ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Apollophani Philosopho.

Dionysius Apollophani Philosopho 2.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO-

Nunc nunc mihi sermo ad te diriqitur praecordialis amor, multos sollicitudinum mearum angores de te replicans, teque miti mente super vecordi nece tibi frivolitatis diutinam pertinaciam arguens, et de te fanatica illusionum phantasmata insultans, superna-

Jamjam ad te, cordis mei amor, sermo. nem dirigo, et multas meas curas sollicitudinesque tua causa olim susceptas, tibi in memoriam redigo. Nempetenes, quam miti et benevolo animo tuam illam in errore, tametsi levibus ex causis, pertinaciam redarguerim, utque

1 Epistola undecima a multis habetur ut spuria. Hæc dicit Le Nourry (Apparatus ad Bibl. max. Parisis, 1703 in fol. p. 169) : « Illud tandem sine observatione aliqua prætermitti non debet, quod neque in his omnibus codicibus, sive Græcis, sive Latinis, neque in omnibus fere editionibus, nisi in Bibliotheca nostra Lugdunensi, epistola undecima, Dionysii nostri nomine inscripta, decem aliis superioribus subnectitur. In ea auctor Apollophani philosopho, ad quem data est, de illius ad

Christianam fidem conversione, plurimum gratulator, et de solis defectione, qua Christo moriente, contigerat, sermonem rursus instituit.

« Hæc autem epistola non solum certissima evidentis præfert falsitatis indicia, sed nec ab eodem auctore ac decem superiores, aliique Dionysiani libri, profecta esse videtur. Enimvero illa nec in manuscriptis, uti diximus, nec in melioris notæ editionibus vulgata est. Deinde ab aliarum cum epistolarum, tum lucubra-

<--- Page Split --->

turalem modificationem benignitatis Dei magnificentissime et diligentissime adorando, tibi bene resipiscenti pars animæ meæ conjubilo, tuisque te despectionibus compellabo, ut illa tibi iterato commendem, quorum pridem contempseras notionem.

istas vanas, quibus illudebaris, opiniones insimulaverim. Nunc autem summam divinæ erga te benignitatis, moderationem, quanto possum maximo affectu venerans, tibi salubriter resipiscenti, pars animæ meæ, congratulor. Quin et iis, quæ olim aspernabare, nunc juvat te affari ; et quorum prius respuebas notitiam, ea modo rursus inculcare.

Frequentissime quidem et diligenter satis dilucidavi tibi (Moyse prodente) a Domino hominem de limo factum, et transgressiones ejus cataclysmio piatas : sequenter quoque eum in amicitia sumptum, multaque in Ægypto et egressionis suæ itinere pro eo et in eo fecisse magnalia, atque Theologos multividos fecisse, quorum prænoscentia Deus humanatus fieri est dignatus ex Virgine.

Sæpe enim tibi et quidem accurate exposui, (quod et Moyses litteris prodidit) hominem a Deo primitus e limo factum, et mundi peccata diluvio expiata ; et consecutis temporibus ipsum Moysen, amicitia cum Deo copulatum, multa in Ægypto et in Ægypti egressione, ipsius Dei causa et virtute patrasse prodigia ; neque ipsum modo, sed alios quoque deinceps divinos vates similia non raro edidisse, qui et Deum e virgine naturam humanam suscepturum multo ante prænoverant.

tionum Dionysii nostri stylo prorsus abhorret. Denique divo Maximo, Operum Dionysii diligentissimo indagatori, plane penitusque ignota fuit. Nullas etenim in eam, sicut in caetera Dionysii Opera, ille edidit observationes. Quid quod et ipse Maximus Dionysium cum solis eclipsim observaret, annum ætatis vicesimum quintum attigisse meris conjecturis probare conatur. At nulla ipsi opus erat conjectura, si hæc epistola, ubi id aperte declaratur, in ejus manus aliquando venisset. Vero igitur videtur omnino simile eam a male feriato quodam scriptore ex septima auctoris nostri ad Appollophanem epistola, in quo de memorata solis eclipsi disputat, post Maximi obitum fuisse compositam. Porro autem non alia quidem ratione ille Pseudo-Dionysius eam scripsisse videtur, nisi ut eumdem Apollophanem Christianæ religioni, ad quam auctor epistolæ septimæ eum adducere tentaverat, nomen suum aliquando dedisse omnibus quocumque tandem modo persuaderet. »

præsentatur ab Hilduino abbate in Vita S. Dionysii, octingentis ante annis scripta. Et stylus vix Latinus, ac ne vix quidem arguit e Graeco esse versam.

