CAPUT III.

<--- Page Split --->

<--- Page Split --->

IN CAPUT III HABACUC

ENARRATIO.

« Domine, audivi. » Capituli istius titulus est : « Oratio Habacuc, pro ignora- « tionibus 1. » Et differt ignoratio ab ignorantia. Ignorantia enim privationem scientiae debitae dicit et voluntariam, propter quod peccatum est. I ad Corinth. xiv, 38 : Si quis ignorat, ignorabitur. Ad Roman. ii, 4, super illud, An ignoras quoniam benignitas Dei ad panitentiam te adducit ? dicit Glossa : « Gravissime peccas si ignoras. » Ignoratio autem privationem actus dicit, qui est non advertere et pertractare et considerare, quod frequenter accidit Sanctis, propter dolorem vel turbationem, quod advertere et pertractare non possunt judicia Dei. Unde, Job, xix, 4 : Nempe, etsi ignoravi, mecum erit : ignorantia mea. Et quia Habacuc ex compassione populi non potuit advertere judicia Dei quae abyssus multa sunt 4, aliquid videbatur temere locutus contra ea, quando dixit : Taces devorante impio justiorem se 5. Job, xiii, 3 : Insipienter locutus sum, et quae ultra modum excederent scientiam meam. Propter hoc istud capitulum per modum orationis inducit pro venia ignorationum. Psal. xxiv, 7 : Delicta juventutis meae, et ignorantias meas ne memineris.

« Domine, audivi. » In tres partes dividitur capitulum. In prima ostendit excellentiam operum divinorum, in secunda destructionem Babyloniorum, ibi, 7 : « Pro iniquitate vidi tentoria Æthiopiae. » In tertia liberationem sanctorum, ibi, 15 : « Viam fecisti in mari equis tuis. »

In prima tria facit, miratur scilicet magnitudinem divinorum operum. Secundo, ostendit terribilitatem eorum, ibi, « Deus ab Austro veniet. » Tertio, describit effectum, ibi, « Abscondita est fortitudo ejus. »

In primo, praeterita miratur. In secundo, futura similia precatur. In tertio, Dei judicia justa esse confitetur.

« Domine, » universorum scilicet. Esther, xii, 11 : Dominus omnium es, etc. « Audivi, » exterius, et interius : intus a spiritu, extra per Scripturam. Luc. x, 24 : Multi prophetae et reges, voluerunt videre quae vos videtis, et non viderunt. Abdiae, 1 : Auditum audivimus a Domino, et legatum ad Gentes misit. « Auditionem tuam, » materialiter, hoc est, talia in quibus tua apparet potentia, scilicet, quod semper contrivisti superbos et liberasti humiles. Isa. xxi, 3 et 4 : Corrui cum audirem, conturbatus sum cum viderem. Emareuit cor meum. Et hoc est quod sequitur : « Et timui. » Septuaginta : « Domine, audivi auditum « tuum, et timui. Domine, consideravi « opera tua, et obstupui, » scilicet, in destructione malorum et liberatione bo-

<--- Page Split --->

norum, in cataclismo diluvii 1, in Pentapoli 1. in liberatione filiorum Israel de Ægypto 2, in dejectione Luciferi de cœlo 3. Quæ omnia simul dicit Petrus, II Petr. ii, 4 et seq. Et concludit sic, 3. 9 : Novit Dominus pios de tentatione eripere : iniquos vero in diem judicii reservare cruciandos. Ad Hebr. ii, 3 : Si omnis prævaricatio, et inobedientia accepit justam mercedis retributionem : quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem? Hæc enim magna opera Domini sunt, sustinere iniquos ut purgentur electi, et postea in æternum condemnentur mali. Psal. cx, 2 : Magna opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus. Sapient. xvii, 1 : Magna sunt judicia tua, Domine, et inenarrabilia verba tua. Et quod dicit : « Timui, » intelligitur de timore admirationis et reverentia : sicut discipuli videntes Dominum transfiguratum, timuerunt 4. Psal. liv, 6 : Timor et tremor venerunt super me.

Et petit similia fieri in futuro, sicut factum est in præterito, subdens :

« Domine, opus tuum, » supple, quod audivi, tantæ majestatis est et potentiae, ut nulli adscribi possit nisi tibi. Eccli. xlIII, 26 et 27 : Qui navigant mare, enarrent pericula ejus : et audient es auribus nostris admirabimur. Illic præclara opera, et mirabilia. Mare enim mundum significat, navigatio maris passiones Sanctorum, præclara opera apparent in gubernatione mundi, et liberatione ab iniquis, et maxime in opere Incarnationis, quod specialiter opus Dei est, in quo totum mundum liberavit. Isa. xxvi, 12 : Omnia opera nostra operatus es in nobis, Domine. Psal. lxxiii, 12 : Operatus est salutem in medio terræ. Eccli. xlIII, 30 : Gloriantes, ad quid valebimus ? Ipse enim Omnipotens super omnia opera sua.

Sed quia antiqua potentia opera tempore afflictionis Sanctorum videbantur esse sopita et mortua propter longam dissimulationem, ideo subdit petendo :

« In medio annorum vivifica illud. » Medium annorum vocat, quia sicut a principio mundi sunt magna opera ostensa, et in fine ostendenda, in mundi condemnatione, petit quod in medio tempore in quo Sancti tribulantur ab iniquis ex Dei dissimulatione, vivificetur opus in destructione malorum, et liberatione bonorum. Simile, Isaie, 11, 9 : Consurge, consurge, induere fortitudinem, brachium Domini: consurge sicut in diebus antiquis, in generationibus sæculorum. Numquid non tu percussisti superbum, vulnerasti draconem ?

