CAPUT XI.

De tribus Reipublicae partibus quae in constituenda Republica praecipue spectantur, consiliis scilicet, magistratibus et judiciis.

ANTIQUA TRANSLATIO.

LEONARDI ARETINI TRANSLATIO.

a Rursum autem cum dixerimus et communiter et sigillatim de unaquaque, dicamus de iis quae deinceps, accipientes ipsorum principium conveniens. Sunt itaque tres partes omnium politiarum, de quibus oportet considerare studiosum legislatorem, conferens unicuique : quibus se habentibus bene, necesso politiam habere bene, et politias ab invicem differre in differendo unumquodque horum.

Rursus autem et communiter et separatim de unaquaque dicemus eorum quae post hoc sequuntur, convenienti sumpto principio. Sunt ergo tres partes omnium Rerumpublicarum in singulis, quarum studiosus legis positor considerare debet utilitatem : quibus bene se habentibus, necesse est Rempublicam bene se habere, et gubernandi formas inter se differre in eo quod singulae istarum differunt.

b Est autem trium horum, unum quidem aliquid quod consiliatur de communibus : secundum autem, quod circa principatus, hoc autem est, quos oportet esse, et quorum dominos, et qualem quamdam oportet fieri electionem ipsorum. Tertium autem aliquid quod judicat.

Harum trium partium una est quae versatur in publicis consiliis : altera in magistratibus, hoc est, quos esse oportet, et quam potestatem habere, et quemadmodum debeant creari. Tertia pars in judiciis consistit.

c Dominans autem est, quod consi-

Ea pars quae consulit, auctoritatem ha-

<--- Page Split --->

liatur de bello, et pace, et compugnatione, et dissolutione, et de legibus, et de morte, et fuga, et depopulatione, et de electione principatuum, et correctionum.

bet de bello et pace, de societate ineunda vel dissolvenda, de legibus ferendis vel abrogandis, de morte, de exsilio, de publicatione bonorum, et rationibus reposcendis.

d Necessarium autem, aut omnibus dare omnia haec judicia : aut quibusdam omnia, velut principatui alicui uni, aut pluribus, aut aliis alia : aut quaedam quidem ipsorum omnibus, quaedam autem quibusdam.

Necesse est enim, vel omnibus civibus haec omnia decernenda tribuere : vel quibusdam, ceu uni cuidam magistratui, aut pluribus, vel aliis alia : vel quaedam illorum omnibus, quaedam quibusdam.

e Omnes quidem igitur et de omnibus, democraticum : talem enim aequalitatem quaerit populus.

Omnes igitur et de omnibus, populare est : talem enim aequalitatem affectat populus.

f Sunt autem modi ejus, quod omnes, plures. Unus quidem secundum partem, sed non omnes simul, sicut est in politica Teleclei Milesii (et in aliis autem politiis consiliantur compriincipatus convenientes), ad principatus autem vadunt omnes particulariter ex tribubus et minimis partibus omnino, donec utrique pertranscat per omnes. Convenire autem solum de legum positione et de iis quae de politia, et responsa audientes a principibus.

Sunt autem plures modi. Unus si singulariter et non simul omnes, ut est in Republica Teleclei Milesii (et in aliis Rebuspublicis deliberant magistratus simul collecti), ad magistratum vero vadant omnes singulatim ex tribubus, partibus etiam minutis, donec transeat per omnes. Congregatur autem populus solummodo pro legibus ferendis et pro his quae pertinent ad Reipublicae statum, et pro his audiendis quae a magistratibus annuntiantur.

g Alius autem modus, quod omnes simul, convenire autem solum ad electiones principatuum electuros, et ad legislationes : et de bello, et de pace, et ad correctiones : alia autem consiliari principatus, in singulis institucns eligibiles existentes ex omnibus, vel sortiales.

Alius modus est, omnes simul convenire, aut solummodo ad magistratus creandos, aut ad ferendas leges : et pro bello, vel pace, et ad rationes resposendas : in caeteris vero eos qui magistratum gerunt decernere ad singula deputatos, vel per electionem, vel per sortem.

h Alius autem modus circa principatus et correctiones occurrere cives : et de bello consiliaturos, et compugnatione : alia autem principatus disponere eligibiles existentes quoscumque contingit : tales autem sunt, quoscumque principari necessarium scientes.