« Exemplum autem Graecum venisse videtur in manus S. Maximi, sed postea amissum, cum ad epistolam Dionysii decimam, quae est ad Joannem, ita scribat : YTTOOQOeXo 8E TOV 8EToV ATOVTOV, 8Ee T E ETE TTO TTO TTOV KQTOV TOEOV, 8EVAX E ETOV, 8Ee OTAX E ETE EVAXVTTOVTOVTA. Supponamus autem, inquit, sanctum Dionysium, quando ista propter Domini crucem prodigia conspexit, fuisse viginti quinque annorum, quemadmodum me adhuc legisse arbitror. Sic ille. Cum autem id diserte in hac ad Apollophanem epistola expressum reperiatur, et alibi nusquam credibile est Maximum in eam epistolam aliquando incidisse, sed nunc eamdem intercidisse. Accedit, quod tam argumentum ipsius epistolæ, quam styli Graeci vestigia (quæ magis in rudi versione notari possunt et solent quam in politiore) spiritum et orationem spirent sancti Dionysii.

Contra vero hæc habet Petrus Lanselius : « Illa sancti Dionysii epistola ad Apollohanem jam Christianum rudiore stylo primitus e Graeco in Latinum conversa fuit, ut quidem re-

1 Opp. S. Dionysii, ed. Venet., 1755; tom. II, p. 99.

<--- Page Split --->

Unde mihi responsalia multoties remisisti, non solum te haec vera funditus ignorare, verum etiam quis idem Moyses fuerit, pernescire, Evangelium Jesu Christi Dei totius majestatis, quod meum vocabas, renuere, Paulum vero hominem mundi circuitorem et seminiverbium de materialibus ad immaterialia non velle suscipere : imo me refellendo, quoniam paterna religionis jura degener omittens, in sacrilegia nefaria me transfuderim : hortabaris autem ea quibus innitebar, dediscere, aut his deletis paterer mea mihi sufficere, et non nomina divina seu leges proprias derogare.

Quibus mihi non semel, sed saepius respondisti, non modo te nescire an haec vera essent, sed etiam quis ille Moyses fuerit, penitus ignorare, Evangelium autem Jesu Christi, qui est Deus totius majestatis, (quod meum vocabas) respuere, Paulum vero mundi circumambulonem et verbisatorem a terrenis ad celestia devocantem nolle recipere. Denique tu me quoque, quasi patriae religionis jura deneger abdicassem, inque nefaria sacrilegia praeepissem, reprehendens hortabare, ut ea, quibus innitebar, dediscerem : aut saltem, aliena missa faciens, satis haberem mea retinere, neu divinis numinibus et patriis institutis derogarem.

Ut autem lux superna paternae gloria splendorem in tua mentis tenebras radiare suo proposito destinavit, pene- tralibus cordis mei infudit, ut tibi me- moralie piissimum recordarer qualiter in Heliopoli pene coevo mihi, ego quinque et viginti fere annorum tem- pus evolvens, pariter morabamur, cum feria quadam sexta, ferme hora quasi sexta, luna se ei injiciente, sol est hor- ribiliter obscuratus : quia non Deus, sed creatura Dei lucis sua occubitu lucere, nequivit. Quaestusque sum apud te, quid tibi prudentissime videretur. Ex quo prudentia tua re- spondit, quod adeo tenaciter cordi mentis mea inhasit, ut nulla oblit- teratione abradi, nulla mortis imagine valeat aboleri.

Posteaquam vero superna lux paternae gloriae super mentis tuae tenebras splendoris sui radios sua voluntae demisit, simul intimo cordi meo infudit, ut plenum pietatis negotium tibi memorarem; nempe quo modo nobis Heliopoli degentibus (eram tum annos circiter viginti quinque natus, et tu mihi ferme coevus) die quadam sexta, et hora item fere sexta, sol horribiliter, subeunte luna, obscuratus fuerit (non quod Deus, sed quod Dei opus in vera ipsius lucis occubitu lucere non quiverit), tumque ex te percutnatus sim, quid tibi, vir prudentissime, super hoc videretur; tu autem ejusmodi responsum dederis, quod menti penitus infixum, nulla prorsus oblivione, nulla vel mortis imagine dilabi possit.