Et ad consolationem Sanctorum subdit prophetando :

« In medio annorum notum facies, » supple, opus tuum, hoc est, in medio mundi decursu notam facies destructionem Babyloniorum, et eorum qui torquent Sanctos. Eccli. xxxvi, 7 et seq. : Glorifica manum, et brachium dextrum. Excita furorem, et effunde iram. Tolle adversarium, et afflige inimicum. « Cum iratus fueris » supple, tuis, ut corripias eos, « misericordiæ recordaberis, » in liberatione et purgatione ipsorum. II Machab. vi, 16 : Corripiens in adversis populum suum non derelinquit. Thren. iii, 22 : Misericordiæ Domini, quia non sumus consumpti : quia non defecerunt miserationes ejus. Psal. lxxvi, 10 : Aut obliviscetur misereri Deus, aut continebit in ira sua misericordias suas. Bernardus : « Jucundum plane judicium, ut « ille iniquus omnium humilium mallea- « tor, etiam nolens fabricet eis coronas « perpetuas, dum omnes tentat et ab « omnibus superatur. » Psal. cxxviii, 2 et 3 : Sæpe expugnaverunt me a juven-

<--- Page Split --->

tule mea: etenim non potuerunt mihi, supple, praevalere. Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores: prolongaverunt iniquitatem suam, supple, non meam.

Et subdit unde hoc judicium et haec misericordia oriatur :

« Deus ab austro veniet. » Per austrum intelligitur regio luminis et caloris. Job, xxxvii, 17 : Nonne vestimenta tua calida sunt, cum perfalta fuerit terra austro ? Et vult dicere quod pleno lumine veritatis et pleno calore charitatis orietur. Job, xxxviii, 24 : Per quam viam spargitur lux, dividitur aestus super terram ? « Et sanctus, » hoc est, fortis cui nihil resistere possit, « de monte Pharan. » Pharan os videntis interpretatur. Deuter. xxxiii, 2 : Apparuit de monte Pharan, et cum eos anctorum millia. Etenim Pharan proximus mons monti Sinai, in quo data est lex, sicut dicta Prophetarum proxima sunt legi. Eccli. xxxvi, 17 et 18 : Da testimonium his qui ab initio creaturae tuae sunt, et suscita prædicationes quas locuti sunt in nomine tuo Prophetæ priores. Da mercedem sustinentibus te, ut Prophetæ tui fideles inveniantur. Septuaginta : « De monte um- « broso et condenso. » Et significatur obscuritas eloquii prophetalis et condensitas multiplicis intellectus.

propter eos qui hæreditatem capiunt ut litis. « Et laudis ejus plena est terri Omnis enim terra laudat Deum de vidi dicta malorum. Unde, contrito rege li byloniorum, Isa. xiv, 7, dicitur : (1, quievit et siluit omnis terra, gavisit et exsultavit. Apocal. xvii, 20 : Exsil. super eam, cælum, et sancti Apostoli. Prophetæ : quoniam judicavit Deus j. dicium vestrum de illa.

« Splendor ejus. » Tangit gloriam exercitus venientis ad imperium Domini.

« Splendor ejus, » in gloria scilicet apparatu exercitus : in armis, scilicet hujusmodi. Vel forte melius, splenditur dicitur claritas justitiae quae tunc apparuit. Malach. iv, 2 : Orietur vobis timorem tibus nomen meum Sol justitiae, et sumtas in penis ejus. I ad Corinth. iv, 3 Illuminabit abscondita tenebrarum, manifestabit consilia cordium. Et hoc est quod sequitur : « Ut lux erit, » quasi lux. Et quamvis hoc de Cyro pot sit intelligi, tamen verius intelligitur Christo : uterque tamen fuit lux, hoc consolatio multorum. Isa. xlix, 6 : Hoc te in lucem Gentium, ut sis salus nusque ad extremum terrae. Joan. i, 1 Erat lux vera, quae illuminat omnium hominem venientem in hunc mundum.

In qua autem gloria oriatur subdit : « Operuit cælos gloria ejus. » Septuaginta, « majestas. » Et per cælos intelligi cælestes Angelos qui mittuntur ad consolationem bonorum, et in destructionem malorum. Judic. v, 20 : De cælo dimicatum est contra eos : stellæ manentes in ordine et cursu suo, adversus Sisaram pugnaverunt. Baruch, in, 34 et 35 : Stellæ autem dederunt lumen in custodiiis suis, et lætatæ sunt : vocatæ sunt, et dixerunt : Adsumus : et luxerunt ei cum jucunditate, qui fecit illas. Ad Hebr. i, 14 : Omnes sunt administratorii spiritus, in ministerium missi

« Cornua in manibus ejus. » Cornuquia ventilant et corona capitis sunt in animali, regna significant, quae litteraliter Cyro subdenda esse dicuntur, et quiritualiter Christo. Psal. lxxiv, 6 : Noli, extollere in altum cornu vestrum. Ilsignificatur, II Paralip. xviii, 10, ubi dicitur, quod Sedecias fecit sibi cornuiet dixit : IIs ventilabis Syriam, dum conteras eam. Zachar. i, 18 et 19 : Luioculos meos, et vidi : et ecce qualucornua. Et dixi ad Angelum qui lupubatur in me : Quid sunt haec? et qui ad me : Haec sunt cornua quae venitiverunt Judam, et Israel, et Jerusalem Et intelligit de potestatibus regnorum

<--- Page Split --->

tute mea: etenim non potuerunt mihi, supple, praevalere. Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores: prolongaverunt iniquitatem suam, supple, non meam.

Et subdit unde hoc judicium et haec misericordia oriatur :

« Deus ab austro veniet. » Per austrum intelligitur regio luminis et caloris. Job, xxxvii, 17 : Nonne vestimenta tua calida sunt, cum perflata fuerit terra austro ? Et vult dicere quod pleno lumine veritatis et pleno calore charitatis orietur. Job, xxxviii, 24 : Per quam viam spargitur lux, dividitur æstus super terram ? « Et sanctus, » hoc est, fortis cui nihil resistere possit, « de monte Pharan. »

Pharan. Pharan os videntis interpretatur. Deuter. xxxiii, 2 : Apparuit de monte Pharan, et cum eos anctorum millia. Etenim Pharan proximus mons monti Sinai, in quo data est lex, sicut dicta Prophetarum proxima sunt legi. Eccli. xxxvi, 17 et 18 : Da testimonium his qui ab initio creaturae tua sunt, et suscita prædicationes quas locuti sunt in nomine tuo Prophetæ priores. Da mercedem sustenitibus te, ut Prophetae tui fideles inveniantur. Septuaginta : « De monte um- « broso et condenso. » Et significatur obscuritas eloquii prophetalis et condensitas multiplicis intellectus.

