DISTINCTIO XL.

De distinctione duorum praeceptorum in quibus prohibetur duplex concupiscentia.

A. De sexto et septimo praecepto secundae tabulae.

Sextum praeceptum est : Non desiderabis uxorem proximi tui. Septimum est : Non concupiscres domum proximi tui, non servum, non ancillam, etc.1.

Sed videtur praeceptum de non concupiscendis rebus proximi, unum esse cum eo quo dicitur : Non furaberis : et praeceptum de non concupiscenda uxore, unum esse cum eo quo dicitur : Non macchaberis. Poterat etiam praeceptum non furandi in illa generalitate intelligi, ubi de non concupiscenda re proximi praecipitur : et in eo quod dictum est : Non macchaberis, poterat illud intelligi, Non concupisces uxorem proximi tui. Sed in illis duobus praeceptis non macchandi et non furandi, ipsa opera notata sunt et prohibita : in his vero extremis, ipsa concupiscentia : multum ergo differunt illa ab istis 2. Unde illi praecepto non macchandi, fit superadditio in Evangelio : ubi omnis concupiscentia macchandi prohibetur 3.

Sed cum hic prohibeatur concupiscentia alienæ uxoris, et alienæ rei : quare dicitur Lex comprimere manum et non animum, Evangelium vero et manum et animum ? Illud de lege dicitur secundum cerimonialia, non secundum moralia. Vel quia in lege non est generalis prohibitio omnis mortiferæ concupiscentiæ, ut in Evangelio.

<--- Page Split --->

  1. Item, In secundo libro Sententiarum habitum est, quod voluntas et opus sunt unum peccatum, qua aliter quihbet peccans in opere, peccaret duobus peccatis : unius autem peccati una est prohibitio : ergo voluntas et actus pertinent ad unum peccatum : non ergo divisa mandata debent esse de voluntate.

  2. Item, Nihil est vituperabile nisi in quantum procedit a voluntate deliberativa, nec etiam laudabile : constat autem, quod opus non prohibetur in decalogo, nisi quia est vituperabile in moribus : ergo prohibetur in quantum exit a deliberativa voluntate : ergo in opere intelligitur voluntas prohibita : ergo superfluit postea addere novam prohibitionem.

SOLUTIO. Dicendum, quod aliud est in concupiscentia carnis, et aliud in concupiscentia rerum, et aliud in aliis peccatis, ut dictum est supra in quaestione de numero præceptorum : quia istæ duæ concupiscentiæ habent dilectiones suas etiam ante opus non conjunctas operi, ut dicit Augustinus. Et ideo quia in opere habent nocumentum proximi, propter illam turpitudinem in qua quiescit cogitatio, speciali præcepto prohibetur opus : et propter turpitudinem concupiscentiæ ante opus, aliud mandatum est quod prohibet cogitatum cordis. Sic autem non est in aliis : et hujus causa supra dicta est.

Ad aliud dicendum, quod duplex est voluntas, scilicet operis, et delectationis ante opus, vel sine opere. Et prima prohitebur in præcepto in quo prohibetur opus. Secunda autem causa indiget proprio præcepto, in quo prohibeatur.

Ad aliud dicendum, quod licet opus causam principalem vituperii vel laudis habeat a voluntate, non tamen accipit a voluntate totam causam nocumenti : et quoad nocumentum potest esse unum præceptum, et quoad turpitudinem quietis in affectu illecebræ potest esse aliud.

DIVISIO TEXTUS.

« Sextum præceptum est, Non desiderabis uxorem proximi tui, etc. »

Hic incipit agere ultimo de præceptis duobus pertinentibus ad cor.

Et habet distinctio ista duas partes : in quarum prima determinat breviter de duobus præceptis prædictis. In secunda, tangitur de differentia veteris legis et novæ quoad decalogum qui est in utraque, ibi, B, « Si vero quæritur, quam dicat Apostolus, etc. »

In prima parte facit tria. Primo explicat duo mandata. Secundo, objicit contrarium mandatorum et solvit, ibi, A, § 2 : « Sed videtur præceptum de non concupiscendis, etc. » In tertia, movet quaestionem, qualiter dicatur vetus lex non comprimere animum, cum hæc duo præcepta animum comprimant ? et solvit, ibi, A, § 3 : « Sed cum hic prohibeatur concupiscentia, etc. »

ARTICULUS I.

An ista duo mandata separata sint, scilicet, Non desiderabis uxorem, etc., an non ?

Incidit autem hic dubium ante Litteram, Utrum ista duo mandata separata sint ab aliis, aut non ?