Alius modus est, ut ad magistratus creandos, et ad rationes reposcendas, et conveniant omnes cives, et ad deliberationem belli suscipiendi, vel societatis ineundae : caetera vero magistratus exsequantur per electionem creati quod fieri potest : tales vero sunt, quot exercere necessarium est eos qui sciunt.

i Quartus autem modus, omnes de

Quartus modus est, ut omnes de omni-

<--- Page Split --->

omnibus consiliari convenientes, principatus autem de nullo judicare, sed solum referre : quo quidem modo nunc democratia ultima dispensatur, quam proportionalem diximus esse oligarchiae, potestativae et monarchiae tyrannicae. Isti quidem igitur modi sunt democratici.

bus convenientes deliberent : magistratus vero de nullo statuant, sed tantum primo loco sententiam dicant : quemadmodum fit in extrema illa gubernatione populari, quam in pauorum gubernatione speciei illi violentae, et in gubernatione unius tyrannidi correspondere diximus. Hi ergo modi populares.

k Quosdam autem de omnibus, oligarchicum. Habet autem et hoc differentias plures. Quandoquidem enim ab honorabilitatibus mediocribus eligibiles sunt, et plures propter mediocritatem honorabilitatis, et de quibus lex vetat ne moveant, sed sequantur, et liceat possidenti honorabilitatem participare, oligarchia quidem, politia autem est talis propter moderari. Quando autem non omnes eo quod est consiliari, participant, sed electi, secundum legem autem participant sicut et prius, oligarchicum. Quando autem ipsos eligunt ipsi qui domini ejus quod est consiliari, et quando puer pro patre ingreditur, et domini legum sunt, oligarchicum necessarium esse ordinem hunc.

Quosdam vero de omnibus, paucorum potentiae. Habet autem et hoc differentias plures. Quando enim a mediocri censu fiet assumptio, et multi assumentur, propter eam census mediocritatem, et quae lex vetat, non moveant, sed sequantur, et liceat possidenti censum habere, paucorum est hujusmodi gubernatio, sed tamen civilis propter ejus mediocritatem. Quando vero non omnes participes, sed qui eliguntur, et secundum leges gubernant ut prius, paucorum potentiae est. Quando autem ipsi se eligunt, qui deliherandi auctoritatem habent, et quando filius patri succedit, ac domini sunt legum, necesse est hujusmodi gubernationem esse paucorum potentium.

I Quando autem quorumdam, puta belli quidem, sicut et pacis, et correctionum, omnes : aliorum autem principes, et isti eligibiles, vel sortiales, aristocratia est, vel politia. Si autem quorumdam quidem eligibiles, quorumdam autem sortiales, vel simpliciter, vel ex praejudicatis, vel communiter eligibiles, et sortiales, hac quidem horum sunt politiae aristocraticae, hac autem ipsius politiae. Divisum est quidem igitur quod consiliatur ad politias hoc modo : et disponitur quaelibet politia secundum dictum modum.

Sed quando aliquorum aliqui, ceu cum de bello et pace, et repetendis rationibus, universi : de aliis autem magistratus electi, vel sorte assumpti, optimatum id est, vel ejus quae appellatur Respublica. Quod si de quibusdam electi, de quibusdam vero sortiti, et sortiti vel simpliciter vel ex prelatis, vel communiter electi ac sortiti, partim optimatum est, partim Reipublicaepisius. Distinguitur ergo ea pars, quae in consulendo, deliberandove consistit, in hunc modum pro natura ReipublicaE. Et administrator unaquaeque Respublica secundum hujusmodi terminationem.

m Expedit autem democratiae, quae maxime esse videtur democratia, quae nunc : (dico autem talem, in qua dominus populus et legum est ad consiliari), meliusque ipsum facere, quod qui-

Confert autem et gubernationi illi, quae nunc maxime videtur esse popularis : (dico autem ei in qua populus dominus est etiam legum in deliberando ac melius disponendo), hoc idem facere in concio-

<--- Page Split --->

dem in prætorii, in oligarchiis. Statuunt enim damnum iis qui nolunt judicare, ut judicent : democratici autem mercedem egenis. Hæc autem et circa congregationes facere : consiliantur enim melius communiter consiliantes omnes, populus quidem cum insignibus, isti autem cum multitudine.

nibus, quod fit circa judicia in paucorum potentia. Imponunt enim pœnam illis quos judicare volunt, ut judicent : populares vero mercedem statuunt pauperibus. Confert et hoc idem circa conciones agere : melius enim deliberabunt, si omnes consilio intersint, populus quidem cum nobilioribus, isti autem cum populo.

n Expedit autem et eligibiles esse consiliarios, vel sortiales æquales ex partibus.

