D. ALBERTI MAGNI,

RATISBONENSIS EPISCOPI, ORDINIS PRÆDICATORUM,

IN EVANGELIUM

SECUNDUM MATTHÆUM

LUCULENTA EXPOSITIO

PROLOGUS.

Sume tibi librum grandem, et scribe in eo stylo hominis. Isa. VIII, 1. « Sume » a me factum, et a me apertum. Ezechiel. II, 9 : Et vidi : et ecce manus missa ad me, in qua erat involutus liber : et expandit illum coram me. Daniel. VII, 10 : Libri aperti sunt. Apocal. v, 1 : Vidi in dextera sedentis super thronum, librum, scriptum intus et foris, signatum sigillis septem. Et, infra, 3. 9 : Dignus es, Domine, accipere librum, et aperire signacula ejus, etc. Ideo sumptio motus est ad sumentem a porrigente alio. Non ergo intellectu tuo penetra : sed in captivitatem redige omnem intellectum in obsequium Christi 1, ut dicas : Lingua meas calamus scribe, velociter scribentis ». Matth. x, 20 : Non vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri, etc. Job, XXXII, 8 : Ut video, spiritus est in hominibus, et inspiratio Omnipotentis dat intelligentiam. II Petr. I, 24 : Non voluntate humana allata est aliquando prophetia : sed Spiritu sancto inspirati, locuti sunt sancti Dei homines. Non ergo irrumpe, sed a Spiritu sancto sume, et a dextra sedentis super thronum : attendens quod qui scrutator est majestatis, opprimetur a gloria 2. Joan. XIV, 26 : Paraclitus Spiritus sanctus, quem miltet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quaecumque dixero vobis.

<--- Page Split --->

Nec sume alii, ut ad alium referas librum : sed « Sume tibi » incorporandum, quaerens quod aedificet te primum, et ex te alios. Ezechiel. ii, 8 : Comede quacumque ego do tibi. Et, Ezechiel. iii, 2 : Cibavit me volumine illo. Jerem. xv, 16 : Inventi sunt sermones tui, et comedi eos. Deutcr. viii, 3 : Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, etc 1. Apocal. x, 10 : Accepi librum de manu Angeli, et devoravi illum : et erat in ore meo tamquam mel dulce, et cum devorassem eum, amaricatus est venter meus, hoc est, cordis affectus propter peccati indignationem.

« Librum » scilicet Matthæum, qui est liber generationis Jesu Christi. Nehemiæ, seu II Esdræ, viii, 3 : Aures omnis populi erant erectæ ad Librum.

« Grandem, » grandia continentem. Zachar. v, 2 : Video volumen volans : longitudo ejus viginti cubitorum, et latitudo ejus decem cubitorum. Longitudo ab imo superius : quia inferius et superius sunt principia longitudinis, ut dicit Aristoteles 2. Ima sunt assumptio generationis hominis et formæ servi. Ad Philip. ii, 7 : Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens, etc. Summa autem sunt consessus ad dexteram Patris. Continetur autem hic generatio duplex : materialis ex genealogia, et formalis ex opere Spiritus sancti et conceptu Virginis. Manifestatio duplex subjungitur : una facta Regibus, et alia per testimonium Joannis : deinde Baptismus subditur, et postea tentatio : deinde prædicatio, cui subjungitur Discipulorum vocatio : et postea sermo in monte, qui totus est de impletione legis per Evangelicam perfectionem : cui annectuntur in fine effectus quos sermo habet in observantibus eumdem, qui sunt decem. Sequitur autem hic omnium horum per miracula confirmatio, Apostolorum electio, et eorumdem instructio : cui subjungitur potestas clavium, et præsignatio futuræ beatitudinis per transfigurationem : et postea ostenditur modus perveniendi ad illam per humilitatem, et libertatem, et per patientiamre missionis in nos peccantibus, et castitatem, et obedientiam, et alias virtutes, quæ omnia computantur pro uno : et hæc omnia sequitur instructio de futuro judicio tam ex parte judicis quam ex parte judicandorum, et excidii mundi quod ante judicium futurum est : cui subjungitur sacramentum redemptionis per Passionem : deinde Resurrectionis cum apparitionibus factis : et tandem vigesimum, quod longitudinem libri complet, consessus ad dexteram Dei Patris. Latitudo autem decem cubitorum : quia per latitudinem totam docentur in eo bona in genere, et bona gratiae : bona virtutis, præcepti, consilii, supererogationis : variata littera sive historia, tropologia, allegoria, et anagogia. Baruch, iv, 28 : Sicut fuit sensus vester ut erraretis a Deo, decies tantum convertentes requiretis eum. Isa. xxxiv, 16 : Requiritc diligenter in libro Domini, et legite : unum ex eis non defuit, alter alterum non quæsivit.

<--- Page Split --->

PROLOGUS.

« Et scribe in eo. » Contra, Job, xxxi, 35 : Librum scribat ipse qui judicat. RESPONSIO, Joan. v, 46 : De me ille scripsit. Deus enim scribit in corde. Jerem. xxxi, 33 : In corde eorum scribam eam. Matthaeus et alii in charta. Psal. xliv, 2 : Lingua mea, etc. Unde primas tabulas Deus, secundas autem homo scribit. Apocal. 1, 41 : Quod vides, scribe in libro.

