CAPUT III.

Querimonia, sensus spei et patieutie, confessio, deprecatio.

ALEPH. 1. Ego vir videns paupertatem meam in virga indignationis ejus.

ALEPH. 2. Me minavit : et adduxit in tenebras, et non in lucem.

<--- Page Split --->

ALEPH. 3. Tantum in me vertit et convertit manum suam tota die. BETH. 4. Vetustam fecit pellem meam et carnem meam, contrivit ossa mea. BETH. 5. Ædificavit in gyro meo, et circumdedit me felle, et labore. BETH. 6. In tenebrosis collocavit me, quasi mortuos sempiternos. GHIMEL. 7. Circumædificavit adversum me, ut non egrediar : aggravavit compedem meum. GHIMEL. 8. Sed et cum clamavero, et rogavero, exclusit orationem meam. GHIMEL. 9. Conclusit vias meas lapidibus quadris, semitas meas subvertit. DALETH. 10. Ursus insidians factus est mihi, leo in absconditis. DALETH. 11. Semitas meas subvertit, et confregit me : posuit me desolatum. DALETH. 12. Tetendit arcum suum, et posuit me quasi signum ad sagittam. HE. 13. Misit in?renibus meis filias pharetre suæ. HE. 14. Factus sum in derisum omni populo meo, canticum eorum tota die. HE. 15. Replevit me amaritudinibus, inebriavit me absynthio. VAU. 16. Et fregit ad numerum dentes meos, cibavit me cinere. VAU. 17. Et repulsa est a pace anima mea : oblitus sum bonorum. VAU. 18. Et dixi : Periit finis meus, et spes mea a Domino.

<--- Page Split --->

ZAIN. 19. Recordare paupertatis, et transgressionis meae, absynthii et fellis.

ZAIN. 20. Memoria memor ero, et tabescet in ne anima mea.

ZAIN. 21. Hæc recolens in corde meo, ideo sperabo.

HETH. 22. Misericordiae Domini, quia non sumus consumpti : quia non defecerunt miserationes ejus.

HETH. 23. Novi diluculo, multa est fides tua.

HETH. 24. Pars mea Dominus, dixit anima mea : propterea exspectabo eum.

THETH. 25. Bonus est Dominus sperantibus in eum, animæ quaerenti illum.

THETH. 26. Bonum est præstolari cum silentio salutare Dei.

THETH. 27. Bonum est viro cum portaverit jugum ab adolescentia sua.

IOD. 28. Sedebit solitarius, et tacebit, quia levavit super se.

IOD. 29. Ponet in pulvere os suum, si forte sit spes.

IOD. 30. Dabit percutienti se maxillam, saturabitur opprobriis.

CAPH. 31. Quia non repellet in sempiternum Dominus.

CAPH. 32. Quia si abjecit, et miserebitur, secundum multitudinem misericordiarum suarum.

CAPH. 33. Non enim humiliavit ex corde suo, et abjecit filios hominum,

LAMED. 34. Ut contereret sub pedibus suis omnes vinctos terrae :

<--- Page Split --->

LAMED. 35. Ut declinaret judicium viri in conspectu vultus Altissimi :

LAMED. 36. Ut perverteret hominem in judicio suo : Dominus ignoravit.

MEM. 37. Quis est iste qui dixit ut fieret, Domino non jubente 1?

MEM. 38. Ex ore Altissimi non egredientur nec mala nec bona?

MEM. 39. Quid murmuravit homo vivens, vir pro peccatis suis?

NUN. 40. Scrutemur vias nostras, et quaeramus, et revertamur ad Dominum.

NUN. 41. Levemus corda nostra cum manibus ad Dominum in cœlos.

NUN. 42. Nos inique egimus, et ad iracundiam provocavimus : idcirco tu inexorabilis es.

SAMECH. 43. Operuisti in furore, et percussisti nos : occidisti, nec pepercisti.

SAMECH. 44. Opposuisti nubem tibi, ne transeat oratio.

SAMECH. 45. Eradicationem et abjectionem posuisti me in medio populorum.

PHE. 46. Aperuerunt super nos os suum omnes inimici.

PHE. 47. Formido et laqueus facta est nobis vaticinatio, et contritio.

PHE. 48. Divisiones aquarum deduxit oculus meus, in contritione filiae populi mei.

AIN. 49. Oculus meus afflictus est, nec tacuit, eo quod non esset requies.

AIN. 50. Donec respiceret et videret Dominus de cœlis.

<--- Page Split --->

AIN. 51. Oculus meus depredatus est animam meam in cunctis filiabus urbis meae.

SADE. 52. Venatione ceperunt me quasi avem inimici mei gratis.

SADE. 53. Lapsa est in lacum vita mea, et posuerunt lapidem super me.

SADE. 54. Inundaverunt aquae super caput meum : dixi : Perii.

COPH. 55. Invocavi nomen tuum, Domine, de lacu novissimo.

COPH. 56. Vocem meam audisti : ne avertas aurem tuam a singultu meo et clamoribus.

COPH. 57. Appropinquasti in die quando invocavi te : dixisti : Ne timeas.

RES. 58. Judicasti, Domine, causam animae meae, redemptor vitae meae.

RES. 59. Vidisti, Domine, iniquitatem illorum adversum me : judica judicium meum.

RES. 60. Vidisti omnem furorem, universas cogitationes eorum adversum me.

SIN. 61. Audisti opprobrium eorum, Domine, omnes cogitationes eorum adversum me.

SIN. 62. Labia insurgentium mihi, et meditationes eorum adversum me tota die.

SIN. 63. Sessionem eorum et resurrectionem eorum vide : ego sum psalmus eorum.

THAU. 64. Reddes eis vicem, Domine, juxta opera manuum suarum.

THAU. 65. Dabis eis scutum cordis, laborem tuum.

THAU. 66. Persequeris in furore, et conteres eos sub cœlis, Domine.

<--- Page Split --->

Dicit ergo :

IN CAPUT III THRENORUM

ALEPH ( )

COMMENTARIUS.

« Ego vir videns paupertatem meam. » Hic describit lamenti materiam secundum differentias penea pcnientis: et propter hoc dividitur in tres partes, in quarum prima inclinat ad timorem et spem, quae sunt duae mole inter quas conteritur pcnientes. In secunda autem ex his docet pcnitere, ibi, y. 40 : « Scrutemur vias nostras. » Quia autem pœenitere supra vires hominis est, in tertia invocationem docet nominis Domini, ut in pœenitentia confortet, ibi, y. 53 : « Invocavi nomen tuum. »

In prima duo sunt, inclinatio ad timorem, et crectio ad spem, ibi, y. 19 : « Recordare paupertatis. »

Prima adhuc in duas dividitur. Primo enim ponit considerationes pœenarum : secundo, crudelitatem hostis, quae maxime timenda est, ibi, y. 10 : « Ursus insidians. »

Consideratio pœenarum duplex : ex parte scilicet punientis, et ex parte ejus qui vim passus est, ibi, y. 4 : « Vetustam fecit pellem meam. »

In primo tria dicit, scilicet sui status recognitionem, sui dejectionem, et in pœenis attritionem.

« Ego vir videns paupertatem meam, » supple, sum. Ego discretionem notat, ac si dicat: Ego dum essem in culpa, non vidi paupertatem meam, quam etiam sancti in me viderunt. Glossa : « Oculos « quos culpa claudit, pœeni aperit. » Apocal. iii, 17 : Quia dicis : Quod dives sum, et locupletatus, et nullius ego : et nescis quia tu es miser, et miserabilis, et pauper, et cæcus, et nudus. Homo enim in culpa non videt seipsum : unde, Apocal. iii, 18, præcipitur : Collyrio inunge oculos tuos ut videas. Collyrium autem ex fellibus componitur, quæ amaritudinem fellitam pœenitentiæ significant.

« Vir. » Viri enim est pœenas pœenitentiae sustinere, quemadmodum Christus sustinuit pœenas nostras, qui principaliter vir fuit. Ad Ephes. iv, 13 : Occurramus omnes in virum perfectum, in mensuram ætatis plenitudinis Christi. Propter hoc de muliere laudabili dicitur, II Machab. vii, 20 : Supra modum autem mater mirabilis et bonorum memoria digna, quæ præeuntes septem filios sub unius diei tempore conspiciens, bono animo ferebat. Et, post pauca, y. .21 : Repleta sapientia, et fæminee cogitationi masculinum animum inserens. Poeta :

Indue mente virum, Macedo puer,arma capesce.

