratione logici. Rei autem duobus modis, scilicet secundum quod habet esse in natura, et sic est in consideratione naturalis Philosophi : et secundum quod est
substantia non comparata ad corpus generabile et corruptibile, et sic considerat de ipsa primus Philosophus. Loquendo autem naturaliter et secundum esse,non quaeruntur principia quae sunt genus et differentia : haec enim sunt principia cognitionis et non esse : nec ipsa hoc modo est species in natura, sed pars speciei. Et idcirco rationes quae fiunt circa ipsam, quaerentes substantiam ut genus de ipsa, quod per differentias contrahitur, logicae sunt et transcendentes.
Si autem accipitur in ratione universalis et particularis, tamen adhuc duobus modis potest considerari, scilicet ut species, et sic improprie sumetur et vane : quia species non est, licet quidam aliter dicant : vel ut differentia, et sic magis proprie sumetur, sicut differentiam unam dicimus vegetabile, aliam sensibile, aliam rationale. Et anima hoc modo est sumpta logice. Sed non differt proprie loquendo ab hac differentia animatum esse, nisi tantum in nomine : aliter enim oporteret dicere, quod anima esset species constituta, quod non est verum, sed est potius differentia constituens, si logice sumatur. Ergo hoc modo loquendo, secundum diversum modum praedicatur de anima et animali rationali et homine, sicut diversimode praedicatur de specie et differentia : de specie enim praedicatur ut de composito in quo est genus actu : de differentia autem non sic, quia differentia simplex est, sed reducitur praedicatio illa per similitudinem ad praedicationem subjecti de passione, licet non omnino sit idem modus pradicandi, quia passio est de genere accidentium et non differentia. Si quis autem vellet omnino illum modum praedicandi exprimere, diceret quod genus praedicatur de differentia sicut potentia indeterminata formalis de actu, qui agente intellectu eductus est de illa.
Et per hoc patet solutio ad primum, quod anima non est species in genere substantiae, sed differentia.
<--- Page Split --->
Si autem quis dixerit, quod est species, et dividitur divisione generis subalterni in vegetabilem, sensibilem, et rationalem, ille non loquitur nisi ad similitudinem eorum quae sunt species per se existentes : et patet, quod anima non est species secundum hunc modum : et ideo talis intellectus de anima error est, etsi logice loquamur de ea.
1 2. Ad aliud dicendum, ut habitum est, quod ipsa anima non est species, sed differentia : et ideo constituit speciem. ,let5. Ad aliud dicendum, quod cum dividitur substantia in substantiam corpoream et incorpoream, omnino, non accipitur anima ut constituta per differentiam quae est incorporea, quia sic acciperetur ut species : sed potius cum dividitur corpus per animatum et inanimatum, anima accipitur ut differentia corporis divisi, et non differt a differentia illa, nisi sub hoc nomine anima signifietur ut forma naturalis, quae est forma partis, scilicet materiae quae non praedicatur in parte vel toto : sub animato autem significatur ut forma de toto praedicabili : nihilominus tamen haec forma quae est differentia, abstrahitur a toto secundum potentiam inventam in parte, scilicet in anima.
Per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia : quia anima loquendo logice est differentia remoti generis, quae collecta cum aliis differentiis minus communibus constituit species ultimas.
Id 6. Ad aliud dicendum, quod aliud est principium quantitatis secundum rationem continui vel discreti, et aliud est principium quantitatis secundum esse quod habet in quanto et in natura. Primo enim modo principium quantitatis est indivisibile : continuum enim non continuat ad continuum, quia sic iretur in infinitum, sed continuum continuatur ad terminum continui, et primus continui terminus est punctum. Similiter discretum in ratione discreti non tollitur ex dissimilibus, sed ex unitatibus, et unitas est indivisibilis. Quantitas autem secun-
dum suum esse quod habet in quanto, principium habet perfectum et imperfectum, inter quae est motus augmenti vel diminutionis, et acquiritur vel perditur ex additione vel subtractione ad magnitudinem praeexistentem quod augetur vel minuitur. Loquendo autem proprie de anima, dicimus ipsam esse substantialem formam, quae constituit id cujus est forma secundum esse et rationem specificam.