Confert etiam per electionem assumi eos qui deliberaturi sunt, vel per sortem æqualiter ex partibus civitatis.

o Expedit autem, si excedant multum secundum multitudinem democratici super policos, aut non omnibus dare mercedem, sed quot commensurati ad multitudinem insignium, aut ex sorte facere plures.

Confert etiam, si plurimum excedat multitudo plebis eos qui sunt in gubernanda Republica peritiores, vel non omnibus mercedem tribuere, sed quantum respondet numero nobilitatis, vel sortiri plures.

p In oligarchiis autem aut præeligi quosdam ex multitudine, aut præparantes principatum, velut in quibusdam politiis est, quos vocant præmissos, vel legis servatores, et de iis negotiari de quibus utique isti præconsiliaverint. Sic enim participabit populus eo quod est consiliari, et solvere nihil poterit eorum quæ circa politiam.

In paucorum vero gubernatoribus, aut eligere quosdam ex multitudine, aut tale aliquid constituere, quale est in quibusdam civitatibus, quos appellant præconsultores, ac legum custodes, ac de his solummodo rebus ad consilium referre, de quibus isti ante deliberaverunt. Per hunc enim modum populus interveniet in deliberando, nec tollere quidquam de Republica valebit.

q Adhuc eadem sententiare populum, aut nihil contrarium iis qui inferuntur, aut consiliariis quidem tradere omnibus, consiliari autem principes.

Insuper illa decernere poterit populus, aut nihil contrarium illis, quae præponentur, vel consultandi quidem omnes participes facere, deliberandi vero magistratibus potestatem relinquere.

r Et oppositum autem ejus quod fit in politiis, oportet facere. Absolventem quidem enim per sententiam, dominam oportet facere multitudinem, condemnantem autem per sententiam, non dominam, sed referatur rursum ad principes. In politiis enim contra faciunt : pauci enim absolventes quidem domini, condemnantes autem non domini, sed reducetur ad plures semper. De consiliante quidem igitur et dominante utique politiæ, determinatum sit hoc modo.

Et oppositum ejus facere quod fit in populi statu. Populi autem decretum in condemnando ratum non sit, sed ad magistratus rursus referatur : quod contra fit in popularibus : magistratus enim absolvendi domini sunt omnino, condemnnandi vero non sunt, sed ad populum habetur recursus. De consultando igitur et deliberando, ejusque potestate in hunc modum determinatum sit.

<--- Page Split --->

et democratia. Et vocat sigillatim quod dictum est de partibus earum, et de partium partibus. Et hoc est : Dicamus de his quae diruereps, cum ista dicta sunt jam. Et tangit modum quomodo dicendum est de his quae dicuereps, ibi, Accipientes ipsorum principium conveniens. Et hoc est per divisionem eorum quae accidunt singulis politiis. Et tangit illa, ibi, Sunt itaque tres partes politiarum omnium, quae singulis politiis conveniunt, de quibus oportet considerare studiosum legislatorem. Et quid considerandum sit in quolibet, subdit : Considerare dico, conferens unicuique, politiae scilicet. Et ponit rationem, ibi, Quibus, scilicet tribus, se habentibus bene, necesse, supple, est, politiam habere bene, et politias ab invicem differe, supple, necesse est, supple, secundum bene habere vel male, in differendo numquodque horum.

b Deinde cum dicit, Est autem trium horum, unum quidem aliquid quod consiliatur de communibus, et illi vocantur proconsules. Secundum autem quod circa principatus, sicut Ephori et illi qui in civitatibus singulis partibus præsunt. Et dicit quid considerandum sit de eis. Et ponit tria quæ consideranda sunt, ibi, Hoc autem est quos oportet esse, scilicet principes, et quorum, scilicet subjectorum dominos et qualem quamdam oportet fieri electionem ipsorum, id est, quod statuatur ad quem pertineat electio ipsorum. Tertium autem, supple, quod considerandum est, aliquid esse quod judicat, id est cui committitur judicium in prætoriiis et causis.

c Et ostendit quid convenit unicuique istorum trium, ibi, Dominans autem est, etc. Et dicit quod consiliativo conveniunt novem. Et enumerat ea per ordinem de quibus requirendum est consilium ipsorum, et quidquid consulent, est tenendum. Dicit ergo : Dominans autem est, quod consiliatur de bello, movendo scilicet vel non movendo, et pace obser-

