Caput XIII

In Caput XIII Joannis — Enarratio

« Ante diem festum Paschæ, sciens Jesus quia venit hora ejus ut transeat ex hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos, qui erant in mundo, in finem dilexit eos. »

Hic incipit pars de præparatione ad sanctificationem passionis et sanguinis Domini, ex instructione sacramentorum. Et quia sacramenta hæc committuntur discipulis, ideo hic instruit discipulos ad hujusmodi præparationem, cum in præcedenti capitulo instruxerit communiter, et discipulos et alios, tam Gentiles quam Judæos.

Dividitur autem istud capitulum penes ea quæ facta sunt in cœna quando Christus dedit corpus suum. Et hæc sunt duo memoranda facta, scilicet, humilitatis in lotione pedum, et charitatis in exhibitione corporis sui et sanguinis. Primo ergo agit de instructione humilitatis, secundo de instructione charitatis, ibi, ℣. 21 : « Cum hæc dixisset Jesus, turbatus est spiritu, etc. »

Prima harum dividitur in tria : in quorum primo ponit convenientiam temporis per quam venit ad hanc doctrinam : in secundo, ponit factum ex quo format doctrinam, ibi, ℣. 2 : « Et cœna facta, etc. » In tertio autem, format ex facto doctrinam ad humilitatem inclinantem, ibi, ℣. 12 : « Postquam ergo lavit pedes eorum, etc. »

In primo quatuor dicit : in quorum primo tangit tempus ex festo huic doctrinæ congruum : in secundo, ponit id quod est in ipso festo significatum : in tertio, tangit quod est istius doctrinæ proprium motivum et causativum : in quarto, ostendit quod in hac doctrina est omnis dilectionis suæ complementum,

Dicit ergo :

« Ante diem festum Paschæ, »

Hoc est, ante diem azymorum, cujus vespera erat quartadecima Luna ad vesperum, hoc est, ante diem cœnæ, quando agnus immolabatur ad vesperum : sicut præcipitur, Exod. xii, 2 et seq. In hoc enim Pascha doctrinam perfectionis erat expediens exhibere discipulis et Apostolis. Ante totum ergo diem festi, et ante omnia quæ fuerunt facta in festo, « sciens Jesus, » et præsciens sicut Deus. Eccli. xxiii, 29 : Domino Deo antequam crearentur omnia sunt agnita : sic et post perfectum respicit omnia. Joan. xviii, 4 : Sciens omnia quæ ventura erant super eum.

« Quia venit hora ejus, » non electionis stellarum vel fati, sed impletionis sacramentorum : quando omnia quæ dicta et præfinita sunt de eo, adimpleta sunt. Joan. vii, 6 : Tempus meum nondum advenit : tempus autem vestrum semper est paratum. II ad Corinth. vi, 2 : Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis. Hæc enim fuit hora Christi quantum ad operationem salutis, et fuit hora adversariorum quantum ad impletionem suæ malitiæ et malæ voluntatis. Luc. xxii, 53 : Hæc est hora vestra, et potestas tenebrarum.

« Ut transeat ex hoc mundo ad Patrem. »

Hoc est enim factum in festo signatum. Exod. xii, 11 : Est enim Phase, id est, transitus Domini. Sic enim transivit antiquitus per Ægyptum, suos liberans et protegens, et introivit ad Patrem, offerens sanguinem suum sicut agni immolati pro nobis. Ad Hebr. ix, 24 : Non in manufacta sancta Jesus introivit, exempla verorum, sed in ipsum cælum, ut appareat nunc vultui Dei pro nobis.

Mors autem Domini dicitur transitus, quasi propria potestate transiens : nam nusquam a mortis vinculis vel inferni claustris detentus fuit, sed omnia talia per mortem et infernum transiens ad vitam confregit. Psal. cvi, 16 et 17 : Contrivit portas æreas, et vectes ferreos confregit. Suscepit eos de via iniquitatis eorum.

« Cum dilexisset suos. »

« Cum dilexisset suos » in omnibus, et in opere et in tempore. Proverb. xvii, 17 : Omni tempore diligit qui amicus est. Osee, xiv, 5 : Diligam eos spontanee, quia aversus est furor meus ab eis. Suos autem dicit qui nullum alium dilexerunt præter eum, qui nullum alium dilectorem habuerunt nisi eum, et qui nihil quæsierunt præter dilectionem ejus. Solum enim diligit Deum, qui nihil contra eum diligit. Psal. xvii, 2 : Diligam te, Domine, fortitudo mea. Ipse etiam dilector eorum fuit. Deuter. xxxiii, 3 : Dilexit populos, omnes sancti in manu illius sunt. Hi nihil quærunt nisi dilectionem. Unde Augustinus : « Dilig te, Domine, etc. » Cantic. viii, 7 : Si dederit homo omnem substantiam domus suæ pro dilectione, quasi nihil despiciet eam.

Sic ergo cum dilexisset suos « qui erant in mundo, » quamvis non essent de mundo : et ideo dilectione Dei indigebant. Joan. xvii, 16 : De mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo. In mundo enim esse, est concupiscentiis mundanorum involvi. Joan. xv, 19 : Si de mundo fuissetis, mundus quod suum erat diligeret : quia vero de mundo non estis, propterea odit vos mundus. Et ideo Christi dilectione indigebant.

« In finem dilexit eos. »

In finem perseverantiæ in dilectione, ut dicit Chrysostomus, in finem consummationis in dilectione, et in finem operis in dilectione, et in finem perfectionis in dilectione, et in finem doni dati ex dilectione.

De fine perseverantiæ est, quod usque ad mortem non interrupit dilectionem : et mors dilectionem non terminavit, sed in æternum dilectionem continuavit. Cantic. viii, 6 et 7 : Fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus æmulatione : lampades ejus lampades ignis atque flammarum. Aquæ multæ, hoc est, inundationes passionum, non potuerunt exstinguere charitatem, scilicet Dei.

In finem autem consummationis in dilectione dilexit : quia ad summum charitatis dilexit. Psal. cxviii, 96 : Omnis consummationis vidi finem, latum mandatum tuum nimis. Omnis enim consummatio factorum finita est. Spiritus autem charitatis Christi nimis est latus, quia finem non habet. Joan. iii, 34 : Non enim Deus dat spiritum ad mensuram.

In finem autem operis in dilectione facti dilexit : quia opus majus esse non potuit. Et in finem perfectionis fuit, quod pro amicis ad salutis effectum, et pro omnibus ad salutis sufficientiam mortuus fuerit. De primo dicitur, Joan. xv, 13 : Majorem hac dilectionem nemo habet, ut animam suam ponat quis pro amicis suis. De secundo dicitur, ad Roman. v, 8 et 9 : Commendat autem charitatem suam Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, secundum tempus Christus pro nobis mortuus est.

De fine autem doni dati ex dilectione est, quod dedit sui corporis et sanguinis sacramentum. Cantic. v, 1 : Comedite, amici, et bibite : et inebriamini, charissimi.

Sic ergo « in finem dilexit eos. » Unde Gregorius : « O ineffabilis circa nos tuæ charitatis dilectio, ut servum redimeres, Filium tradidisti. » Ad Roman. viii, 32 : Etiam proprio Filio suo non pepercit, scilicet Deus, sed pro nobis omnibus tradidit illum.

« Et cœna facta, cum diabolus jam [501] misisset in cor ut traderet eum Judas Simonis Iscariotæ,

Sciens quia omnia dedit ei Pater in manus, et quia a Deo exivit, et ad Deum vadit. »

Hic jam incipit pars secunda. Ponit autem hic factum ex quo format doctrinam.

Habet autem duas partes : in quarum prima dicit ad factum humilitatis Christi præparationem : in secunda autem, in facto Christi describit humilitatem, ibi, ℣. 4 : « Surgit a cœna. »

Adhuc, in præparatione sunt quatuor : cœnæ, scilicet typicæ perfectio, Judæ ad tradendum Dominum a diabolo perfecta tentatio, omnium a Deo Patre Christo facta traditio, Filii ad Patrem per opus redemptionis reditio.

Dicit ergo : « Et cœna facta, » non quidem corporis et sanguinis Domini, sed Veteris Testamenti cœna, quæ fuit in oblatione et comestione agni typici. Causa autem fuit quod prius agnum cum discipulis comedit antequam lavaret eos : quia agnus ille cum non esset nisi figuralis, non exigebat lotionem. Corpus autem dominicum non datur, nisi prius lotis lotura expiationis. Isa. lii, 11 et 12 : Mundamini, qui fertis vasa Domini. Quoniam non in tumultu exibitis, etc. Isa. i, 16 : Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. Hac ergo cœna agni typici peracta et facta, quia cœna est ultima comestio post quam non est alia, statim inchoavit novam legem. Levit. xxvi, 10 : Comedetis vetustissima veterum, et vetera novis supervenientibus projicietis.

« Cum diabolus jam misisset, etc. »

Secundum est, in quo notatur perfectio traditionis per completam malitiam esse apud proditorem.

Et hoc est quod dicit : « Cum diabolus, » auctor omnis perversitatis, « jam, » in cœna : quia etiam beneficium exhibitionis cœnæ, et concœnationis cum Christo, non revocavit eum a malitia, sicut dicit Chrysostomus. Psal. xl, 10 : Homo pacis meæ, qui edebat panes meos, in quo speravi, magnificavit super me supplantationem.