Secundo, Utrum differant inter se, et quam habeant differentiam ?

Ad PRIMUM objicitur sic :

  1. Cogitatio ordinatur ad opus, vel verbum : ergo per se non habet ordinem : ergo prohibitio cogitationum per se non debet cadere in præcepto.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

An ista prædicta duo mandata sint inter se distincta ?

Secundo quæritur, Utrum sint distincta ista mandata ?

Videtur autem, quod non : quia

  1. Sive sit uxor, sive concubina, cum dicitur : Non mæchaberis, prohibetur illicitus concubitus cum muliere omni : ergo similiter cum dicitur : Non concupisces uxorem proximi tui, intelligitur etiam prohiberi concupiscentia ancillæ quæ ad idem appetitur. Cum igitur in secundo dicitur : Non concupisces ancillam, non videtur secundum differre a primo.

  2. Item, Ea quæ appetuntur præter turpitudinem coitus, multiplicia sunt, et reducuntur ad tria, scilicet concupiscentiam carnis, et concupiscentiam oculorum, et superbiam vitæ 1 : crgo videtur, quod penes hæc tria deberent esse hic tria mandata de non concupiscendo.

tia autem non est nisi duplex, scilicet conservationis et sufficientiæ individui, et conservationis et sufficientiæ speciei. Et prima causat avaritiam large acceptam, scilicet in rebus et honoribus : secunda autem luxuriam : et ideo avaritia oculorum et fastus vitæ reducuntur in possessiones, et sic prohibentur in uno mandato : sed non concupiscentia carnis, quia non surgit ex eadem indigentia.

Ad alicd dicendum, quod nullum scibile in quantum scibile, malum est : et hoc patet ex hoc, quod omnem scientiam habet Deus, et sancti Angeli multorum malorum habent scientiam : et ideo nullum debet esse præceptum morale de hoc, quia præcepta moralia prohibentia non sunt nisi de per se malis. Leges autem prohibent quasdam scientias propter opus adjunctum et pronitatem affectus.

ARTICULUS III.

An lex decalogi justificabat, ex quo prohibuit manum et animum ?

  1. Item, Cum sint quædam scibilia illicita sicut appetibilia, sicut scibilia incantationum et quarumdam divinationum, videtur quod deberet esse præceptum de non concupiscendis scibilibus quibusdam, sicut sunt præcepta de non concupiscendis quibusdam.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 3 : « Sed cum hic prohibeatur concupiscentia alienæ uxoris, etc. »

Gratia enim hujus quæritur, Au lex decalogi justilicabat, ex quo prohibuit manum et animum ?

Videtur autem quod sic :

Solutio. Dicendum ad primum, quod ancilla concupisci dicitur dupliciter, scilicet ad concubitum, et sic prohibetur in præcepto de non concupiscendo uxorem : et ut possessio, et sic habetur in præcepto de non concupiscenda re quæ est possessio, ut servus, bos et asinus, etc.

Ad aliud dicendum, quod appetibilia appetuntur propter indigentiam. Indigen-

  1. Justitia enim est abstinentia mali in corde, ore, et manu : omnia autem hæc tangunt præcepta et ordinant : ergo videtur, quod justificabat.

  2. Item, Matth. xix, 17 : Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Et determinat ea, scilicet, Non occides, non mæchaberis, etc.: cum ergo ad vitam æternam nemo ingrediatur nisi per justitiam, videtur quod mandata justificabat.

<--- Page Split --->

  1. Item, Beda : « Justitia legis suo tempore custodita, non solum bona temporalia, sed et vitam conferebat æternam : » hæc autem non confertur nisi justificato : ergo lex decalogi justificabat.

  2. Item, Ad Roman. ut, 20 : Ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Ibi dicit Glossa Augustini : « De lege loquitur secundum cerimonialia, non secundum moralia quæ justificabant. » Ergo justificabat decalogus.

  3. Si dicatur, quod non justificabant nisi ex charitate facta : et ideo opus operatum non justificabat, sed opus operans : tunc videtur nulla fuisse differentia inter moralia et cerimonialia, quia in cerimonialibus etiam opus operans ex charitate, valebat ad salutem, et non opus operatum.

Sed contra. SED CONTRA :

  1. Ad Roman. in, 20 : Ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Et loquitur de opere decalogi : ergo non justificabat.

  2. Item, Ad Roman. viii, 15 : Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, etc., dicit Glossa : « Præcepta in veteri lege, timore servili servabantur : » timor autem servilis est cum peccato mortali, et non potest simul aliquis esse justus et in peccato mortali : ergo timor servilis non justificat : ergo nec mandatum quod timore servili movente implebatur.

