CAPUT I.

Quo tempore prophetaverit Aggæus : qui increpat Judæos quod neglecta domo Dei propria ædificia curarent : ob quam causam dicit illis immissam a Deo sterilitatem : eoque tempore dux Zorobabel et Jesus, sacerdos magnus, una cum populo excitati, incipiunt ædificare domum Dei.

quam ob causam ? dicit Dominus exercituum : quia domus mea deserta est, et vos festinatis unusquisque in domum suam.

<--- Page Split --->

insurgentis populi, Zorobabel et Jesum et populum animabant ad ædificandum.

IN CAPUT I AGGÆI

ENARRATIO.

« In anno secundo. » Hæc prophetia in tres visiones dividitur secundum Hieronymum, secundum tres exhortationes ad ædificandum templum. Prima est, quod si templum non ædificatur, sterililas quæ propter templum destructum accidit, ad fertilitatem non revertetur. Secunda est, quod gloria quæ in populo fuit ex templo, populo non restituetur, nisi templum reædificetur, et incipit infra, ibi, II, 1 : « In die vigesima. » Tertia est, quod si templum non reædificatur, quod omnia opera populi polluta reputabuntur, et incipit circa medium secundi capituli, ibi, 3. 11 : « In vigesima et quarta noni mensis. » Et est notandum quod ista tres visiones non differunt annis, sed mensibus et diebus : omnes enim in secundo anno Darii factæ sunt.

Ad intellectum autem litteræ notandum est quod dicit Hieronymus, quod cum Cyrus, rex Persarum, occiso Balthasar, occupasset regnum Babylonicum, cum Dario patruo suo, rege Medorum, primo anno regni sui remisit in Jerusalem circiter quinquaginta millia Judæorum, quibus præfecit Zorobabel, et Jesum, filium Josedec, et præcepit eis ut ædificarent templum. Illi autem exstructo altari, fundamenta templi jecerunt : sed interea mortuo Cyro, Artaxerxes, cognomine Cambyses, illi succedens, mandavit gentibus qui erant circa Jerusalem, ne templum reædificari permitterent. Remansit itaque opus imperfectum usque ad secundum annum Darii, filii Hystaspis, et hujus secundo Aggæus et Zacharias ad prophetandum suscitati sunt, qui non veriti edictum regis, nec contradictiones

Et hoc est quod dicitur :

« In anno secundo Darii, » filii Hystaspis. Dividitur autem hæc visio in titulum, et in tractatum qui incipit, ibi, 3. 2 : Hæc ait Dominus exercituum : Populus iste dicit.

In titulo continentur quatuor, scilicet tempus commune et proprium, modus inspirationis, et modus enuntiationis, et ad quos fit prophetia.

« In anno secundo Darii regis, » id est, a tempore ex quo ille accepit regni gubernacula super Persas et Medos. Simile est, Genes. XVIII, 10 : Revertens veniam ad te tempore isto, vita comite, in anno altero. Idem continetur, ad Roman. IX, 9. « In mense sexto, » anni scilicet secundi, numerando scilicet ab Aprili, qui apud nos September vocatur, et apud Judæos fere totus festivus fuit, sicut dicitur, Levit. XXV, 9.

Et subdit de proprio tempore : « In die una mensis, » hoc est, prima, quando scilicet Judæi cornibus arietinis clangebant, quod prophetiam significabat. Quod autem dicitur, Dies una, dies prima, ideo est, quia Judæi nomina ordinalia non habent, sed nominibus numeralibus pro ordinalibus utuntur.

Subdit autem de modo inspirationis :

« Factum est verbum Domini. » Verba humana non facta, sed dicta per aurem ad cor ingrediuntur : verbum autem Dei a Deo factum, non auditum, Spiritu Dei in corde formatur. I ad Corinth. II, 9 : Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quæ præparavit Deus iis qui diligunt illum. Ubi dicit Augustinus, quod « per sen- « sus non ascendunt in cor quæ præpa- « rat Deus, sed cor ascendit ad ipsa, et

<--- Page Split --->

« Deus format ea in corde. » Psal. LXIII, 7 et 8 : Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus.