Ad illud autem quod contra hoc est, dicendum quod in corpore organico nulla forma specifica est ante animam. Caro enim non est caro, nisi per hoc quod est medium in sensu tactus. Similiter nervus non est nervus, nisi per hoc quod est organum animae influentis per ipsum corpori sensum et motum. Similiter vena non est vena, nisi in quantum est organum nutritivae deportantis in ipsa sanguinem ad nutrimentum membrorum corporis : et sic est de aliis membris similibus et dissimilibus. Et haec regula supra melius expedita est in quaestione de natura.
Ad aliud dicendum, quod vegetabile Ad 7 et 8. et sensibile in homine, nec sunt in eo ut formae substantiales, nec ut formae accidentales, sed ut potentiae et virtutes formae substantialis, quae est anima rationalis : et ideo non sunt mediae inter corpus et illam. Similiter dicimus de vegetabili quae est in brutis. Hujus autem dicti causa infra explanabitur, ubi quaeretur, Utrum anima vegetabilis, sensibilis, et rationalis in homine sint una substantia?
Et per hoc patet solutio ad sequens.
Ad ultimum dicendum, quod lignum Ad 9. aridum non est arbor, sicut nec asinus mortuus est asinus vel animal, nisi æquivoce.
<--- Page Split --->
- Item, Omne corpus alicui subjacet sensuum : anima autem nulli omnino : anima ergo non est corpus.
ARTICULUS II.
Utrum anima sit incorporea ?
Deinde quaeritur de hoc quod diffinitur per incorporeum a tribus, scilicet Remigio, et Damasceno, et Bernardo.
Videtur enim, quod non sit incorporea.
Dicit enim Augustinus, quod etiam Angeli in comparatione primi spiritus corpora sunt. Et idem dicit Damascenus. Ergo multo magis anima corporea erit.
Item, Quidquid est subjectum corporearum formarum, est corpus : anima secundum sensum et phantasiam est hujusmodi : ergo est corpus. PRIMA patet per se. SECUNDA probatur per hoc quod forma sensibilis et imaginabiles sunt cum magnitudine et figura.
Item, Cum dicitur anima incorporea, aut intelligitur, quod ipsa non sit corpus, aut intelligitur, quod haec differentia qua dividitur substantia per incorporeum et corporeum, sit constitutiva ipsius animae. Si primo modo, hoc non erit differentia : quia nulla forma est corpus. Si secundo modo, tunc anima erit species constituta in genere substantiae, quod supra improbatum est. Praeterea etiam tunc oppositae differentiae in specie convenient in constitutione speciei, scilicet corporeum et incorporeum, quod falsum est : ergo male diffinitur per incorporeum.
Sed contra. Sed contra sunt rationes Constabilini in libro de Differentia spiritus et animae, sic :
Omnes corporeae qualitates sunt perceptibiles sensu, et cujus qualitates sensu corporeo percipiuntur, est pro certo corporeum : qualitates autem animae sunt virtutes et vitia, quae sunt insensibilia : ergo anima est incorporea.
Item, Omne corpus aut est animatum, aut inanimatum. Si ergo anima erit corpus, erit animatum vel inanimatum. Si inanimatum, tunc non animat corpus organicum animalis vel plantae : quod dicere ridiculosum et inconveniens est. Si animatum, tunc restabit nobis sermo de anima animae, scilicet utrum sit corpus vel non, et hoc in infinitum. Non est igitur anima corpus.
Item, Si anima est quoddam corpus subtile, ut quidam dixerunt, aut erit aer, aut spiritus subtilis per totum corpus diffusus, aut erit ignis. Et si ita fuerit, necesse est ut iste spiritus vel ignis vel aer aut habeat propriam speciem vel virtutem differentem a specie et virtute illorum corporum, aut non. Si habet, tunc illa species potius erit anima, quam ignis, vel aer, vel spiritus : et hoc contra propositionem primam. Si autem non habet, tunc omnis ignis erit anima, et omnis aer, et omnis spiritus, quod aperte videmus esse falsum.