In qua autem gloria oriatur subdit :

« Operuit cælos gloria ejus. » Septuaginta, « majestas. » Et per cælos intelligit cælestes Angelos qui mittuntur ad consolationem bonorum, et in destructionem malorum. Judic. v, 20 : De cælo dimicatum est contra eos : stellæ manentes in ordine et cursu suo, adversus Sisaram pugnaverunt. Baruch, iii, 34 et 33 : Stellæ autem dederunt lumen in custodiiis suis, et lælatae sunt : vocatae sunt, et dixerunt : Adsumus : et luxerunt ei cum jucunditate, qui fecit illas. Ad Hebr. i, 14 : Omnes sunt administratori spiritus, in ministerium missi

propter eos qui hæreditatem capiunt saluti s. « Et laudis ejus plena est terra. » Omnis enim terra laudat Deum de vindicta malorum. Unde, contrito rege Babyloniorum, Isa. xiv, 7, dicitur : Conquievit et siluit omnis terra, gavisa est et exsultavit. Apocal. xviii, 20 : Exsulta super eam, cælum, et sancti Apostoli, et Prophetae : quoniam judicavit Deus judicium vestrum de illa.

« Splendor ejus. » Tangit gloriam exercitus venientis ad imperium Domini.

« Splendor ejus, » in gloria scilicet, et apparatu exercitus : in armis, scutis, et hujusmodi. Vel forte melius, splendor dicitur claritas justitiae quae tunc apparebit. Malach. iv, 2 : Orietur vobis timentibus nomen meum Sol justitiae, et sanitas in penis ejus. I ad Corinth. iv, 5 : Illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium. Et hoc est quod sequitur : « Ut lux erit, » vel quasi lux. Et quamvis hoc de Cyro possit intelligi, tamen verius intelligitur de Christo : uterque tamen fuit lux, hoc est, consolatio multorum. Isa. xlix, 6 : Dedi te in lucem Gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terrae. Joan. i, 9 : Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum.

« Cornua in manibus ejus. » Cornua, quia ventilant et corona capitis sunt in animali, regna significant, quae litteraliter Cyro subdenda esse dicuntur, et spiritualiter Christo. Psal. lxxiv, 6 : Nolite extollere in altum cornu vestrum. Hoc significatur, II Paralip. xviii, 10, ubi dicitur, quod Sedecias fecit sibi cornua, et dixit : His ventilabis Syriam, donec conteras eam. Zachar. i, 18 et 19 : Levavi oculos meos, et vidi : et ecce quatuor cornua. Et dixi ad Angelum qui loquebatur in me : Quid sunt haec? et dixit ad me : Haec sunt cornua quae ventilaverunt Judam, et Israel, et Jerusalem. Et intelligit de potestatibus regnorum.

<--- Page Split --->

Pmal. lxxiv, 7 : Omnia cornua peccatorum confringam, et exaltabuntur cornua justi, Cyri scilicet et Christi. Glossa tamen allegorice exponit hoc de Christo, dicens quod cornua sunt trophaea crucis, et quod sit sensus : Cornua in manibus ejus, id est, manus ejus in cornibus, per figuram quae dicitur hypallage. Christi enim manus affixa fuerunt angulis crucis. Zacharie, xin, 6 : Quid sunt plagae iste in medio manuum tuarum? Isaie, xlix, 16 : Ecce in manibus meis descripsi te. Vocat enim descriptionem, vulnerum infixionem.

Quanta autem fortitudo sit, subjungit, et probat per effectum, dicens :

« Ibi abscondita est fortitudo ejus. » Sensus est : Abscondita fortitudo ejus est ibi, hoc est, latens fortitudo Dei est in Cyro, qui primo nihil reputabatur, vel in Christo, qui semetipsum exinanivit formam servi accipiens 1. Hic est enim fortis, de quo dicitur, Luce, xi, 22 : Si fortior eo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet, et spolia ejus distribuet 2. Si autem de Cyro intelligitur, concordantia est, Jeremie, xlvi, 12 : Fortis impegit in fortem, et ambo pariter conciderunt, Nabuchodonosor scilicet primo, et Cyrus postea.

« Ante faciem ejus ibit mors. » Mortem vocat Nabuchodonosor vel diabolum, eo quod mortem induxit. Habacuc, ii, 5 : Ipse quasi mors, et non adimpletur. Osse, xiii, 14 : Ero mors tua, o mors, morsus tuus ero, inferne.

Qualiter autem hoc fiat, subdit, et suppletur, quia

« Egredeitur diabolus ante pedes ejus. » Pedes ponuntur pro conculcatio-

ne ; diabolus autem est deorsum fluens, et significat contrariam potestatem sive humanam sive daemonis ; egressus significat ejectionem. Et est sensus : Potestas contraria conculcata ejicietur praesentia Cyri, vel Christi. Deuteron. xxxii, 27 : Ejiciet a facie tua inimicum, dicetque : Conterere. Ad Roman. xvi, 20 : Deus pacis conteret Satanam sub pedibus vestris velociter.

Et ne credatur tantum facere insultum et recedere, subdit :

« Stetit, » ut victor scilicet perstitit. Sap. x, 3 : Steterunt contra hostes, et de inimicis se vindicaverunt. Psal. xcii, 16 : Quis stabit mecum adversus operantes iniquitatem ? « Et mensus est terram, » regna scilicet quae prius subjecta fuerunt Nabuchodonosor vel diabolo, suis per mensuram distribuit. Isaie, ix, 3 : Lætabuntur coram te, sicut qui lætantur in messe, sicut exsultant victores capta præda, quando dividunt spolia. Proverb. xxxi, 15 : De nocte surrexit, deditque prædam domesticis suis.