Cum ergo diabolus sic sua tentatione « misisset in cor, » non ita quod aliquid a se ipso creatum injecerit : sed sic quia de suo per suggestionem immisit sic, ut intenderet cogitationem quæ intus erat. Fecit quod dicitur in Psalmo lxxvii, 49 : Immissiones per angelos malos. Et ideo dicit : « In cor, » et non, in corde : quia non in corde erat creans, sed citra cor, insidiando circumvolans, et suadendo blandiens, ut dicit Gregorius : ut suam perficeret voluntatem. Matth. xiii, 25 : Inimicus homo hoc fecit, scilicet, quod superseminavit zizania bono semini, quod Christus sæpe in corde Judæ seminavit. Inimicus autem homo dicitur diabolus : quia sæpe tentando ad humana se conformat ut decipiat. Act. v, 3 : Cur tentavit Satanas cor tuum ? hoc est, tentando decepit.

« Ut traderet eum, » scilicet Christum, Judæis. II Machab. v, 15 : Qui legum et patriæ fuit proditor.

« Judas, Simonis Iscariotæ » filius. Pater enim ejus Simon dicebatur Iscariotes, hoc est, talis civitatis civis, quæ memoria mortis, ut in ante habitis diximus, interpretatur. Luc. vi, 15 : Elegit Judam Iscariotem qui fuit proditor.

Sic ergo perfecto animo prodendi in proditore,

« Sciens quia omnia dedit, etc. »

« Sciens, » non Judas, sed Jesus, « quia omnia dedit ei Pater in manus, » hoc est in potestatem. Potuit declinare proditorem si voluisset, vel Apostolis manifestare corrigendum, vel etiam interficiendum : sed noluit, ut ostenderet propria voluntate se pati, et non para-

tum esse ad ultionem vel sui defensionem, sed potius ad sui voluntatem vel beneficii exhibitionem et obsequium : ut per humilitatem revocaret obsequii, si vellet : si autem nollet, non cogeretur. Ad Roman. xii, 19 : Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum iræ. Scriptum est enim : Mihi vindicta, ego retribuam, dicit Dominus. Hac ergo de causa dicit : « Sciens, » ut Deus. Job, x, 13 : Hæc celas in corde tuo, tamen scio quia universorum memineris.

« Quia omnia dedit ei Pater in manus, » hoc est, in potestatem. Joan. iii, 35 : Pater diligit Filium, et omnia dedit in manus ejus. Matth. xxxviii, 18 : Data est mihi omnis potestas in cælo et in terra. Esther, xiii, 9 : In ditione tua cuncta sunt posita, et non est qui possit tuæ resistere voluntati.

« Et quia, » hoc est, sciens etiam Jesus « quia a Deo exivit » veniens in mundum, vel per æternam generationem. Joan. viii, 42 : Ego ex Deo processi et veni, scilicet in mundum. Item, iii, 2 : Scimus quia a Deo venisti Magister- ter.

« Et ad eum vadit, » omnia quæ per opus redemptionis acquisivit Patri reducens. Joan. xvi, 5 : Vado ad eum qui misit me. Item, ibidem, ℣. 28 : Exivi a Patre, et veni in mundum : iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem. Et est sensus : Cum omnium esset potens, et sciret quia in humilitate venit, et in humilitate humana formam vivendi dedit : voluit etiam in finem non potenter malo proditoris resistere, nec horam in qua impleturus erat sacramentum passionis effugere, sed suis successoribus patientiæ et humilitatis exemplum relinquere.

Et ideo omnia præsciens et potens,

4 « Surgit a cæna, et ponit vestimenta sua, et cum accepisset linteum, præcinxit se.

5 Deinde mittit aquam in pelvim. »

Et dicit quatuor, scilicet, surrectionem ad obsequii humilitatem, impedientium a se remotionem, expedientium assumptionem, et obsequii inchoationem.

De primo dicit : « Surgit, » ut servire esset paratus. Ille enim qui formam servi acceperat, modo humilium actum servi exhibuit. Ad Philip. ii, 7 : Semetipsum exinanivit, formam servi accipiens. Matth. xi, 29 : Discite a me, quia mitis sum et humilis corde.

« Surgit » autem ad transeundum, quia agnus typicus a stantibus comedebatur. Et sic docuit suos paratos esse ad transeundum. Psal. cxxvi, 2 : Surgite postquam sederitis, qui manducatis panem doloris. Panis enim doloris est cœna passionis. Isa. xxi, 5 : Pone mensam, contemplare in specula comedentes et bibentes : surgite, principes, etc.

Sic ergo « surgit a cœna » agni typici, sicut diximus, signans quod de hac cœna non est amplius gustandum. Matth. xxvi, 29 : Non bibam amodo modo de hoc genimine vitis, usque in diem illum cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei, hoc est, in sacramento Ecclesiæ.

Hoc est ergo quod dicit.

« Et ponit vestimenta sua. »

Ecce impedimentorum ablatio, quæ impediebant obsequii diligentiam. Unde ministrantes præcingi dicuntur. Luc. xii, 37 : Præcinget se, et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis. Hæc tamen positio vestimentorum signat synagogæ qua aliquando vestitus fuit depositionem. Illa enim aliquando in patribus et prophetis fuit decoris sui vestimentum : modo autem in pessimis successoribus sorduit, et ab operibus suis eum impedivit : et ideo hoc vestimentum deponit.

Dicit autem Hieronymus, quod Christus quater vestimentum deposuit : sed tribus vicibus resumpsit. In cœna enim deposuit, et resumpsit : illusus a militibus

deposuit, et resumpsit : flagellatus a præside ad columnam deposuit, et resumpsit : nudatus in cruce deposuit, et non resumpsit.

Prima depositio vestium quæ cito resumpta est, significat separationem eorum qui recedentes a Christo cito redierunt : sicut Petrus qui per negationem recessit, et ad primum Christi respectum redivit : et quidam alii ex Apostolis et discipulis, sicut Thomas. Secunda depositio significat illos qui recedentes non redeunt nisi per specialem Spiritus sancti visitationem : sicut illi qui per fidem in Pentecoste ad Christum redierunt, quando visibiliter Spiritum sanctum receperunt, et ideo diutius exspectaverunt. Tertia depositio et resumptio significat eos qui non nisi in fine vitæ suæ vel in fine mundi revertentur. Quarta depositio et non resumptio significat eos qui nunquam revertentur, sed in peccatis morientur. In omni autem ista depositione spirituali deponitur vestis sordida, et resunitur candida et luminosa, quæ in obsequio Christi non impedit, sed promovet et proficit ad purificationem. Psal. xxix, 12 : Conscidisti saccum meum, et circumdedisti me lætitia. Significatur autem istud, Zachar. iii, 4 : Auferte ab eo, scilicet a Jesu sacerdote magno, vestimenta sordida. Genes. xli, 14 : Eductum de carcere Joseph totonderunt, ac veste mutata, obtulerunt ei, scilicet regi.

« Et cum accepisset linteum, etc. »

Tangit expedientium ad obsequii assumptionem : et hæc sunt linteum, pelvis, et aqua.

Primo, linteo se præcinxit. Et hoc est quod dixit : « Et cum accepisset linteum, præcinxit se. » Luc. xii, 37 : Præcinget se, et faciet illos discumbere. Linteum autem istud significat byssum candoris innocentiae et justificationis Sanctorum : quia illo absterguntur sordes vitiorum. I Regum, ii, 18 : Samuel ministrabat ante faciem Domini, puer, accinctus ephod lineo. Eccle. ix, 8 : Omni tempore sint vestimenta tua candida. Apocal. iii, 5 : Qui vicerit, sic vestietur vestibus albis. Psal. ciii, 21 : Amictus lumine sicut vestimento. Inter colores enim plus luminis habet ille qui albus vocatur. In signum hujus, Ezechiel, ix, 3, dicitur quod ille qui signum crucis et passionis liberandis impressit, indutus erat lineis, et atramentarium scriptoris habebat in lumbis suis.

« Deinde mittit aquam in pelvim. »

« Aquam » expiationis sordium, quæ significat gratiam sanguinis intus expiantem. Ezechiel. xxxvi, 25 : Effundam super vos aquam mundam, et mundabimini ab omnibus inquinamentis vestris. Unde Glossa : « Aquam mittit, » quia sanguinem in terram effudit, ut vestigia credentium mundaret. » Misit autem aquam « in pelvim. » Pelvis autem istam continens expiationis aquam effunditur, ut vestigia fidelium laventur. Hæc est pelvis quæ facta est ad usus ablutionis sacerdotum, sicut legitur, Jerem. lii, 19.

Missa ergo aqua in pelvim,

« Et cœpit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat præcinctus. »

Hic incipit ministerium humilitatis.

Et hoc dupliciter describitur, scilicet, simpliciter, et secundum reverentiam quam Petrus exhibuit.

Simpliciter autem cum dicit : « Et cœpit lavare, » hoc est, lotionem discipulorum inchoavit. Et sunt hic tres opiniones, quarum una est Chrysostomi, qui dicit, quod inchoavit a proditore : ut primam exhibens humilitatem, a proditione revocaret : sed non valuit, quia confirmata in malitia ejus pertinacia fuit. Eccle. vii, 14 : Considera opera Dei, quod nemo possit corrigere quem ille despexit. Alii dicunt quod incipit a mi[504]noribus, et pervenit usque ad primos. Et hoc dicunt propter verbum Domini, Matth. xx, 16 : Sic erunt novissimi primi, et primi novissimi. Augustinus autem dicit, quod incepit a Petro : quia major fuit et princeps Apostolorum. Unde Glossa : « Quis nesciat primum Apostolorum esse Petrum ? » Et sic ordinatur littera cum dicit : « Cœpit » hoc ministerium humilitatis inchoando, et venit cum linteo et pelvi ad Simonem Petrum.