« Stylo hominis, » quia faciem sumpsit Christus humanitatis. Baruch, III, 38 : In terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Joan. I, 14 : Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Ad Philip. 1, 7 : In similitudinem hominum fa- ctus, et habitu inventus ut homo. Ad Hebr. II, 17 : Debuit per omnia fratribus si- milari, ut misericors fieret. Vel, « stylo hominis, » hoc est, ad intellectum homi- nis ut facile intelligat homo. Isa. viii, 16 : Liga testimonium, signa legem in discipulis meis. Habacuc, II, 2 : Scribe visum, et explana eum super tabulas, ut percurrat qui legerit eum. Nehemie, viii, 3 : Esdras sacerdos legit in eo, scili- cet in libro, aperte in platea quae erat ante portam Aquarum, de mane usque ad mediam diem, in conspectu virorum, et multorum, et sapientium. I ad Corinth. 11, 4 : Sermo meus, et prædicalio mea, non in persuasibilibus humanæ sapientiæ verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis.

<--- Page Split --->

Argunentum Sancti Hieronymi in Evangelium secundum Matthæum.

Matthæus ex Judæa, sicut in ordine primus ponitur, ita Evangelium in Judæa primus scripsit : cujus vocatio ad Deum ex publicanis actibus fuit.

Duorum in generatione Christi principia præsumens, unius cujus prima circumcisio in carne, alterius cujus secundum cor electio fuit : ex utrisque enim patribus Christus. Sicque quaterdenario numero triformiter posito, principium a credendi fide in electionis tempus porrigens, et ex electione usque in transmigrationis diem dirigens, atque a transmigrationis die usque in Christum definiens, decursam adventus Christi ostendit generationem : ut numero satisfaciens et tempori, et se quid esset ostenderet, et Dei in se opus monstrans, etiam in his quorum genus posuit, Christi operantis a principio testimonium non negaret.

Quarum rerum omnium tempus, ordo, numerus, dispositio vel ratio, quod fidei necessarium est, Deus Christus est. Qui factus est ex muliere, factus sub lege, natus ex Virgine, passus in carne, omnia in cruce fixit : ut triumphans ea in semetipso resurgens in corpore, et patris nomen in patribus filio, et filii nomen patri restituatur in filiis, sine principio et sine fine, ostendens se unum cum Patre esse, quia unus est.

In quo Evangelio utile est desiderantibus Deum, sic propria vel media vel perfecta cognoscere : ut et vocationem Apostoli, et opus Evangelii, et dilectionem Dei in carne nascentis per universa legentes intelligant, atque id in eo in quo apprehensi sunt et apprehendere appetunt, recognoscant.

Nobis enim hoc in studio argumenti fuit, et fidem rei factae tradere, et operantis Dei intelligendam diligenter esse dispositionem quaerentibus non tacere.

ARGUMENTI S. HIERONYM! IN MATTI.EUM EXPLANATIO.

Matthæus ex Judæa, sicut in ordine primus ponitur, ita Evangelium in Judæa primus scripsit : cujus vocatio ad Deum ex publicanis actibus fuit.

Primo tangit Scriptoris ad scribendum idoneitatem : secundo, materiam et circumstantias scripti : tertio, finem.

Idoneitatem ostendit ex quinque : ex nomine, « Matthæus, » qui donator consilii interpretatur propter arcanorum scribendorum revelationem. I ad Corinth. ii, 12 : Nos non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis. Eccli. vi, 6 : Consiliarius sit tibi unus

<--- Page Split --->

de mille, qui videlicet ab eo vocatus est, qui vocatur Admirabilis, consiliarius 1 : vel, secundum Septuaginta : « Magni consilii Angelus. » Hujus enim præsagium fuit, quod in conversione mutato nomine, Matthæus dictus est. Isa. lxv, 13 et 16 : Servos suos vocabili nomine alio : in quo qui benedictus est super terram benedicetur in Deo amen.

Secundo, describit ex loco nativitatis, qui præsignat scripturam salutis. Joan. iv, 22 : Salus ex Judæis est. Psal. lxxv, 2 : Notus in Judæa Deus. Baruch, iv, 4 : Beati sumus, Israel, quia quæ Deo placent, manifesta sunt nobis. Notitia igitur ad Scriptoris auctoritatem refertur.

Tertio, tangit ordinem ex loco : ex quo enim salus est ex Judæis, rationabiliter in Judæa scribitur primo Evangelium saltis. Psal. cxiii, 2 : Facta est Judæa sanctificatio ejus. Si enim contradici debuit, ubi res certa fuit, debuit aut reprobari, aut confirmari. Act. iv, 14 : Hominem videntes stantem cum eis, qui curatus fuerat, nihil poterant contradicere. Ideo hoc ordine utitur loquens Apostolis, Act. i, 8 : Eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judæa et Samaria, et usque ad ultimum terræ. Primum ergo in Judæa : et ideo dicit, « in Judæa Evangelium primus scripsit » Act. xiii, 46 : Vobis oportebat primum loqui verbum Dei : sed quoniam repellitis illud, et indignos vos judicatis æternæ vitæ, ecce convertimur ad gentes.