Et ne aliquis credat quod resistentem habuerit de subjectis diabolo vel Nabuchodonosor, subdit :

« Adspecit, et dissolvit Gentes, » hoc est, terribili adspectu et irato vultu respexit in adjutores daemonis, vel Nabuchodonosor, quo convertit corda eorum in formidinem, ut statim se subjicerent. Exod. xiv, 24 et 25 : Respiciens Dominus super castra Ægyptiorum, per columnam ignis et nubis, interfeci exercitum eorum : et subvertit rotas curruum. Esther, xv, 10 : Cumque elevasset faciem, et ardentibus oculis furorem pectoris indicasset, regina corruit. Si de Christo intelligitur, tunc est adspectus misericordiae, quo dissolvit gelata corda

1 Ad Philip. n, 7. 2 Cf. Matth. xii, 29 : Quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus diri-

pere, nisi prius alligaverit fortem? et tunc domum illius diripiet.

<--- Page Split --->

Gentilium ut ad fidem converterentur. Luc. xxi, 61 et 62 : Conversus Dominus respexit Petrum... Et egressus foras Petrus flevit amare. Psal. lxxxv, 16 : Respice in me, et miserere mei. « Et contriti sunt montes sæculi, » hoc est, a sæculo fundati principes et reges mundi. Isaiæ, xlv, 2 : Ego ante te ibo, et gloriosos terræ humiliabo. Isaiæ, xl, 4 : Omnis mons et collis humiliabitur.

« Incuvrati sunt colles mundi. » Colles dicuntur inferiores potestates quae incurvatae reverenter subjecerunt se et Cyro et Christo. Isaiæ, lx, 12 : Gens et regnum, quod non servierit tibi, peribit : et gentes solitudine vastabuntur. « Ab itineribus æternitatis ejus. » Itinera vocat profectus et Cyri et Christi. Michææ, v, 2 : Egressus ejus sicut ab initio, a diebus æternitatis : omnia enim hæc ab æterno præordinata sunt.

7

Hoc autem in quibusdam ostendit, et in omnibus intelligit, cum subdit :

« Pro iniquitate vidi tentoria Æthiopia, » supple, turbata, quia resistere non valebant : qui quia nigri sunt et tenebrosi interpretantur, peccatores significant et obstinatos : qui tamen potentia Dei et Cyri subjicientur, turbati in pœnitentiam. Psal. lxxvi, 32 : Æthiopia præveniet manus ejus Deo. Sophon. m, 10 : Ultra flumina Æthiopia, inde supplices mei : filii dispersorum meorum deferent munus mihi. Sophon. n, 12 : Sed et vos, Æthiopes, interfecti gladio meo eritis. « Turbabuntur pelles terra Madian. » Pelles tentoria de pellibus significant, et tentoria exercitus. Et est sensus : Exercitus Madianitarum resistere volentes turbabuntur, vel ad fugam, vel ad subjectionem, sicut turbati sunt coram Gedeone 1. Madian autem interpretatur judicium hominis, et significat eos,

qui humano judicio et sapientia sæculi judicant de divinis, qui sapientia Dei turbabuntur. Isaiæ, ix, 4 : Jugum oneris ejus, et virgam humeri ejus, et sceptrum exactoris ejus superasti, sicut in die Madian.

« Numquid in fluminibus iratus es, Domine? » Tangit hic de destructione Babylonis dupliciter, in captura scilicet civitatis, et interfectione principis et militum ejus, ibi, « Dedit abyssus vocem suam. »

In primo duo sunt, scilicet argumentum de præterito, et conclusio similis de futuro, ibi, « Fluvios scindes terrae. »

In prima harum sunt tria: scilicet ablatio falsæ opinionis, constructio veritatis, et spes de futuris.

« Numquid in fluminibus? » Ista quastio supponit falsam quamdam opinionem. Posset enim aliquis dicere, quod quando divisit Dominus aquas maris 1, et quando divisit fluenta Jordanis 2, factum fuisset casu vel virtute stellarum, ut quando scilicet Dominus esset benevolus 3 inaquis, faceret eas fluere : et quando iratus, exsiccaret eas, et non fecisset ad peccatores perdendos et sanctos liberandos. Et hoc jam quidam dixerunt, sicut narrat Abraham Judæus in libro de Magnis conjunctionibus Jovis et Saturni. Quod elidens Propheta, dicit :

« Numquid in fluminibus? » hoc est, aquis fluentibus non habentibus in se virtutem standi, « iratus es, Domine, » ut stare faceres et dividi contra naturam fluxus, quam primo indidisti eis? Quasi dicat : Non. Visibile enim elementum est et indignationem tuam non meretur : sed hoc in aquis fecisti, ut tuis auferre 1 impedimenta transitus, et hostes involveres in mediis fluctibus, et deterreres visu tanto miraculo. « O Domine, numquid tu iratus es in fluminibus? » hoc est,

<--- Page Split --->

Jordanis fluentis, ut scilicet inferiorem partem in mare Mortuum faceres defluere, et superiorem ad instar montis stare, ex ira quam haberes ad aquas, quibus non cuperes tenere fluxum suum? Quasi dicat : Non, sed propter tuos hoc fecisti. Isaie, xlui, 2 : Cum transieris per aquas, tecum ero, et flumina non operient te. Et quod subdit : « Aut in fluminibus furor tuus? » Notat flumina Ægypti. Nilum, et alia quae in sanguinem versa sunt, et ebullierunt ranas. Hoc enim non fecit ex ira quam haberet ad aquas, sed ex ira quam habuit ad eos qui aquis utebantur, et qui innocentem sanguinem in aquis suffocaverant. Sap. xvi, 16 : Negantes te nosse impii, per fortitudinem brachii tui flagellati sunt : novis aquis, et grandinibus, et pluviis persecuionem passi.

Et subdit :

« Vel in mari, » quod vento stante et urente abstulisti 1, « indignatio tua, » supple, est? Quasi dicat : Non. Isaie, LI, 10 : Numquid non tu siccasti mare, aquam abyssi vehementis : qui posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati ?