Est autem notandum, quod quælibet littera hic triplicatur, eo quod istae clausulae per tria dividuntur, et quælibet clausura ab una et eadem incepit littera secundum legem dictaminis. Interpretationes autem litterarum facile est adaptare cuilibet.

Et Judith, xv, 10 et 11 : Tu gloria Jerusalem, tu lætitia Israel, tu honorifcentia populi nostri : quia fecisti viriliter, et confortatum est cor tuum. Psal. xxvi, 14 : Exspecta Dominum, viriliter age, et confortetur cor tuum.

« Videns. » Quod licet præsentis participium, tamen formatur a præterito imperfecto, ut notetur quod visio ad præsens finita non est. Displicentia enim pœenitentis qui videt se, finiri non debet. Psal.

<--- Page Split --->

XLIX, 21: Arguam te, et statuam contra faciem tuam. Dionysius in epistola ad Titum: « Primum bonum quod datur ho- « mini ex respectu ad lumen, visio sui ip- « sius. » Jerem. n, 23: Vide vias tuas in convalle, scito quid feceris. Bernardus: « Multi multa sciunt, et seipsos nesciunt: « alios inspiciunt, et seipsos negligunt. »

« Paupertatem meam. » Augustinus : « Pauper est non sufficiens sibi. » Paupertas autem omnis hominis est destitutio naturae per peccatum. Psal. lxxxvii, 16: Pauper sum ego, et in laboribus a juventute meam. Tob. iv, 23: Pauperem vitam gerimus : et tam pauperem propter quam Christum pauperem effici oportebat. II ad Corinth. viii, 8: Sicitis gratiam Domini nostri Jesu Christi, quoniam propter vos egenus factus est, cum esset dives, ut illius inopia vos divites essetis. Psal. xxx, 11: Infirmata est in paupertate virtus mea. Haec visio valet ad humilitatem.

« In virgam indignationis ejus, » hoc est, in verbere virgæ quæ indignatione me percussit : et propositio notat causam inductivam : non enim se vidisset in paupertate, nisi virga coactus esset. Isa. xxvi, 16: In angustia requisierunt te, in tribulatione murmuris doctrina tua eis. Psal. lxxxii, 17: Imple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, Domine. Indignatio autem signum iræ est per aversionem vultus. Psal. xxix, 6: Quoniam ira in indignatione ejus. Et quia virga ostendit homini seipsum, propter hoc consolatoria est. Ovidius :

Aliquisque malo fuit usus in illo.

Psal. xxii, 4: Virga tua, et baculus tuus : ipsa me consolata sunt. Et bene virga qua etiam oportuit cædi Redemptorem. Isa. lii, 8: Propter scelus populi mei percussi eum.

2. ALEPH (X)

« Me minavit : et adduxit in tenebras. » Minari est violenter tractorum, vel impulsorum, adduci autem voluntarie sequentium. Et nota, quod pœnitentes primo verbere coguntur, et postea voluntarie sequuntur. Minavit ergo verbere, adduxit consolationis spe. Quæ duo notat Apostolus, II ad Corinth. xii, 9 : Libenter gloriabor in infirmitatibus meis. Nec vero in infirmitate libenter gloriatur in quantum infirmitas est, sed in quantum consolatoria est : infirmitate enim minatur quasi stimulo, sed consolatione trahitur. Luc. xiv, 23 : Compelle intrare. Act. ix, 3 : Durum est tibi contra stimulum calcitrare. Jerem. xlvi, 20 : Stimulator ab Aquilone veniet ei, hoc est, a consideratione peccatorum. « In tenebras, » hoc est, pœnitentiæ obscuritatem, in quibus tenebris sedet pœnitens. Mich. vii, 8 : Cum sedero in tenebris, Dominus lux mea est. Psal. cxxxviii, 11 : Nox illuminatio mea in deliciis meis. Isa. lviii, 10 : Orietur in tenebris lux tua, et tenebre tuæ erunt sicut meridies. « Et non in lucem, » cœnulentam hujus sæculi, quæ prosperitatem significat in peccatis, a qua pœnitens oculos avertit. Job, xxxi, 26 et 27 : Si vidi solem cum fulgeret, et lunam incedentem clare : et letatum est in abscondito cor meum, supple, male mihi accidat. Isa. xvi, 3 : Pone quasi noctem umbram tuam in meridie, hoc est, in clara luce prosperitatis hujus mundi. Psal. lv, 4 : Ab altitudine diei timebo.

3. ALEPH (X)

« Tantum in me vertit et convertit

<--- Page Split --->

captivitatis, in quo etiam continetur exclusio orationis, et arctatio libertatis.

Et hoc est :

« Circumædificavit adversum me, » obsidiones scilicet, quibus me impugnaret. Ezech. iv, 2 : Ordinabis adversus eam obsidionem, et ædificabis munitiones, et comportabis aggerem, et dabis contra eam castra, et pones arietes in gyro. Obsidio est per dæmones, munitiones vitiorum firmitates, agger comportatus divitiae terrenorum et cupiditates, castra mundi spectacula, arietes tyrannorum impulsus, quibus impugnatur Ecclesia et fidelis anima. « Ut non egrediar, » ad libertatem scilicet filiorum Dei : sic enim capti sunt peccatores, quod de laqueis egredi libere non possunt. III Reg. xv, 17 : Ædificavit Rama, ut non posset quispiam egredi. Rama interpretatur excelsa, et significat ædificium diaboli, qui tentatis præcludit libertatem ne egredi vel ingredi possint vias virtutum. Jerem. xxxvi, 5 : Ego clausus sum, nec valeo ingredi domum Domini.

« Aggravavit compedem meum. » Compedes sunt ferra, vel ligna quibus pedes constringuntur : pedes autem sunt intellectus et affectus, errore quidem as- tringitur intellectus, libidine autem af- fectus. Unde, Psal. cxliv, 7 : Dominus solvit compeditos. Item, Psal. lxxviii, 11 : Introeat in conspectu tuo gemitus compeditorum.

3. BETH ( )

« Ædificavit in gyro meo, » ut scilicet nusquam pateat locus evadendi. Job,xix, 12 : Obsederunt in gyro tabernaculum meum. In gyro enim obsidet, qui ab Oriente, et Occidente, et Aquilone, et Meridie tentationes parat, ab Oriente per fomitem, ab Occidente per mortis timorem, ab Aquilone per tentationis obscuritatem, a Meridie per temporalium prosperitatem undique insidiatur. Luc. xix, 43 : Circumdabunt te inimici tui vallo.

Et hoc est quod sequitur :

« Et circumdedit me felle et labore, » felle in amaritudine cordis, labore in opere satisfactionis. De primo, Act. viii, 23 : In felle amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse. De secundo, di- citur in Psal. vi, 7 : Laboravi in gemitu meo.

6. BETH ( )

« In tenebrosis collocavit me, » hoc est, per peccatum collocatione dignum fecit, ut mitteret in tenebras exteriores. Psal. cxlii, 3 : Collocavit me in obscuris, sicut mortuos sæculi. Matth. xiii, 13 : Mit tile eum in tenebras exteriores. « Quasi mortuos sempiternos. » Sempí- terna enim morte dignus fuerat qui peccavit. Psal. lxxxvii, 6 : Sicut vulnerati dormientes in sepulcris, quorum non es memor amplius.

7 GHIMEL ( )

« Circumædificavit. » Tangit malum

8. GHIMEL ( )

« Sed et cum clamavero, et rogavero. » Clamare notat intensionem devotionis, rogare autem formationem precis. « Exclusit orationem meam, » ab auribus suis, quia indigni sunt exauditione. Isa. i, 15 : Cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam. Jacob. iv, 3 : Petitis, et non accipitis, eo quod male petatis.

<--- Page Split --->

9. GHIMEL ( 1 )

11. DALETH ( 7 )

Peccata lapidibus comparar tur.