Hic incipit secunda pars principalis hujus quarti libri. Quia enim in nulla scientia sufficit determinare subjectum et partes subjecti secundum se, nisi etiam determinantur accidentia propria, ideo determinata politia et partibus ejus per divisiones partium, hic determinat de accidentalibus quæ insunt ei per se. Et habet tres partes, scilicet de consiliativo, et hoc determinat in isto capitulo, de principatus divisione, in sequenti capitulo, ibi (cap. 12, a), Habitum iis est, etc. ; de principatum institutione in ultimo capitulo istius quarti libri, ibi (cap. 13, a), Circa institutiones autem principatum, etc.

Istud capitulum dividitur in tres partes, in quarum prima ostendit quod tria sunt quæ etiam jam dicta sunt, et secundum quæ est divisio, circa quæ oportet intendere legislatorem studiosum. In secunda ostendit, quod istud, scilicet consiliativum, quod tractatur in hoc capitulo, habet quatuor modos diversos, ibi (litt. f), Sunt autem modi ejus, etc. In tertia ostendit quid expedit secundum quemque modum, ibi (litt. m), Expedit autem democratiæ, etc.

Circaprimum triafacit. Primo enim continuat dicenda dictis. Secundo enumerat tria quæ attendenda sunt, ibi (litt. b), Est autem trium horum, etc. Tertio ponit divisiones de modis, quos postea exsequitur in sequenti parte capituli, ibi (litt. d), Necessarium autem, aut omnibus, etc.

a Dicit ergo primo : Rursum autem cum dixerimus, in præcedenti scilicet parte, et communiter et sigillatim de unaquaque, scilicet politia. Et vocat communiter quod dictum est de quatuor politiis, quas posuit Plato in communi, scilicet de regno. aristocratia, oligarchia

<--- Page Split --->

vanda, vel non observanda, et compugnatione ineunda, vel non ineunda. Et est compugnatio inter vicinos et proprie seditio vocatur. Unde Gregorius : « Bella quippe ad hostes, seditiones ad cives pertinent. » Et dissolutione, fœderis scilicet, vel pacis initæ cum aliquibus. Et de legibus, quibus regatur civitas. Et de morte, quis vel qua de causa vel occidendus vel non occidendus sit. Et fuga, quis scilicet, vel qua de causa effugandus sit de civitate, vel non. Et depopulatione, et vocatur depopulatio quando bona alicujus publicantur et traduntur diripienda populo. Et de electione principatuum, supple, qui habent consulere et diffinire. Et correctionum, qualiter scilicet quælibet persona corrigatur in civitate : et hoc etiam habent consiliarii corrigere et diffinire.

d Deinde cum dicit, Necessarium autem aut omnibus civibus, etc. ponit divisionem de modis trimembrem. Sententia hæc est, quod ista multis modis possunt fieri, ut eligatur convenientior modus. Unde divisio trimenbris talis est. Aut enim hæc judicia committuntur omnibus, ita scilicet quod omnes habeant simul cognoscere de omnibus istis : aut omnia ista committuntur quibusdam, ita quod alii non habeant se intromittere de eis : aut quaedam istorum committuntur omnibus, et quaedam quibusdam.

Dicit ergo primo : Necessarium autem, supple, est, aut omnibus scilicet civibus, supple, simul dare hæc omnia judicia : aut quibusdam omnia. Et exemplificat, ibi, Velut principatu i alicui uni, aut pluribus, ut scilicet committantur hæc judicia uni vel pluribus, sicut, verbi gratia, Regi, vel Senatoribus, vel Ephoris : aut aliis alia, supple, committuntur, et non quibusdam omnia, sed diversis diversa. Et ponit tertium modum, ibi, Aut quædam quidem ipsorum, scilicet modorum, omnibus, supple, committantur, quaedam

autem quibusdam, scilicet committantur.

e Et subdit ostendens quid in his est democraticum, et quid oligarchicum ibi, Omnes quidem igitur et de omnibus, judicare scilicet, democraticum, supple, est. Et subdit rationem, ibi, Talem enim æqualitatem quærit populus, id est quod ad omnes æqualiter pertineat. Democratia enim est principatus populi, sicut sæpe dictum est.

f Talis autem modus ad omnes pertinet quinque vel quatuor modis, quos enumerat consequenter, cum dicit, Sunt autem modi ejus, etc. ubi ostendit quod istud, scilicet consiliativum, habet quatuor modos diversos.