  3. Item, Exod. xx, 17, super illud : Non concupiscres domum proximi tui, dicit Glossa : « Lex prohibet manum, non animum : » cum igitur justitia principaliter sit in corde, non in manu, lex decalogi non justificabat, ut videtur.

  4. Item, Super illud Psalmi xvii, 8 : Lex Domini immaculata, etc., dicit Glossa : « Lex vetus non fecit animas immaculatas : » decalogus autem erat in veteri lege : ergo non faciebat animas immaculatas : ergo nec justas.

  5. Item, II ad Corinth. ii, 6 : Littera occidit, spiritus autem vivificat. Et dicit Magister in Littera, quod littera occidens,

est decalogus : constat autem, quod id quod vivificat, non occidit : ergo decalogus non justificat.

SOLUTIO. Dicendum, quod justificans solum dicitur quadrupliciter, scilicet effective, et sic solus Deus justificat. Formaliter, et hoc duobus modis, scilicet ut forma propria faciens actum justum, sicut albedo album, et sic sola justitia justificat : et ut removens dispositionem contrariam, et sic gratia sacramentalis justificat, quae principaliter ordinata est contra peccatum, ut probatur in principio quarti Sententiarum. Tertio modo dicitur justificans, faciens dignum vita æterna et merito operis, et sic sola charitas justificat. Quarto modo dicitur justificans, consuetudinem justitiae inducens, et sic opus justificat, et per consequens præceptum quod ligat ad observantiam operis : et hoc modo decalogus semper justificat : sed tamen dupliciter, scilicet retrahendo a malo, et sic justificabat in prohibitionibus : vel in ordine ad bonum, et sic justificabat in affirmativis.

Sed tamen notandum, quod cum quæritur, utrum decalogus justificabat, quæritur de justificatione tertio modo : quia habitus justitiæ politicæ, et etiam opus potest esse cum mortali peccato : et ideo non quæritur de justificatione secundo modo, sed tertio modo.

Dicendum igitur, quod secundum intellectum illum quaestionis non justificabat : quia ex legislatione Vectris Testamenti non conferebat gratiam, eo quod sacramenta illa essent figurae gratiae, et non veritas : sed in Novo in quantum hujusmodi justificat, id est, quod implesn decalogum, habeat habitum sacramentorum novorum : quia ex legislatione Novi Testamenti confertur gratia, qua impletur et informatur opus decalogi : et ideo justificat.

Est tamen notandum verbum Augustini, scilicet quod justi in Veteri Testamento pertinebant ad Novum : quia justitiam in fide Novi acceperunt : et mali

<--- Page Split --->

in Novo, timore servili servientes, pertinent ad Vetus quoad non habere gratiam.

DICENDUM ergo ad primum, quod opus cordis, oris, et manus non justificat nisi serviliter consuetudinalem justitiam inducendo : et hanc non remunerat Deus, sed illam quae ex charitate procedit.

intelligit decalogum pertinere ad statum justitiae perfectae, quia moralis est : sed non cerimonialia quae ad justitiam figuralem pertinebant : et ideo decalogus fuit in omni lege, et naturali, et Moysi, et gratiae : quia opus suum materiale est in merito semper, quod non est opus cerimonialium.

Ad aliud dicendum, quod Dominus dicit illi obstacula vitae, ut removeat, non ut hoc solum sufficiat. Vel dicatur melus : quia ibi Dominus intelligit includi praeceptum de charitate, ad quam omnia mandata referuntur, ut patuit ex superius habitis.

Ad ultimum dicendum, quod licet in hoc non sit differentia inter cerimonialia et moralia, quia neutra valebant ad meritum sine charitate, tamen est differentia, quia decalogus est de per se bonis semper moventibus in merito, sed non cerimonialia : sicut etiam aliae virtutes praeter charitatem non valent ad meritum, et tamen per se bone sunt, et manent in merito, et specificant ipsum in hoc actu et in illo quem singulae virtutes eliciunt.

Ad aliud dicendum, quod justitia illa servata, non conferebat vitam nisi in pertinentibus ad Novum Testamentum, et ex gratia Novi Testamenti : et ita intelligit Beda.