« Conclusit vias meas lapidibus quadris. » Quadri lapides sunt quadrata peccata, scilicet consensu, voluntate, opere et delectatione ligante ad peccatum, et sunt isti lapides frigidi et graves, frigidi per defectum charitatis, graves autem per pondus iniquitatis. Josue, x, 18: Volvite saxa ingentia ad os spelunce, et ponite viros industrios qui clausos custodiant.

« Semitas meas subvertit. » Semita dicitur via cordis ad vitium, ad quod facilius inclinatur. Job, xix, 8: Semitam meam circumsepsit, et transire non possum, et in calle meo tenebras posuit. Subvertere autem semitas est declinare eas ad iter non rectum, quod frequenter facit diabolus. Prov. xiv, 12: Est via quae videtur homini justa, novissima autem ejus deducunt ad mortem.

« Semitas meas subvertit. » Semitæ illæ sunt viæ rectæ quas subvertit diabolus. Proverb. v, 11 et 12: Ducam te per semitas æquitatis : quas cum ingressus fueris, non arctabuntur gressus tui. Ad Galat. iii, 1 : O insensati Galatæ, quis vos fascinavit non obedire veritati ?

« Et confregit me. » Confringitur qui deprimitur, et viribus destituitur, sicut diabolus suos confringit. Isa. xxxviii, 13 : Quasi leo sic contrivit omnia ossa mea.

« Posuit me desolatam, » hoc est, a Deo et Angelis derelictam. Isa. iii, 26 : Morebunt atque lugebunt portæ ejus, et desolata in terra sedebit.

12. DALETH ( 7 )

10. DALETH ( 7 )

« Ursus insidians factus est mihi. » Per metaphoram describit crudelitatem hostis, describens etiam nocumentum quod intulit. Dicitur autem ursus qui mel sequitur, propter prædæ cupiditatem. Osee, xiii, 8 : Occurram eis quasi ursa, raptis catulis: et dirumpam interiora jecoris eorum. Talis est diabolus qui semper reputat quod sui fœtus accipiantur, quando animæ convertuntur.

« Leo in abscondito. » Leo dicitur propter crudelitatem. I Petr. v, 8 : Adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret. Psal. x secundum Hebræos, 9 : Insidiatur in abscondito, quasi leo in spelunca sua.

« Tetendit arcum suum. » Arcus judicium Dei est, vel Scriptura, ut ante diarcus ximus, vel insidiae diaboli, quod litteravel srea, ve lius est. Psal. vii, 13 et 14 : Arcum diea suum tetendit, et paravit illum. Et in eo paravit vasa mortis : sagittas suas ardentibus effecit.

« Et posuit me quasi signum ad sagittam. » In quod signum scilicet intendat omnis sagittans. Jerem. ix, 8 : Sagitta vulnerans lingua eorum, dolum locuta est. Job, vi, 4 : Sagitta Domini in me sunt, quarum indignatio ebitit spiritum meum.

13. HE ( 7 )

« Misit in renibus meis filias pharetræ suæ. » Renes loca delectationum

<--- Page Split --->

sunt. Missilia autem infixa in renibus ab hoste, sunt libidines incensae in renibus. Vel etiam, « Deus aculeos pœenarum mit- « tens in delectationes, dum voluptatem « trahit in dolorem, ut dicit Gregorius, « filias pharetrae mittit in renes. » Psal. cxxvi, 4 : Sicut sagitte in manu potentis, ita filii excussorum. Filii excussorum sunt sagitte militum fortiter excussae ab arcu, et profunde infixae.

« Inebriavit me absynthio, » quod licet amarissimum sit, tamen stomachum confortat, et choleram destruit. Proverb. v, 4 : Novissima illius amara quasi absynthium, acuta, scilicet lingua ejus, quasi gladius biceps. Jerem. ix, 15 : Ecce ego cibabo populum istum absynthio, et potum dabo eis aquam fellis.

16. VAU ( 7 )

14. HE ( 7 )

« Factus sum in derisum omni populo meo. » Deridentur enim a populo Dei qui consilium Prophetarum non sunt secuti. Et vice versa sancti deridentur a peccatotrii deriribus, quia temporalibus despectis quae videntur, quaerunt ea quae non videntur. Jerem. xx, 7 : Factus sum in derisum tota die, omnes subsannabunt me. Psal. xliii, 14 : Posuisti nos opprobrium vicinis nostris, subsamnationem et derisum his qui sunt in circuitu nostro. « Canticum eorum tota die. » Peccatores enim eliam cantiones de justis faciunt, ut eos derisioni etiam aliorum exponant. Job, xxx, 9 : Nunc in eorum canticum versus sum, et factus sum eis in proverbium. Psal. lxviii, 13 : In me psallebant qui bibebant vinum.

« Confregit ad numerum dentes meos. » Numerus dentium est secundum naturam triginta duo, vel viginti octo. Et vult dicere, quod ad numerum omnes illos confregit, ita quod nec cibum masticare valeret. Significant autem dentes Doctores, qui quasi nutrices parvuslis discipulis cibum spiritualem exponendo masticant. Cantic. iv, 2 : Dentes tui sicut greges tonsarum, quae ascenderunt de lavacro. Thren. iv, 7 : Dentes ejus nitidiores lacte, propter vitae scilicet honestatem, sed confracti sunt per ignorantiam et vitae turpitudinem. Isa. xxix, 14 : Peribit sapientia a sapientibus ejus, et intellectus prudentium ejus abscondetur.

« Cibavit me cinere, » hoc est, humilitate vitalis meae. Psal. ci, 10 : Cinerem tamquam panem manducabam, et potum meum cum fletu miscebam.

15. HE ( 7 )

17. VAU ( 7 )

« Replevit me amaritudinibus, » pœenarum scilicet loco delectationum. Act. viii, 23 : In felle amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse. Exod. i, 13 et 14 : Affligebant illudentes eis, atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum.

« Et repulsa est anima mea, » a delecatilibus scilicet : quia nihil delectabilium habeo. Psal. xxxvii, 8 : Anima mea 1 impleta est illusionibus, et non est sanitas in carne mea.

Et hoc est quod sequitur :

4 Vulgata habet, Psal. ci, 10 : Lumbi mei im-

pleti sunt illusionibus, etc.

<--- Page Split --->

« Oblitus sum bonorum. » Job, XXXII, 20 : Abominabilis ei sit in vita sua panis, et animæ illius cibus ante desiderabilis. Ex peccato enim fit, quod dulcedo spiritualis alimoniae in tædium convertitur et abominationem. Tales fuerunt illi, de quibus, Numer. xi, 6 : Anima nostra arida est, nihil aliud respiciunt oculi nostri, nisi Man. Et Numer. xxi, 5 : Anima nostra jam nauseat super cibo isto levissimo.

18. VAV (?)

« Et dixi : Periit finis meus, » hoc est, periisse videtur finis quem exspectabam a Domino. Et hoc est quod sequitur : « Et spes mea a Domino : » et est vox desperantis populi. IV Reg. vi, 33 : Quid amplius exspectabo a Domino ? Genes. iv, 13 : Major est iniquitas mea, quam ut veniam merear. Et hoc verum esset si non esset misericordia Dei : unde licet tenebræ sunt in nobis peccatorum, tamen ex misericordia speramus consolationem. Utrumque enim tangit beatus Job, xxiii, 16 et 17 : Deus mollivit cor meum, et Omnipotens conturbavit me. Non enim perii propter imminentes tenebras, nec faciem meam operuit caligo.

Unde sequitur :

19. ZAIN (?)

7 : Reclinavit eum in præsepio, quia non erat eis locus in diversorio. Et hoc fuit in ortu. In processu autem dicitur, Matth. viii, 20 : Vulpes foveas habent, et volucres cæli nidos : filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet. In exitu vero in persona sua dicit : Nudus egressus sum ex utero matris meæ, et nudus reverter illuc 1. I ad Timoth. vi, 7 : Nihil intulimus in hunc mundum : haud dubium quod nec auferre quid possumus.