Dicit ergo de primo modo : Sunt autem modi ejus quod est omnes, plures, quia scilicet quatuor. Unus quidem, id est, primus secundum partem, id est, quod ab unoquoque particulariter quaeratur, sed non omnes simul, supple, cognoscant. Et dat exemplum, ibi, Sicut est in politica Milesii. Thales autem Milesius, qui fuit unus de septem sapientibus, cum secretis Appollonis vacaret in Milesia insula talem instituit politiam, quod quidquid de præindustis novem esset judicandum, quod hoc a singulis requireretur : et si aliquis contemneretur a quo non requereretur, quod hoc præjudiciaret omnibus aliis. Et hoc adhuc observatur in electione prælatorum Ecclesiasticorum. Et ponit alium modum, ibi, Et in aliis autem politiis, id est, oligarchia et aristocratia, consiliantur, supple, de talibus comprincipatus, sicut Rex et Senatores et Ephori convenientes et tractantes inter se qualiter judicandum sit. Qualiter autem conveniunt, subdit, ibi, Ad principatus autem vadunt omnes particulariter ex tribubus et minimis partibus, scilicet civitatis, omnino, id est, universaliter, donec utique pertranseat per omnes, id est, quod omnes ierint ad principatus, et audiant responsa eorum. Convenire autem

<--- Page Split --->

solum, supple, totam civitatem, de legum positione, et de iis quae de politia, supple, communi tractanda sunt. Ad quid autem conveniant, subdit, ibi, Et responsa audientes a principibus, quid scilicet de singulis supra dictorum diffinierint.

g Et ponit secundum modum, ibi, Alius autem modus, supple, est, quod omnes simul, supple, judicent de supra dictis. Et intelligit, quod omnes simul principes, non populus. Et subdit de conventu populi, ibi, Convenire autem solum, supple, populum civitatis ad electiones principatum electuros, id est, quando debent eligere quosdam quibus committitur ulterius electio principum, et ad legislationes, id est, quando debent poni leges et publicari, hoc enim communiter pertinet ad populum. Et de bello faciendo vel non, et de pace, servanda scilicet vel non servanda, et ad correctiones, civium scilicet, qualiter malefactores corrigantur. Et subdit de aliis judicandis, ibi, Alia autem consiliari principatus, id est, qui sunt de principatu consiliativo, sicut proconsules, in singulis, supple, civitatibus, institucns eligibiles existentes. Hoc dicit, quia si servi essent, non essent eligibiles. Iterum si non sufficerent sibi ex suis, non essent eligibiles, propter diffinitionem quam supra in secundo libro, capite de cive, posuit, ubi sic dixit : « Quod civis est qui secundum auzapxelav, id est, per se sufficientiam potest participare principatu consiliativo et judicativo. » Et ideo dicit hic, Eligibiles existentes ex omnibus, vel sortiales, id est, quibus sorte convenit eligi ad principatus, sive quos irregularitas non impedit quin possint eligi.

h Et ponit tertium modum, ibi, Alius autem modus, supple, conveniendi, circa principatus et correctiones est occurrere cives, id est, convenire ad hoc. Et de bello consiliaturos et compugnatione : haec enim ad omnes cives pertinent : et ideo quando tractatur de iis, omnes de-

bent convenire. Et subdit, quod alii alia tractare debent, ibi, Alia autem, supple, negotia civitatis, principatus dispuner, supple, habent, eligibiles existentes, id est, qui nullum habent impedimentum quin eligi possint in principes. Et ideo addit, Quoscumque contingit, supple, esse principes. Et exponit qui sunt illi, ibi, Tales autem sunt, quoscumque principari necessarium est scientes, id est, scientiam principandi habentes, ex scientia juris et legum. Quia sicut dicitur Isa. (xxxii, 5) : Non vocabitur ultra is, qui insipiens est, princeps : neque fraudulentus appellabitur major.

i Et ponit quartum modum, ibi, Quartus autem modus, supple, conveniendi est, omnes de omnibus consiliari corrernientes, principatus autem de nullo judicare, sed solum referre, populo scilicet : quo quidem modo nunc denotratiu ultimut dispensatur, quam proportionum dendizinius esse oligarchiae, potestatiare, et monarchiae tyrannicae. Ultima autem demoeratia, sicut supra dictum est in capitulo de divisione democratiae, est quando totus populus ut unus non ut singuli despotico principatu principatur. Et ibidem dictum est, quod hoc est pravum et tyrannicum. Consequenter cum dicit, Isti quidem modi, etc.