Hoc autem probat subdens :

« Qui ascendes super equos tuos, » 1° Angelos scilicet et homines, vectores 1° tuæ virtutis, talibus scilicet impedimentis ablatis. Hieronymus inducit illud quod habetur, IV Reg. vi, 17 : Ecce mons plenus equorum, et curruum igneorum, in circuitu Elisei. Et non est dubium quin equi illi fuerint Angeli ad bella Domini præparati, vectores virtutis Dei, et ab ipso ad bella directi. Et hoc est quod sequitur : « Et quadrigæ tuæ salvatio. » Unde, II Machab. II, 25, cum Heliodorus vellet spoliare ærarium templi, apparuit quidam equus terribilem habens sessorem, optimis operimentis addrnatus : isque cum impetu Heliodoro priores calces illisit : qui autem

ei sedebat, videbatur habere arma aurea. Et non est dubium quin equus fuerit Angelus, et sessor virtus divina. Similiter, II Machab. xi, 8, cum Judas et sui prompto animo a Jerusalem ad bellandum procederent, apparuit præcedens eos eques in veste candida, armis aureis hastam vibrans: per quod idem significatur. Unde, postea sequitur, §. 10: Ibant igitur prompti, de cœlo habentes adjutorem. Dicuntur autem quadrigæ, quia quatuor virtutibus vecti, divina scilicet, angelica, cœlesti, et terena : quia, sicut dicitur, Sap. xvi, 17 : Vindex est orbis justorum, et ideo cum Deo consurgunt Angeli, cœlum, et terra, et hac quadriga impugnantur impios.

Et hoc ostendit, subdens : supple, sic de cœlo mittens auxilium, « Suscitans suscitabis arcum tuum. » Alia translatio : « Intendens intendes. » Intensus enim arcus fortissime ferit. Et per arcum intelliguntur omnia instrumenta bellica, quæ omnia intenduntur et acuuntur in hostes, quando de cœlo habetur auxilium. Isaie, v, 28 : Omnes arcus ejus extenii. Job, xxix, 20 : Arcus meus in manu mea instaurabitur. Et dicit, « suscitans suscitabit, » notans quod hæc adjutoria continuo Deus suis ministrat. Epist. Judæ, y§. 14 et 15 : Ecce venit Dominus in sanctis millibus suis facere judicium contra omnes, et arguere omnes impios de omnibus operibus impietatis eorum. « Juramenta tribubus, » supple, sic suscitabis, « quæ locutus es, » patribus scilicet. Per alia enim adjutoria implevit quod juravit : ut scilicet destructis impiis, Sanctis terram eorum sorte distribueret. Exod. xxxii, 13 : Recordare Abraham, Isaac, et Israel, servorum tuorum, quibus jurasti per semetipsum, dicens : Multiplicabo semen vestrum sicut stellas cœli, et universam terram hanc,

<--- Page Split --->

de qua locutus sum, dabo semini vestro, et possidebitis eam semper. Hæc expositio litteralis est.

Mystice autem, flumina quibus irascitur Dominus, sunt flumina concupiscentiarum et vanitatum. Mare autem cui irascitur, insania mundi est. Nahum, 1, 4 : Increpans mare, et exsiceans illud, et omnia flumina ad desertum deducens. Flumina quibus non irascitur, flumina sunt gratiarum et doctrinarum. Joan. VII, 38 : Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ. De insania mundi, Isaïæ, LVII, 20 : Impii quasi mare fervens, quod quiescere non potest. Mare cui non irascitur, amaritudo pœnitentiae est. Psal. LXXVI, 23 : Ex Basan convertam, convertam in profundum maris. Arcus Scriptura est in manu Prædicatorum. Genes. IX, 13 : Arcum meum poman in nubibus, et erit signum fæderis inter me, et inter terram. Nubes enim, Prædicatores et Doctores sunt. Intenditur, arcus, quando auctoritates acutæ ad corda compungenda emittuntur. Psal. CXXVI, 4 : Sicut sagittæ in manu potentis. Isaïæ, XLIX, 2 : Posuit me sicut sagittam electam : in pharetra sua abscondit me. Equi vero ministeria sunt Angelorum cum Prædicatoribus missa. Quadrigæ vero quatuor expositiones Scripturarum. Ezech. 1, 15 : Apparuit rota una super terram juxta animalia, habens quatuor facies.

Resumatur ergo littera. Quia post argumentum quod præmisit de præterito, similia fore arguit in futuro, dicens :

« Fluvios scindes terræ, » hoc est, ex quo hoc in aquis fecisti in præterito propter tuos, etiam in futuro fluvios terræ Babylonis, quibus munitur civitas, « scindes, » hoc est, divides, ne scilicet timore profunditatis viam impediant transeuntibus. Isaïæ, XI, 15 : Levabit manum suam super flumen in fortitudine spiritus sui : et percutiet eum in septem rivis, ita ut transeant per eum

calceati. Et erit via residuo populo meo.

« Viderunt te, » suppie, o Deus, hoc est, potentiam tuam, « et doluerunt montes. » Vera littera est : « Et tremuerunt. » Et tangit hoc quod habctur, Numer. XXI, 14 et 15, quod scilicet scopuli et montes Arnon et Moabitarum motu tremoris exsultaverunt in occursum filiorum Israel, et inclinatione sua viam transeuntibus dederunt. Unde, ibidem dicitur, y y . 14 et 15 : Sicut fecit in mari Rubro, sic faciet in torrentibus Arnon. Scopuli torrentium inclinati sunt, ut requiescerent in Ar, supple, filii Israel, et recumberent in finibus Moabitarum. Et hoc est quod sequitur : « Gurges aquarum transiit, » hoc est, cessavit ante filios Israel. Psal. CXII, 5 : Quid est tibi mare, quod fugisti ? et tu, Jordanis, quia conversus es retrorsum ? Isaïæ, LI, 10 : Tu siccasti mare, aquam abyssi vehementis.

« Dedit abyssus vocem suam, » in præterito scilicet. Abyssus dicitur dar vocem per effectum, non ita ut loquatur. Et hoc, Numer. XVI, 32 et 33, innuitur, ubi terra se aperuit, et Dathan et Abiron vivos degluttivit, et in abyssum traxit. Iterum dedit vocem suam, Exod. XV, 5, ubi dicitur : Abyssi operuerunt eos, descenderunt in profundum quasi lapis, quando scilicet Ægyptii in abysum descenderunt. « Altitundo manus suas levavit. » Altitudinem ponit pro montibus, qui tunc in hoc dicuntur manus levasse, quando trepidaverunt, sicut dicitur, Numer. XXI, 14 et 15. Psal. XXI, 4 et 5 : Mirabilis in altis Dominus. Testimonia tua crrdibilia facta sunt nimis. Utrumque horum dicitur, Isa. VII, 11 : Pete tibi signum a Domino Deo tuo, in profundum inferni, sive in excelsum supra.