Dicit ergo : « Cœpit lavare pedes discipulorum. » Matth. xx, 28 : Filius hominis non venit ministrari, sed ministrare, et dare animam suam redemptionem pro multis. Sic ergo formam servi accipiens, etiam actum servi præterendit. Unde propter nimiam humilitatem dicit, Habacuc, iii, 2 : « Consideravi opera tua, et expavi ⁹. » Quis enim non expavesceret Dominum majestatis ad pedes pauperum servorum procumbere, et pedes eorum lavare ? Psal. lxxx, 7 : Manus ejus in cophino servierunt : et lingua ejus inter principes loquebatur sapientiam.

« Et extergere linteo quo, » ipse « erat præcinctus, » hoc est, mundo candore quo se præcinxit, quod nihil poterat umquam immunditiæ aspergi in ipsum. Sapient. vii, 24 et 25 : Attingit, scilicet sapientia, ubique propter suam munditiam.... Nihil inquinatum in eam incurrit. Bene enim illum præcingi candore competebat, quia, sicut dicit Sapientia, vii, 26 : Candor est lucis æternæ, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius ¹⁰. Hoc ergo linteo munditiæ cinctus fuit, quo omnium discipulorum sordes abstergeret.

« Venit ergo ad Simonem Petrum.

Et dicit ei Petrus : Domine, tu mihi lavas pedes ?

Respondit Jesus, et dixit ei : Quod ego facio, tu nescis modo, scies autem postea.

Dicit ei Petrus : Non lavabis mihi pedes in æternum. »

« Venit ergo, » ministerium inchoando : ut dicit Augustinus. « Ad Simonem Petrum, » qui summus inter alios fuerat : et ideo fuit ab eo inchoandum. Ad Roman. xiii, 7 : Cui honorem, honorem. Dicit ergo Dionysius, quod lex divinitatis est, per prima media, et per ultima media reducere. Et sic fecit Christus, incipiens a principe Apostolorum, sicut Daniel. x, 11, Angelus præcepit Danieli : Sta in gradu tuo. Et sic propheticè prædixit Psalmista, Psal. xlvii, 14 : Distribuite domos ejus, etc. Sic fratres Joseph sederunt coram eo, primogenitus juxta primogenita sua ¹¹.

Et sic hic tangitur specialiter reverentia Petri ad Dominum pedes lavantem.

Et tanguntur in hoc duo, scilicet, reverentia Petri, et obedientia.

Reverentia habet duos paragraphos : unum quidem de Petri reverentia : secundum autem de dispensationis instructione.

Dicit ergo : « Et dicit ei Petrus, » ex reverentia et pavescens deitatem et majestatem : « Domine, tu mihi lavas pedes ? » Ac si dicat : Tu majestatis Dominus cæli et terræ, Dominus in omnibus, qui leprosos mundasti, cæcos illuminasti, et omnia genera morborum et mortis curasti. Tu, inquam, talis ac tantus, mihi misero pauperculo humili piscatori lavas pedes ? quod sordidius et infimum in corpore meo est membrum. Ac si dicat verba Apostoli, ad Hebr. xii,

Vapor est virtutis Dei, et emanatio quædam est claritatis omnipotentis Dei sincera, etc.

21 : Exterritus sum, et tremebundus. Sic Moyses, Exod. iii, 6, prope timuit accedere ubi Dominus apparuit. Quomodo ego sustinebo ut mihi pedes lavet Dominus majestatis? Psal. cxxxix, 7 : Adorabimus in loco ubi steterunt pedes ejus. Non hactenus procubuit ante nos, ut pedes lavaret Dei Filius. Dictum est Moysi, Exod. iii, 5 : Ne appropies huc : solve calceamentum, scilicet pecualis pellis : quia locus in quo stas, propinquus Domino, terra sancta est. Et quomodo sustinebo quod procumbens appropinquet mihi Dominus in lotionem pedum, et infimum obsequii humani officii mihi exhibeat?

Hoc est ergo quod interrogando dicit : « Domine, tu mihi lavas pedes ? » Dixit patriarcha Jacob, Genes. xxxviii, 17 : Quam terribilis est locus iste ! ubi Dominus apparuit, et non terrebitur pulvis, ante cujus pedes procumbit cœli et terræ Dominus et Deus ?

« Respondit Jesus, et dixit ei, etc. »

Dixit Jesus sicut illuminator dispensationis, quam exhibens, formam humilitatis assumpsit et officium : « Quod ego facio, » in forma humilitatis quam exhibeo, et purificatione quam impendo, « tu nescis modo, » quam scilicet necessarium est vobis humilitatis exemplum : quia post totum illud, adhuc cum Lucifero superbient, qui vicarii et successores Christi existunt. Aliter enim non potuit nostræ superbæ tumor curari nisi per maximam humilitatem Redemptoris. Matth. xi, 29 : Discite a me, quia mitis sum et humilis corde. Hic est ludus quo David manu fortis, et adspectu desiderabilis, deposito vestimento, in ephod lineo lusit ante arcam. II Regum, vi, 22 : Ludam, et vilior fiam plus quam factus sum : et ero humilis in oculis meis.

« Scies autem postea, » quando Spiritum acceperis illuminationis.

Sed objicitur in contrarium quod dicitur, Matth. xiii, 11 : Vobis datum est nosse mysteria regni cælorum, illis autem non est datum, nisi in parabolis.

Dicendum, quod hoc verum est tempore debito, quo præ cæteris acceperunt spiritum illuminationis. Et hoc signatum est, Daniel. xii, 9, cum dixit Angelus Gabriel : Vade, Daniel, quia clausi sunt signatique sermones, usque ad præfinitum tempus. Præfinito a Deo tempore omnia hæc discipulis et non aliis sunt revelata. Sicut enim primus homo per superbiam cecidit, et omnis posteritas in ipso. Psal. xxxv, 12 et 13 : Non veniat mihi pes superbiæ, et manus peccatoris non moveat me. Ibi ceciderunt qui operantur iniquitatem. Ita oportuit quod per humilitatem secundi parentis resurgeret genus humanum. Jacobi, iv, 6 : Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Et hoc scivit postea Petrus, quando cognovit humilitatem Crucifixi.

« Dicit ei Petrus : Non lavabis, etc. »

« Dicit ei Petrus, » non ex obstinatione, sed ex humillima reverentia quam habuit ad Christum, tamen aliquantulum indiscreta : « Non lavabis mihi pedes in æternum. » Hoc quidem dixit Petrus, sicut dicitur, Luc. ix, 33 : Nesciens quid diceret. Non enim adhuc scivit, quod qui non lavatur a Christo, illotus et immundus permanet : et solus ille mundatur, cujus pedes animæ, hoc est, intellectus et affectus mundantur. Psal. l, 9 : Lavabis me, et super nivem dealbabor. Oportet enim intellectum lavari ab errore, et affectum ab illicito amore et a peccato. Nullus enim lotor est horum pedum nisi Christus. Unde, Job, ix, 30 et 31 : Si lotus fuero quasi aquis nivis, et fulserint velut mundissimæ manus meæ, tamen sordibus intinges me, et abominabuntur me vestimenta mea. Nulla enim purificatio est sacrificiorum vel sacramentorum Veteris Testamenti (quæ tamen de cœlo sicut nix descende[506]runt), neque purificatio virtutum quæ vestiunt, naturalium sive civilium, quæ hominem expurgent : nisi expiatio fidei Christi sit adjuncta.

Unde et hoc Dominus innuit, subdens :

« Respondit ei Jesus : Si non lavero te, non habebis partem mecum.

9 Dicit ei Simon Petrus : Domine, non tantum pedes, sed et manus, et caput.

10 Dicit ei Jesus : Qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus. »

« Respondit ei Jesus, » purificationem gratiæ quæ per Christum facta est præsignans. Joan. i, 17 : Gratia et veritas per Jesum Christum facta est.

« Si non lavero te, » quod jam præsigno in pedum lotione.

Et dicuntur tria : damnum non lotorum, Petri ad lotionem desiderium, et sufficientis lotionis ostensio.

Dicit ergo : « Si non lavero te, » in pedibus affectuum. Zachar. xiii, 1 : Erit fons patens domui David, et habitantibus Jerusalem, in ablutionem peccatoris et menstruatae.

« Non habebis partem mecum, » hoc est, in sorte beatitudinis quam acquiro per opus redemptionis, quam sortem sive partem non nisi loti et mundi mecum poterunt obtinere. Levit. xiii, 58 : Lavabit aqua ea quæ pura sunt, et munda erunt. Numer. xix, 13 : Quia aqua expiationis non est aspersus, immundus erit, et manebit spurcitia ejus super eum. Et ideo partem non habebit mecum. Hæc enim ablutio significat ablutionem factam per aquam quæ exivit cum sanguine de latere Christi, quæ lavit omnes sufficienter a conscientia mala. Ad Hebr. x, 22 et 23 : Accedamus cum vero corde in plenitudine fidei, aspersi corda a conscientia mala, et abluti corpus aqua munda : teneamus spei nostræ confessionem indeclinabilem.