Post haec omnia, ponit epilogum de modis consiliativi democratici, dicens : Isti quidem igitur modi sunt democratici supple, consiliativi omnes, qui dicti sunt.

k Deinde cum dicit, Quosdam autem de omnibus, etc. ponit modos oligarchiae et aristocratiae : et circa hoc duo facit. Primo enim ponit modos principatus consiliativi et oligarchici. Secundo consiliativi aristocratici, ibi (litt. I), Quando autem quorumdam, etc.

Circa primum duo facit. Primo ponit duos modos principatus consiliativi oligarchici. Secundo adjungit tertium, ibi (litt. k, circa medium), Quando autem ipsos eligunt, etc.

<--- Page Split --->

Ponit ergo primum modum, qui est quando eliguntur consiliarii a mediocri honorabilitate, et plures eliguntur, eo quod mediocris honorabilitatis plures sunt in civitate, et tales eliguntur : lex tamen vetat ne eligantur, eo quod talibus expedit ne moveant alios sicut principes : quia sequuntur alios, eo quod forte non satis sapientes sunt ad consilium, et principatu consiliativo non participant, nisi propter honorabilitatem, et non propter sapientiam : talis modus est oligarchicum consiliativum, et nihil habet de politica ratione, nisi quod moderatur in civitate quid faciendum vel non faciendum sit.

. Dicit ergo primo : Quosdam autem, supple, modos, de omnibus, qui sunt scilicet in civitate, consiliationis esse, oligarchicum, supple, est. Habet autem et hoc, scilicet consiliativum, differentias plures. Et ponit primam differentiam, ibi, Quando quidem enim ab honorabilitatibus mediocribus eligibiles sunt, supple, consiliarii, et plures propter mediocritatem honorabilitatis, supple, eliguntur, quia multi tales sunt in civitate, et de quibus lex vetat, eo quod periti non sunt, ne morvant, supple, aliis consiliis, sed sequantur, consilia aliorum scilicet, et liceat possidenti honorabilitatem, supple, eo ipso quod possidet, participare principatu scilicet consiliativo, oligarchia quidem, supple, est, politia autem est talis, scilicet ordo civilitatis, propter moderari, id est, quia quaedam moderantur in civitate consiliis suis, et sic attingunt rationem politica. Et iste est modus primus oligarchicus.

Secundum modum ponit, ibi, Quando autem non omnes, etc. et illum dividit in duos. Primus est quando non omnes, mediae scilicet honorabilitatis, participant consiliativo : sed quidam electi ad hoc quod consiliarii sint. Dicit ergo : Quando autem non omnes, mediae scilicet honorabilitatis, eo quod est consiliari, participant, id est, principatu consiliativo, sed electi, supple, ad hoc, secundum legem autem participant, et non secundum vo-

tum, sicut et prius, oligarchicum, supple, est istud : et est secundus modus oligarchici consiliativi.

Tertium modum adjungit, ibi, Quando autem ipsos eligunt, consiliatores scilicet, ipsi qui domini ejus quod est consiliativum, id est, principes qui ponuntur super ordinem consilii et ordinant consiliarios, et quando puer pro patre ingreditur, tamquam haeres scilicet in principatu consiliativo, et domini legum sunt, pueri scilicet, eo quod consiliarii domini sunt legum, oligarchicum necessarium esse ordinem hunc. Isti vero sunt tres nodi oligarchici principatus consiliativi.

I Deinde cum dicit, Quando autem quorumdam, etc. ponit modos principatus consiliativi aristocratici. Et sunt duo in universo. Primus est, quando domini ejus quod est consiliari, id est, quorum est ordinare consilium, eligunt quosdam quorum consilio quaedam agantur, sicut bellum et pax et correctiones, et omnes aliorum principes, et isti, supple, soli, eligibiles sint, vel sortiales, id est, qui sorte accipiant principatum consiliativum, aristorutia est, vel politia : quia tales eliguntur ad virtutem. Et ponit secundum modum, ibi, Si autem quorumdam quidem eligibiles, id est, si quidam de numero quorumdam, qui secundum virtutem eligibiles sunt, supple, ad talem principatum, quorumdam autem sortiales, id est, eligantur quidam de numero sortialium ad virtutem. Et istum modum subdividit, ibi, Et sortiales vel simpliciter, quia scilicet simpliciter virtuosi sunt, et ideo digne principatum consiliativum sortiuntur, aut ex praejudicatis, quia scilicet probati sunt virtuosi fuisse. Et iste est secundus modus. Et ponit tertium modum, ibi, Vel communiter, supple, eligantur, eligibiles et sortiales, id est, quod ad principatum consiliativum eligantur vicissim eligibiles ex virtute, et sortiales, id est, qui digne sortiuntur tulem principatum.