Quarto, secundum ordinem sententiæ, (licet tertium sit secundum ordinem litteræ) tangit ordinem Evangelistæ, cum dicit : « Sicut in ordine primus ponitur. » Ratio hujus est, quia aliæ facies aliorum faciei hominis (quæ est Matthæi) circumponuntur : et ita quasi subjecta ad alias præponitur. Ezechiel. 1, 10 : Facies hominis in eis. Quod de nulla aliarum facierum dicitur, quia aliæ huic quasi circumponuntur. Unde etiam inter alias

facies hæc ad anterius convertebatur : ut licet Marcus scribat leonis faciem in Resurrectione, et Lucas vituli in Passione. et Joannes aquilæ in Ascensione, tamen hæc omnia in facie hominis sunt patrata : et ideo prior in ordine est facies hominis secundum naturam.

Adhuc, naturaliter habet faciem hominis : alias autem per metaphoram. Jerem. xxxi, 22 : Creavit Dominus novum super terram : Fæmina circumdabit virum. Cujus est facies hominis, non leonis, vel alterius. Psal. lxxxvi, 5 : Homo natus est in ea, et ipse fundavit eam Altissimus.

Sed contra? Augustinus in libro de Concordia Evangelistarum : « Mihi vi- « dentur probabilius aliquid attendisse, « qui hominem in Matthæo, leonem in « Marco, vitulum in Luca, aquilam in « Joanne intellexerunt. » Respondeo. Augustinus non loquitur quoad faciem secundum substantiam, sed quoad proprietatem tribus regalis per quam descendit : sicut dicitur, Apocalyps. v, 5 : Victi leo de tribu Juda. Omnes autem alii sancti de substantia faciei loquuntur, quam convertit ad homines anterius : quæ est hominis nati ex hominibus, et humana inter homines exhibens et patiens : quilibet enim Evangelistarum faciem sibi propriam convertit ad homines in principio suæ scripturæ, sed hominis facies anterius convertitur. Ezechiel. x, 22 : Intuitus eorum, et impetus singulorum ante faciem suum ingredi.

Quinto, tangit ex gratia congruentiam scripturæ. Cujus vocatio, infra, ix, 9. Cf. Luc. v, 27, et Marc. ii, 14. Quæstibus enim inhians terrenis nescit intelligere cœlestia sacramenta, quæ conversus intelligit per gratiam. I ad Corinth. ii, 14 : Animalis homo non percipit ea quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi. Et sequitur, y. 15 : Spiritualis autem judicat omnia, etc. Baruch, iii, 23 : Filii Agar, qui exquirunt prudentiam quæ de terra est, negotiatores Merrhæ et Theman, et fa-

<--- Page Split --->

bulatores, et exquisitores prudentiæ et intelligentiæ: viam autem sapientiæ nescierunt, neque commemorati sunt semitarum ejus. Agar advena interpretatur, et significat extraneos in Dei secretis, licet sint sapientes in mundanis. Ad Galat. i, 13 et 16: Cum placuit ei qui me segregavit ex utero matris meæ, ... ut revelaret Filium suum in me, ut evangelizarem illum in gentibus, continuo non acquievi carni et sanguini. Ad Philip. iii, 7 et 8: Quæ mihi fuerunt lucra, hæc arbitratus sum propter Christum detrimenta. Verum tamen existimo omnia detrimentum esse propter eminentem scientiam Jesu Christi Domini mei, propter quem omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam, etc. Publicanus dicitur a publico: quia illi qui publicis tributis, vectigalibus scilicet præerant, dicebantur publicani. Non autem a Publio dicitur, ut quidam maledicunt, quia ante Publium multi publicani dicebantur: et ideo, infra, ix, 9, in telonio sedere dicitur. Tëlo autem Græce, Latine sonat vectigal, quod publice et his qui publica gerebant officia, solvebatur in stipendia pro Republica manutenenda. Licet autem hæc utiliter solvantur pro pace communi: propter quod dicitur, ad Roman. xiii, 7: Cui tributum, tributum: cui vectigal, vectigal: tamen qui his præponuntur plerumque per angarias et rapinas faciunt, et homines concutiunt. Luc. iii, 12 et seq.: Venerunt et publicani, scilicet ad Joannem, ut baptizarentur, et dixerunt ad illum: Magister, quid faciemus? At ille dixit ad eos: Nihil amplius, quam quod constitutum est vobis faciatis. Interrogabant autem eum et milites, scilicet qui et reipublicæ militabant et stipendia accipiebant, dicentes: Quid faciemus et nos? Et ait illis: Neminem concutiatis, neque calumniam faciatis, et contenti estote stipendiis vestris.

Duorum in generatione Christi principia præsumens, unius cujus prima circumcisio in carne, alterius cujus secundum cor electio fuit: ex utrisque enim patribus Christus.

Hic tangit circa materiam et circa circumstantias scripti tria: a quibus videlicet inchoat, et qua ratione.