<--- Page Split --->

Et ad hoc subjungit alia argumenta quae majora sunt :

« Sol et luna steterunt in habitaculo suo, » hoc est, in locis suis. Josue, x, 12 et 13 : Sol, contra Gabaon ne movearis, et luna contra vallem Aialon. Steteruntque sol et luna, donec ulcisceretur se gens de inimicis suis. Ex omnibus illis argumentis preteritis infert, quod ita facient in futuro contra Babylonios. Et suppletur, ergo « In luce sagittarum tuarum, » hoc est, apertis sagittis tuis quibus excaecabis eos, « ibunt, » supple, Cyrus et Darius, hoc est, proficient « in splendore fulqurantis haste tue. » Hastam vocat fulgura percutientia et proforantia desuper. Psal. cxlii, 6 : Fulqura coruscationem, et dissipabis eos : emitte sagittas tuas, et conturbabis eos. Job, xxxvii, 29 et 30 : Si voluerit extendere nubes quasi tentorium suum, et fulqurare lumine suo desuper, cardines quoque maris operiet, hoc est, totum mundum subjiciet. Sapient. v, 22 : Ibunt directe emissiones fulqurum, et tamquam a bene curvato arcu nubium exterminabuntur, et ad certum locum insilient. Et est ac si dicat : Si volueris fulgurare contra Babylonios, sicut in praeterito fecisti cum Moyse et Josue, tunc proficientes ibunt Cyrus et Darius, et sic, supple

« In fremitu conculcabis terram, » hoc est, regnum Babyloniorum, et ipsos Babylonios conteres. Proverb. xx, 2 : Sicut rugitus leonis, ita et terror regis, hoc est, Dei, qui rex summus est. Jerem. viii, 16 : A Dan auditus est fremitus equorum ejus : a voce hinnitum pugnatorum ejus commota est omnis terra : et venerunt, et devoraverunt terram, et plenitudinem ejus, urbem et habitatores ejus. Sic ergo arguit ex praeterito quid faciet de futuro : « In furore obstupefacies Gentes. »

Iterum revertitur ad praeterita, ut similia concludat in futuro facienda.

« Egressus es in salutem populi tui. » Deus dicitur egredi, quando virtutem suam manifestat : tunc enim in exterioribus apparet. Zachar. xiv, 3 : Egredietur Dominus, et præliabitur contra gentes illas, sicut præliatus est in die certaminis. Et vocat egressum plagas et virtutes quas ostendit in Ægypto propter populi salutem : « In salutem cum Christo tuo. » Christum vocat sive Christos, Moysen et Aaron, quos ad hoc unxit ut duces essent populi. Psal. cav, 13 : Nolite tangere christos meos : et in Prophetis meis nolite molignari. Item, Psal. lix, 12 : Non egredieris, Deus, in virtutibus nostris, hoc est, nonne? In salutem autem dicit, quia per hos suos salvavit.

Egre diens autem quid fecerit, subdit :

« Percussisti caput de domo impii. » Caput vocat primogenita Ægypti : domum impii, domos Ægypti Pharaoni impio subjectas. Exod. xii, 30 : Neque enim erat domus in qua non jaceret mortuus. Et ab hac plaga populus Dei liberatus est. Et subdit adhuc quid egrediens fecit : « Denudasti fundamentum ejus usque ad collum. » Fundamentum vocat totum exercitum Pharaonis in mari Rubro deletum. In illo enim fundavit totam spem suam Pharao. Usque ad collum autem dicit, quia a minore usque ad maximum omnes deleti sunt, et terra denudata est ab eis, sicut dicitur, Exod. xiv, 28.

Quod autem totum a Domino factum sit, subdit. Et suppletur, quia

« Maledixisti sceptris ejus. » Sceptra vocat cohortes principum qui cum Pharaone egrediebantur : quia omnes deleti sunt. Isaie, xxvi, 21 : Ecce enim Dominus egredietur de loco suo, ut visitet iniquitatem habìtatoris terræ contra eum.

<--- Page Split --->

« Capitii bellatorum ejus, » supple, maledixisti, hoc est, Pharaoni. Exod. xv, 19 : Ingressus est enim eques Pharao cum curribus et equitibus ejus in mare : et reduxit super eos Dominus aquas maris. « Venientibus, » scilicet, sceptris et capite, « ut turbo, » hoc est, in impetu irre et furoris. Isaiae, xxv, 4 : Spiritus robustorum quasi turbo impellens parietem. « Ad dispergendum me, » hoc est, ad interficiendum. Exod. xv, 9 : Dixit inimicus : Persequar et comprehendam, dividam spolia, implebitur anima mea : evaginabo gladium meum, interficiet eos manus mea.

Quid autem eos ad hoc incitaverit subdit : et suppletur, quia « Exsultatio eorum, » Ægyptiorum scilicet fuit. Proverb. II, 14 : Lætantur cum malefecerint, et exsultant in rebus pessimis. « Sicut ejus, qui devorat pauperem, » hoc est, devorare intendit, « in abscondito, » hoc est, in dolo. Psal. x secundum Hebræos, 9 : Insidiatur ut rapiat pauperem : rapere pauperem dum attrahit eum.

15

Sic autem, supple, destruens impios, liberasti tuos.