Ofusi namque orbe uniformiter caligine tabescente, ut purgatum rediit solis diametrum, regulam Philippi Aridei assumpsimus : cumque reperimus, quod et erat notissimum, eatenus fatigatioue ecliptica solem pati molestias non debere : et ab Oriente lunam solarem fulgorem velis Æthiopicis obducentem, solem in occidua ora captare profugia. Tunc autem lucigenos

Cum enim totus orbis tetra tenebrarum caligine uniformiter obductus fuisset, ac jam repurgari solis globus et renitescere accepisset, tum assumpta Philippi Aridæi regula, et contemplatis cæli orbibus, deprehendimus, quod erat quoque alias notissimum, non potuisse id temporis defectionem solis evenire : deinde observavimus lunam ab oriente solem subivisse, ejusque ra-

<--- Page Split --->

thesaurus caligines, quas genuerant ' , usque in Iliacos, ut putavimus, proferentes, recondere occidentes, praesertim cum lunae deesset, et nec conventus tempus propinquaret.Aio ad te peritia nostrae sacrarium adhuc nescius tanta rei mysterium :« Quid, inquam, « speculum doctrinae Apollophanes, « his secretis adscribis ? » Ad qua tu mihi inquiens omnino divini et non humani sensus sermone :« Ista, o bene « Dionysi, divinarum retributiones « sunt rerum. »

dios obstruxisse, donec totum occulerent, quae tamen alias ab occidente solita esset occurrere ; quin illam quoque notavimus, cum ad extrema solis pervenisset, ejusque universum orbem obtexisset, tum retro orientem versus recurrisse, quamvis id esset tempus, quod nec lunae praesentiam, nec solis concursum postularet. Ego igitur, o multiplicis eruditionis sacrarium, tanti mysteri nescius cum essem, sic te alloquebar : Quid sibi vult hoc rei, o doctrinae speculum Apollophanes? Insolita ista portenta equatorumam tibi mysteriorum videntur indicia ? Tu autem , ore divino magis quam humanae vocis sermone, « Ha sunt, o bone Dionysi, inquiebas, divinarum rerum mutationes. »

Denique notatum feriæ diem et annum, anuntiationi quam Paulus nostris auribus suspensis intonuit, signis acclamantibus concordari expertus, dedi vetitari manus, et falsitatis sum nexibus absolutus. Quam ineffabiliter offero tibique infero, quæ est vita et via, ac verum lumen est, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 2, cui tu tandem vere prudens cessisti.

Denique, cum diem annumque adnotassem, et tempus illud cum eo, quod Paulus mihi quondam ab ore suo pendenti annuntiaverat, signis conclamantibus concordare sensissem, tum et veritati manus dedi, et me falsitatis nexibus expedii. Quam proinde veritatem, et mirifice prædico, et tibi ingero, quæ est vita et via et lux vera, quæ illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Cui et tu tandem, ut vere sapiens, cessisti.

Cessisti nempe vita cum abdicasti mortem, cuique bene facies inhaerendo, cum hinc nobis arctius junctus fueris. Os enim illud est, cujus me fulgore obtenebrans eras solitus, hinc inde fucis, multiformibus etiam ita penetralia infuliginare, et acuminatis speculis terebrare : quoniam, ut fatebare, illius notitia sapida nosti, ut inhiabas, mentali palato resultabat, et dedignans in ventre tua notitia sedem sumere abnuebat.

Nam cessisti vita, cum mortem abdicasti. Et optime sane deinceps feceris, si eidem veritati prorsus adhaeseri ; ita quidem nobis arctius conjungere. Illud enim, illud os nobiscum posthac erit, cujus splendore verborum, mentis meae perstringens aciem, solitus eras, accersitis hinc inde coloribus, et fucato eloquentiae nitore intimos pectoris nostri recessus pertentare, imo et nonnullis interdum maledicentiae aculeis nos acrius fodicare. Quare quemadmo-

<--- Page Split --->

dum antehac, ut tute fatebare, doctrinae Christianae, sacrarumque litterarum quavis sapida cognitio tibi non sapiebat, sed cum ad eam vel degustandam tantum accederes, a mentis tua palato resiliens, ac velut dedignans in pectore tuo sedem ponere resistebat.