Item, Si anima est corpus, aut erit corpus simplex, aut compositum. Quod si fuerit simplex, tunc erit ignis, vel aer, aqua, vel terra. Et si fuerit anima unum ex his elementis absolute, id est, absque alia propria specie qua reparetur ab eo quod convenit ei in suo genere, omne quod fuerit in genere illo, erit anima. Sicque probatur, quod si anima fuerit ignis, quod omnis ignis erit anima : et similiter de aliis elementis. Et si ita fuerit, omne corpus quod continet tale elementum quod est anima, est animatum. Verbi gratia si fuerit aer : tunc pulsus, id est, vena pulsatilis et pulmo et uter inflatus erunt animata. Et si anima fuerit aqua, erit vas plenum aqua animatum. Hujusmodi autem verba turpia sunt et inania. Quod si fuerint animae corpus compositum, vel erunt lapis, vel cor, vel manus, vel aliquid hujusmodi.
<--- Page Split --->
- Iste sunt rationes Constabulini. Et quasdam etiam istarum ponit Collectanus, et addit unam qua^ sumpta est ab Avicenna, qua^ est de anima rationali simpliciter, hanc scilicet : Species intelligibiles qua^ sunt in intellectu, aut sunt in eo ut in corpore, vel in habente esse per corpus, sicut potentia qua^ operatur in organo, habet esse per corpus. Si primo modo, aut illa^ forma^ sunt divisibiles, aut indivisibiles. Si indivisibiles, aut sunt in illo quod est corpus vel potentia habens esse per corpus, ut in divisibili, vel indivisibili : sunt in indivisibili, ergo illud indivisibile habebit esse separatum in natura. Omne enim subjectum, ut dicit Philosophus, est ens in se completum occasio alteri existendi in eo. Si autem sic est, tunc erit punctum separatum esse habens extra lineam, quod est inconveniens : et secundum hoc linea habebit aliud punctum terminans ipsam versus punctum illud : et de illo puncto est eadem ratio, et iterum de alio etiam puncto eadem, et secundum hoc accidet puncta ordinari ad constituendam lineam, quod est inconveniens, ut probatum est in VI Physicorum a Philosopho ' , quod si puncto punctum addas, nihil majus efficies. Ergo species intelligibiles si indivisibiles sunt, non erunt in corpore vel potentia habente esse per corpus ut in subjecto indivisibili. Si autem fuerint divisibiles, et omnis forma divisibilis est subjectum, tunc magis inconveniens erit existere eas in illo subjecto ut in indivisibili. Si autem detur altera pars superioris divisionis, scilicet quod sunt in eo sicut in divisibili, tunc hoc sustineri non potest : quia forma^ vel species sunt indivisibiles. Omnis enim forma adveniens subjecto divisibili, et per accidens, dividitur divisione subjecti. Relinquitur ergo, quod sint divisibiles species. Aut ergo dividuntur in partes similes, aut in partes dissimi-
les. Si in partes similes : aut illa partes sunt secundum intellectum suum totum, quia de speciebus qua^ sunt intelligibiles loquitur, aut non. Si primo modo, tunc pars vel partes est totum, quod non est verum secundum intellectum : quia alius est intellectus partium, et est alius intellectus totius. Si secundo modo, tunc semper remanet aliquid extra divisionem, quod non est simile dividentibus : et hoc est species per quam intelligitur totum ut totum : ergo non dividitur in partes similes, quod est contra positum. Si autem dividitur in partes dissimiles, tunc cum species intellecta partes dissimiles non habeat nisi genus et differentiam, non dividetur divisione sui subjecti nisi in illas : sed subjectum in infinitum est divisibile : ergo species intellecta in infinita genera vel in infinitas differentias dividetur, quod falsum est : quia probatum est, quod cujuslibet genera et differentiae sunt infinita. Praterea, prima genera et prima^ differentiae sunt simplices divisione generis et differentiae : ergo non omnia intelligibilia dividuntur divisione subjecti, quod est contra positum : ergo species intelligibiles sunt in anima, non ut in corpore, vel ut in potentia existente per corpus.