Et subdit de enuntiatione :

« In manu Aggæi Prophetæ. » In manu dicit, quia non tantum verbo, sed etiam opere prophetavit. Osee, XII, 10 : Ego visionem multiplicavi, et in manu prophetarum assimilatus sum. Sic prophetavit Isaias xx, 2, ambulans nudus, et discalceatus. Sic Ezechiel, XII, 7, per parietem fossum de domo est portatus. « Aggæi, » dicit, quod festivus et lætus interpretatur, eo quod læta de templi reædificatione nuntiabat, quod Isa. LXI, 2 et 3, ostenditur, ubi dicitur : Ut consolarer omnes lugentes : ut ponerem, consolationem scilicet, lugentibus Sion : et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu mæroris. Prophetæ dicit, ut sciatur immobilis esse veritas eorum quæ anProphetica. nuntiat. Cassiodorus : « Propheta est « divina inspiratio, rerum eventus sub « immobili veritate denuntians. » Sapient. VII, 27 : Sapientia per nationes in animas sanctas se transfert, amicos Dei et prophetas constituit.

Et subjungit ad quos :

Zorobabel. « Ad Zorobabel, filium Salathiel. » Salathiel. Matth. 1, 12 : Jechonias genuit Salathiel. Salathiel autem genuit Zorobabel : hic enim natus fuit in regnum ex stirpe David, et Prælatus fuit in temporalibus. Interpretatur autem Zorobabel fluxus expositus, Salathiel autem petitio Dei, eo quod sicut Moyses (Exod. n, 3) fluctui expositus est in populi liberationem, et petitione Dei impetratus. Hunc etiam describit a dignitate : « Ducem Juda, » ut sciatur esse de domo David. Psal. LXVI, 68 : Sed elegit tribum Juda. Genes. XLIX, 10 : Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus.

Et subjungit de Prælato in spiritualibus : « Et ad Jesum, » qui salvator interpretatur, ut de tribu sacerdotali et merito et nomine descendisse credatur. Quem ulterius describit a dignitate :

« Sacerdotem, » et a virtutis magnitudine, cum subdit « magnum. » Ad Roman. VIII, 30 : Quos justificavit, illos et glorificavit. Eccli. XLV, 1 et 2 : Jesus Nive... fuit magnus secundum nomen suum, maximus in salutem electorum Dei. « Dicens. » Verbum enim Dei dicens est et docens, verbum hominis dictum est transiens.

Hæc secundum spiritualem intellectum sub eisdem auctoritatibus ad Dominum Jesum Christum referuntur. In anno secundo qui est annus gratia sequens annum terroris synagogæ quem sequtur annus gloriae. Habac. III, 2 : Domine, opus tuum, in medio amorum vivifica illud. Darius generationes interprotatur, et significat eos qui luxuria non nisi generationi intendebant : qui ut compescerentur Christus missus est, extunc enim castitas virginitatis prædicatu est. Matth. XIX, 12 : Sunt eunuchi, qui seipsos castraverunt propter regnum cælorum. Qui potest capere, capiat. Mensis sextus, sextam ætatem significat, in qua luna, Ecclesia scilicet, novam per Christum accepit illuminationem. Eccli. XLIII, 7 et 8 : A luna signum diei festi, luminare quod minuitur in consummatione. Mensis secundum nomen ejus est, crescens mirabiliter in consummatione. Dics una sive prima mensis, singularitatem significat illius luminis. Psal. LXXXIII, 11 : Melior est dies una in atriis tuis, super millia. Et per illum, factum est verbum Domini. Joan. I, 18 : Unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit.

Hic verbum in manu habet, hoc est, in potestate et opere. Act. VII, 29 : Cæpit Jesus facere, et docere. Matth. VII, 29 : Erat docens eos tamquam potestatem habens. Hic Aggæus, id est, festivus vel lætus dicitur. Psal. XVII, 6 : Exsultavit ut gigas ad currendam viam. Isa. XLII, 4 : Non erit tristis, neque turbulentus, donec ponat in terra judicium. Hic Propheta est non inspiratus, sed a quo fluit omnium Prophetarum spiritus. Joan. VI,