« Dicit ei Simon Petrus : Domine, non tantum pedes, etc. »

« Dicit ei Simon Petrus, » qui modo, sicut dicit Glossa, territus de periculo salutis, didicit esse Simon, id est, obediens : concussa enim erat petra solida de tanto periculo.

« Domine, non tantum pedes meos, » hoc est, affectus et extrema mea, quæ tactu terræ sordibus inquinantur, « sed et manus, » hoc est, opera mea quæ jam in discussione tua sunt posita : et timeo quamvis me de his non redarguat conscientia : « et caput, » hoc est, mentis cogitationes quas etiam timere incipio. Job, ix, 28 : Verebar omnia opera mea, sciens quod non parceres delinquenti. Job, iv, 17 : Numquid homo, Dei comparratione, justificabitur ? Unde licet Petrus excederet obediendo plus quam Christus peteret, tamen non peccavit in verbo, sciens quod omnis homo purificatione affectuum et operum et intentionum indigeret.

« Dicit ei Jesus : Qui lotus est, etc. »

« Dicit ei Jesus, » etiam de hoc facto dans illuminationem : « Qui lotus est. » Hic Chrysostomus accipit argumentum, quod discipuli ante hoc fuerunt baptizati, quamvis non legatur ubi baptizati fuerunt : aliter (ut dicit) loti non dicerentur. In hac autem lotione baptismi conssepelitur homo Christo ut expietur. Ad Roman. vi, 4 : Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem.

Lotus ergo sic per baptismum, « non indiget nisi ut pedes lavet, » hoc est, extrema vitæ istius quibus terram attingit propter sordes quasdam venialium adhærentes. Thren, i, 9 : Sordes ejus in pedibus ejus, hoc est, in intellectu et affectu. Disponendo enim hæc terrena, intellectus sordidatur per cogitationem, [507] et affectus per amorem temporalium. I Regum, xxi, 5 : Via hæc polluta est, sed et ipsa hodie sanctificabitur in vasis, hoc est, mundabitur post baptismum vestrum. Ergo non indiget aliquis nisi ut crebra ablutione confessionis et lacrymarum emundet pedes affectuum de terrena contagione terrenorum in cogitatu et amore.

« Sed est mundus totus. » II ad Timoth. ii, 21 : Si quis emundaverit se ab istis, erit vas in honorem sanctificatum, et utile Domino, ad omne opus bonum paratum.

11     « Et vos mundi estis, sed non omnes.

12     Sciebat enim quisnam esset qui traderet eum : propterea dixit : Non estis mundi omnes. »

Post instructionem Petri convertit sermonem ad omnium instructionem : quia omnes lavando pertransivit. Et ideo dixerunt quidam quod in lotione pedum ultimus fuit Petrus, quia statim post Petrum omnes alloqui incipit. Et dicunt hi quod proditor primus fuerit, qui ut superbus et temerarius prius se ad hoc opus exhibuit, et quia etiam de inferiori gradu fuit.

Dicit ergo : « Et vos mundi estis, » quia a me mundati. I ad Corinth. vi, 11 : Abluti estis, sanctificati estis, sed justificati estis in nomine Domini nostri Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri.

« Sed non omnes. » Joan. vi, 71 : Nonne ego vos duodecim elegi ? et ex vobis unus diabolus est ? Et virtute quidem locutionis monet proditorem qui conscius erat sibi : et tamen non expresse prodidit. Et tamen per hoc totum non revocatur malitia.

Et est quod subdit Evangelista :

« Sciebat enim quisnam esset qui traderet eum. »

Sciebat ut Deus, nam omnia scivit antequam fierent. Joan. xviii, 4 : Sciens Jesus omnia quæ ventura erant super eum.

« Propterea dixit : Non estis mundi omnes. »

Videtur autem contrarium hujus quod dicitur, Isa. lxiv, 6 : Facti sumus ut immundus omnes nos, et quasi pannus menstruatæ universæ justitiæ nostræ. Et, ibidem, ℣. 6 : Cecidimus quasi folium universi, et iniquitates nostræ quasi ventus abstulerunt nos. I Joannis, i, 8 : Si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus, etc. III Regum, viii, 46 : Non est homo qui non peccet.

Ad hoc dicendum, quod intelligitur de immunditia originali et mortali. Sed auctoritates inductæ de venialibus intelliguntur. Et illæ sunt sordes pedum, quas hic lavat Christus : quia nemo diu mundus manet ab illis, et oportet illa continuo mundare. Malach. iii, 3 : Sedebit conflans, et emundans argentum : et erunt Domino offerentes sacrificia in justitia. Tamen Judas inter istos fuit sicut malum corrumpens : quod etiam erat exterminandum ab eis, sicut sordities pedum, hoc est, pedibus conculcanda et ejicienda. I ad Corinth. v, 13 : Auferte malum ex vobis ipsis. Et, ibidem, ℣. 7 : Expurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio, sicut estis azymi. Job, i, 6 : Cum venissent filii Dei ut assisterent coram Domino, affuit inter eos etiam Satan. Sicut, Zachar. iii, 1 : Stabat Satan a dextris ejus, scilicet Jesu magni sacerdotis, ut adversaretur ei. Et forte ista litteralis est causa quare lavit pedes discipulorum, ut nihil illis adhæreat de Judæ proditione et avaritia.

« Postquam ergo lavit pedes eorum, et accepit vestimenta sua, cum recubuisset iterum, dixit eis : Scitis quid fecerim vobis ?

15 Si ergo ego lavi pedes vestros, Dominus et Magister, et vos debetis alter alterius lavare pedes.

16 Exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis. »

Hic post exemplum humilitatis ponit instructionem, ab exemplo acceptam.

Et dividitur hæc pars in duas partes. In prima provocat ad imitandum, persuadens imitationem a minori. In secunda autem, rationem confirmat per similia quædam inducta, et per considerationem præmii, et per proditoris de-testationem.

Dicit ergo : « Postquam lavit pedes eorum, » quod ad humilitatem pertinebat obsequii, et ad purificationem cœnæ corporis sui : de qua lotione sponsa gloriatur, Cantic. v, 3 : Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illo?

« Et accepit vestimenta sua. » Isa. LXI, 10 : Induit me Dominus vestimentis salutis, et indumento lætitiæ circumdedit me. Quia lætitia est in resumptione suorum, quos peccatis eorum exigentibus deposuerat.

« Et cum recubuisset iterum, » ut a quieto doctrina imitationis procedere videretur. Cantic. I, 11 : Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum, hoc est, odorem amoris et humilitatis. Iterum autem dicitur discubuisse, quia tunc discubuit ad cœnam corporis sui, ad quam discipulos per loturam expiationis præparavit.

« Dixit eis, » instruens ad imitationem humilitatis : « Scitis quid fecerim vobis? » hoc est, quantam humilitatem exhibuerim vobis? Ad Philip. II, 5 : Hoc sentite in vobis, quod et in Christo Jesu.

« Scitis » ergo, quia scire et advertere debetis. I ad Corinth. II, 12 : Accepimus Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis.

« Vos vocatis me, etc. »

Tangit sui ad discipulos magnitudinem tam in sapientia quam in potestate.

De sapientia dicit sic : « Vos vocatis me : Magister, » propter sapientiæ excellentiam. Ad Coloss. II, 3 : In quo sunt omnes thesauri sapientiæ et scientiæ, scilicet Dei, absconditi. Joan. III, 2 : Scimus quia a Deo venisti Magister. Matth. XII, 16 : Magister, scimus quia verax es, et viam Dei in veritate doces, etc. Act. XVII, 24 : Cæli et terræ cum sit Dominus. Esther, XIII, 11 : Dominus omnium es. Matth. XXIII, 10 : Magister vester unus est, Christus.

« Et Domine, » quantum ad potestatem. Deuter. VI, 13 : Dominum Deum tuum timebis, et illi soli servies. Apocal. XIX, 16 : Habet in vestimento et in femore suo scriptum : Rex regum, et Dominus dominantium.

« Et bene dicitis, » hoc est, reverenter et vere dicitis.

« Sum etenim » Magister et Dominus. Et de Magistro quidem dicitur, Isa. I, 4 : Erigit mihi aurem, ut audiam quasi magistrum. De Domino autem dicit, Joan. XX, 28 : Dominus meus, et Deus meus.

« Si ergo ego lavi pedes vestros Dominus et Magister, etc. »

Quod minus erat debitum. Luc. XXII, 27 : Ego in medio vestrum sum sicut qui ministrat.

« Et vos, » discipuli et servi qui vicem habetis Domini et Magistri, Prælati scilicet, « debetis » hujus exemplo provocati, « alter » conservus « alterius » conservi « lavare pedes, » et ad omne obsequium humilitatis. Eccli. III, 20 : Quanto magnus es, humilia te in omnibus. I Petri, V, 5 : Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Ad Roman. XII, 16 : Non alta sapientes, sed humilibus consentientes.

« Exemplum enim dedi vobis, etc. »

Provocat per rationem exempli. Exemplum enim proponitur ad imitandum. Exod. xxv, 40 : Inspice, et fac secundum exemplar quod tibi in monte monstratum est. Cantic. viii, 6 : Pone me ut signaculum super cor tuum, etc., hoc est, sicut signum exempli, ad quod diriges intentiones cordis, et vires brachii tui in opere tuo. Ad Hebr. xii, 2 : Adspicientes in auctorem fidei et consummatorem, Jesum. Ad ipsum enim sicut ad exemplum semper est respiciendum. I ad Corinth. iv, 16 : Imitatores mei estote, sicut et ego Christi.