SOLUTIO. Concedimus, quod anima est incorporea.
AD PRIMUM ergo dicendum, quod Angeli et anima dicuntur corpus, non a natura corporis, sed a quadam proprietate corporis, qua^ est diffiniti loco, sicut supra in diffinitione Angeli dictum est.
AD ALIUD dicendum, quod forma^ sensibiles et imaginabiles non imprimuntur in anima, sed potius in spiritu corporeo,et in organis sensuum et phantasiae.
AD ALIUD dicendum, quod incorporeum est negatio consequens quamdam differentiam positivam, qua^ est de natura anima^, et est spiritualis, quia anima est spiritualis.
<--- Page Split --->
motor corporis, conducit ipsum ad operationes.
Ad aliud dicendum, quod regimen A corporis universaliter convenit naturae et animae.
Ad ultimum dicendum, quod si una A potentia comparetur ad aliam, tunc convenit animae regi et regere secundum diversas sui partes. Si autem comparetur ad corpus, tunc convenit omnibus potentiis animae regere tantum.
Et ita intelligitur de diffinitionibus quae dicunt ipsam regere corpus.
ARTICULUS IV.
Quare anima non magis diffinitur per sensum quam per rationem?
Deinde, Quæritur de illa differentia in qua conveniunt tres : quia dicit Augustinus, rationis particeps. Item, Damascenus, rationalis. Bernardus autem, rationis capax. Et quia infra quaestio erit per se de ratione, hic non disputabimus nisi quantum sufficit diffinitioni.
Quæramus ergo, Cum anima sit capax sensus et rationis, et generalius sensus quam rationis, quare non potius diffinitur a sensu, quam a ratione?
Præterea, Anima dicitur rationalis : et omne rationale est animal : ergo anima videtur esse animal.
Item quæritur, Secundum quem modum anima differenter dicitur esse rationalis, et homo?
Item, Cum dicitur particeps rationis, et participare est partem capere ex modo loquendi, videtur relinqui, quod aliquid rationis sit extra animam. Et ad hoc sequitur duplex inconveniens, scilicet quod aliquid inanimatum sit rationale, et quod rationale non sit ultima differentia constitutiva alicujus animati.
Præterea, Cum dicitur rationis ca-
ARTICULUS III.
Deinde, Quæritur de prima diffinitione animæ, in qua conveniunt Augustinus et Remigius, quæ est animam esse regnum corporis.
Et videtur, quod hoc non primo conveniat animæ.
Regere enim est secundum rectificationem operum : anima autem primo facit corpus in actu.
Præterea, Videtur quod non omni animæ conveniat : regere enim attribuitur cognoscenti rectum et dirigenti in illo. Non autem omnis anima est cognitiva recti, verbi gratia vegetabilis.
Præterea, Non omnes partes animæ regunt, sed superiores tantum : inferiores autem reguntur : ergo videtur, quod anima non debeat tantum diffiniri ab actu regiminis, sed etiam a passione.
Solutio. Solutio. Dicendum, quod regimen duobus modis dicitur, scilicet cognoscentis, et operantis. Et secundum perfectam rationem ipsius est utriusque : secundum diminutionem tamen quandoque est cognoscentis tantum, quandoque operantis tantum. Cognoscentis tantum, ut in rege malo, vel ratione perversa. Operantis tantum, sicut in natura, et in vi regitiva simpliciter, sicut ponunt medici in corpore animato : et hoc modo regere est formæ conductentis materiam ad esse, et ad operationes naturales.
Ad 1. Et per hoc patet solutio ad primum : quia anima secundum quod est primus actus, conducit corpus ad esse : et secundum quod est actus secundus et
<--- Page Split --->
pax, et capacitas debetur continenti, continere autem est formae, videtur ex modo loquendi relinqui, quod ratio sit materialis ad animam, quod non convenit, sed est differentia ultima in diffini- tione ejus.
ARTICULUS V.
Utrum anima sit substantia vivens? et, Quomodo dicitur simplex et intellectualis?