Quoad naturam enim corpulentæ substantiæ, semota lege concupiscentie, inchoat ab Abraham, cujus circumcisio præsignat concupiscentie præcisionem in eo quod assumptum est a Christo: quia aliter non prodesset ad medicinam. Genes. xvii, 14: Masculus, cujus præputii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa de populo suo. Et, ibidem, v. 10: Hoc est pactum meum quod observabitis inter me et vos, et semen tuum post te.

Quoad regnum autem, quod sanatos et redemptos introduxit, inchoat a David. Ad Coloss. i, 13: Transtulit nos in regnum filii dilectionis suæ. Et ideo secundum cor eligitur, ut per hoc regnum immobile significetur. Ad Hebr. xii, 28: Itaque regnum immobile suscipientes, habemus gratiam per quam serviamus placentes Deo.

Hæc ostendunt promissiones. Quæ enim facta est ad Abraham, est: Benedicentur in semine tuo omnes gentes terræ 2: quod exponit Apostolus, ad Galat. iii, 16: Semini tuo, qui est Christus: eo quod corpulentam substantiam sine causa maledictionis (quæ lex concupiscentiae est) assumpsit. Ad David autem, Psal. cxxxi, 11: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam. Luc. i, 32: Dabit illi Dominus Deus sedem David, patris ejus. Isa. ix, 7: Super solium David, et super regnum ejus sedebit, etc. Isa. xvi, 3: Præ-

<--- Page Split --->

parabitur in misericordia solium ejus, et sedebit super illud, etc. Ad haec enim duo venit Christus : ut scilicet curaret naturam assumendo et patiendo, et introduceret in regnum resurgendo et ascendendo. Et hoc dicit ratio sequens :

Sicque quaterdenario numero triformiter posito, principium a credendi fide in electionis tempus porrigens, et ex electione usque in transmigrationis diem dirigens, atque a transmigrationis die usque in Christum definiens, decursam adventus Domini ostendit generationem : ut numero satisfaciens et tempori, etc.

Secundo, tangit genealogiæ decursum, dicens : « Sicque quaterdenario numero triformiter, » hoc est, in tribus formis, secundum tres dignitates quibus regebatur antiquus populus, patriarcharum, regum, pontificum. A patriarchis natura corpulente substantiæ descendit, quæ in regibus ad regnum permanens exaltata fuit : et a regibus in captivitatem deficiens, per pontifices redempti gubernati sunt. Sicut Christus corpulentam substantiam accepit, quam in regnum permanens exaltavit : et oblatione simul et officio sacerdotis secundum ordinem Melchisedech populum a captivitate redemit : et ideo dicit, triformiter : formam patriarcharum, et regni, et pontificatus innuens. De primo, ad Hebr. ii, 16 : Nusquam enim Angelos apprehendit, sed semen Abrahæ apprehendit. De secundo, Isa. xxxii, 22 : Dominus legifer noster, Dominus rex noster : ipse salvabit nos. De tertio, ad Hebr. ix, 11 : Christus assistens pontifex futurorum bonorum, etc.

Et hoc est quod sequitur : « Principium, etc. »

Tertio, subjungit horum rationem, dicens : « Et numero satisfaciens, » posito videlicet in genealogia patrum, qui ter-

minatur secundum formam per tesserædecadès.

Tessera est quadratum, et decas est denum : quia ex quatuor digito, et decem articulo componitur.

Et quatuor quidem quadrifidam mortem a qua redempti sumus, significat : transgressiones videlicet legum naturae, Moysi, gratiæ, et mortem gehennæ : vel, mortem transgressionis præceptorum, experientiæ in paradiso, naturae in mundo, decalogi, et legis gratiæ : aut mortem culpæ, pœnæ, naturae, et gehennæ. Aut, quia in quatuor plagis mundi dispersi sunt redimendi. Aut, quia per quatuor Evangelia instruendi de Redemptore. Aut, quia quatuor habitibus informandi hi qui redimuntur : habitu videlicet virtutis, doni sancti Spiritus, beatitudinum quas in hoc libro docet, infra, v, 3-12, et fructuum Spiritus quos tangit Apostolus, ad Galat. v, 22 et 23 : Fructus autem Spiritus est : caritas, etc. De donis tangit, Isa. xi, 2 : Requiescet super eum Spiritus Domini. De virtutibus tangit, Luc. xxiv, 49 : Sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto. De quatuor Evangeliis, Genes. ii, 10 : Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita. De quatuor plagis mundi, Ezechiel. xxxvii, 9 : A quatuor ventis veni, spiritus, et insuffla super interfectos istos, et revivescant. De quatuor mortibus, Daniel. vii, 2 : Ecce quatuor venti caeli pugnabant in mari magno. In magna amaritudine impugnat culpa vento tentationis : pœna, vento fluiditatis, quia per illam ventus est vita nostra : mors naturæ, vento exsufflationis, tunc enim immittit se contra navim vitæ ventus typhonicus confringens eam : mors autem gehennæ pugnat vento tempestatis. Psal. x, 7 : Ignis, et sulphur, et spiritus procellarum, pars calicis eorum. Et hæc quatuor de natura sua habet ventus. Spirat enim in aura, fluit in aeris commotione, exsufflat inventa, et impugnat obviantia. Transgres-