« Ut quemadmodum ego feci vobis, » humiliando me sub vobis, « ita et vos, » inferiores me existentes, « faciatis » vobis invicem. Act. i, 1 : Cæpit Jesus facere et docere. Joan. xii, 26 : Ubi sum ego, illic sit et minister meus. Ad Hebr. iii, 1 : Fratres sancti, vocationis cælestis participes, considerate apostolum et pontificem confessionis nostræ, Jesum. Ille enim nobis proponitur in humilitatis exemplum.

17 « Amen, amen dico vobis, non est servus major domino suo : neque apostolus major est eo qui misit illum.

18 Si hæc scitis, beati eritis si feceritis ea. »

Hic inductam humilitatis rationem confirmat similitudinibus congruis.

Et ponit duas, a duabus comparisonibus sumptas : majoris scilicet ad minorem, et servi ad dominum.

De prima dicit : « Amen, amèn dico vobis. » Dupliciter confirmat : quia et divinæ et humanæ rationis sermone.

« Non est servus, » creatus et emptus. Psal. cxv, 10 : Ego servus tuus, et filius ancillæ tuæ.

« Major domino suo. » Luc. xxii, 27 :

Quis major est, qui recumbit, an qui ministrat ? Nonne qui recumbit ? Hoc est unum per quod terra commovetur si aliquando contingat. Proverb. xxx, 21 et seq. : Per tria movetur terra... : Per servum, cum regnaverit : per ancillam, cum fuerit hæres dominæ suæ : et per stultum, cum saturatus fuerit cibo.

« Neque Apostolus, » hoc est, nuntius, « major eo qui misit illum, » cum ipse est nuntius. Et est secunda comparatio a qua trahit similitudinem. Matth. x, 1 : Elegit duodecim, quos et Apostolos nominavit. II ad Corinth. v, 20 : Pro Christo legatione fungimur, tamquam Deo exhortante per nos. Et ideo sicut ego, Dominus, Magister et Mittens, humiliavi me, et vos humiliari debetis.

« Si hæc scitis, beati eritis si feceritis ea. »

« Si hæc scitis, » quia hæc in me vidistis. Et « si scitis ea, » in imitationis effectu, « beati eritis si feceritis ea. » Et invitat hic a consideratione præmii. Jacobi, i, 25 : Qui perspexerit in legem perfectam libertatis, et permanserit in ea, non auditor obliviosus factus, sed factor operis, hic beatus in facto suo erit. Matth. vii, 24 : Omnis qui audit verba mea hæc et facit ea, assimilabitur viro sapienti, qui ædificavit domum suam supra petram.

« Non de omnibus vobis dico : ego scio quos elegerim. »

19

Hic inducit proditoris detestationem : ut ex consideratione periculi, moneat ad humilitatem contra præsumptionem. Et hoc quidem necessarium erat : quia sicut dicitur, Luc. xxii, 24 : Facta est contentio inter eos, quis eorum videretur esse major. Et ideo etiam in Luca, similia his quæ hic dicuntur, inducit ad humilitatem exhortans.

Circa hoc autem dicit tria : in quorum [510] primo ostendit bonorum electionem : in secundo, proditoris præscitam detestationem : in tertio autem, successorum (quos ad humilitatem monet) auctoritatem.

Dicit ergo : « Non de omnibus vobis dico, » scilicet quod hæc facturi sitis ad meritum æternæ beatitudinis. Matth. xx, 16 : Multi sunt vocati, pauci vero electi. Ad Roman. ix, 6 et 7 : Non omnes qui ex Israel sunt, hi sunt Israelitæ, neque qui semen sunt Abrahæ, omnes filii, scilicet Abrahæ.

« Ego scio quos elegerim. »

Scio, inquam, præscientia æterna, qua scitur malum deficiens ab arte æterna, quod intentionem artificis ex sua culpa non consequitur : sicut lumen solis si intellectuale esset, sciret et ea quæ suo radio constituet ad formam luminis, et etiam ea quæ deficiunt, ita quod formam luminis non consequuntur. Illustrat enim defectum deficientis, absque eo quod instituat vel causet ipsum. Ad Roman. viii, 29 et 30 : Quos præscivit et prædestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, etc. Quos autem prædestinavit, hos et vocavit, etc.

CONTRA hoc objicitur quod, Joan. vi, 71, dicitur : Nonne ego vos duodecim elegi? et ex vobis unus diabolus est? Ergo Judas cum aliis est electus.

Ad hoc dicendum, quod est electio ad dignitatem, et hæc est humana : et est electio ad gratiam finalem, quæ, sicut dicit Augustinus, est separatio finalis a massa perditionis : et hæc est divina : quia solus Deus scit quis finaliter a massa perditionis sit separandus. Prima ergo electione electus est Judas secundum præsentem justitiam : ut instruat quod homo in tali electione ad præsentem justitiam debet respicere. Secunda autem electione est reprobatus : ut ostenderet quod homo de præsenti justitia non debet præsumere. Ad Roman. xi, 20 et 21 : Noli altum sapere, sed time. Si enim

Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat.

« Sed ut adimpleatur Scriptura : Qui manducat mecum panem, levabit contra me calcaneum suum.

Amodo dico vobis, priusquam fiat, ut cum factum fuerit, credatis quia ego sum. »

20

Ostendit proditoris præscitam reprobationem ab æterno, et a Christo. Ab æterno, quia per prophetiam, Propheta enim ante prædixit : a Christo autem, quia eam Christus antequam fieret clare prænuntiavit.

De primo dicit : « Sed ut impleatur Scriptura. » Ut consecutionem et non causam notat quod dicit, sicut in ante habitis determinatum est.

« Impleatur, » per effectum. Signum enim vanum est, quando non respondet ei signatum. Tob. xiv, 6 : Non excidit verbum Domini. Matth. v, 18 : Iota unum aut unus apex, etc.

« Qui manducat mecum panem. » Panis enim ille antonomastice suus est qui est corpus ejus. Et illum, sicut dicit Augustinus, Judas cum aliis discipulis usque ad sumptionem Sacramenti manducavit. Et tanto beneficio charitatis ingratus, « levavit, » machinando calcem ut fortiter conculcaret : et hoc est : « Calcaneum suum, » quod privata malitia suum fecit, « contra me, » hoc est, in vitæ meæ detrimentum. Hanc enim litteram Psalmus XL, 10, habet, ubi nos habemus : Et enim homo pacis meæ, in quo speravi, qui edebat panes meos, magnificavit super me supplantationem. Supplantare enim est conculcare. Quamvis enim Christus pateretur ut victima Dei, et oblatum pro nobis munus, tamen Judas putavit totum Christi nomen in contemptum et oblivionem per suam ducere proditionem. I Regum, ii, 29 : Quare calce abjecisti victimam meam et munera

mea quæ præcepi ut offerrentur in templo ? Daniel. vii, 7 : Bestia terribilis quarta, atque mirabilis, et fortis nimis : dentes ferreos habebat magnos, comedens atque comminuens, et reliqua pedibus suis conculcans. Hæc enim bestia Judam significat, qui sacramentum sumendo comedit panem Domini, qui furando comminuit facultates Domini, qui peccato traditionis intendit conculcare vitam et nomen Domini.

« Amodo dico vobis priusquam fiat, etc. »

Hoc est, ex nunc prænuntio vobis, antequam compleatur : quia ego, ut Deus, præscio istud. Isa. xlvi, 10 : Annuntians ab exordio novissimum, et ab initio quæ necdum facta sunt, dicens. Joan. xiv, 29 : Et nunc dixi vobis priusquam fiat.

« Ut cum factum fuerit credatis. » Isa. xlviii, 3 : Priora ex tunc annuntiavi, et ex ore meo exierunt, et audita feci ea.

Hoc est : « Quia ego sum. » Qui vere sum, solus habens immortalitatem, et lucem inhabitans inaccessibilem ¹². Quia licet iste me prodat ad mortem carnis, non aufert permanentiam deitatis. Et licet in occulto moliatur proditionem, tamen latere non potest lucem inaccessibilem : sicut dicitur, I ad Timoth. vi, 16. Isa. xlv, 19 : Non in abscondito locutus sum, in loco terræ tenebroso.

« Amen, amen dico vobis, qui accipit si quem misero, me accipit : qui autem me accipit, accipit eum qui misit me. »

Tangit auctoritatem electorum successorum suorum, et tangit præmium in eis qui suscipiunt.

De primo dicit : « Qui accipit si quem misero, me accipit. » Dicit beneficio hospitalitatis, et obedientiæ mandato, et reverentiæ exhibitione. De primo dicit, ad Galat. vi, 6 : Communicet is qui catechizatur verbo, ei qui se catechizat, in omnibus bonis. De secundo, Luc. x, 16 : Qui vos audit, me audit. De tertio, ad Hebr. xiii, 17 : Obedite præpositis vestris.

Et hoc est quod sequitur : « Me accipit. » Matth. xxv, 40 : Quamdiu fecistis uni ex his fratribus meis minimis, mihi fecistis.

« Qui autem me accipit, accipit eum qui me misit : » quia Pater est in eo, substantia et virtute et opere. Et ipsa persona Patris (quia Pater est) cognoscitur in Filio : quia intellectus unius relativorum est in altero. Matth. x, 40 : Qui recipit vos, me recipit : et qui me recipit, recipit eum qui misit me. Luc. x, 16 : Qui vos spernit, me spernit. Matth. x, 41 : Qui recipit prophetam in nomine prophetæ, mercedem prophetæ accipiet.