Solutio. Dicendum ad primum, quod sensus non uno modo convenit animatis : quaedam enim habent sensus plures, et quaedam sensus pauciores. Ratio autem univoce dic'a tantum uno modo convenit animatis, licet per alium modum conveniat non animatis : et ideo anima potius diffinitur a rationali, quam a sensitivo.
1 et 3. Ad aliud dicendum, quod anima dicitur rationalis non a differentia quae dividit animal, sicut patet ex supra dictis, sed a virtute et potentia sua quae dicitur ratio.
Et ex hoc patet solutio ad sequens.
1 4. Ad aliud dicendum, quod ratio duobus modis dicitur, ut supra habitum est in quaestione de Angelis, scilicet ratio quae est in umbra intelligentiae, sicut dicit Isaac in libro de Diffinitionibus : et ratio quae est lumen intelligentiae. Primo modo est in hominibus, secundo modo in Angelis. Ratio autem per prius et posterius sic est dicta. Unde modus loquendi Augustini innuit, quod in omni modo dicta ratio est anima.
1 5. Ad ultimum autem dicendum, quod sicut patebit inferius, anima considerata in totalitate potentiarum suarum, est totum potestativum uniens in se partes quae sunt potentiae speciales. Hoc autem modo ipsa est ut forma et partes ejus ut materiales. Et hunc modum loquendi innuit Bernardus in sua diffinitione.
Deinde quaeritur de diffinitione in speciali Damasceni, quae plura aliis continet.
Et videtur primo, quod anima non sit substantia vivens. Dicit enim Philosophus in libro II de Anima : « Videtur in patiente et disposito activorum inesse actus 1. » Sed anima est activa vitae, et vita est actus ejus. Ergo vita erit in patiente et disposito. Hoc autem est corpus animatum. Ergo vita erit in corpore animato : sed in quocumque est vita ut actus, illud est vivens proprie : ergo corpus est vivens proprie, et non anima.
Item, Illud est proprie albescens in quo recipitur albedo ut in subjecto, et sic de aliis formis advenientibus : ergo illud erit proprie vivens, in quo est vita ut in subjecto : sed hoc est corpus et non anima : ergo, etc.
Item, Philosophus dicit in II de Anima 2, quia vita dicitur ut intellectus, et sensus, et motus, et status secundum locum, adhuc secundum augmentum, et detrimentum, et alimentum est. Ergo illa proprie vivunt, in quibus insunt hujusmodi motus : sed anima dicitur ut principium et causa horum motuum, et hi motus insunt corporibus animatis : ergo ut prius.
Item, Objicitur de eo quod dicitur simplex. Nihil enim quod habet multa ut partes, est simplex. Anima habet multa ut partes, sicut supponitur in hac ipsa diffinitione, quando dicitur, quod
<--- Page Split --->
intellectus est pars sui purissima. Ergo non simplex.
Item quæritur, Quare dicitur, Corporalibus oculis secundum propriam naturam invisibilis ? Sicut enim est invisibilis secundum propriam naturam, ita inaudibilis, et ita de cæteris sensibus.
Præterea, Hoc quod dicit, Immortalis, non omni animæ convenit: animæ enim plantarum et brutorum moriuntur in ipsis corporibus.
Item, De hoc quod dicit, Intellectualis. Magis enim videtur esse differentia Angeli, ut supra in diffinitione Angeli est disputatum.
Item, Per hoc quod dixit eam esse invisibilem, satis ostendit eam esse infigurabilem : et ita inutiliter videtur addi.
Præterea, Cum dicitur, Vitae te augmentationis et sensus et generationis tribu tiva, quæritur quare omittat intellectum et rationem ?
Præterea quæritur, Cum generatio opus sit vegetabilis sicut et augmentatio, quare inter augmentum et generationem ponit sensum, cum sensus naturaliter sit post opera vegetabilis.
Præterea, Quare omittitur nutritiva, cum illa etiam sit pars vegetabilis ?