<--- Page Split --->

14 : Hic est vere Propheta, qui venturus est in mundum. Luc. xxiv, 19 : Qui fuit vir Propheta, potens in opere, et sermone. Hic significatur per Zorobabel et per Jesum, quia Rex fuit et Sacerdos. Ad Hebr. vii, 1 : Hic Melchisedech, rex Salem, sacerdos Dei summi. Zorobabel autem dicitur propter emissum ab eo fluxum doctrinae. Eccli. xxiv, 40 et 41 : 1. Ego sapientia effudi flumina : ego quasi trames aquæ immensæ de fluvio : ego quasi fluvii dioryx. Dioryx medicamentum generationis interpretatur. Hic filius Salathiel est : est enim illius filius de quo dicitur in Psal. x, 8 : Justus Dominus, et justitias dilexit : æquitalem vidit vultus ejus. Dux Juda, confitentium scilicet, et laudantium Deum. Psal. lxvii, 28 : Principes Juda duces eorum. Hic nomine et significatione Jesus dicitur. Matth. i, 21 : Vocabis nomen ejus Jesum : ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Habac. iii, 18 : Exsultabo in Deo Jesu meo. Hic filius Josedec : quia petitionibus patrum postulatus a Deo, quod significat Salathiel : et hæres paternae justitia, quod significat Josedec. Isaie, xlvi, 13 : Prope feci justitiam meam, non elongabitur, et salus mea non morabitur. Hic sacerdos magnus est : sacerdos sacra dos, et sacra dans. Psal. cix, 4 : Tu es Sacerdos in æternum. Magnus, quia in comparatione ejus omnes minimi sunt. Psal. cxl, 6 : Absorpti sunt juncti petræ, judices eorum, hoc est, omnes alii Sancti judices Ecclesiæ, absorpti et annihilati sunt, juncti, hoc est, comparati petræ, id est, Christo. Hic rex et sacerdos, nos faciens reges in opere justitiae, et sacerdotes in sanctitate. Apocal. i, 6 : Fecit nos regnum, et sacerdotes Deo.

sionem murmuris, et exhortationem ædificationis. Secunda incipit, ibi, « Factum est verbum Domini. » Tertia, ibi, « Hæc ait Dominus exercituum. »

« Hæc dicit Dominus. » Confirmatio sequentis sermonis est. Dominus enim dicit, quia potestatem habet in dictis. I Regum, ut, 18: Dominus est : quod bonum est in oculis suis faciat. « Exercí- tuum » dicit, quia ministros habet Angelos, et homines, et dæmones ad exsequendum. Unde dicitur Dominus Deus Sabaoth, hoc est, exercituum 1. Dicit enim Gregorius : « Sibi militat etiam, « quod per malitiam voluntatis obstat. « Angeli enim disponunt, dæmones insti- « gant, homines exsequuntur ut voluntas « Dei de malis expleatur.» « Populus iste dicit » murmurans scilicet : « Nondum venit tempus domus Domini ædificandæ. » Opus enim Domini negligebant, privata sua opera operi Domini præponentes. Hoc faciunt, qui suo connuodo vel quæstui, opere Domini neglecto, intendunt. I Petr. ii, 5 : Ipsi tamquam lapides vivi superædificamini, domus spiritualis. Eccle. ix, 10 : Quodcumque facere potest manus tua, instanter operare. Ad Galat. vi, 10 : Dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes.

Et ponit istius murmuris exclusionem : « Et factum est verbum Domini in manu Aggæi Prophetæ, dicens. » Hæc exposita sunt. Et dicit duo : exclusionem murmuris, et obedientiam audientis, ibi, « Et audivit Zorobabel. »

In prima tria sunt, scilicet murmuris exclusio per rationem, per incommodi expertam necessitatem, et ex his tertio redit ad exhortationem.

« Hæc ait Dominus. » Hic incipit series prophetiæ, et ponit hic tria : murmurationem populi desperantis, exclu-

« Numquid tempus vobis est? » Simile, Joan. vii, 6 : Tempus vestrum

<--- Page Split --->

semper est paratum. Mali enim omne tempus ad lucra sua deputant. « Ut habitetis in domibus laqueatis, » hoc est, caelaturis decoratis. Septuaginta, « concavis, » quia concavitatibus et incisuris diversae figurae expressae erant in eis. Jerem. xxii, 14: Vae qui dicit: Ædificabo mihi domum latam, et concaucla spatiosa: qui aperit sibi fenestras, et facit laquearia cedrina, pingitque sinopide! « Et domus ista deserta, » supple, est, et neglecta: propriis enim intendentes opus Domini neglexerunt. Isaïe, v, 12: Opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis.

« Et nunc, » supple, quia tales estis, « hæc dicit Dominus exercituum, » hoc expositum est in præcedentibus : « Ponite corda vestra super vias vestras, » ut scilicet fructum viarum vestrarum advertatis. Prov. 1, 31: Comedent igitur fructus via sua, suisque consiliis saturabuntur.