His positis, brevem ponit epilogum, ibi.

<--- Page Split --->

Hr quidem horum, scilicet modorum, consiliativi scilicet, sunt politica aristocra- tica : hae autem, quae prius dictae sunt, d modis scilicet democratiae et oligar- chia, ipsius politica, supple, sunt modi.

Et subdit communiter epilogando de hoc, ibi, Divisum est quidem igitur quod consiliatur ad politica hoc modo : et dis- munitur quælibet politica, scilicet in suo consiliativo, secundum dictum modum.

m Deinde cum dicit, Expedit autem democratiae, etc. ostendit quid expediat cuilibet politiae secundum quemque mo- dum. Et circa hoc tria facit. Primo osten- dit quod utile est democratiis, quod con- silium simul faciant et populi et insignes. Secundo ostendit quod in oligarchiis oportet quosdam præeligi ex multitudine, qui cum insignibus tractent quæ tractan- da sunt, ibi (litt. p), In oligarchiis au- tem aut præeligi, etc. Tertio dicit quod in absolutionibus reorum oportet facere dominam multitudinem, ibi (litt. r), Et oppositum autem ejus, etc.

Sententia primae partis est haec, quod in democratiis consilians sit populus do- minus, et etiam legum sit dominus po- pulus, et quod hujus oppositum sit in praetoriis et in oligarchiis : quia in illis ut quosdam cogant judicare, statuunt pœenam damni iis qui judicare nolunt, ut judicent. In democratiis autem egenis statuitur merces, ut faciant congregatio- nem ad consilium habendum : et ideo utilius est quod consiliantes sint omnes, et populus scilicet et insignes, id est, egeni et pauperes. Et si pars populi mul- titudine excedat super partem insignium qui dicuntur politici, tunc expedit quod non omnibus detur merces, ut per hoc quidam retrahantur a consilio : sed detur merces tot de egenis, quod commensura- ti esse possint multitudini insignium, vel quod plures ex populo extorres fiant principatus, scilicet consiliativi, et relin- quantur tot quod commensurati sint insi- gnibus. Et causa hujus est, quia si pars potentior erit insignibus et numerosior,

seditio orietur in civitate : eo quod potentior pars volet excludere minus potentem a principatu consiliativo.

Dicit ergo primo : Expedit autem demoratia. Et quia multiplex est democratia, determinat cui expediat, ibi, Quae maxime videtur esse democratia, quae nunc, scilicet observatur in civitatibus. Et exponit quæ sit illa, ibi, Dico autem talem, in qua dominus populus et legum est, id est, in qua in potestate est populi leges condere ad consiliari, meliusque ipsum facere, id est, quod ipse populus faciet consilium et participet principatu consiliativo. Et ponit rationem, ibi, Quod quidem in praetoriis in oligarchiis, id est, quod populus hoc faciat quod in oligarchiis faciunt in praetoriis, quod scilicet populus hoc faciat et non committat insignibus. Quid autem in praetoriis in oligarchiis faciunt insignes, subdit, ibi, Statuunt enim domnum, id est. peman damni, iis qui nolunt judicare, ut judicunt, id est sub pema damni praecipiunt ut ii qui sunt electi in judices, exerceant judicia : democratici autem mercedem egenis, supple, statuunt, ut judicia exerceant : quia sine mercede hoc facere non possent, eo quod egeni sine mercede coguntur intendere propriis, et non communibus judiciis. Hoc autem, supple, expedit, et, id est, etiam circa congregationes facere, id est, quod divitibus statuatur damnum si non conveniant ad congregationes. Et subdit rationem, ibi, Consiliantur enim melius, id est, utilius civitati, communiter consiliantes omnes. Et exponit qualiter omnes, ibi, Populus quidem cum insignibus. Et hoc est quod dicit Psal. (XLVIII, 3) : Simul in unum dives et pauper. Et hoc est quod addit, ibi, Isti autem, insignes scilicet, cum multitudine.