Item, Quare dicit, Organico utens corpore ? plantæ enim non videntur habere organa secundum Empedoclem. Organum enim est membrum dissimile in partibus. Partes autem plantæ videntur esse similes si dividantur.
Item, Quæritur de hoc quod dicit Non habens aliud præter seipsam intellectum, sed partem sui purissimam. Videtur enim implicare opposita in locutione : quia si habet intellectum ut partem, tunc habet eum ut aliud præter seipsam.
Item, Quare dicitur hoc potius de intellectu, quam de sensu, vel vegetativo, cum quodlibet istorum sit pars animæ ?
Item, Quare dicit hanc partem purissimam, cum quælibet pars ejus si idonea ?
Ultimo quæritur, Penes quid accipiuntur diffinitiones Sanctorum ?
SOLUTIO. Dicendum ad primum se Solucundum distinctionem Aristotelis in Ad 1. 11 de Anima 1, quod quo vivimus, dicitur duplex, sicut quo scimus, et quo sanamur. Quo enim scimus, est scientia et anima : sed scientia ut causa et principium et forma, anima autem ut subjectum et potentia. Similiter sanitate sanamur ut forma, sed thorace vel pede ut potentia et subjecto. Ita et quo vivimus, dicitur duplex, scilicet anima ut causa et principium, corpus autem ut potentia et subjectum.
Sed notandum, quod motor et causa duplicem sui proprietatem influit in subjectum et mobile, scilicet illam quae sibi inest, et illam quae sibi non inest. Quae non sibi inest, est motus : motor enim prius in ordine immobilis est. Quae autem sibi inest, dicitur ut esse et actus : mobile enim habet et esse et actum a motore : quorum utrumque convenit motori : et sic anima influit vitam et sensum. Vivere enim secundum Philosophum viventibus est esse, et sentire sentientibus est esse.
Et per hoc patet solutio ad tria prima.
Ad aliud dicendum, quod anima non dicitur simplex a privatione omnis compositionis, ut patebit, sed a privatione quantitatis compositionis tantum, vel ejus quæ non est sine illa.
Ad aliud dicendum, quod quaedam percipiuntur solo visu, et non alio sensu, ut astra : sed nihil percipitur aliquo istorum sensuum, quin etiam visu sit perceptibile : et ideo visus principalior est quoad objecta, quam aliquis aliorum sensuum, ut dicit Philosophus in principio Metaphysica 2. Maxime enim alio-
<--- Page Split --->
rum sensuum diligitur, qui est per oculos, non solum ut agamus, sed ut nihil debentes agere ipsum videre desideramus prae omnibus, ut dicunt alii. Causa autem est, quoniam maxime facit nos cognoscere hic sensus, et multas differentias ostendit. Per hoc igitur quod anima est invisibilis, supponitur etiam, quod sit sensibilis per alios sensus. Nihilominus tamen quaedam percipiuntur specie propria sensibilii, ut qualitates sensibiles. Quaedam autem specie, qua est in ipsis ut subjecto, ut substantiae quae sunt subjecta sensibilium qualitatum. Quaedam vero nec sic, nec illo modo, sed per speciem sui motus cadunt in sensuum cognitionem, et per illam percipiuntur substantiae eorum a ratione : et hoc modo percipitur natura animae et natura motorum orbium. Et hoc innuit quando dicit, secundum propriam naturum invisibilis.
Ad 6. Ad aliud dicendum, quod Damascenus diffinit hic principaliter animam humanam, et illa est immortalis.
Ad 7. Ad aliud dicendum, quod aliter intellectuale cadit in ratione animae, et aliter in ratione Angeli, ut dicit Avicenna : quia humanus intellectus est in duplici potentia possibilis, angelicus autem in actu est perfectus. Una autem potentia est, quae est disposita et remota ab actu, ut potentia pueri ad aedificandum, scribendum, et militandum : quoniam nec aedificatoriam, nec scriptoriam, nec militariam scit, nec instrumenta earum cognoscit 1. Alia potentia est propinquior, et aliquo modo disposita, ut qualis est in juvene : quoniam artem quidem praediclarum non scit, sed tamen instrumenta earum cognoscit. Sed potentiae istae sunt in actu quando novit artes, et potest agere secundum eas quando vult nisi impediatur extrinsecus. Similiter est de intellectu possibili in nobis ad scientiam. Primo enim est in potentia sola, nec ha-
bens scientiam, nec cognoscens terminos principiorum. Secundo est in potentia habens in se cognitionem principiorum per notitiam terminorum. Tertio efficitur in actu per scientias ipsas. Intellectus autem angelicus tantum est in actu. Et ita paiet quomodo aliter et aliter intellectuale cadit in diffinitione animae et Angeli.