« Et transgressionis meæ. » Malinim minus puniuntur quam meruerunt, Christus autem præter merita, et Sancti preterit frequentur ultra quam meruerunt. Luc. rix, 30 : Et ecce duo viri loquebantur cum illo. Erant autem Moyses et Elias, visi in majestate : et dicebant excessum ejus, quem completurus erat in Jerusalem. Job, xix, 6 : Saltem nunc intelligite quia Deus non æquo judicio afflixerit me, et flagellis suis me cinzerit. Job, vi, 2 et 3 : Utinam appenderentur peccata mea quibus iram merui, et calamitas quam patior, in statera ! Quasi arena maris hæc gravior appareret : unde et verba mea dolore sunt plena.

« Et absynthii, » quod scilicet in cruce bibit, et quod Sancti in multis pœnis biberunt. Jerem. ii, 21 : Quomodo conversa es mihi in pravum vinea aliena ? Jerem. xxiii, 13 : Ecce ego cibabo eos absynthio, et potabo eos felle. Et hoc est quod sequitur : « Et fellis. » Marc. xv, 23 : Dabant ei bibere myrrhatum vinum. Psal. lxxvii, 22 : Dederunt in escam meam fel, et in siti mea potaverunt me aceto.

Paupertas Christi in ortu, in processu, et in exitu.

« Recordare paupertatis. » Et incipit hic elevari ad spem : unde dicit in persona sui, et in persona Sanctorum, et Christi : « Recordare paupertatis, » quia omni ope destitutus sum. Tob. iv, 23 : Pauperem vitam gerimus. Luc. ii,

20. ZAIN (?)

« Memoria memor ero, » hoc est, continue memor ero, hoc est, numquam de-

<--- Page Split --->

bet recedere a cordibus nostris. Bernardus : « Super omnia te mihi reddit ama- « bilem calix quem bibisti, opus nostra « redemptionis. » Ad Hebr. xii, 3 : Recogitate eum qui talem sustinuit a peccatoribus adversus semetipsum contradictionem, ut ne fatigemini, animis vestris deficientes. Eecli. xxix, 20 : Gratiam fidejussoris ne obliviscaris : dedit enim pro te animam suam. « Et tabescet in me anima mea, » hoc est, animalitas, et delectatio animalitatis. Psal. cxviii, 139 : Tabescere me fecit zelus meus.

21. ZAIN (7)

Cum iratus fueris, misericordiæ recordaberis. Joel, ii, 13 : Benignus et misericors est, patiens et multæ misericordiæ, et præstabilis super malitia.

23. HETH (7)

« Novi diluculo. » Vox Domini est ad populum conversum, et est vox consolationis : et quod dicit, « novi, » id est, quod mea notitia approbavi. II ad Timoth. ii, 19 : Cognovit Dominus qui sunt ejus. Exod. xxxiii, 17 : Invenisti gratiam coram me, et teipsum novi ex nomine. « Diluculo » post tenebras, jam luce fidei in te oriente. Ad Roman. xiii, 12 : Nox præcessit, dies autem appropinquavit. Proverb. xi, 27 : Bene consurgit diluculo qui quaerit bona. Eecli. xxxix, 6 : Sapiens cor suum tradet ad vigilandum diluculo ad Dominum qui fecit illum.

« Hæc recolens. » Responsio est populi recolentis misericordias Domini, et hoc est, quod dicit :

« Hæc recolens in corde meo, in Deo sperabo, » ex miserationibus Domini, non ex meis meritis spem concipiens. Isa. lxiii, 7 : Miserationum Domini recordabor, laudem Domini super omnibus quæ reddidit nobis Dominus. Jerem. xvii, 7 : Benedictus vir qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus.

22. HETH (7)

« Multa est fides tua. » Jam enim non Fidei commendatio. est infirma, et informis et mortua, sed per dilectionem multa proferens opera. Ad Galat. v, 6 : Fides per charitatem operatur. Joan. xv, 5 : Qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum. Per charitatem, autem fideles manent in Christo. Matth. xv, 28 : O mulier, magna est fides tua! fiat tibi sicut vis. Luc. vii, 30 : Fides tua te salvam fecit: vade in pace.

« Misericordiæ Domini, quia non sumus consumpti. » Regnoscit in se misericordiam : quia non in toto consumptus est, sed reservatus ad consolationem, purgandus quidem, sed non finaliter damnatus. Isa. xlix, 15 : Numquid oblivisci potest mulier infantem suum, ut non misereatur filio uteri sui ? et si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui. « Quia non defecerunt miserationes ejus. » Jacob. n, 13 : Superexaltat misericordia judicium. Habac. iii, 2 :

24. HETH (7)

« Pars mea Dominus, dixit anima mea. » Responsio populi est ad consolantem Dominum : tamen non aestimat illam consolationem, quia omni terrena hæreditate postposita, solum illum pro parte hæreditatis sibi dari optat. Numer. xvii, 20 : In terra eorum nihil posside-

<--- Page Split --->

bitis, nec habebitis partem inter eos : ego pars et hæreditas tua in medio filiorum Israel. Psal. xv, 3 : Dominus pars hæreditatis meæ, et calicis mei.

« Propterea exspectabunt eum. » Non enim in præsenti quiete habetur, sed in futuro. Ad Philip. m, 20 : Salvatorem exspectamus Dominum Jesum Christum. Proverb. xvii, 8 : Gemma gratissima, exspectatio præstolaniis. Habac. ii, 3 : Si moram fecerit, exspecta illum : quia veniens veniet.

23. TETH ( 1 )

26. TETH ( 1 )

« Bonum est præstolari cum silentio salutare Domini, » ut scilicet nihil contradicatur sermonibus ejus. Apocal. viii, 1 : Factum est silentium in cælo, quasi media hora. Propter hoc institutum est ut Evangelium cum silentio audiatur. Isa. lviii, 13 et 14 : Si non invenitur voluntas tua ut loquaris sermonem, tunc delectaberis super Domino. Genes. xlix, 18 : Salutare tuum exspectabo, Domine.

« Bonus est Dominus sperantibus in eum. » Conceptam consolationem jam aliis prædicat, et in sequenti versu instruit qualiter exspectetur.

27. TETH ( 1 )

Dicit ergo : Bonus est Dominus sperantibus in eum. » Dulciter enim venientem suscipit, et omnia delicta dimittit, et optima multa gratis tribuit. Luc. xv, 20 et 22 : Cum autem adhuc longe esset, vidit illum pater ipsius, et misericordia motus est : et accurrens cecidit super collum ejus, et osculatus est eum... Dicit autem pater ad servos suos : Cito proferte stolam primam, etc. Psal. lxxii, 1 : Quam bonus Israel Deus his qui recto sunt corde! « Sperantibus in eum. » Eccli. n, 9 : Qui timetis Dominum, sperare in illum : et in oblectationem veniet vobis misericordia. Proverb. xxvii, 25 : Qui sperat in Domino, salvabitur. « Animæ quærenti illum. » Quærenti, dico, intellectu et affectu, et intentione et opere. Isa. xxi, 12 : Si quæritis, quærite : convertimini, et venite. Matth. vii, 7 : Quærite, et invenietis. Isa. lv, 6 : Quærite Dominum, dum inveniri potest. Psal. civ, 4 : Quærite Dominum, et confirmamini : quærite faciem ejus semper.

« Bonum est viro, » viriliter scilicet agenti, « cum portaverit jugum, » obedientiae Domini, « ab adolescentia sua : » tunc enim ex antiqua bona consuetudine leve est portare. Proverb. xxi, 6 : Proverbium est : Adolescens juxta viam suam, etiam cum senuerit, non recedet ab ipsa. Psal. lxx, 17 : Deus docuisti me a juventute mea, et usque nunc pronuntiabo mirabilia tua.