6 Et determinat in speciali, subdens : « Seminastis multum, » in temporalibus scilicet, in peccatis existentes, « et intulistis parum. » Ad Galat. vi, 7 et 8 : Nolite errare : Deus non irridentur. Quæ enim seminaverit homo, hæc et metet. Quoniam qui seminat in carne sua, de carne et melet corruptionem : qui autem seminat in spiritu, de spiritu metet vitam æternam. Deuter. xxvii, 38 : Sementem multam jæcies in terram, hoc est, in terreno commodo et lucro, et modicum congregabis : quia terrena lucra modicum prosunt. « Comedistis, » de hoc scilicet quod parum intulistis, « et non estis satiati. » Terrena enim cupiditas non satiat, sed potius famem ulteriorem provocat. Prov. xii, 25 : Venter impiorum insaturabilis. « Bibistis, » tem-

porales scilicet consolationes, « et non estis inebriati. » Augustinus : « Bria di- « citur scyphus ad necessitatem hominis « mensuratus. » Unde non inebriatus est qui ad necessitatem intus refectus non est. Isa. xxix, 8 : Sicut somniat sitiens, et bibit, et postquam fuerit exspergefactus, lassus adhuc sitit : sic facti sumus. Putat enim carnalis homo ut deliciae inebrient eum, et magis provocant ad sitim. « Operuistis vos, » id est, videbamini operti pannosis et conscissis, sicut quidam sæculari honestate vestiti videntur, « et non estis calefacti. » Sæcularis enim honestas sine charitate et virtutibus formatis non calefacit. Ezech. xvi, 37 : Ecce ego congregabo omnes amatores tuos,... et nudabo ignominiam tuam coram eis, et videbunt turpitudinem tuam. Exponam eam nudam in oculis omnium amatorum ejus. Hoc idem dicitur, Osce, ii, 10 '. « Et qui mercedes congregavit, » ex quaestu scilicet laboris, et mercimoniorum, « misit eas in saccum lum pertusum, » ut scilicet subtus exciderent : quia qui temporalia congregat, cum habere putat, nihil habet. Propter quod dicitur, Matth. vi, 20 : Thesaurizate vobis thesauros in cælo, ubi neque ærugo neque tinea demolitur, et ubi fures non effodimt nec furantur.

Ex hoc redit ad exhortationem ut omnia convertantur ad prosperitatem :

« Hæc dicit Dominus exercituum, » habens scilicet potestatem mandandi, et ministros ad exsequendum : « Ponite corda vestra super vias vestras. » Jerem. vi, 16 : State super vias, et videte, et interrogate de semitis antiquis, quæ sit via bona, et ambulate in ea.

Et supple, cum inveneritis fructum in viis Domini et non in viis vestris,

<--- Page Split --->

« ascendite in montem, » ubi scilicet, fundatum est templum Domini, qui mons virtutum est et contemplationis. Isaie, II, 3 : Venite, et ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob. Jerem. xxxi, 23 : Benedicta tibi Dominus, pulchritudo justitie, mons sanctus. « Portate ligna, » hoc est, comportate ligna ad aedificium Dei pertinentia. Judaei fabulantur, quod Nabuzardan incendente templum, parietes remanserint, et ideo non nisi comportatione lignorum ad tectum opus fuerit: quod falsum est, cum Jeremias plangat, Thren. iv, 1, quod dispersi sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum, sed spiritualiter dicere vult, quod de ligniculis, quae sunt nutrimenta ignis charitatis, aedificare sufficit servis Christi. IV Reg. vi, 2 : Tollant singuli de silva materias singulas, ut aefcemus nobis ibi locum ad habitandum. Et hoc est quod sequitur : « Et aedificate domum, » magis scilicet virtutum, quam materialium aedificiorum. Prov. ix, 1 : Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem, septem scilicet virtutum. De hac subditur : « Et acceptabilis mihi erit. » Quod enim in virtute aedificatur, acceptable est Domino. Exod. 1, 21 : Et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit eis domos. « Et glorificabor, dicit Dominus, » in tali scilicet domo. Isa. ix, 7 : Domum majestatis meae glorificabo.

Et redit ad probationem eorum quae dixit per experimentum, et dicit duo : experimentum scilicet damni, et secundo ostendit quod haec est causa cultus neglecti.