<--- Page Split --->

siones legum significantur, Joel, 1, 4 : Hesiduum erucæ comedit locusta, et residuum locustæ comedit bruchus, et residuum bruchi comedit ærugo. Eruca in vigore, præceptum disciplinæ sive experimentæ consumptum inobedientia : locusta saltans in vigore naturæ, transgressio legis sive præcepti naturæ : bruchus incidens et omnia devorans, transgressio legis scriptæ : quia, occasione accepta, peccatum per mandatum operatum est omnem concupiscentiam 1. Arugo autem quasi æris rubigo, prævaricationem signat legis et præcepti gratiae : hoc enim comburitur in seipso, sicut dicit Psalmus lxxix, 17 : Incensa igni et suffossa, ab increpatione vultus tui peribunt. Aut, quatuor significat quadrangulos in virtutibus cardinalibus per quas fit congruitas ad redemptionem. Prudentia rationem rectam eligibillium ad vitam habet medium, temperantia medium in passionibus innatis, fortitudo autem in passionibus illatis, justitia vero in commutandis cum proximo vel distribuendis proximo medium habet æquale damni et lucri. Sapientiæ, viii, 7 : Sobrietatem, sive temperantiam, et prudentiam docef, et justitiam, et virtutem, hoc est, fortitudinem, quibus utilis nihil rst in vita hominibus.

Decem autem referuntur ad decalogum præceptorum 2.

« Tempori » autem satisfacit, distinguendo tempus peregrinationis Patrum terminatum ad patriam, Rekum ad captivitatem, captivitatis ad redemptionem. De primo, Genes. xv, 13 : Sratio prænoscens quod peregrinum futurum sit semen tuum in terra non sua. Et sequitur, 16 : Generatione quarta revertentur huc. De secundo, Thren. iv, 20 : Spiritus oris nostrn, Christus, Dominus, captus est in peccatis nostris, cui diximus : In umbra tua vivemus in Gentibus. De tertio, Ezechiel. xxxix, 23 :

Nunc reducam captivitatem Jacob, etc.

Et se quid esset ostenderet, et Dei in se opus monstrans, etiam in his quorum genus posuit, Christi operantis a principio testimonium non negaret.

Tertium est in quo tangitur finis. Tangitur autem quadruplex finis : finis scilicet Evangelistæ, finis Evangelii, finis legentium in Evangelio, et finis Hieronymi scribentis hunc Prologum.

Finis Evangelistæ triplex.Primus : « Ut et se quid esset ostenderet, » hoc est, in qua figura Evangelistarum : faciem enim hominis ad nos convertit. Secundus : « Et Dei in se opus, » quo de publicano fecit Apostolum et Evangelistam ». Ad Roman. v, 20 : Ubi abundavit delictum, superabundavit et gratia. Isa. xii, 27 : Primus ad Sion dicet : Ecce adsunt, et Jerusalem evangelistam dabo. Ad Ephes. iv, 11 et seq. : Ipse dedit, scilicet in Ecclesia, quosdam quidem Apostolos, quosdam autem Prophetas, alios vero Evangelistas, alios autem pastores et doctores : ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in ædificationem corporis Christi, etc. Tertio, tangit opus Christi in patribus, cum dicit : « Etiam in his quorum genus, etc. »

In Patribus autem Christus triplex opus perfecit: figuris videlicet salutem præsignando. Ad Hebr. x, 1 : Umbram habens lex futurorum bonorum. I ad Corinth. x, 11 : Omnia in figura contingebant illis. Medicinam peccati propagando : licet enim per omnes generationes usque ad Christum exclusive, tam lege concupiscentiæ quam corpulentæ substantiæ fieret propagatio, tamen fide et devotione non intendebant nisi corpulentam substantiam in Christum propagare : et hoc fuit opus Christi. Quæcum-

<--- Page Split --->

que enim generatio legem concupiscentiae sequebatur, reputabatur inutilis : quia corpulenta substantia propagatio fuit de prima institutione humani generis, quae de coelo in paradiso est instituta : et de hac accepit Christus, Joan. un, 31 : Qui de coelo venit, super omnes est. Glossa de altitudine humanae naturae. Alii legem concupiscentiae sequenta ejiciuntur, Genos. xxi, 10 : Ejic: ancillam hanc et filium ejus. Sapient. iv, 3 : Multigena impiorum multitudo non erit utilis, et spuria vitulamina non dabunt radices altas, etc. E contra, de aliis primam institutionem sequentibus dicitur, Tob. xiii, 20 : Beatus ero si fuerint reliquiae seminis mei ad videndam claritatem Jerusalem. Sapient. iv, 1 : O quam pulchra est casta generatio cum claritate! Proverb. v, 19 : Cerva charissima, et gratissimus himnulus. Aristoteles dicit quod cerva fugiens accipit semen : significans castos fugientes concupiscentiam in seminis propagatione : unde Patriarcharum proprium fuit homo dictum. Tob. viii, 9 : Tu scis quia non luxuriae causa accipio sororem meam conjugem, sed sola posteritatis dilectione, in qua benedicatur nomen tuum. Tertium opus fecit Christus in Patribus, promissa complendo et figuramenta verificando. Ad Hebr. vi, 13 : Abrahe promittens Deus, etc. Ibidem, y. 17 et 18 : Volens Deus ostendere pollicitationis haeredibus immobilitatem consilii sui, interposuit jusjurandum, ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, firmissimum solatium habeamus, qui confugimus, etc. Luc. i, 73 : Jusjurandum quod juravit ad Abraham patrem nostrum, etc. Ibidem, y. 55 : Sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini ejus in saecula. II Machab. i, 2 : Beneficiat vobis Deus, et meminerit testamenti sui quod locutus est ad Abraham, et Isaac, et Jacob, servorum suorum fidelium. Psal. cix, 4 : Juravit Dominus, et non penitebit eum, etc.