28. 10D ( 1 )

« Sedebit solitarius, et tacebit. » Instruit hic qualiter Dominus exspectetur, prudenter, humiliter, et patienter. Prudenter, quia sedebit solitarius, a consortio peccatorum sequestratus. Jerem. xv, 17 : Gloriatus sum a facie manus tuæ : solus sedebam, quoniam comminatione replesti me. Tob. i, 3 et 6 : Solus fugiebat consortia omnium : sed pergebat in Jerusalem ad templum Domini. « Et

<--- Page Split --->

tacebit, » ne lingua labatur. Isa. vii, 4 : Vide ut sileas. Isa. xxx, 15 : In silentio et in spe erit fortitudo vestra. Tacebit etiam patientia adversariis non contradicens. Exod. xiv, 14 : Dominus pugnabit pro vobis, et vos tacebitis. Psal. xxxvii, 2 : Posui ori meo custodiam, cum consisteret peccator adversum me. « Quia levavit se supra se, » spiritualiter scilicet ad Dominum se extendens, quod fit per humilitatem. Prov. xxix, 23 : Superbum sequitur humilitas, et humilem spiritu suscipiet gloria.

29. 10D (1)

« Ponet in pulvere os suum, » toto corpore se prosternens, et pulverem se recognoscens. Genes. xliii, 26 : Adoraverunt proni in terram. Psal. cxxxii, 7 : Adorabimus in loco, ubi steterunt pedes ejus. Job, vii, 21 : Ecce nunc in pulvere dormiam.

« Si forte sit spes. » Forte eventum liberi arbitrii notat, quia certitudo est in Domino. Ad Roman. v, 5 : Spes non confundit. Eccli. ii, 11 : Respicite, filii, nationes hominum : et scitote quia nullus speravit in Domino, et confusus est.

30. 10D (1)

« Dabit percutienti se maxillam, » exemplum patientiae a Christo recipiens. Isa. l, 6 : Corpus meum dedi percutientibus, et genas meas vellentibus : faciem meam non averti ab increpantibus, et conspuentibus in me. Mich. v, i : In virga percutient maxillam judicis Israel. Matth. v, 39 : Si quis te percusserit in dexteram maxillam tuam, præbe illi et alteram.

« Saturabitur opprobriis. » Opprobria enim quæ sustinentur, in saturitatem gratiae convertuntur. Luc. i, 53 : Esurientes implevit bonis. I Reg. ii, 5 : Famelici saturati sunt. Hoc enim esse non posset nisi ipsa fames esset saturata.

31. САРН (2)

« Quia non repellet in sempiternum Dominus. » Ad horam enim repellere potest Sanctos, sed non in sempiternum. Isa. liv, 7 : Ad punctum in modico dereliqui te, et in miserationibus magis congregabo te. In Psal. xxix, 6, ubi nos habemus, Quoniam ira in indignatione ejus, veritas Hebraica in translatione Hieronymi habet, « Ad momentum in- « dignatio ejus. » Isa. liv, 8 : In momento indignationis abscondi faciem meam parumper a te, et in misericordia sempiterna misertus sum tui.

32. САРН (2)

« Quia si abjecit, et miserebitur. » Abjecit ad tempus tribulationibus exponendo, miserebitur autem in æternum salvando. De primo, dicitur in Psal. xliii, 11 : Aventisti nos retrorsum post inimicos nostros. Isa. ii, 6 : Projecisti enim popultum tuum, domum Jacob, quia repleti sunt ut olim. De secundo dicitur, Isa. lxv, 16 : Oblivioni traditæ sunt angustiæ priores, et quia absconditæ sunt ab oculis nostris. Tanta enim est misericordia, quod nihil videtur quod passi sumus. « Secundum multitudinem miserationum suarum. » II Reg. xxiv, 14 : Melius est ut incidam in manus Domini (multæ enim misericordiæ ejus sunt). In oratione Manassæ : Indignum

<--- Page Split --->

salvabis me secundum magnam misericordiam tuam.

33. САРН ( )

« Non enim humiliavit ex corde suo, » hoc est, vilificari permisit a tortoribus. Numquam enim Deus eligit confusionem nostram. Ezechiel. xvni, 31 et 32 : Quare moriemini, domus Israel ? Quia nolo mortem morientis. Sapient. 1, 13 et 16 : Deus mortem non fecit... Impii autem manibus et verbis accersierunt eam. Quinimo cum deberet punire, Genes. vi, 6 : Tactus dolore cordis intrinsecus. « Et, supple, non abjecti filios hominum. » Ad Roman. xi, 2 : Non repulit Deus plebem suam. Psal. xcni, 14 : Non repellet Dominus plebem suam.

34. LAMED ( )

« Ut contereret. » Ad hanc clausulam debet repeti quod praemissum est : non enim ex corde humiliavit. Unde sensus est, quod ex corde pietatis Domini non processit, « ut contereret sub pedibus suis omnes vinctos terræ. » Vincti autem terræ dicuntur, qui de terra tracti sunt in captivitatem. Pedes autem sui dicuntur torrores, quia instrumenta iræ divinæ sunt. Hoc est ergo quod dicit : « Ut contereret sub pedibus suis, » hoc est, sub hostibus suis conculcari permitteret, et in totum conteri. Psal. cix, 1 : Donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum, sub pedibus tuis. Omnes enim impii conculcandi sunt sub pedibus Domini. Judic. v, 21 : Conculca, anima mea, robustos. Et hoc'tit vel in pœenitentia, vel in damnatione. Isa. lxiii, 3 : Calcavi eos in furore meo, et conculcavi eos in ira mea. Psal. xvii, 39 : Confrin-

gam illos, nec poterunt stare : cadent subtus pedes meos. Qui enim a Domino calcatur, pondus judicii Domini sentit, et illo premiur. Job, xxui, 6 : Nolo multa fortitudine contendat mecum, nec magnitudinis suæ mole me premat. « Omnes vinctos terræ. » Vincti enim jam dejecti sunt, et ideo non conculcandi. Isa. xlv, 14 : Vincti manicis pergent, et te adorabunt, teque deprecabuntur. Qui enim vincit seipsum, et ligat institis præceptorum Domini, et injunctæ pænitentiæ, potius a Domino absolvitur quam conculcetur. Isa. lxi, 1 : Misit me ut mederer contritis corde, et prædicarem captivis indulgentiam. Psal. cxix, 7 : Dominus solvit compeditos. Joan. xi, 44 : Solvite eum, et sini te abire. Non ergo ex corde conterit, et vincit, sed secundum exigentiam peccatorum nostrorum. Isa. xlii, 3 : Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet. Calamus quassatus est tribulatus evacuatus a peccatis, sicut calamus : linum autem fumigans quod debile est, est pœnitens in devotione fumans. Si enim tales contereret, contereret ex corde, et non secundum exigentiam meritorum. Ex corde enim non punit peccatores. Ezech. xvii, 23 : Numquid voluntatis meæ est mors impii? dicit Dominus Deus : et non ut convertatur a viis suis, et vivat ?

35. LAMED ( )

« Ut declinaret judicium viri in conspectu vultus Altissimi, » supple, non ex corde Domini. 1 ad Timoth. n, 4 : Qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Declinat autem judicium quando obliquatur a recto. Habac. i, 4 : Quia impius prævalet adversus justum, propterea egreditur judicium perversum. Vir autem est vires exercens in opere. I ad Corinth. xin,

<--- Page Split --->

11 : Quando autem facius sum vir, evacuvai quæ erant parvuli. Quod autem dicitur, in conspectu Altissimi, ideo est, quia in conspectu hominum saepe pervertitur judicium : sed in conspectu Altissimi, a quo non est appellare, numquam pervertitur. Genes. xviii, 23 : Absit a te ut rem hanc facias, et occidas justim cum impio, fatque justus sicut impius : non est hoc tuum, qui judicas omnem terram, nequaquam facies judicium hoc. Judicabis ergo secundum merita, et non pervertes judicium ex corde, sicut mali judices faciunt : et est responsio ad populum murmurantem, quod non æquo judicatus sit judicio, et hoc est quod sequitur :

tens de justitia Domini invehitur contra contradicentes : et debet legi cum contemptu, et indignatione : et est ac si dicat : Quis est iste præsumptuosus, et fatuus, et hæreticus? Jerem. xlix, 19 : Quis est iste pastor, qui resistat vultui meo? Isa. xvii, 16 : Quid tu hic, aut quasi quis hic ? « Qui dixit, » corde scilicet cæco. Psal. xxxv, 2 : Dixit injustus ut delinquat in semetipso. « Ut fieret, » scilicet judicium de contritione peccatorum, « Domino non jubente. » Ille enim fatuus est. Job, v, 6 : Nihil in terra sine causa fit, et de humo non oritur dolor. Ad Roman. xiii, 1 : Quæ autem sunt, a Deo ordinatæ sunt. Unde et Pilato dixit Jesus, Joan. xix, 11 : Non haberes potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset desuper.