« Viam fecisti in mari, » divisiones scilicet maris. Psal. cxxxv, 13 : Qui divisit mare Rubrum in divisiones. « Equis tuis, » vectoribus scilicet tuis, hominibus et angelis qui te vehunt. Isaiae, lxiii, 12 et 13 : Qui scidit aquas ante eos, ut faceret sibi nomen sempiternum : qui eduxit eos per abyssos, quasi equum in deserto non impingentem. « In luto aquarum multarum, » quod scilicet in fundo maris fuit, ita scilicet quod nec profunditate abyssi, nec tenacitate luti teneri poterant virtute Domini pro eis faciente. Psal. cxvii, 16 et 17 : Dextera Domini fecit virtutem, dextera Domini exaltavit me : dextera Domini fecit virtutem. Non moriar, sed vivam. Item, Psal. lxviii, 16 : Non me

demergat tempestas aquæ, neque absorbeat me profundum, neque urgeat super me puteus os suum. Hæc omnia narrat de præterito, ut similia arguit facienda in futuro. Et hæc omnia sub eisdem auctoritatibus non est difficili exponere de Christo, vel adaptare deChristo per Apostolos procedente ad damonum subversionem, et mundi liberationem. Et hæc expositio est in Glossis.

« Audivi » supple, hæc quæ dicta sunt a Patribus. Psal. lxxvn, 3 : Quanta audivimus et cognovimus ea : et patres nostri narraverunt nobis. « Et conturbatus est venter meus, » hoc est, omnia interiora mea in tot scilicet passionibus Sanctorum. II ad Thimoth. III, 12 : Omnes, qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur. Isa. xxi, 3 : Corruì cum audirem, conturbatus sum cum viderem. Ventrem autem dicit, quia in ipso omnia interiora continentur : totum enim concavum corporis dicitur hic venter. Et vult dicere, quod interiora vitalia consonanter in hoc conturbata sunt. Isaiae, xvi, 11 : Venter meus ad Moab quasi cithara sonabit. Jeremiæ, xxxi, 20 : Conturbata sunt viscera mea super eum : miserans miserebor ejus. « A voce, » supple, auditus talis, « contremuerunt labin mea. » Quasi dicat : Quia scio quod filii similia sustinebunt. Eccli. II, 1 et 2 : Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in justitia et timore, et præpara animam tnam ad tentationem. Deprime cor tuum, et sustine. Quod autem dicit : « Contrmuerunt labia, » naturale est, ut dicit Galenus. Turbatis enim visceribus, tremit inferius labium propter collimitationem ad viscera. Et innuit, quod tremula voce pronuntiet quæ scit futura, propter populi compassionem.

Ex his tamen quia consolatio sequitur, cum Sanctis eligit affligi, ut cum

<--- Page Split --->

Sanctis consoletur. Et ideo tria dicit : electionem scilicet tribulationis, descriptionem ejusdem, et consolatoriam liberationem.

« In gred iaturputredoinossibusmeis. » Glossa , LibenterpatiarquodpassusestJob , quidicit , x x x , 1 7 e t 1 8 : Nocteosmeumperforaturdolori - b u s : etquimecomedunt , nondor - miunt . Inmultitudineeorumconsu - miturvestimentummeum . Ethocestquodsequitur : « Etsubtermescateat . » Hieronymus : « Nonsolumincarne , « sedinmedullisossiumetstratus , « putredinecorporisetvermibussca - « t e a t : utcumpropeccatissustinuero « angustiasomnescaptivitatis , requic - « scamcumAbraham , Isaac , etJacob . » J o b , x , 1 4 : Putredinidixi : Patermeuses , matermea , etsorormea , vermibus . Intenditautem , quodsqualorecarcerisossacatenisetmedullælæduntur , etstratusetvestesvermibusscatentetpu - tredine .

Sed quia nullus eligit pœnam propter pœnam, sed pœnam propter consolationem, ideo sequitur :

turamgloriam , quærevelabiturinno - b i s . AdHebr . x , 3 3 : Inalteroquidem , opprobriisettribulationibusspectacu - lumfacti , inalteroautem , sociitaliterconversantiumeffecti . AdHebr . x i i , 2 3 : AccessistisadEcclesiamprimitivorum , quiconscriptisuntincælis .

Etsubditdetribulationisdescriptione : « Ficusenimnonflorebit . » Perficumomnisdulcedoquæinpopulofuitintelligitur , quæpertortoresettyrannosablataest . J o e l , 1 , 7 : Ficummeamde - corticavit : nudansspoliaviteam , etpro - jecit . Apocal . v i , 1 3 : Stellædecælocecideruntsuperterram , sicutficusemit - titgrossossuoscumaventomagnomo - vetur . « Etnoneritgermeninvineis . » Pergermenvinearumsignificaturom - nismateriagaudii , quæuniversaliterablataestpertyrannos . Vinumenim ( utdicitPsal . c u i , 1 3 ) lætificatcorhominis . Judicum , i x , 1 3 : Numquidpossumde - sererevinummeumquodlætificatDeumethomines ? J o e l , 1 , 1 2 : Confusumestgaudiumafiliishominum .

« Mentieturopusolivæ . » Peroli - vamsignificaturomnequodungit , l u - c e t , etpascit , cibumcondiendo : quodtuncmentitur , quandolaboribusetex - pensisusqueadfructuscollectionemde - ducitur , etfructusauferturquempromi - serat . Deuter . xxvni , 4 0 : Olivashabebisinomnibusterministuis , etnonungerisoleo : quiadefluent , etperibunt . PropterhocpaucosinEcclesiavidemusunctosoleocompunctionisadsanitatem . M a r c . v i , 1 3 : Ungebantoleomultosægros , etsanabant . Paucioresunctosoleoexsul - tationisadcontemplationem . AdHebr . 1 , 9 : UnxitteDeus , Deustuus , oleoex - sultationispræparticipibustuis 1 . P a u - cissimosunctoscharismatesanctitatisadvitæperfectionem . P s a l . lxxxviu , 2 1 , 2 3 : Oleosanctomeounxieum . . . Nihil

<--- Page Split --->

proficit inimicus in eo. « Et arva non afferent cibum. » Ac si dicat : Non tantum quæ dulcedinis et gaudii et exsultationis sunt, ablata sunt : sod etiam quæ necessitatis. Arva vero significant cultum humani cordis ad fruges justitiae proferendas. Joel, 1, 11 : Periit messis agri. Deuteron. xxvii, 38 : Sementem multam jacies in terram, et nodicum congregabis : quia locustæ devorabunt omnia. Isaie, xvii, 11 : Ablata est messis in die hæreditatis, et dolebit graviter.