n Et addit ulterius quid expediat in talibus, ibi, Expedit autem et eligibilies esse consiliarios, vel sortiales, qui scilicet sorte prudentiae sortiuntur principatu consiliativo. Quid autem expediat subdit, ibi, Æquales, supple, esse, ex partibus,

<--- Page Split --->

insignium scilicet et populi. Et hujus causa est, quia si altera pars excedat, orietur dissentio.

o Et subdit quid expediat si altera pars excedat, ibi, Expedit autem si excedant multum secundum multitudinem denocratici, id est, populares super politicos, id est, super insignes, aut non omnibus dare mercedem, popularibus scilicet, ut sic aliqui retrahantur a congregatione consiliativa, sed, supple, tot, dare mercedem, quot commensurati, supple, sunt ad multitudinem insignium, aut ex sorte facere plures, id est, quod plures de populo ex sorte sint de congregatione consiliativa, et non veniant nisi tot quot proportionati possint esse multitudini insignium. Et sic finita est prima pars hujus partis.

re nihil poterit eorum quæ c irca politiam, oligarchicam scilicet, in qua soli potentes et insignes principantur : et tunc, supple, ex hoc seditio orietur. Et ideo ulterius est, quod populus nihil potestatis habeat de consilio oligarchico, sed quidam de populo.

q Et dicit ulterius quid expediat in oligarchia, ibi, Adhuc, supple, expedit eadem sententiare populum, cum insignibus scilicet, aut nihil contrarium iis qui inferuntur, ab insignibus scilicet, aut consiliariis quidem tradere omnibus, id est, exponere, et rogare quid consultant.Consiliari autem principes solos, ita quod principes de potestate sua dimittant populo : quia per populum dissolveretur oligarchicus principatus.

p Deinde cum dicit, In oligarchiis autem aut præeligi, etc. determinat quid expedit in oligarchiis. Et dicit quod ibi expedit eligere quosdam ex multitudine, qui cum divitibus tractent et præparati sint, id est, præparantes congregationes, et participent principatu consiliativo, et negotientur de iis de quibus insignes præconsiliaturi erant.

Dicit ergo primo : In oligarchiis autem aut prælegi quosdam ex multitudines supple, oportet, aut præparantes principatum, supple, oportet esse participantes congregationi et consilio. Et dat exemplum quod hoc alicubi observatur, ibi, Velut in quibusdam politiis est, quos vocant præmissos, id est præpositos, vel legis servatores, supple, vocant, qui scilicet in diversis partibus populi, leges faciunt observare. Quid autem potestatis habeant hi, ostendit, ibi, Et de iis negotiari, supple, habent potestatem, de quibus utique isti, scilicet insignes, præconsiliaverint. Et hujus ponit rationem, ibi, Sic enim participabit populus, in oligarchia scilicet, eo quod est consiliari, id est, principatu consiliativo, et solve-

r Deinde cum dicit, Et oppositum autem ejus, etc. ostendit quod in absolutionibus reorum oportet facere dominam multitudinem, dicens : Et oppositum autem ejus quod fit in politiis, oportet facere in oligarchiis. Et vocat politias, eas quae simpliciter dicuntur politiæ, et comnixtæ sunt ex democratia et oligarchia, sicut dictum est in ante habitis. Quid autem sit hoc, subdit, ibi, Absolventem quidem enim per sententiam, dominam oportet facere multitudinem : sic enim sit in politiis omnibus, scilicet quod nullus reorum absolvitur per sententiam, nisi in qua dominans est multitudo. Condemnantem autem per sententiam, non dominam oportet facere multitudinem, sed referatur rursum ad principes, qui in oligarchiis sententiarum domini sunt. In politiis enim, quæ scilicet simpliciter sunt politiæ, vel e converso faciunt : pauci enim absolventes quidem domini, supple, sunt sententiæ absolutionis : condemnantes autem non domini, supple, sunt pauci sententiæ condemnationis, sed reducetur ad plures, supple, ad multitudinem populi. Pauci enim nullum possint condemnare, nisi condemnetur ex multitudine.

<--- Page Split --->

Postea ponit epilogum de omnibus dictis in hoc capitulo, ibi, De consilian-

te quidem igitur et dominante utique politiae determinatum sit hoc modo.