Quarum rerum omnium tempus, ordo, numerus, dispositio vel ratio, quod fidei necessarium est, Deus Christus est.

Ecce finis Evangelii. Et hic tria tangit : quae scilicet sunt ad finem unum : et quis est finis : et quae est inteluto ulterior quam consequitur fine habito. Altus enim est finis operis, et altus est finis intentionis : sicut lignarii fabri finis operis est domus, finis autem intentionis est defensio ab imbribus et caumatibus, qua gaudent hi qui domum inhabitant.

Ea quae sunt ad finem sunt « rerum omnium » quae scribuntur in Evangelio « ordo, » scilicet sacramentorum : quia generatio est ante regenerationis sacramentum : et post, victoria contra diabolum : et post, vocatio ministrorum : et post, illuminatio per doctrinam agendorum et credendorun et appetendorum : et post, sanatio ægrorum, et confortatio debilium : et deinde, institutio officiorum : et post hæc, instructio eorum quæ ad actus officiorum pertinent : et sic venitur ad redemptionem et glorificationem. I ad Corinth. xiv, 40 : Omnia... secundum ordinem fiant, scilicet in vobis. Psal. xlvii, 14 : Distribuite domos ejus, ut enarretur, etc. III Reg. x, 4 et 5 : Videns regina Saba... ordines ministrantium,... non habebat ultra spiritum Judicum, v, 20 : Stellæ manentes in ordine et cursu suo adversus Sisaram pugnaverunt.

« Numerus » est eorum quae in ordine ponuntur. Sapient. xi, 21 : Omnia in mensura, et numero, et pondere disposuisti. Psal. cxliv, 4 : Qui numerat multitudinem stellarum, et omnibus eis nomina vocat, hoc est, micantium sacramentorum.

« Dispositio » refertur ad Sacramentorum in Evangelio contentorum qualitatem : non enim rudia proponit, sed disposita propriis formis et materiis et ritu. Psal. lxxxvii, 4 : Disposui testamentum electis meis, etc. Sapient.

<--- Page Split --->

VII, 29: Sapientia est super omnem dispositionem stellarum. Sapient. VII, 1: Altingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.

« Vel ratio, » quæ refertur ad causas : sapientis enim est nihil sine causa facere, quia aliter essent opera vacua. Sapient. XIV, 3: Ut non essent vacua sapientiae tuæ opera. Job, v, 6: Nihil in terra sine causa fit, etc.

« Quod fidei necessarium est. » Hic tangit finem, et dicit duo : tangit enim finem, et adjungit ea per quæ finis ipse consequitur intentionem, quæ est finis ultimus. Finis est, « quod fidei necessarium est, Deus Christus est : » quia aliter vacua esset fides : quia non salvat nisi fides in Deum. Luc. VII, 30: Fides tuatesalvam ferit. Matth. XV, 28: Magna est fides tua : fiat tibi sicut vis. Ad Hebr. XI, 1: Est autem fides sperandarum substantia rerum. Et, ibidem y, 39, dicitur, quod omnes testimonio fidei probati inventi sunt 1. Marc. IX, 22, dicitur : Omnia possibilia sunt credenti. Nec sunt possibilia omnia, nisi credenti omnipotentiam in eo in quem credit : et hoc non est nisi in Deo. Luc. I, 37: Non erit impossibile apud Deum omne verbum.

Qui factus est ex muliere, factus sub lege, natus ex Virgine, passus in carne, omnia in cruce fixit: ut triumphans ea in semetipso resurgens in corpore, et patris nomen in patribus filio, et filii nomen patri restituatur in filiis, sine principio et sine fine, ostendens se unum cum Patre esse, quia unus est.

Quatuor dicit: primum, materiale principium. Ad Galat. IV, 4: At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium

suum factum ex muliere, factum sub lege, etc. « Factus » dicit : quia factio active est a principio agente extrinsecus, quod de substantia sua nihil ponit in facto : et sic Spiritus sanctus egit in conceptu Filii Dei : et ideo non est pater ejus secundum carnem, sicut dixit Helvidius. Joan. I, 14: Verbum caro factum est. Ad Roman. 1, 3: Qui factus est ei ex semine David secundum carnem. « Ex muliere » autem dicit : non propter mollitiem, sed propter sexum et materiam.