Sic sic modo cognoscentia et provida corda suscipe, ne pro his quae non sunt verum remittas, et pertinaciorj ad falsa tentantibus esto, quam ad verum suggerentibus nostris votis exstiteras. Ita namque in Jesu esse et vita mea lætus jam, cum ipse in eo vives.

Ita modo postquam cor intelligens ac providum es nactus, tete ad superna erige, neque pro iis quae non sunt, ea quae vere sunt dimitte ; adeoque contra eos, qui te ad falsa provocaverint, tanto in posterum esto pertinacior, quanto tu nobis, cum ad veritatem vobis omnibus invitaremus, exstitisti pervicacior. Sic enim ego in Domino Jesu, (qui est esse mecum et vivere) lætus dehinc moriar, quandoquidem et tu in eo vivas.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Nunc nunc mihi sermo ad te dirigitur, etc.

A Quis mihi det te fratrem meum sugentem ubera matris mea, ut inveniam te foris, et deosculer te, et jam nemo me despiciat ? Cantic. vni, 1. Ex verbis is-

tis potest trahi materia et intentio hujus epistolae, qua Beatus Dionysius ad Apollophanem scribit jam conversum, congratulans sibi de consecuta salute, et confortans ad persistentdum in ea.

Per hoc quod dicitur, Quis mihi det, significatur magnum desiderium quod Dionysius de illius conversione habuit. Et hoc vero quod consequitur, te fratrem meum, significat quod causa desiderii esset : quia erat frater suus, ex eadem gente Graecorum, sicut distinguit quaedam Glossa super Amos, i, id est, quod frater dicitur multis modis. Per hoc vero quod sequitur, Sugentem ubera matris mea, ponitur altera causa desiderii et specialis amoris, scilicet eadem professio vel idem studium : quia uterque eorum simul nutriti erant lacte matris philosophiae. Per hoc vero quod sequitur, Ut inveniam te foris, significatur ipsa conversio ipsius desiderata, qua Beatus Dionysius invenit eum foris a turmis Genti-

<--- Page Split --->

lium in solitudine Christi. Per hoc vero quod sequitur, Et deosculer te, significatur magnus affectus Dionysii ad eum, quem in principio istius epistolæ exprimit. Per hoc vero quod sequitur, Et jam me nemo despiciat, notatur consolatio quam habuit et gaudium de conversione ejus, ita ut jam non curet etiam mori, ex quo illum in Christo vivere videbat, ut in fine epistolæ dicitur.

Dividitur autem ista epistola in partes tres. In prima ostendit affectum suum ad eum, simul et affectuose arguens de praeterita erroris pertinacia. In secunda ponit modum conversionis et illius, et suæ, ibi (§ 2), Ut autem lux superna, etc. In tertia hortalur eum ad fortius resistendum, ibi (§ 3), Sic sic modo cognoscentia, etc.

Circa primum duo facit. Primo exponit sibi affectum suum circa eum, et quod ex tali affectu scribat sibi quæ in hac epistola dicuntur. Secundo replicat illius duritiam, ibi, Frequentissime quidem, etc.

Dicit ergo primo (§ 1) : Apollophanes præcordialis amor, id est, jam mihi es materia intimi amoris. Locutio emphahtica, quia totus erat in amore illius. Nunc nunc, scilicet ad majorem expressionem verba geminantur, sicut in Isaia frequenter, sermo qui est mihi, ad te dirigitur, id est, istius epistolæ sermo, dico, replicans, id est, iterâro recitans tibi, multos angores, id est, anxietates mearum sollicitudinum, quas de tua conversione habebam, teque arguens miti mente, id est, amicabili affectu, super recordi nece tibi, id est, super morte animæ tuæ, quæ tibi ex tua vecordia imminebat, ex diutina pertinacia frivolitatis, id est, quia diu frivolis idolorum insultans cultibus pertinaciter inhæsisti : et sermo de te, id est, contra te fanatica illusionum phantasmata, id est, illusiones apparitionum, quæ in fanis idolorum erant vel templis : et conjubilo tibi, id est, congaudeo saluti tuæ ineffabili gaudio