36. LAMED (?)

« Ut perverteret hominem in judicio suo : Dominus ignoravit. » Ignorat enim Dominus mala. Habac. 1, 13 : Mundi sunt oculi tui, ne videas malum, et respicere ad iniquitatem non poteris. Malum autem et pessimum est pervertere hominem in judicio suo præsenti vel futuro. Job, xxxiv, 12 : Vere enim Deus non condemnabit frustra, nec Omnipotens subvertet judicium. Judith, viii, 26 et 27 : Et nos non ulciscamur nos pro his quæ patimur : sed reputantes peccatis nostris hæc ipsa supplicia minora esse flagella Domini, quibus quasi servi corripimur, ad emendationem, et non ad perditionem nostram evenisse credamus. Ezechiel. xviii, 23 : Numquid via mea non est æqua, et non magis viæ vestræ pravæ sunt ?

37. MEM (?)

« Quis est iste? » Jam instructus pœni-

38. MEM (?)

« Ex ore Altissimi non egredientur nec mala nec bona ? » Supplendum est, quis est iste qui dixit hoc? Ille enim negat providentiam. Amos, iii, 6 : Si erit malum in civitate, quod Dominus non fecerit? Isa. xlv, 6 et 7 : Ego Dominus, et non est alter formans lucem, et creans tenebras, faciens pacem, et creans malum : ego Dominus faciens omnia hæc. Tota enim mundi gubernatio pro meritis singulorum ex ore Domini procedit. Unde sapientia mundum gubernans dicit, Eccli. xxiv, 5 : Ego ex ore Altissimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam. Isa. xi, 4 : Spiritu labiorum suorum interficiet impium. Bona autem egrediuntur in remunerationem bonorum. Isa. ii, 10 : Dicite justo quoniam bene, quoniam fructum adinventionum suarum comedet. Mala autem egrediuntur in condemnationem malorum. Isa. iii, 10 : Væ impio in malum ! retributio enim manuum ejus fiet ei. Si autem hæc ita se habent,

<--- Page Split --->

« Quid murmuravit homo vivens, vir pro peccatis suis ? » Sine causa hoc fecit qui dixit quod fieret, Domino non jubente. Quinimo imputet meritis suis. Murmurare contra Dominum est murmurare contra flagella ipsius. 1 ad Corinth. x, 10 : Neque murmuraveritis sicut quidam eorum murmuraverunt, et perierunt ab exterminatore. Job, vi, 9 et 10 : Solvat manum suam et succidat me ! Et hæc mihi sit consolatio, ut affligens me dolore, non parcat, nec contradicam sermonibus Sancti. Propter hoc dicitur homo vivens, vir, ut homo sit rationabilis : vivens autem sentiens, et intelligens quid dicat : vir autem qui perfectum accepit intellectum, talis enim non murmurat contra Dominum. Job, xxxiv, 10 : Viri cordati, audite me. Cor enim tale vivum scit a Domino omnia gubernari. Ad Ephes. iv, 13 : Occurramus omnes in virum perfectum. Job, xxxiv, 34 : Viri intelligentes loquantur mihi, et vir sapiens audiat me. Murmuratio autem hæc est pro peccatis defendendis : unde seipsum potius debet accusare, quam murmurare contra Dominum. Daniel. ix, 7 : Tibi, Domine, justitia : nobis autem confusio faciei. Et, infra, y. 14 : Vigilavit Dominus super malitiam, et adduxit eam super nos : justus Dominus Deus noster in omnibus operibus suis.

Propter hoc sequitur de doctrina pænitentiae, ut avertatur judicium Domini, et habet partes duas, scilicet doctrinam pænitentiae, et descriptionem judicii quod avertitur a pænitente in sequenti littera.

Dicit ergo :

« Scrutemur vias nostras, » considerando scilicet et revolvendo quod fecimus : scrutemur, inquam, antequam eas scrutetur Deus. Sophon. i, 13 : Scrutabor Jerusalem in lucernis. Scrutari autem vias, cogitare est opera præterita. Isa. xxxvii, 13 : Recogitabo tibi omnes annos meos in amaritudine animæ meæ. Psal. cxvii, 39 : Cogitavi vias meas, et converti pedes meos in testimonia tua. Et quæramus etiam circumstantias operum. Jerem. n, 23 : Vide vias tuas in convalle, ubi nunc prostata sis. « Et revertamur ad Dominum, » recedendo scilicet a peccatis. Isa. lv, 7 : Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserebitur ejus : et ad Deum nostrum, etc.

« Levemus corda nostra, » per intentionem scilicet et devotionem. Psal. lxii, 7 : Accedat homo ad cor altum. Job, xxxiv, 14 : Si direxerit ad Deum cor suum, spiritum illius et flatum ad se trahet. « Cum manibus, » hoc est, operum protensionibus. I ad Timothy. n, 8 : Levantes puras manus sine ira et disceptatione. Exod. xvii, 11 : Cum levaret Moyses manus, vincebat Israel. Psal. cxl, 2 : Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum. « Ad Dominum in cælo, » hoc est, ad Dominum qui est in cælo, ut scilicet non nisi cæleste et divinum petamus adjutorium. Matth. vi, 9 : Pater noster, qui es in cælis. Propter quod clamat sacerdos, « Sursum corda » : et respondet populus:

<--- Page Split --->

« Habemus ad Dominum. » II Paral. xx, 12: Cum ignoremus quid agere debeamus, hoc solum habemus residui, ut oculos nostros dirigamus ad te.

Et subdit de confessione :

42. NUN (J)

Dicit ergo :

« Operuisti in furore, » me scilicet captivitate miseriae et caecitate. Psal. LXVIII, 8 : Operuit confusio faciem meam. II ad Corinth. iv, 3 : Quod si opertum est Evangelium nostrum, in iis qui pereunt est opertum. Haec opertio in furore Domini fit, sicut oculi ligantur ei qui puniendus est. Esther, VII, 8 : Necdum verbum de ore regis exierat, et statim operuerunt faciem ejus.

« Nos inique egimus. » Quasi dicat : Nostra culpa est et non perversio tui judiciì. Iniquitas autem fit præcipue contra proximum. Psal. cv, 6 : Peccavimus cum patribus nostris : injuste egimus, iniquitatem fecimus. « Et ad iracundiam provocavimus, » supple, peccantes contra Dominum. Isa. iii, 8 : Lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum, ut provocarent oculos majestatis ejus. Isa. LXIV, 3 : Ecce tu iratus es, et peccavimus. In ipsis fuimus semper.

« Percussisti, » tribulatione scilicet et sententia. Psal. LXXVII, 66 : Percussit inimicos suos in posteriora. Jerem. v, 3 : Percussisti eos, et non doluerunt : attrivisti eos, et renuerunt accipere disciplinam.

« Occidisti. » Osee, vi, 5 : Occidi eos in verbis oris mei. « Nec pepercisti, » quod aliquis scilicet evaderet. Sapient. XVIII, 16 : Stans, in terra scilicet, replevit omnia morte.

« Idcirco tu inexorabilis es. » Joan. IX, 31 : Seimus quia peccatores Deus non audit. Hoc justum est. Oppressores enim pauperum clamorem pauperum non audiunt, et ideo non audientur cum clamabunt. Proverb. XXI, 13 : Qui obturat aurem suam ad clamorem pauperis, et ipse clamabit, et non exaudietur. Adhuc autem quia legem non audierunt. Proverb. XXVIII, 9 : Qui declinat aures suas ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis.

44. SAMECH (D)

« Opposuisti nubem, » peccatorum Orationis scilicet caliginem, quae splendorem graimpedimentia. tiae tuæ non sinit super nos lucre. Isa. LIX, 2 : Iniquitates nostrae diviserunt inter vos et Deum vestrum, et peccata vestra absconderunt faciem ejus a vobis. Et hoc est quod sequitur : Ne transeat oratio, » hoc est, ne transire possit : si enim humilis sit et pœnitens, statim transibit. Eccli. XXXV, 21 : Oratio humiliantis se nubes penetrabit.