« Factus sub lege 2. » Ecce secundum. Primum pertinet ad naturam, secundum ad veritatem exhibitam. Et sub lege est sicut veritas sub umbra praefigurante : implevit enim legem sicut contentum implet continens vacuum. Infra, v, 17: Non veni solvere legem, sed adimplere.

« Natus de Virgine. » Ecce tertium quoad modum nativitatis sine lege concupiscentiæ. Isa. vii, 14: Ecce virgo concipiet, et pariet filium. Et hic dicit, « natus, » quia Virgo non fecit, sed de sua substantia generavit eum. Luc. 1, 34: Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco ? Ideo dicitur Filius hominis, non hominum : quia non est natus ex commistione seminum, sed ex sanguine Beate Virginis. Ezechiel. xliv, 2: Porta hæc clausa erit : non aperietur, et vir non transibit per eam, quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per eam.

« Passus in carne » Ecce quartum pertinens ad redemptionem 3. I ad Corinth. XV, 3 : Christus mortuus est pro peccatis nostris, secundum Scripturas.

« Omnia in cruce fixit. » Ecce finis intentionis. Et dicit quatuor intenta. Primum, quod est peccati destructio per Passionem. Ad Coloss. II, 13 et 14 : Et vos cum mortui essetis in delictis, et

<--- Page Split --->

præputio carnis vestræ, convivificavit cum illo, donans vobis omnia delicta : delens quod adversum nos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio, affigens illud cruci. Ad Galat. 11, 19 et 20 : Ego enim per legem, legi mortuus sum, ut Deo vivam : Christo confrus sum cruci. Vivo autem, jam non ego : vivit vero in me Christus. I Petr. 11, 24 : Peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignum, etc.

« Ut triumphans ea in semetipso resurgens in corpore. » Ecce secundum, quod est triumphi per plenam justificationem adeptio per Resurrectionem Christi. Ad Roman. vi, 23 : Traditus est propter delicta nostra, et resurrexit propter justificationem nostram. Ad Coloss. 11, 13 : Exspolians principatus et potestates, traduxit confidenter, palam triumphans illos in semetipso.

« Et patris nomen in patribus filio. » Attende, quod quia patris semen est operativum et formativum, ideo semper natura simile sibi in sexu et aliis dispositionibus generaret, nisi aliquis defectus materiae impediret, qui plerumque est in materia ex parentibus. Et si Adam in similitudine imaginis Dei in qua factus erat perstitisset incorruptus, semine sano et incorrupto ad similitudinem illam genuisset: sed cum cecidit, ad dissimile primae imaginis genuit: et ita nomen veri patris amisit, et nomen corruptoris obtinuit. Ad Ephes. 11, 3 : Eramus natura filii ive. Psal. xvii, 46 : Filii alieni inveterati sunt, et claudicaverunt a semitis suis, hoc est, a viis generationis institutae naturae. Eadem ratione filii verae filiationis amiserunt nomen et rationem: et dicti sunt filii ultimi, non primi patris. Sed Christus restituens primam similitudinem, restituit nomen patris patribus, et nomen filii filiis: et hoc scribit Matthaeus. Et ideo hoc totum factum est Filio operante, in nulla parte primo genitori dissimili. Ad Roman. vn, 29 et 30 : Quos praseviat, et prædestina-

vit conformes fieri imagini Filii sui..., hos et vocavit. Rationalibe autem est hoc, ut per filium verum et naturalem, ad similitudinem primi patris reducantur filii ira qui per adoptionem sunt, « et » primo « patri » filii veri « nomen in filiis » adoptionis « restituatur. » Psal. lxxxii, 6 : Ego dixi: Dii estis, et filii Excelsi omnes. Non enim essent ex filiatione dii vocati, nisi ad Dei Patris similitudinem, in qua institutus fuit protoplastus, essent reducti. Ad Galat. iv, 6 : Quoniam estis filii, Dei scilicet, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, clamantem : Abba, Pater. Joan. xx, 17 : Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum, etc. Hoc igitur est tertium quod intendit efficere in nobis. Et est similitudo Patris, in qua protoplastus generasset si perstitisset.

« Sine principio. » Ecce quartum quod est causa præcedentium. Nullum horum effecisset, nisi ostenderet se unum esse cum Patre, et « sine principio et sine fine. » Apocalyps. 1, 8 : Ego sum Alpha et Omega, principium et finis. Id enim quod vere principium est, est sine principio : et id quod vere finis est, sine fine est, etc.

« Unum esse cum Patre. » Joan. x, 30 : Ego et Pater unum sumus. Hoc autem esse non posset, nisi « unus » in persona « esset » Dei et hominis Filius. Per hoc enim hominis Filius similis est Patri sicut Dei Filius : et ideo similitudinem filiis gratie valet in Spiritu sancto restituere. Joan. xvii, 21 : Rogo... ut omnes unum sint, sicut tu, Pater, in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint. Et iterum, 3. 23 : Ego in eis, et tu in me, ut sint consummati in unum. 1 Joan. un, 2 : Charissimi, nunc filii Dei sumus : et nondum appuruit quid erimus. Scimus quoniam cum apparuerit, hoc scilicet quod erimus ex Dei filiatione, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est.