quod intra me capio, qui es pars animæ meæ, per unionem amoris : unde resipiscenti, id est, respicienti ea quibus prius male inhæseras, aderando, gratias agens, supernaturalem modificationem benignitatis Dei magnificentissimæ, quantum ad attentiones super causata, id est, divinam providentiam, quæ omnia moderatur benigne, tuisque te despectionibus compellabo, id est, objiciam contra te verba, quæ in despectionem fidei contra me olim dixisti, ut non confundari,sed ut illa tibi iterato commendem, quorum pridem, id est, prius contempseras notionem. Quasi dicat : Ut iterum reducam tibi ad memoriam ea quæ tunc cognoscere noluisti, ut memoriae tibi firmius commendentur. Et sic patet, quod quasi in quodam prologo posuit totam intentionem istius epistolæ.

Deinde arguit cum de præterita pertinacia, et circa hoc duo facit. Primo ponit ea quæ Dionysius ei proponebat, in quo ostenditur ejus sollicitudo, quod fuit primo propositum. Secundo ponit qualiter ille pertinaciter respondebat, in quo arguitur ejus vecordia, quod fuit secundo propositum, ibi, Unde mihi, etc.

Dicit ergo primo, quod frequenter et diligenter, id est, sollicite exposuit sibi secundum quod Moyses tradidit, edoctus a Domino, quomodo homo factus est de limo terræ, et transgressiones ejus, id est, peccata humani generis, piatas, id est, punitas, cataclysmo, id est, diluvio, sequenter quoque post diluvium, cum scilicet humanum genus sumptum a Deo in amicitia in Abraham et ejus posteritate : et hæc omnia leguntur in Genesi. Et dilucidavi tibi fecisse multa magnalia in Ægypto, percutiendo eam decem plagis, et in itinere egressionis ejus de Ægypto, scilicet generis humani in amicitiam sumpti, fecisse dico, pro eo in aliis, sicut submersionem Pharaonis, et in eo, sicut in traductione maris Rubri et multis aliis quæ leguntur in Exodo : atque Deum fecisse in illo populo Theo-

<--- Page Split --->

logos, id est, Prophetas loquentes de Deo, multividos, id est, multis modis divina videntes, sicut dicitur Osce, xii, 10 : Ego visionem multiplicavi in eis : quorum praecognoscentia Deus dignatus est fieri humanatus ex Virgine, quando scilicet praesiverunt et praedixerunt.

Deinde ponit responsionem illius, in qua ostenditur ejus pertinacia : et dicit, quod ad omnia haec ille respondebat sibi suis litteris, quod non solum haec quae dicta sunt, nesciebat esse vera, sed etiam quis fuerit Moyses, qui haec dixit, dixit se nescire : et quia ipse renucbat Evangelium Christi, qui est Deus totius majestatis, id est, in quo est summa et perfecta majestas : et vocabat quasi irridendo,« Evangelium Dionysii,» et dicebat se non velle suscipere Paulum Apostolum, quem dicebat hominem circuiterem mundi, id est, quasi vagum, et seminiverbium, quasi proferentem multa verba, quibus subjicit aliquid certum, de materialibus ad immaterialia, id est, ut eo docente transeundum esset de visibilibus mundi ad invisibilia Dei : et etiam ipsum Dionysium arguebat refellendo ipsum de hoc quod transtulerit se ad cultum Christianorum, quem sacrilegum dicebat, relictis paternis legibus de cultu idolorum traditis, quasi a sua gente degenerans : et hortabatur eum, quod dedisecret ea, id est, dimitteret (quasi obliviscens eorum) scilicet fidem Christianam. cui innitebatur : aut si hoc non vellet, fide Christiana contentus, saltem abstineret derogare, id est, evacuare cultum idolorum et leges patrum suorum, alios avertendo ab eis per suam praedictionem.

versionem illius, ibi, Cui tu tandem ut vere prudens cessisti, etc.

Circa primum tria facit. Primo recitat substantiam facti, quae movit eos ad credendum. Secundo ponit quaestionem quam ipse fecit et solutionis qualitatem, ibi, Quasiusque sum, etc. Tertio ponit quid moverit eum ad quaerendum, in quo et modum facti specificat, et quaestionem, et responsionem, ibi, Offusi namque, etc.