M4. Ad aliud dicendum, quod Augustinus

B. Quid sit littera occidens ?

Si vero quaeritur, Quam dicat Apostolus litteram occidentem 1 ? Ea certe est decalogus : qui non dicitur littera occidens, eo quod mala sit lex, sed quia prohibens peccatum auget concupiscentiam, et addit praevaricationem nisi liberet gratia : quae gratia non sic abundat in lege ut in Evangelio. Vel secundum eorum carnalem intelligentiam. Lex ergo bona est, et tamen occidit sine gratia, cum sit virtus peccati quae jubet quod sine gratia impleri non potest. Gratia autem deerat, et ideo littera occidens erat. Distat autem Evangelii littera a legis littera, quia diversa sunt promissa : ibi terrena, hic coelestia promittuntur. Diversa etiam sacramenta : quia illa tantum significabant, haec conferunt gratiam. Praecepta etiam diversa, quantum ad cerimonialia : nam quantum ad moralia sunt eadem, sed plenius in Evangelio continentur.

<--- Page Split --->

Audistis decem chordas psalterii utrique sexui impositas : quæ charitate tangendæ sunt, ut vitiorum feræ occidantur.

ARTICULUS IV.

vet in id quod appetit, quanto illud creditur altius : sed præceptum per hoc quod prohibet rem appetibilem a concupiscentia, exaltat, et sic magis concupiscentia provocatur in illud. Unde,

An littera quam dicit Apostolus occidere, sit decalogus ?

Nitimir in vetitum semper, cupimusque negata.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, « Si vero quæritur, Quam dicat Apostolus litteram occidentem ? etc. »

Videtur enim, quod spiritus non vivificat : quia

  1. Spiritus est spiritualis intelligentia: et hanc multi habent, qui non vivificantur : ergo spiritus non vivificat.

  2. Item, Moralia non habent alium intellectum, quam illum quem sonat littera : ergo nihil est dicere, Littera occidit, spiritus autem vivificat : quia non est ibi aliud spiritus, quam littera.

Tertius modus tangitur ab Apo tolo in Littera, scilicet quia id quod sine præcepto non est nisi malum contra legem naturae, præceptum adhibitum facit esse etiam contra legem scriptam, et sic addit deformitatem quamdam, quæ est prævaricatio legis scriptæ, et sic iterum aggravat peccatum, et auget mortem.

His ergo tribus modis decalogus est littera occidens.

DICATUR ergo ad primum, quod spiritus est gratia spiritus, in qua datur Spiritus sanctus : et hæc datur in legislatione nova, non veteri.

  1. Item, Nihil removens dispositiones et causas mortis, occidit : sed decalogus removet dispositiones et causas mortis : ergo non occidit. PRIMA per se patet. SECUNDA probatur ex hoc, quod decalogus removet peccata, quæ sunt causa mortis.

Ad ALUD dicendum, quod moralia non habent spiritum alterius intellectus, sed ipsum moventem ad implendum, qui est amor, non timor, ut dictum est.

Ad ALUD dicendum, quod decalogus per se ordinat ad vitam : et hoc intendit Apostolus, ad Roman. vii, 12, cum dicit : Itaque lex quidem saucta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum : sed per occasionem tripliciter ordinat ad malum. Et hoc notat Apostolus cum subjungit, ibidem, y. 8 : Occasione accepta, peccatum per mandatum, scilicet bonum, operatum est in me omnem concupiscentiam, et proinde mortem. Occasio autem minus est, quam causa per se, et causa per accidens : quia nullam habet influentiam super illud cujus est occasio, sed inducitur ex comparatione sui ad aliud prohibens ipsum a causalitate : sicut ex comparatione solis ad corpus opacum causatur umbra, quam nullo

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum, quod littera occidens, decalogus est, littera legis auditus sine gratia impletionis : et est littera occidens, non per se, sed per occasionem : sicut quando febricitanti aqua ostenditur, magis excitatur in eo sitis quam prius : et ita etiam æstuanti homini in concupiscentia, decalogus eo ipso quod prohibet, ostendit peccatum : et cum non dat gratiam, est occasio provocationis concupiscentiæ : et hic est unus modus occidendi.

Alius autem modus est : quia omnis appetitus de natura sui tanto magis fer-

<--- Page Split --->

modo causat sol. Ita comparatus decalogus ad ani mum depravatum concupiscentia, causatur appetitus illiciti : et aggravatio peccati non causatur a decalogo aliquo modo, sed occasionatur.

Hic autem qui vult potest inducere longam quaestionem de legibus et jure naturali, quam disputavimus in tractatu de justitia.

Item, Nota quod illam partem lectionis quae incipit ibi, B, circa medium : « Distat autem Evangelii littera, etc., » disputatam invenies in principio quarti Sententiarum, in hoc eodem opere.

Et ideo non video hic plura quaerenda. Sed de inventis non grates nobis, sed Deo offerantur, cui est honor et virtus et sapientia in saecula saeculorum. Amen.

<--- Page Split --->