Sic ergo ad humilitatem formavit quos suæ potestatis successores reliquit.

« Cum hæc dixisset Jesus, turbatus est spiritu, et protestatus est, et dixit : Amen, amen dico vobis, quia unus ex vobis tradet me.

Adspiciebant ergo ad invicem discipuli, hæsitantes de quo diceret. »

Hic instruit discipulos ad charitatem. Et hoc totum factum est in secunda cœna corporis sui, quando corpus suum discipulis tradidit, et celebrandum ab eis sacramentum præcepit, et instituit, sicut patuit, Matth. xxvi, 22 et seq., et Luc. xxii, 16 et seq. Hoc autem semiplene hic dicitur, quia scivit Evangelista quod in aliis hoc perfecte describitur.

Dividitur autem hæc pars in tres partes : in quarum prima describitur scelus [512] proditoris, contra charitatem agentis : in secunda, describit claritatem corporis mystici ex dulcedine charitatis diligibilis, ibi, ℣. 31 : « Cum ergo exisset, dixit Jesus. » In tertia, ponit institutionem charitatis, ibi, ℣. 33 : Filioli, adhuc modicum vobiscum sum.

In prima harum dicit tria, scilicet, turbationis quæ ex facto proditoris futura erat protestationem, discipulorum ex protestatione factam hæsitationem, et proditoris quamdam admonitoriam revelationem.

In primo horum duo sunt : turbatio, et protestatio.

Turbationem exprimit et in se, et in modo.

In se exprimit eam, dicens :

« Cum hæc dixisset, » de institutione discipulorum ad humilitatem, « turbatus est, » ut ostenderet se verum hominem, in quem caderet turbatio propassionis : ut in ante habito capitulo est notatum et determinatum. Maxime ex pœnitentia traditoris qui interim mortem ejus machinabatur. Psal. vi, 3 et 4 : Conturbata sunt ossa mea. Et anima mea turbata est valde.

« Spiritu. » Per hoc tangit modum : quia ipse spiritu suo in se fecit istam propassionis turbationem : quia nihil in eo fuit quod non esset electum et ordinatum rationabili voluntate. Et ideo, Genes. vii, 2, significatus est per arcam, in qua (ut dicit) omnia animalia, hoc est, animales motus pacati fuerunt. Job, v, 23 : Bestiæ terræ pacificæ erunt tibi, hoc est, bestiales motus, qui in aliis pugnant contra Christum. O Christe, tibi in corpore tuo erant pacificæ, et omnino spiritui obedientes. Et, ibidem, ℣. 24 : Et scies quod pacem habeat tabernaculum tuum.

Sic ergo « turbatus est spiritu » ex Judæ præsentia. Unde Glossa : « Exemplum præbuit ut condolentes aliis turbermur, quia miseriis Judæ compatiens fuit. »

« Et protestatus est, et dixit, etc. »

Admonitorie, volens miserum a scelere revocare : « Amen, amen dico vobis. » Dupliciter confirmat : quia non tantum ex præscientia, sed ex signis traditionis jam traditor in malitia confortabatur, et crescebat in pertinicia perversitatis, « Quia unus, » exceptæ ab aliis malitiæ, « ex vobis, » non merito sed numero. Matth. xxvi, 21 : Unus vestrum me traditurus est, scilicet in ista nocte. Marc. xiv, 18 : Amen dico vobis, quia unus ex vobis tradet me, qui manducat mecum. Psal. liv, 15 : Qui simul mecum dulces capiebas cibos, etc. Per hoc tamen non prodidit, quia omnes secum in eadem mensa comederunt : sed voluit ut Judam sceleris sui conscientia induceret : qui latere nihil posset eum, qui occulta cordis sui protestari posset : et sic Deum tradere pertimesceret. Conscius enim ipse sibi de se putare deberet omnia dici.

« Adspiciebant ergo ad invicem discipuli, etc. »

Tangit de verbo Domini inter innocentes ortam hæsitationem.

Et hoc est : « Adspiciebant ergo, » quasi novo stupore percussi, « ad invicem discipuli, » ut quisque disceret ab alio scelus, de quo sibi non erat conscius. Ac si diceret quilibet illud Apostoli, I ad Corinth. iv, 4 : Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum. Quia plus credo verbo Filii Dei de me quam mihipsi.

Et hoc est : « Hæsitantes, » sive dubitantes, « de quo diceret. » Dubitatio enim timor cordis fuit, quia sermonem Christi verum esse non dubitabant : quem enim semper veritate firmatum invenerant. Et ab alia parte innocentes conscientia de crimine non redarguebat. Unde, Matth. xxvi, 21 : Contristati valde, cæperunt singuli dicere : Numquid ego sum, Domine ? Et hoc quidem primo [513] dixerunt : ita et quod Judas quærens dixit, ibidem, ℣. 25 : Numquid ego sum, Rabbi? Et respondit Dominus : Tu dixisti. Per quod etiam Dominus eum non prodidit : quamvis ille ut protervus quæsierat. Dicendo enim : Tu dixisti : commune est : nec per hoc tangitur nisi ille qui sibi conscius est de crimine.

Post interrogationes autem singulorum facta sunt quæ hic dicuntur.

14 « Erat ergo recumbens unus ex discipulis ejus in sinu Jesu, quem diligebat Jesus.

15 Innuit ergo huic Simon Petrus, et dixit ei : Quis est de quo dicit ?

16 Itaque cum recubuisset ille supra pectus Jesu, dicit ei : Domine, quis est ? »

Tangitur hic admonitio, et communis, quamvis non notabilis, nisi apud semetipsum efficiebatur revelatio proditoris.

Et dicuntur hic tria, scilicet, signum admonitivæ revelationis : secundo, augmentum malitiæ proditoris, ibi, ℣. 27 : « Et post buccellam, etc. » Et tertio, tempus excæcationi suæ congruum, ibi, ℣. 30 : « Cum ergo accepisset ille bucellam. »

In prima harum partium dicuntur quatuor, scilicet, descriptio ejus cui fit revelatio, quæstio facta ad illum Simonis Petri, et Joannis ad Christum, et signum revelationis hujus secreti.

Dicit ergo : « Erat autem recumbens, » hoc est, reclinatus, « unus, » unice inter alios sermonibus istis territus, et seipsum sustinere non valens, eo quod terrore erat resolutus, « ex discipulis ejus, » qui disciplinam charitatis, et mansuetudinis, et humilitatis Christi perfecte fuerat imitatus, « in sinu Jesu, » sicut innixus super eum quem dilexit. Habacuc, III, 2 et 3 : Domine, audiui auditionem tuam, et timui. Domine, opus tuum, in medio annorum vivifica illud, etc. Et hæc est litteralis expositio.

Tamen moraliter notantur hic quatuor causæ hujus recubitus in sinu Domini, ne temeritati Joannis adscribatur : quarum una est terror verbi dominici, secunda est delicatio cibi assumpti, et tertia affectus amoris præcipui, quarta excessus contemplationis verbi Domini.

De prima causa jam ante dictum est. Psal. LIV, 6 : Timor et tremor venerunt super me, et contexerunt me tenebræ. De secunda causa est, quia cibus dulcis generat somnum suavem, et somnus reclinationem sive recubitum inducit : et sic infusus intus dulcedine sacramenti, recubuit in pectore Domini. Psal. IV, 9 : In pace in idipsum dormiam, etc. Cantic. V, 2 : Ego dormio, et cor meum vigilat. De tertia causa dicitur, Cantic. VIII, 5 : Quæ est ista quæ ascendit de deserto, deliciis affluens, innixa super dilectum suum ? De quarta causa dicitur, Daniel. X, 16 : Domine mi, in visione tua dissolutæ sunt compages meæ, et nihil in me remansit virium. Et terrori quidem adscribitur destitutio : cibo autem quies, amori recubitus, et contemplationi sinus. Unde Augustinus : « Ab ipso sacro dominici pectoris fonte potavit Evangelii fluenta. »

Et hoc est quod dicit : « Quem diligebat Jesus. » In principio hujus libri quatuor sunt assignatæ causæ quare hunc discipulum diligebat Jesus ¹³. Et ibidem determinatur qualiter Christus Jesus Dominus noster, unum plus, et alterum minus diligit : nec oportet quod ista repetantur. II Regum, 1, 26 : Frater mi Jonatha, decore nimis et amabilis super amorem mulierum. Cantic. VIII, 6 : Fortis est ut mors dilectio.

« Innuit ergo huic Simon Petrus, etc. » [514]

« Innuit ergo huic, » hoc est, Joanni, « Simon Petrus. » Probabile est hos duos inter alios fuisse plus familiares : et ideo innuisse sæpe invicem, et contulisse de secretis. Joan. xxi, 20 : Conversus Petrus, vidit illum discipulum quem diligebat Jesus, sequentem, qui et recubuit in cena super pectus ejus, et dixit : Domine, quis est qui tradet te ?

« Et dixit ei : Quis est de quo dicit ? »

Sed quæritur, Quare Petrus per seipsum non quæsivit ?

Ad quod dicendum secundum Chrysostomum, quod bene fuit apud Dominum tantæ familiaritatis sicut Joannes, sed tamen Christus hoc ab eo celavit : quia tanti zeli fuit Petrus pro Domino, quod si proditorem discrete cognovisset, pro certo ante proditionem interfecisset eum. Sed hoc noluit Dominus, ne dispensatio divini consilii impediretur. Ad Roman. xii, 19 : Date locum iræ. Scriptum est enim : Mihi vindicta, ego retribuam.