Dicit ergo primo (§ 2) : Ita tamen fuisti pertinax : ut autem superna lux, quia divina, destinavit suo proposito, non tuis meritis, radiare, id est, irradiando immittere in tenebras,tuae mentis infidelitatis, splendorem paternae gloriae, id est, Filium Dei, id est, fidem ipsius qui est splendor gloriae, ut dicitur ad Iebr. 1, 3, infudit penetralibus cordis mei, id est inspiravit mihi, ut recordarer tibi piissimum memoriale, id est, pium factum, quod ad memoriam reducendum est, in epistola quam scripsit ad Polycarpum, per quam Apollophanes fuit conversus, scilicet qualiter pariter ego et tu morabamur in Heliopoli, id est, in quadam civitate Ægypti, ego evolvens tempus viginti et quinque annorum fere, et tu pene coevo mihi : quia erant quasi ejusdem aetatis : vel quia tantumdem temporis fuit usque ad conversionem suam : cum quadam feria sexta, hora fere sexta, quando Dominus crucifixus est, sol est obscuratus horribiliter, id est, mirabiliter, et contra naturam, et non per interpositionem nubium, sed luna se ei injiciente, id est, submittente : quia sol, qui non est Deus, sed factura Dei, nequivit lucere occubitu, id est, in morte, suae lucis, id est, Christi qui est causa suae lucis.

Deinde ponit quaestionem, dicens : Et tunc quaestus, id est, conquastus sum apud te prae admiratione : Quid tibi videretur, o prudentissime ? Ex quo, id est, propter meam quaestionem tua prudentia respondit quoddam, quod adeo tenaciter

<--- Page Split --->

inhæsit cordi mentis meæ, ut nulla oblitteratione, id est, delezione per inductionem aliarum specierum valeat abradi a memoria mea, nulla mortis imagine, id est, nulla ægritudine quæ foret similis morti, sicut est apoplexia, quæ oblivionem facit, valeat a me aboleri, id est, auferri : his enim duobus modis contingit oblivio.

G Deinde ponit causam quæstionis, quæ fuit, quod invenerunt eclipsim non fuisse naturalem, dicens : Ita quæstus sum, namque nos offusi, id est, stupefacti, orbe, id est, mundo, uniformiter, id est, per totum, tabescente caligine, id est, obscurato solis per defectum : ut, id est, postquam diametrum solis, id est, corpus solis secundum suum totum diametrum, rediit ad lucem, purgatum a tenebris, assumpsimus canones, id est, tabulas ad æquandum planetas, Philippi Aridei, qui fuit pater Alexandri, ut videremus si posset esse eclipsis : cumque reperimus per illas tabulas, quod et erat per se notissimum, solem non debere eatenus, id est, tunc temporis, pati molestias ecliptica fatigatine, id est, quod non esset tempus eclipsis : cumque invenimus lunum obducentem, id est, obscurantem velis Æthiopicis, id est, magnis tenebris, solarem fulgorem ab Oriente, solem captare profugia in occidua, scilicet regione, id est, sole vergente ad Occasum : cum enim luna suam plenitudinem pertulisset per novem horas, sole vergente ad Occasum, ipsa erat soli ad Orientem, et per arcum Orientis, qui erat inter ipsam et solem, venit et supposuit se soli, mota de Oriente in Occidentem, contra naturam. Tunc autem reperimus solem et lunam, caligines quas genuerant ex suppositione unius sub altero, ut putavimus, id est, sicut æstimare potuimus, usque in Iliacos

terminos, id est, regiones Trojanas : hos dico, invenimus thesauros lucigenos, id est, generationes lucis in aliis corporibus, scilicet radios solis, occidentes, id est, occumbentes, præsertim cum lunæ deesset ab angulo plenitudinis, et nec propinquaret tempus conventus, id est, conjunctionis. Cum, inquam, ita inveniremus, ego adhuc nescius, id est, nesciens mysterium tantæ rei, aio ad te, sacrarium, id est, sacrum repositorium vastæ, id est, amplæ peritiæ, Apollophanes speculum doctrinæ, id est, in quo resultat maxima doctrina. Quid adscribis his secretis, id est, quam causam dicis hujus eclipsis, quæ non est per causas naturales nobis totas. Ad quæ, scilicet a me quæsita, tu mihi respondisti, inquiens, ore totum quod dixisti, divino, id est, divina revelatione : vel « divini omnino, » sicut habet alia translatio, et non humani sensus sermone, in hoc, scilicet inquiens : Ista quæ præter naturam vides, sunt retributiones divinarum rerum, id est, eo quod divinis rebus aliquid attribuitur, id est, aliqua violentia eis infertur. Hæc autem omnia, quæ hic dicta sunt, plenius exposita sunt in epistola ad Polycarpum : et ideo hic pertransimus 1.