43. SAMECH (D)

« Operuisti in furore. » Tangit hic descriptionem judicii, primo in pœnae sustinentia. Secundo, in compassione aliorum et misericordia. Tertio, in inimicorum superbia. Quarto, in captivitate, et successione pœnarum continua. Et haec per ordinem in littera continetur.

45. SAMECH (D)

« Eradicationem et abjectionem, » hoc est, ut eradicarer de terra ex tua indignatione. Matth. xv, 13 : Omnis plantatio quam non plantavit pater meus

<--- Page Split --->

coelestis, eradicabitur. Eccli. x, 18 : Radices gentium superbarum arefecit Deus. Sapient. iv, 4 : A nimietate ventorum eradicabuntur. « Posuisti me in medio populorum, » ut scilicet omnes in circuitu clament quod eradicandus sim. Sapient. ii, 15 : Gravis est nobis etiam ad videndum. Propter hoc dicitur in Psal. xxi, 7 : Ego sum vermis, et non homo. Omnes enim videntes vermem clamant : Calca, calca. I ad Corinth. iv, 13 : Tamquam purgamenta hujus mundi facti sumus, omnium peripsema usque adhuc.

46. PHE {D}

vinculis captivitatis, et contritio in morte et depredatione. II ad Corinth. xi, 13 et seq. : Ejusmodi pseudoapostoli sunt operarii subdoli, transfigurantes se in Apostolos Christi. Et non mirum : ipse enim Satanas transfigurat se in Angelum lucis. Non est ergo magnum si ministri ejus transfigurentur velut ministri justitiae. Jerem. xxiii, 17 : Dicunt his qui blasphemant me : Locutus est Dominus : Pax erit vobis : et omni qui ambulat in pravitate cordis sui dixerunt : Non veniet super vos malum. De formidine quidem, et laqueo, et contritione, Isa. xxiv, 17 : Formido, et fovea, et laqueus super te qui habilator es terrae. Fovea ut qui ceciderit, conteratur : et qui de fovea ascenderit, laqueo teneatur. Formido autem est in adspectu hostis : et ideo,

« Aperuerunt super nos os suum, » sicut super Christum, ita super Sanctos : et super nos dicit, quia injuria redundat in Dominum, et in Sanctos ejus. Aperuerunt quidem, ut non constricto ore, sed dilatato exprobrarent et blasphemarent. Psal. cviii, 2 : Os peccatoris, et os dolosi super me apertum est. Job, xvi, 9 : Suscitatur falsiloquus adversus faciem meam contradicens mihi. « Omnes inimici. » Psal. xxi, 14 : Aperurueni super me os suum, sicut leo rapiens et rugiens. Omnes quidem inimici dicit propter visibiles et invisibiles. Isa. v, 14 : Dilatavit infernus animam suam, et aperuit os suum absque ullo termino.

48. PHE (D)

« Divisiones aquarum deduxerunt oculi mei. » Divisiones dicit, ut super singula peccata flect, et super singulas miserias. Psal. cxviii, 136 : Exitus aquarum deduxerunt oculi mei. « In contritione filiae populi mei, » hoc est, in singulis contritionibus quas deploro. Ista sunt flumina Babylonis, Psal. cxxxvi, 1 : Super flumina Babylonis, illic sedimus et flevimus.

Quæ autem sit causa quare Dominus hoc permiserit, subdit :

49. AIN (J)

47. PHE (D)

« Formido et laqueus facta est nobis vaticinatio, et contrilio, » hoc est, vaticinatio Pseudopropheтарum, quia licet credidimus eis, facta est nobis causa formidinis in adventu hostis, et laqueus in

« Oculus meus afflictus est. » Tangit compassionem in aliorum miseria, et hoc est :

« Oculus meus, » videns populi mei dejectionem. « afflictus est, » præ lacrymis : dolorem enim nuntiat oculus. Josue, vii, 8 : Mi Domine Deus, quid di-

<--- Page Split --->

cam, videns Israelem hostibus suis terga vertentem? 1 Machab. II, 7: Væ mihi! ut quid natus sum videre contritionem populi mei, contritionem civitatis sanctæ? Lob, xvi, 17: Facies mea intumuit a fletu, et palpebræ meæ caligaverunt.

« Nec tacuit, » a lacrymis scilicet et fletu. Genes. xxxvii, 35: Noluit consolationem accipere, sed ait: Descendam ad filium meum lugens in infernum. « Eo quod non esset requies. » In peccatis enim requies non est. Thren. v, 3: Lassis non dabatur requies. Isa. lvii, 21: Non est pax inpiis, dicit Dominus Deus. Joan. xvi, 33: Hæc locutus sum vobis, ut in me pacem habeatis. In mundo pressuram habebitis: sed confidite, ego vici mundum.

Dicit autem : Nec tacuit,

30. AN (У)

mam meam, » hoc est, oculus videns Compassiomis effectus miseriam, ex compassione multa violenter abstulit mihi animam, et destituit me in meipso. Jerem. ix, 21: Ascendit mors per fenestras nostras, ingressa est domos nostras, disperdere parvulos deforis, juvenes de plateis. Daniel. x, 16: In visione tua dissolutæ sunt compages meæ, et nihil in me remansit virium.

« In cunctis filiabus urbis meæ, » hoc est, in miseria filiarum. Quanto enim fragilior est, et confusio major, tanto compassio profundior. Isa. xxi, 3 et 4: Conturbatus sum cum viderem : emarcuit cor meum, tenebræ stupefecerunt me. Quamvis hæc expositio sit litteralis, tamen Sancti hoc in malo exponunt, scilicet quod visa pulchritudo fæminæ per concupiscentiam deprædat animam. Eccli, ix, 3: Ne respicias mulierem multivolam, ne forte incidas in laqueos illius. Matth. v, 28: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam mæchatus est eam in corde suo.

Respicere ei videre, quomodo differunt?

« Donec respiceret et videret Dominus de cælis. » Respicere est visum retrorsum reducere, hoc est, ad pænitentem quem peccatum posterius effecerat. Luc. xxi, 61 et 62: Dominus respexit Petrum, et egressus foras Petrus flevit amare. Sapient. iv, 13: Respectus in electos illius. Videre autem est lumen in id quod videtur infundere. Genes. i, 31: Vidit Deus cuncta quæ fecerat. Exod. iii, 7: Vidi afflictionem populi mei. De cœlis quidem videt, qui cœlestem gratiam et adjutorium infundit. Psal. xxxii, 13: De cœlo respexit Dominus: vidit omnes filios hominum.

Quare autem ita suspiciat ad cœlum, subdit :

31. AN (У)

52. SADE (У)

« Venatione ceperunt me quasi aven. » Deplorat captivitatem, et hoc est: Avis autem capitur occultis laqueorum insidiis, ita diabolus per ora Pseudoprophetarum decipit Ecclesiam. Eccle. ix, 12: Sicut pisces capiuntur hamo, et aves laqueo comprehenduntur, sic capiuntur homines in tempore malo. « Inimici mei gratis: » gratis, hoc est, sine causa, vel sine resistentia : quia inimici causam non habuerunt quare caperent, quamvis Deus haberet causam quare traderet. Isa. li, 5: Ablatus est populus meus gratis. Et, paulo ante, 4: Assur absque ulla causa calumniatus est eum. Psal. cviii, 3: Expugnaverunt me gratis.

« Oculus meus depredatus est ani-

<--- Page Split --->

53. SADE (1)

35. COPII (P)

« Lapsa est in lacum vita mea, » hoc est, in carcerem, vel foveam profunditatis peccati. Zach. ix, 11 : Tu quoque in sanguine testamenti tui emisisti vinctos tuos de lacu, in quo non est aqua. Jerem. XXXVIII, 6 : Tulerunt ergo Jeremiam, et projecerunt cum in lacum.

« Et posuerunt lapidem super me, » hoc est, cordis obdurationem, sicut etiam super Christum sepultum lapis positus est. Joan. xi, 38 : Erat autem spelunca : et lapis superpositus erat ei. Matth. XXVII, 60 : Advolvit saxum magnum ad ostium monumenti.