« Itaque cum recubuisset ille supra pectus Jesu, etc. »

« Itaque cum recubuisset ille, » scilicet Joannes, « supra pectus Jesu. » Job, xxxiii, 15 et 16 : Per somnium, in visione nocturna, quando irruit sopor super homines, et dormiunt in lectulo, tunc aperit aures virorum, et erudiens eos instruit disciplina.

« Dicit ei, » ausu familiari : « Domine, quis est ? » Psal. cxviii, 18 : Domine, revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Psal. L, 8 : Incerta et occulta sapientiæ tuæ manifestasti mihi.

26. « Respondit Jesus : Ille est cui ego intinctum panem porrexero. Et cum intinxisset panem, dedit Judæ Simonis Iscariotæ. »

Hic tangitur revelationis signum.

In hoc autem signo duo dicuntur, scilicet, signum, et per opus ejus quid signum designat designatio.

Dicit ergo : « Ille est cui ego intinctum panem porrexero. » Sunt autem hic duæ opiniones. Una dicit, quod intinctus panis fuit corpus Christi intinctum in sanguine. Unde Augustinus, in Originali super locum istum : « Quid miraris si Judæ datus est panis Christi per quem mancipatur diabolo : cum videas e contrario Paulum datum Angelo diaboli, per quem perficitur in Christo ? Ita et bono malum profuit, et malo bonum offuit. Sed corripitur qui non dijudicat corpus Christi : quo modo damnatus est, qui ad ejus mensam fingens se amicum, inimicus accedit. Si reprehensione tangitur negligentia convivantis, qua pœna percutitur venditor veritatis ? » In Glossa tamen quæ Augustino imponitur, dicitur quod panis intinctus non fuit corpus Christi : sed ante tamen cum aliis sumpserat corpus Christi, et post etiam sumpsit buccellam qua designatus est Joanni. Et ideo non dicunt verum qui dicunt Judam corpus Domini non sumpsisse : quia secundum ambas istas opiniones sumpsit corpus Domini. Magister autem in Historiis dicit, quod quia Judæ in detrimentum suæ salutis panis intinctus porrigebar, ideo hostia corporis Domini Christi sanguine intincta nulli exhibetur. Glossa : « Panis intinctus significat Judæ fictionem : quia fictus amicus venit ad cœnam. Quæ enim tinguntur non mundantur, sed inficiuntur. Si autem aliquid bonum significat fictio, eidem bono ingratum non immerito consecuta est damnatio. » Sapient. I, 5 : Spiritus sanctus disciplinæ effugiet fictum : et auferet se a cogitationibus quæ sunt sine intellectu, et corripietur a superveniente iniquitate.

« Et cum intinxisset panem, etc. »

« Et cum intinxisset panem, » quem soli Judæ porrigebat, sicut innuit Glossa,

« dedit Judæ Simonis Iscariotæ. » Contrarium videtur, Matth. xxvi, 23 : Qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet.

Sed ad hoc dicendum, quod utrumque verum fuit : quia et Judas intinxit, et eumdem Dominus Judæ intinctum porrexit, et illa vice nullus alius intinctum accepit.

Videtur autem quod Judam Dominus per hoc prodidit : quia non interest utrum aliquis prodatur occulte nomine, vel circumscriptione signi, quod nulli alii potest convenire.

Dicendum ad hoc, quod non prodidit : quia illud signum comune fuit. Omnes enim secum de catino intinxerunt. Unde, Luc. xxii, 21 : Veruntamen ecce manus tradentis me mecum est in mensa. Et similiter omnium Apostolorum manus secum in eadem mensa fuerunt. Dicunt tamen quidam satis bene, quod aliud est de crimine facto, et de crimine futuro aliud. Crimen enim factum non debet prodi, sed corripi secundum modum qui describitur, Matth. xviii, 15 : Si peccaverit in te fratrer tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum. Deinde adhibendo alios conscios criminis, per quos convincendus est si negaverit, ut dicit Augustinus : et deinde corrigendus est ab Ecclesia. Crimen autem futurum quod non est nisi in voluntate, et propter quod non condemnatur homo in iudicio humano, potest ad cautelam caute revelari, et ut caveatur, et ut ille a proposito revocetur, dummodo in iudicio contra talem non procedatur : quia de sola voluntate in iudicio humano non iudicatur. Et hanc opinionem ego probabilem valde dico.

Adhuc autem, est alia opinio dicendo, quod aliud est de Deo, et aliud est de homine. Homo enim ex sui solius scientia, nullum penitus debet revelare : quia cum in iudicio probare non posset, revelatio sua ad nihilum penitus esset utilis.

Sed Deus qui inspector est cordis, his legibus non subjacet. Et ideo cui vult revelare poterit. Sicut peccatum Heli sacerdotis Samueli revelavit¹⁴. Et peccatum David Nathan prophetæ revelavit¹⁵. Et hæc solutio est pro certo vera. Unde etiam Christus hoc revelavit his quibus profuit ad fidem suæ deitatis, et ad perfectum cautionis.

« Et post buccellam, introivit in eum Satanas. Et dixit ei Jesus : Quod facis, fac citius. » 28

Hic post tot remedia tangitur augmentum malitiæ proditoris.

Dicuntur autem hic tria, scilicet, malitiæ augmentum, proditionis opus acceleratum. Et hoc significat Evangelista a discipulis non esse intellectum.

Dicit ergo : « Et post buccellam, » hoc est, post panem intinctum quem intracellam buccæ conclusit, « introivit in eum Satanas. » Introivit autem non illabendo : quia Deus solus, ut dicit Beda, illabi potest in animam : sed per augmentum malitiæ, et persuasionis effectum. Psal. cviii, 6 : Constitue super eum peccatorem : et diabolus stet a dextris ejus. Diabolus enim antonomastice peccator dicitur : quia omne opus suum peccatum est. Joan. xiii, 2 : Cum diabolus jam misisset in cor ut traderet eum Judas Simonis Iscariotæ. Ante enim possederat diabolus eum quantum ad voluntatem : postea possedit eum quantum ad voluntatem confirmatam : ita quod traxit eum diabolus ad maleficium sicut suum mancipium. Joan. vi, 71 : Ex vobis unus diabolus est.

« Et dixit ei Jesus, etc. »

Ecce traditionis acceleratio. « Quod facis, fac citius. » Glossa : « Non præ[516]cepit, sed prædicit Judæ malum, nobis bonum : quia hoc vult cito fieri, non tam festinando in illius pœnam, quam in salutem fidelium. » Proverb. I, 16 : Pedes illorum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem. Christus enim festinavit ad salutem fidelium. Alia translatio, Psal. xviii, 6 : Festinavit¹⁶ ut gigas ad currendam viam. Luc. xii, 50 : Baptismo habeo baptizari, et quomodo coarctor usque dum perficiatur.

29 « Hoc autem nemo scivit discumbentium ad quid dixerit ei.

30 Quidam enim putabant, quia loculos habebat Judas, quod dixisset ei Jesus : Eme ea quæ opus sunt nobis ad diem festum : aut egenis ut aliquid daret. »

Hic ostendit qualiter hoc signum fuit ignotum, et similiter verbum quod consecutum est signum : et ideo in communi quidem prius ostendit esse ignotum : secundo autem ostendit quod diversimode est interpretatum.

Dicit autem : « Hoc ergo, » scilicet dictum, « nemo scivit, » hoc est, intellexit, « discumbentium » in cœna, « ad quid dixerit ei : » quamvis omnes scirent quod non nisi aliquod bonum dixit. Job, xxxiii, 16 et seq. : Instruit disciplina, ut avertat hominem ab his quæ fecit, et liberet eum de superbia, eruens animam ejus a corruptione. Unde Dominus in hoc scelere quamvis caute monuerit Judam, tamen patienter tacuit et non manifestavit. Isa. lvii, 11 : Neque cogitasti in corde tuo, quia ego tacens et quasi non videns. Psal. xxxvii, 15 : Factus sum sicut homo non audiens, et non, etc.

« Quidam enim putabant, etc. »

Dicit qualiter in diversos sensus accepit interpretationem dictum Domini quod non fuit intellectum. « Quia loculos habebat Judas. » Glossa : « Loculos habet in quibus oblata servabantur, suorum necessitatibus, et aliorum indigentis : in quo datur forma Ecclesiæ servandi necessaria, quæ videtur non debere cogitare de crastino, ne pro terrenis serviat, vel timore inopiæ justitiam deserat. » Et hæc omnia in ante habitis dicta sunt et determinata. Proverb. xxx, 8 et 9 : Mendicitatem et divitias ne desideris mihi : tribue tantum victui meo necessaria : ne forte satiatus illiciar ad negandum, et dicam : Quis est Dominus ? et egestate compulsus, furer, et perjurem nomen Dei mei. Et hoc est quod dicit. Et ea quæ mittebantur in solatium sumptuum a fidelibus amicis Christi, portabat ut prompta essent tempore necessitatis.

Putabant ergo quidam quod Dominus sermone suo hæc intendisset, et « dixisset ei Jesus, » illo sermone suo : « Eme ea quæ nobis opus sunt, » in cibis et sacrificiis, « ad diem festum » Paschæ, qui in crastino instabat : quia simile factum est, Joan. iv, 8, ubi dicitur : Discipuli ejus abierant in civitatem, ut cibos emerent.