« Respexistis, » spe scilicet, « ad amplius, » in terrenis scilicet, « et ecce factum est minus, » supple, quam fuerat speratum. Psal. lxxv, 6 : Nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis. Boni enim proficiunt, et mali deficiunt proper inertiam et pigritiam. II Regum,

nu, 1 : David proficiscens, et semper seipso robustior : domus autem Saul decrescens quotidie. Prov. vi, 10 et 11, dicitur de pigris non aedificantibus domum Domini : Paululum dormies, paululum dormitabis, paululum conseres manus ut dormias : et veniet tibi quasi viator, egestas, et pauperies quasi vir armatus. « Et intulistis in domum, » supple, illud minus, « et exsufflavi illud. » Exsufflatio dicitur hic granorum, consumpta interius farina, in auram, quando folliculi vacui, et frumentum mortuum, farinam non habet. Osee, viii, 7 : Culmus stans non est in eo, germen non faciet farinam : quod et si fecerit, alieni comedent eam.

Et subdit de causa, quod non est in homine causa, sed in Deo :

« Quam ob causam? » Ac si dicat : Numquid homo vel natura possit hoc facere sine Dei ordinatione? Et respondet primo confirmans responsionem, dicens : « Dicit Dominus exercituum. » Et subdit responsionem : « Quia domus mea deserta est, » ad quam scilicet readificandam non respicitis corporaliter, et spiritualiter aedificando eam. Isa. lxiv, 10 et 11 : Civitas sancti tui facta est deserta, Sion deserta facta est, Jerusalem desolata est. Domus sanctificationis nostrae, et gloria nostrae, ubi laudaverunt te patres nostri, facta est in exustionem ignis, et omnia desiderabilia nostra versa sunt in ruinas. « Et vos festinastis, » supple, cum' aviditate et desiderio, « unusquisque in domum suam, » ita quod quilibet intendit propriis et nullus communibus et divinis, quod est contra ordinem charitatis. I ad Corinth. x, 33 : Non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis : ut salvi fiant. Isa. v, 12 : Opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis. Sic enim intelligitur, quod festinabant in domum suam aedificandam, implendam, et ditandam, neglecto aedificio Domini. Contra quod dicitur, ad Philip. iii, 7 et 8 : Quae mihi fuerunt lucra, haec arbi-

<--- Page Split --->

tratus sum detrimenta... Omnia detrimentum feci, et arbitros ut stercora, ut Christum lucrifaciam. I ad Corinthi, xui, 5 : Charitas non quaerit quae sua sunt. Augustinus : « Quia communia propriis, « non propria communibus anteponit. »

facientes, nisi vellicantes populum. « I:1 super triticum, » supple, vocavi siccitatem ne nasceretur : quod triticum significat refectionem verbi Dei et sacramenti et virtutis. Psal. civ, 16 : Vocavit famem super terram, et omne firmamentum panis contrivit « Et super vinum, » quod significat celeste gaudium. Isa. xv, 10 : Vinum in torculari non calcabit qui calcare consueverat. « Et super oleum, » quod significat veritatis lucem, pietatis fomentum, et misericordiae unctionem. Habac. m, 17 : Mentietur opus olivæ, et arva non afferent cibum. Et praemisit : Ficus enim non florebit, et non erit germen in vincis. Et subdit generaliter : « Et quæcumque profert humus, » ut scilicet omnis viror virtutis intereat. Isa. xv, 6 : Aruit herba, defecit germen, viror omnis interiit.

dicit Bernardus : « Ingratitudo est ven- « tus uren s, exsiccans fontem pietatis « et rorem gratiae. » Et non solum hoc, sed « Et terra prohibita est ne daret germen suum » Suum est quod sponte consuevit gignere sine cultura hominis: hoc enim aliquando avaro sinu retinet, propter peccata hominum. Genes.iii, 17 : Maledicta terra in opere tuo : et iv, 12 : Cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus suos. Hoc videmus fieri in malis, qui etiam ea quae naiurali pietate deberent facere bona, negligunt. Psal. civ, 33 et 34 : Posuit... terram fructiferam in salsuginem, a malitia inhabitantium in ea.

« Et super homines. » Sterilitatem pestilentia sequitur. Spiritualiter autem intelligitur quando homines humanorum nihil proferunt, et sicut dicit Plato, « nullum studium humanitati impen- « dunt. » Daniel. iv, 13 : Cor ejus ab humano commutetur, et cor fere detur ei. « Et super jumenta, » ut scilicet moriantur litteraliter, vel spiritualiter concupiscentias jumentorum transcendant. Habac. ui, 17 : Abscindetur de ovili pecus, et non erit armentum in praesepibus. Joel, 1, 17 : Computurerunt jumenta in stercore suo. « Et super omnem laborem manuum, » ut ex labore nihil praeter afflictionem reportent. Eccle. x, 13 : Labor stultorum affliget eos. Exod. xviii, 18 : Stulto labore consumeris. Talis est labor omnium eorum, qui labores suos ad Deum non referunt.