Et addit :

54. SADE (1)

» Inundaverunt aquæ super caput meum, » hoc est, continua fluit mihi successio persecutionum. Nec tamen, supple, defoci. Cant. VIII, 7 : Aquæ multæ non potuerunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam. Psal. LXVII, 3 : Veni in altitudinem maris, et tempestas demersit me.

« Dixi : Perii, » hoc est, in me spem non posui. Unde, in ante habitis, y. 18 : Periit finis meus, et spes mea a Domino. Job, VII, 13 : Elegit suspendium anima mea, et mortem ossa mea. Job, xxx, 23 : Scio quia morti trades me, ubi constituta est domus omni viventi.

Et quia spem in me non habeo, ideo

« Invocavi nomen tuum. » Et tangit hic invocationem divini auxilii, scilicet ut tribulatum adjuvet, et causam judicet, ut inimicum deprimat, quæ per ordinem dicuntur in littera. Et hoc est :

« Invocavi nomen tuum, Domine. » Tu enim solus juvare poteris. II Paral. XXXII, 12 : Manasses postquam coangustatus est, oravit Dominum Deum suum, et egit penitentiam valde coram Deo patrum suorum. Jone, II, 8 : Cum angustiaretur in me anima mea, Domini recordatus sum, ut veniat ad te oratio mea. « De lacu novissimo, » hoc est, de profundo tribulationis, vel etiam angustiis inferni. Psal. cxxix, 1 : De profundis clamavi ad te, Domine. Item, Psal. xxxix, 3 : Eduxisti, animam meam scilicet, de lacu miserix, et de luto facis. Sapient. x, 13 : Descendit cum illo in foveam, et in vinculis non dereliquit illum.

56. COPII (P)

« Vocem meam audisti. » In persona dicit Christi, et Sanctorum tribulatorum. Joan. xi, 42 : Ego sciebam quia semper me audis. Ad Hebr. v, 7 : In omnibus exauditus est pro sua reverentia.

« Ne avertas aurem tuam a singultu meo. » Singultus intimum significat ploratum, quando scilicet anima ex intimis succensa singultire cogitur. Eccli. xxxv, 17 : Non despiciet preces pupulli : nec viduam, si effundat loquelam gemitus. « Et clamoribus, » qui intensionem significant devotionis. Psal. XVII, 7 : Clamor meus in conspectu ejus, introivit in aures ejus.

<--- Page Split --->

Certificatus autem de exauditione, subdit :

I ad Corinth. vi, 20 : Empti estis pretio magno.

Allegat autem et proponit in judicio contra eos :

37. copH (p)

eius invojuus adest.

« Appropinquasti in die quando invocavi te, » Appropinquasti autem per misericordiam. Deuter. iv, 7 : Deus noster adest cunctis obsecrationibus nostris. Act. xvii, 27 et 28 : Non longe est ab unoquoque nostrum. In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus. Psal. XXXII, 19 : Juxta est Dominus iis qui tribulato sunt corde.

« Dixisti, » per effectum subventionis : « Ne timeas. » Jerem. 1, 17 : Ne formides a facie eorum : nec enim timere te faciam vultum eorum. Isa. 11, 12 : Quis tu, ut timeres ab homine mortali?

39. RES (7)

« Vidisti, Domine, iniquitatem illorum adversum me, ut tu sis testis et judex. Jerem. xvn, 23 : Tu, Domine, scis omne consilium eorum adversum me in mortem. Psal. cvni, 4 : Pro eo ut me diligerent, detrahebant mihi. Jerem. xvn, 20 : Numquid redditur pro bono malum, quia foderunt foveam animae mea? Psal. cvni, 5 : Posuerunt adversum me mala pro bonis, et odium pro dilectione mea.

« Judica judicium meum. » Psal. xlil, 1 : Judica me, Deus, et discerne causam meam. Job, xxm, 4 : Ponam coram eo judicium, et os meum replebo increpationibus.

38. RES (7)

« Judicasti, Domine, causam animae mea. » Tangit judicium causae : et est caussa animae, causa pro anima : et hoc Deo attribuitur : et hoc est quod dicit : Jerem. xi, 20 : Tu autem, Domine Sabaoth, qui judicas juste, et probas renes et corda, videam ultionem tuam ex eis : tibi enim revelavi causam meam. Joan. xii, 31 : Nunc judicium est mundi : nunc princeps hujus mundi ejicietur foras. « Redemptor vitae mea, » sive reemptor, sive redemptor : reemit enim nos sanguine, redemit autem potestate. Isa. xlix, 23 : Captivitas a forti tolletur. Psal. cii, 4 : Qui redimit de interitu vitam tuam. I Petr. 1, 18 et 19 : Non corruptibilibus auro vel argento redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis : sed pretioso sanguine quasi agni immaculati Christi.

60. RES (7)

« Vidisti omnem furorem. » In furore enim me persecuti sunt, et non in ratione. Prov. xxvii, 4 : Ira non habet misericordiam, nec erumpens furor. « Universas cogitationes eorum adversum me, » hoc est, studia qualiter mihi malefacerent. Proverb. 1, 11 : Abscondamus tendiculas contra insontem frustra. Joan. xi, 47 : Collegerunt Pontifices et Pharisæi concilium adversus Jesum.

61. SIN (7)

« Audisti opprobrium eorum, » quod

<--- Page Split --->

scilicet in me dixerunt. Psal. lxviii, 10 : Opprobria exprobrantium tibi ceciderunt super me. « Omnes cogitationes eorum adversum me, » supple, audisti. Matth. ix, 4 : Ut quid cogitatis mala in cordibus vestris? Isa. i, 16 : Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis.

62. SIN ( )

« Labia insurgentium mihi. » Psal. xxi, 8 : Locuti sunt labiis, et moverunt caput. Isa. lix, 13 et 14 : Concepimus et locuti sumus de corde verba mendacii. Et conversum est retrorsum judicium, et justitia longe stetit. « Et meditationes eorum adversum me tota die. » Isa. lix, 7 : Cogitationes eorum cogitationes inutiles, vastitas et contritio in vis eorum.

63. SIN ( )

« Sessionem eorum, » ubi scilicet ut judices sederunt. Psal. lxviii, 13 : Adversum me loquebantur qui sedebant in porta. Hi sedent in cathedra pestilentia 1. « Et resurrectionem eorum vide, » quando scilicet surrexerunt impetu furoris, ut me ad judicium pertraherent. Psal. xxvi, 12 : Insurrexerunt in me testes iniqui.

« Ego sum psalmus eorum, » hoc est, canticum derisionis. Job, xvii, 6 : Posuit me quasi in proverbium vulgi, et exemplum sum coram eis.

« Redde eis vicem Domine. » Joel, iii, 4 : Cito velociter reddam vicissitudinem vobis super caput vestrum. « Juxta opera manuum suarum. » Isa. iii, 11 : Retributio manuum ejus fiet ei. Isa. xxvii, 8 : In mensura contra mensuram, cum abjecta fuerit, judicabit eam.

65. THAU ( )

« Dabis eis scutum cordis. » Scuta Scuta torrim victoribus capite retro alligabantur, et capite alligam solim sic in equis niveis circumducebantur, ut omnibus demonstraretur quanta virtute sustinuissent. Et per contrarium hic dicit, ut istis scutum ad cor ligetur, ut in vituperium eorum cunctis demonstretur, quanta pertinacia contra Dominum pugnaverunt. Job, xli, 6 : Corpus illius quasi scuta fusilia. Sancti tamen istud in bono exponunt vocantes laborem Domini passionem Christi quae datur pro scuto cordis in defensionem. Ad Ephes. vi, 16 : In omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea exstinguere. Psal. v, 13 : Scuto bonae voluntatis tuæ coronasti nos.

66. THAU. ( )

« Persequeris in furore tuo. » Psal. lxxxii, 16 : Persequeris illos in tempestate tua, et in ira tua turbabis eos. « Et conteres eos sub caelis, Domine. »

<--- Page Split --->

Eecli. xxxvi, 12 : Contere caput princialius praeter nos. Exod. xvii, 14 : Delepum inimicorum, dicentium : Non est bo memoriam Amalec sub cœlo.