<--- Page Split --->

In quo Evangelio utile est desiderantibus Deum, sic propria vel media vel perfecta cognoscere : ut et vocationem Apostoli, et opus Evangelii, et dilctionem Dei in carne nascentis per universa legentes intelligant, atquo id in eo in quo apprehensi sunt et apprehendere appetunt, recognoscant.

Ecce finis legentium et studentium in Evangelio. Dicit autem hic duo, scilicet, qualiter studendum est, et quis fructus studii.

Modus autem studii, sive qualiter studendum : quia in desiderio Dei. Psal. civ, 4 : Quærite faciem ejus semper. Isa. xxvi, 8 : Nomen tuum et memoriale tuum in desiderio animæ.

« Sic propria vel media. » Ecce fructus studii, et est duplex : secundum cognitionem videlicet, et secundum affectionem.

Secundum cognitionem duo sunt attendenda : littera videlicet, et litteræ intentio.

In littera tria sunt cognoscenda : prima videlicet quae pertinent ad humanitatis assumptionem, media quae sunt ad vocatorum illuminationem, perfecta quae pertinent ad illuminatorum redemptionem et glorificationem. In primo, Joan. i, 14 : Verbum caro factum est. In secundo, Joan. i, 9 : Erat lux vera quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. In tertio dixit : Consumnatum est 1. Joan. xvii, 4 : Opus consunnavi, quod dedisti mihi ut faciam.

Vel, prima sunt historialia : media autem sunt allegorica construentia lidei veritatem, et tropologica aedificantia ad virtutem : perfecta autem sunt anagogica ad aeternam elevantia felicitatem. Proverb. xxx, 4 : Quatuor sunt mininua terræ, et ipsa sunt sapientiora sapien-

tibus. Quatuor enim expositiones Scripturae minima sunt propter humilitatem.

Litteræ autem intentio est, ut ex scripto cognoscamus quam mirabilis est vocatio Apostoli, qui ex Publicano vocatus est ad thronum majestatis inter animalia Dei. Apocalyps. iv, 6 : In circuitu sedis quatuor animalia plena oculis ante et retro. I Reg. ii, 8 : Suscitat de pulvere egenum, et de stercore elevat paupérem : ut sedeat, etc. Et ex hac materia cognoscamus « opus Evangelii, » in operatione nostrae salutis, in assumptione, verbo, opere, passione, et resurrectione. Et ex causa cognoscamus « dilectionem Dei in carne nascentis.» Nihil enim induxit ad hoc nisi dilectio. Joan. iii, 16 : Sic Deus dilexit mundum, etc. Jerem. xxxi, 3 : In caritate perpetua dilexi te. Deuter. xxxiii, 3 : Dilexi populos, omnes sancti in manibus illius sunt.

« Atque id in eo in quo apprehensi sunt, etc.» Ecce fructus secundum affectionem. « Ut recognoscant id in quo apprehensi sunt, » et in eadem dilectione pro captu suo apprehendant. Ad Philip. iii, 12 : Sequor autem, si quo modo comprehendam in quo et comprehensus sum a Christo Jesu.

Nobis enim hoc in studio argumenti fuit, et fidem factæ rei tredere, et operantis Dei intelligendam diligenter esse dispositionem quaerentibus non tacere.

Ecce finis argumenti Hieronymi, in quo duo tangit : facit enim mentionem intentionis, et dicit intentum.

Argumentum fuit id quod arguit mentem, et arctavit in transferendo : et non accipitur proprie nisi sit ab auctoritate : quia illud argumentum est infallibile in Evangelio, quia fundatur super veritatem aeternam. Job, xxix, 22 : Verbis meis ad-

<--- Page Split --->

dere nihil audebant, et super illos stillabat eloquium meum.

« Et fidem factae rei tradere.» Ecce intentum : et dicit duo, scilicet, fidem factae rei tradere quoad historiam. Apocalyps. xxii, 6 : Hæc verba fidelissima sunt, et vera. Proverb. viii, 8 : Justi sunt omnes sermones mei, non est in eis pravum quid, neque perversum. Deuter. xxxii, 4 : Deus fidelis, et absque ulla iniquitate, etc.

« Et operantis Dei. » Ecce secundum : modus et dispositio Dei perficientis Evangelica sacramenta. Dispositio autem Dei est : quia spontanee, gratis, ex dilectione,

1 Cf. Mich. vi, 3. 2 Liptote figura olim dicta litotes. (Not. edit.

LUGDUN.)

sufficienter salutem est operatus. De primo, Isa. liii, 7 : Oblatus est quia ipse voluit. Psal. liii, 8 : Voluntarie sacrifiacabo tibi. De secundo, infra, x, 8 : Gratis accepistis, gratis date. Isa. lv, 1 : Emite absque argento, et absque ulla commutatione vinum et lac. De tertio, Cantic.v, 1 : Comedite, amici, et bibite, et inebrianimi, charissimi. De quarto, Isa. v, 4 : Quid est quod debui ultra facere vinex mex, et non feci ei 1 ?

Hoc igitur studuit « non tacere. » Litote 2, hoc est, asserere : quia minus dicit, et plus significat.

<--- Page Split --->