Deinde ponit modum suæ conversionis Dionysius, dicens : Denique ego expertus notatum feriæ diem et annum, quando eclipsim videramus, concordari annumtiationi quam Paulus noster Magister intonuit, id est, clare ingressit auribus Atheniensium suspensis ad audiendum eum, quia ad nihil aliud vacabant, nisi ut aliquid novi audirent, ut dicitur in Actibus 2, acclamantibus signis, id est, miraculis quæ Paulus operabatur attestantibus suam prædicationem, dedi manus veritati, id est, obedivi veritati fidei, et sum absolutus a nexibus falsitatis, scilicet idololatriæ. Quam scilicet verita-

<--- Page Split --->

tem ineffabiliter effero, id est, laudo supra id quod dici potest, tibique infero, id est, annuntio eam, quae veritas, est et vita et via, sicut dicitur Joannis, xiv, 6 : ac, id est, et etiam verum lumen quod illuminat omnem hominem, etc. Joan. 1, 9 : et hoc quidem verum est de Christo sicut illuminante efficienter, et de fidei veritate, sicut illuminante formaliter.

Deinde ponit conversionem illius : et primo ponit conversionem. Secundo laudat sapientiam ejus, ibi, Os enim illud est, etc.

Dicit ergo primo, quod illi veritati cautus etiam Apollophanes cessit : et hoc fuit dare locum vitæ, vel expellere mortem. Et dicit, quod bene faciet si huic veritati cui cessit, fortiter adhæserit : quia ex hoc strictius jungentur per unitatem fidei et charitatis, quam ante fuerint per conformitatem in studio philosophiæ.

Deinde commendat eum cor gratulando sibi, dicens : Illud os, scilicet tuum, est cujus fulgore, id est, subtili contradictione me obtenebrans, scilicet in dubitatione et in involutione ponens, solitus eras, dum infidelis esses, hinc inde, id est, ex diversis partibus sumptis, fucis multiformibus, id est, argumentis diversis, etiam ita, id est, prædicto modo, penetralia, id est, profunda nostri cordis, infuliginare, id est, offuscare, et terebrare acuminatis spiculis, id est, subtilibus rationibus, ita ut non viderem qualiter tibi rationabiliter responderem: quoniam, ut fatebare, id est, sicut dicebas, dum mihi contradiceres, illius veritatis, scili-

cet fidei notitia sapida nosti, id est, quæ cum quodam sapore dilectionis spiritualis noscitur, resultabat, quasi reverberata per tuam pertinaciam, a mentali palato, id est, a virtute qua doctrina dentibus animæ sumitur, sicut corporalis cibus palato, ut inhibitas, sicut desiderare nolebas, quia non placebat tibi eam accipere : et ideo ipsa dedignans te, abnuebat sumere sedem, id est, tirmam collocationem, in ventre notitiae tuer, id est, ut habitus in mente esset : quia acquisitionem assimilat palato, quod capitur cibus, et habitum quiescentem in anima, ventri, in quo jam collocatus est cibus.

Deinde (§ 3) confortat eum, dicens: Sic sic, ad majorem assertionem, modo gerens corda cognoscentia veritatem, et procida ad recte judicandum, suspice, id est, sollicite attende, ne remittas, id est, iterum contemnas reversus ad vomitum, id quod est verum, id est, Christum, cujus veritas semper est immobilis, pro his qui non sunt dii, id est, pro idolis, et esto pertinacior tentantibus te ad falsa, id est, illis qui volunt te reducere ad idololatriam, quam exstiteras nostris votis, id est, desideriis suggerentibus, id est, adhortantibus te, ad verum, id est, ad veritatem æternitatis. Ita namque in Jesu esse te volo et vivere, qui est mea vita, id est, causa vitæ meæ spiritualis, et jam lætus moriar, quasi adeptus quod desidero, cum ipse in eo vives : quia te successorem relinquo in Christo Jesu, qui est vita sanctorum permanens in sæcula sæculorum. Amen.