Ad aliud dicendum, quod anima secundum se est actus totius, et secundum suas partes est actus partium corporis. Et quia partes corporis diversimode figurantur, et diversitas figurarum in organis est propter diversitatem potentiarum animae, posset aliquis credere ex hoc quod partes animae diversas habeant figuras, sicut dicit Juliana haresis : et huic occurrit quando dicit, Infigurabilis. Unde infigurabilis refertur ad partes, et invisibilis ad naturam : et ita neutrum superfluit.
Ad aliud dicendum, quod hanc partem quae est ratio vel intellectus, non tribuit anima corpori ut actus specialis organi, ut infra in quaestione de intellectu erit manifestum. Alias autem potentias bene tribuit ei ut actus specialium organorum, et idcirco rationem et intellectum dicit ipsam habere partem : quia minus de illis videbatur.
Ad aliud dicendum, quod generatio inest plantae ut finis a quo diffinitur et denominatur vegetabilis : aliter enim convenit sensibili : huic enim convenit ut potentia. Et quia sic diversimode utrique convenit, propterea ponitur post utrumque.
Ad aliud dicendum quod nutritiva supponitur in vita : quia nutrire est primus actus secundum quem dicitur vivere in corpore animato, ut habetur in libro X de Animalibus.
Ad aliud dicendum, quod planta habent organa. Organum enim proprie determinatur ab actu, ut dicit Philosophus in II de Anima *, sicut caput est animalium, sic radices sunt plantarum. Con-
<--- Page Split --->
gruit enim instrumenta dicere diversa, et eadem opera. Nec est hoc verum, quod semper organa in partes dissimiles dividantur: quia nervus est organum virtutis motivæ et sensitivæ, nec tamen in partes dissimiles dividitur.
Ad 13. Ad aliud dicendum, quod secundum Philosophum partes nec sun eaedem cum suo toto, nec diversæ. Non enim sunt in actu, nisi per actum totius. Tamen differunt ab ipso per naturam et situm. Et hoc innuit Damascenus cum dicit, Non aliud præter ipsam habens intellectum : et tamen intellectus dicit partem. Nec tamen ideo dicimus hic, quod intellectus sit ex materia : sed sicut partes materiales distant per situm et ordinem in toto, ita partes spirituales per ordinem solum.
Ad 14. Ad aliud dicendum, quod anima secundum aliquas partes est actus partium corporis, sicut ipsa est actus totius : secundum intellectum autem non. Et ideo posset aliquis dicere, quod intellectus non esset pars ejus, sicut dixerunt quidam
errantes in scientia de anima. Et his obviat per talem modum loquendi.
Ad aliud dicendum, quod intellectus in actu suo potentior est caeteris potentiis animæ, et quod non miscetur materiæ organorum, caeteræ vero immiscentur.
Ad ultimum dicendum, quod diffinitio Augustini non est data nisi de anima humana : et tangit ea quae conveniunt animæ in se, et quae conveniunt ei in quantum est anima. In se convenit ei, quod sit substantia rationis particeps. In quantum est anima, convenit ei regere corpus. Eadem respicit diffinitio Remigii, nisi quod est de omni anima generaliter, diffinitio vero Bernardi est de anima humana tantum per eadem, et addit primum actum quem habet anima in corpus, qui est vivificare. Diffinitio autem Damasceni est de anima humana tantum, et respicit ea qua conveniunt animæ in se, et in quantum est anima, et tangit tam actum primum quam consequentes, quos habet anima in corpus.