« Abscindetur de ovili pecus, » hoc est, oves, quod pecus lanam in vestem, lac in cibum, carnem in delicias, corium in calceamentum consuevit ministrare : et significat congregationes mansuetorum et virtuosorum, quæ ab Ecclesia pericrunt. Job, 1, 16 : Ignis Dei cecidit de cælo, et lactas oves puerosque consumpsit. Ignis Dei, ignis deorum nostrorum est, hoc est, concupiscentia Prælatorum, de sublimi dignitatis eorum descendens per exemplum, et quidquid religionis est in Ecclesia, totum consumens. « Et non erit armentum in præsepibus. » Armentum majus animal est, ut vaccæ et boves et asini et hujusmodi, quæ significant Prædicatores et Prælatos : quorum officium est terram Ecclesiæ colere, et vomere prædicationis exarare. Proverb. xiv, 4 : Ubi plurimæ segetes, supple, apparent, ibi manifesta est fortitudo bovis. Hæc ab Ecclesia ablata sunt. Job, 1, 14 et 15 : Boves arabant, et asinæ paseebantur juxta eos : et irruerunt Sabæi, tuleruntque omnia. Sabæi interpretantur convertentes seu clamantes et eloquentes, et significant advocatos et judices Ecclesiæ, qui boum labores in Ecclesia penitus abstulerunt. Et nota quod dicit, « in præsepibus. » Præsepibus enim, hoc est, stipendiis Ecclesiæ manentibus, nullum bovis opus vel utilitas apparet.

Et subdit de consolatione :

« Ego autem. » Ac si dicat : Omnia quæ descripta sunt, libenter sustineo ; quia per hoc scio, quod « in Domino gaudeo, » hoc est, in Dei consolatione. Michææ, vii, 9 : Iram Domini portabo : quoniam peccavi ei, donec judicet cansum meam. Isa. xxxvii, 16 et 17 : Domine, si sic vivitur, et in talibus vim spiritus mei, corripies me, et vivificabis me. Ecce in pace amaritudo mea amurissima. « Et ersultabo in Deo Jesu meo, » hoc est, Salvatore meo. Tobiæ, in, 22 : Post tempestatem tranquillum facis, et post lacrymationem et fletum exsultationem infundis. Psal. lxv, 12 : Transivimus per ignem et aquam, et eduxisti nos in refrigerium. Et gaudium est cordis, exsultatio vero corporis : quia, sicut dicit Augustinus, « gaudium « est diffusio animi in conceptu boni, » et ideo refertur ad dotes animæ. Exsultatio autem componitur ab ex, et ultra : quia id quod est in corde, in signo corporeo manifestatur : et ideo ad dotes corporis refertur. Luc. ii, 47 : Exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo. Isa. lxi, 10 : Gaudens gaudebo in Domino, et exsultabit anima mea in Deo meo.

Causam autem gaudii subdit : et suppletur, quia

« Deus Dominus fortitudo mea, » supple, est Deus providentia : providet enim mihi bona. 1 Petr. v, 7 : Omnem sollicitudinem vestram projicientes in eum, quoniam ipsi cura est de vobis. Psal. liv, 23 : Jacla super Dominum curam tuam. Dominus potestate superpositionis dicitur, propter hoc quod suos eligit et exaltat. Psal. xxix, 2 : Exaltabo tr, Domine, quoniam suscepisti me : nec delectasti inimicos meos super me. Item, Psal. ix, 13 : Qui exaltas me de portis mortis. « Fortitudo mea, » hoc est, causa fortitudinis meæ, qua scilicet vincere possum tribulationes et tortores. Psal. xvii, 2 : Diligam te, Domine, fortitudo

<--- Page Split --->

mea. II Reg. xxi, 2 et 3 : Dominus petra mea, et robur meum, et salvator meus. Deus fortis meus, sperabo in eum. Isa. xi, 31 : Qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem. « Et ponet, » hoc est, disponet confortando « pedes meos, » quibus ad patriam redire debeo, « quasi cervorum, » hoc est, faciet veloces, ut cervorum pedes. Psal. xvii, 34 : Qui perfecit pedes meos tamquam cervorum, et super excelsa statuens me. Dicitur natura esse cervi, quod semper recurrit ad locum generationis. Et petit Propheta ut veloces pedes habeat ad recurrendum ad originem. Cantic. viii, 14 : Fuge, dilecte mi, et assimilare caprex hinnulogue cervorum super montes aromatum. Caprea longe videt, et est sensus : Longe contemplare patriam, et pedes tui veloces sint ad redeundum super montes virtutum et æternorum gaudiorum, qui montes sunt aromatum. Psal. xii, 2 : Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus.

« Et super excelsa mea. » Ad litteram, terra promissionis montuosa et excelsa est, et significat vertices angelicos super quos deducuntur beati. Isaie, xxxm, 16 et 17 : Iste in excelsis habita-

bit, munimenta sazorum sublimitas ejus : panis ei datus est, aquæ ejus fideles sunt. Regem in decore suo videbunt oculi ejus. « Deducet me victor : » victor scilicet hostium, et meus ductor. Joan. xvi, 33 : Confidite, ego vici mundum. Deuter. xxxi, 8 : Dominus qui ductor est vester, ipse erit tecum, etc. Isaie, lxiii, 14 : Sic adduxisti populum tuum, ut faceres tibi nomen glorie. Isaie, lviii, 14 : Sustollam te super altitudines terræ, et cibabo te hæreditate Jacob, patris tui. « In Psalmis canentem. » Psalmus hymnus est. Hymnus autem laus Dei cum cantico. Et quia hymnus ille in decachordo psalterio decantabatur, perfectionem operis significat. Et est sensus : In jubilo cordis, et laude oris pro perfectione virtutis et operis, de exsilio me reducit ad patriam. Ad Ephes. v, 19 : Loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino. Hoc canticum proprie Celeuma vocatur, ut dicit Glossa super epistolam ad Hebræos, super illud Apostoli, ad Hebr. xi, 13 et 14 : A longe eas adspicientes, et salutantes, et confitentes quoniam peregrini et hospites sunt super terram. Qui enim hæc dicunt, significant se patriam inquirere.

<--- Page Split --->