« Et » supple, sic, « vocavi siccitatem super terram, » ne scilicet pluviis et rore infusa, fructum ferret et temporaliter et spiritualiter. Jerem. xiv, 3 et 4 : Confusi sunt et afflicti, et operuerunt capita sua. Propter terra vastitatem, quia non venit pluvia in terram, confusi sunt agricolae, operuerunt capita sua. « Et super montes, » supple, vocavi siccitatem ne vinum germinarent : qui significant malos Prælatos. II Regum, 1, 21 : Montes Gelboe, nec ros, nec pluvia veniant super vos, neque sint agri primitiarum. Montes Gelboe, montes vellicationis interpretantur, et significant Prælatos nihil

« Et audivit Zorobabel. » Tangitur hic obedientia et devotio eorum ad quos prophetavit. Et dicit duo, scilicet devotionem, et in devotione confortationem, ibi, « Et dixit Aggæus. »

« Et audivit, » id est, exaudivit cum devotione, « Zorobabel, filius Salathiel, »

<--- Page Split --->

de quo in premissis et litteraliter et spiritualiter habitum est, « et Jesus, filius Josedec, sacerdos magnus » de quo etiam satis dictum est. Beatus enim populus cujus spirituales et saeculares Prælati vocem Domini audiunt, hos enim populus devote insequitur. I ad Corinth. iv, 16, et x1, 1 : Imitatores mei estote, sicut et ego Christi. Et propter hoc subjungitur : « Et omnes reliquiæ populi, » supple, audierunt « vocem Domini Dei sui. » Exod. xx, 18 : Cunctus populus videbat voces et lampades. Jacob. i, 25 : Qui perspexerit in legem perfectam libertatis, et permanserit in ea, non auditor obliviosus factus, sed factor operis : hic beatus in facto suo erit 1. « Et timuit populus, « timore bono scilicet, de quo dicitur, Eccli. i, 36 : Ne sis incredibilis timori Domini, et ne accesseris ad illum duplici corde. « A facie Domini, » hoc est, a præsentia, qui præsens in Propheta apparuit. Glossa interlinearis : « Sciens « quod facies Domini super facientes « mala, ut perdat de terra memoriam « eorum 2 ».

opere. Matth. xxvni, 20: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi. Josue, i, 9 : Confortare, et esto robustus. Noli metuere, et noli timere: quia tecum est Dominus Deus tuus in omnibus ad quemcumque perrexeris.

Et sequitur confortationis effectus : « Et suscitavit Dominus spiritum Zorobabel, filii Salathiel, ducis Juda, » ut scilicet a somno inertiæ et pigritiæ ad opus Domini evigilaret. Isa. xxvi, 9 : Spiritu meo in præcordiis meis de mane vigilabo ad te. « Et spiritum Jesu, filii Josedec, sacerdotis magni. » Proverb. vi, 3 et 4 : Discurre, festina, suscita amicum tuum : ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebræ tuæ. « Et spiritum reliquorum de omni populo, » supple, suscitavit. Psal. cxxxii, 4 et 5 : Si dedero somnum oculis meis, et palpebris meis dormitationem, et requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino. « Et ingressi sunt. » Glossa interlinearis, « foris enim fuerant per iner- « tiam. » Genes. xxiv, 31 : Ingredere, benedicte Domini : cur foris stas ? Psal. xli, 5 : Transibo in locum tabernaculi admirabilis. « Et faciebant opus in domo Domini exercituum, Dei sui. » Eccle. ix, 10 : Quodemque facere potest manus tua, instanter operare. Concordantia est I Esdræ, iv et v, per totum capitulum.

Et subdit de confortatione devotorum : « Et dixit Aggæus nuntius Domini, » sive Angelus. Malach. ii, 7 : Angelus Domini exercituum est. « De nuntiis Domini, » supple, relictus. III Reg. xix, 10 : Derelictus sum ego solus. « Populo dicens, » verba scilicet Domini exponens : « Ego vobiscum sum, dicit Dominus, » ad confortandum scilicet vos in

1 Deest expositio verborum sequentium qua habentur in Vulgata : Et verba Aggæi pro-

<--- Page Split --->