« Aut ut egenis aliquid daret. » Hoc alii interpretabantur : quia in istos solos duos usus Christus pecuniam submissam consuevit erogare. Tob. iv, 7 : Ex tua substantia fac eleemosynam, etc. Proverb. iii, 9 : Honora Dominum de tua substantia, et de primitiis omnium fructum tuarum da ei, scilicet in manu pauperum. Innocentes enim semper pie interpretantur omne dictum, quod non est expresse malum.

« Cum ergo accepisset ille buccellam, exivit continuo. Erat autem nox. »

Tertium est ubi tempus congruum tantæ malitiæ designatur.

Dicit autem tria : quod ex bono proficit in malum, quod exivit exinde consortium bonorum, et tunc fuit tempus tenebrosum.

Dicit ergo : « Cum ergo accepisset » de manu Domini, « ille », scilicet Judas, « buccellam » intinctam. I ad Corinth. xi, 29 : Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini.

« Exivit continuo. » Glossa : « Aperte a Domino recedit. » Genes. iv, 16 : Egressus Cain a facie Domini, habitavit profugus in terra. Cain interpretatur possessio. Et sic Judas pro pretii possessione exivit a Deo, et communi bonorum congregatione. IV Regum, v, 27 : Egressus est ab eo leprosus quasi nix : quia totus lepra perditionis erat respersus.

« Erat autem nox. »

Nox tenebrosa, quia lux vera in corde suo occubuerat. Glossa : « Nox congruit sacramento. » Erat enim cum exivit filius tenebrarum, faciens opera tenebrarum. Sapient. xvii, 5 : Ignis quidem nulla vis poterat illis lumen præbere, nec siderum limpidæ flammæ illuminare poterant illam noctem horrendam. Job, iii, 6 : Noctem illam tenebrosus turbo possideat. Ibidem, ℣. 4 : Dies ille vertatur in tenebras : ... et non illustretur lumine.

32 « Cum ergo exisset, dixit Jesus : Nunc clarificatus est Filius hominis, et Deus clarificatus est in eo.

33 Si Deus clarificatus est in eo, et Deus clarificabit eum in semetipso : et continuo clarificabit eum. »

Tangitur hic clarificatio corporis diligibilis, quod instituitur hic ad formam charitatis, a qua separatus est qui contra charitatem est operatus.

Dicuntur autem hic quatuor, scilicet, quis clarificatur, et quid in ipso clarificatur, et quis est clarificans, et acceleratio clarificationis.

Sicut autem supra, capitulo vii, notavimus, dupliciter clarificatur Christus : in se, et in suis membris. Et de utraque clarificatione hic loquitur.

Dicit ergo : « Cum exisset, » sicut impurum separatum a puro, « dixit Jesus, » de suo et de mystico corpore : « Nunc clarificatus est, » in se in causa, non in effectu, « Filius hominis, » quia modo inchoata est traditio passionis, cujus merito ex congruo datur ei claritas Resurrectionis et Ascensionis. Similiter et in corpore mystico est clarificatus : quia Judæ exitus, malorum a bonis significat segregationem. De primo, Joan. xii, 23 : Venit hora ut clarificetur Filius hominis. De secundo, Luc. iii, 17 : Cujus ventilabrum in manu ejus, et purgabit aream suam. Matth. xiii, 30 : Colligite primum zizania, et alligate in fasciculos ad comburendum : triticum autem congregate in horreum meum.

« Et Deus, » Pater, « clarificatus est in eo. » Cujus enim voluntatem semper perfecit in terra Filius hominis, ille modo beatificando eum in corpore, et suos purificando, plena se charitate in ipso demonstrabit. Joan. xvii, 4 : Ego te clarificavi super terram : opus consummavi, quod dedisti mihi ut faciam.

« Clarificatus est Deus in eo, » quia per multam suæ virtutis operationem, se etiam in passione sua et morte demonstrabit.

« Si Deus clarificatus est in eo, etc. »

Sicut jam dictum est, clarificatus est claritate virtutis in passione mortis in corpore proprio, et in separatione malorum a bonis in corpore mystico : tunc « et, » hoc est, « Deus Pater clarificabit illum, » scilicet Filium, « in seipso. »

Glossa : « Ut humana natura Verbo unita, etiam immortalitate donetur. » Joan. xvii, 5 : Clarifica me tu, Pater, apud temetipsum.

« Et continuo, » sine temporis interpositione, « clarificabit eum : » quia sua Resurrectio non differtur usque ad communem omnium resurrectionem. Psal. xv, 10 et 11 : Nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Notas mihi fecisti vias vitæ, adimplebis me, etc. Act. iii, 13 : Deus patrum nostrorum clarificavit Filium suum Jesum, quem vos quidem tradidistis, et negastis ante faciem Pilati.

34     « Filioli, adhuc modicum vobiscum sum. Quæretis me : et sicut dixi Judæis : Quo ego vado, vos non potestis venire, et vobis dico modo. »

Hic tangit instructionem ad charitatem.

In parte autem ista tria dicuntur : in quorum primo se ostendit charitatis mandatum ultimo dare, ut amodo cordibus discipulorum infigatur : in secundo, dat ipsum charitatis mandatum, ut dilectione cor informetur, ibi, ℣. 34 : « Mandatum novum, etc. » In tertio, præsumptio Petri de Christi dilectione et signo dilectionis refrænatur, ibi, ℣. 36 : « Dicit ei Simon Petrus. »

In primo horum dicuntur quatuor : quorum primum est teneritudo dilectionis ad filios ostensa : secundum, separatio sui ab ipsis : tertium, voluntas sequendi Christum in discipulis infirma : quartum, ex spe perficiendi voluntatem perfectio charitatis promissa.

Primum notatur in hoc quod dicit : « Filioli. » Priscianus enim dicit quod aliquando dicuntur diminutiva præ familiaritate et amore. Et ita loquitur hic Christus. Sapient. xvi, 21 : Substantia tua dulcedinem tuam quam in filios habes ostendebat. Dicit tamen quædam

Glossa, quod dictio diminutiva notat in eis adhuc virtutem diminutionis. Ac si dicat : Modo estis filioli, aliquando cum virtute crescetis, eritis filii. I ad Corinth. xiii, 11 : Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus : quando autem factus sum vir, evacuavi quæ erant parvuli. Ad Galat. iv, 19 : Filioli mei, quos iterum parturio, donec, etc. Isa. xlvi, 3 et 4 : Qui portamini a meo utero, qui gestamini a mea vulva. Usque ad senectam ego ipse, et usque ad canos ego portabo : ego feci, et ego feram : ego portabo, et salvabo.

« Adhuc modicum tempus vobiscum sum, » cum statim immineat mihi captivitas et passio et mors. Joan. xvi, 16 : Modicum, et jam non videbitis me. SED CONTRA hoc est quod dicitur, Matth. xxviii, 20 : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem sæculi. Sed hoc jam ante solutum est : quia hic loquitur de præsentia corporali : ibi autem de præsentia divinitatis in gubernatione gratiæ.

« Quæretis me, » desiderio sequendi. Cantic. iii, 1 : Quæsivi quem diligit anima mea. Psal. civ, 4 : Quærite Dominum, et confirmamini, etc.

« Et sicut dixi Judæis, » quamvis aliter et alia de causa dixerim eis. Dixi enim Judæis sine determinatione temporis : quia nec modo nec umquam poterant me sequi, nec consequi, propter animi sui obstinatam malitiam habitam. Vobis autem dico cum determinatione temporis.

Sic ergo Judæis dixi hæc verba :

« Quo ego vado, vos non potestis venire. »

Joan. viii, 21 : Ego vado, et quæretis me, et in peccato vestro moriemini. Quo ego vado, vos non potestis venire. Matth. vii, 22 et 23 : Multi dicent mihi in illa die : Domine, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus et in nomine tuo dæ[519]monia ejecimus, etc.? Et tunc confitebor illis : Quia numquam novi vos. Matth. xxv, 11 et 12 : Domine, Domine, aperi nobis. At ille respondens ait : Amen dico vobis, nescio vos. Sic ergo vobis dixi et Judæis.

« Et vobis dico modo. »

Hoc est, dico vobis quod non potestis ad me venire modo, sed postea venietis ad me. Causa autem quare modo non potestis, est impotentia vestra : quia non estis adhuc Spiritus sancti receptibiles ad robur, sicut notavimus supra, capitulo vii. Ad Hebr. ii, 15 : Timore mortis per totam vitam obnoxii erant servituti. Et oportet vos per charitatem ab illo timore liberari. I Joannis, iv, 18 : Timor non est in charitate : sed perfecta charitas foras mittit timorem, quoniam timor pœnam habet. Et ideo, Luc. xxiv, 49, dicit : Sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto. Quia modo estis infirmi : postea autem percepto Spiritu sancto, ad robur perficiemini. Et tunc dicetis illud Apostoli, ad Roman. viii, 38 et 39 : Certus sum quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque virtutes, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, neque altitudo, neque profundum, neque creatura alia poterit nos separare a charitate Dei, quæ est in Christo Jesu Domino nostro.

35      « Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem : sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem. »

Novum dicitur propter sex causas, quarum una est in Glossa. Quia licet etiam vetus sit, ut invenitur, Levit. xix, 18 : Diliges amicum tuum sicut teipsum : tamen hic novus additur modus, ut diligatur etiam inimicus in hoc quod est proximus, quia per naturam est in eodem parente : qui autem sunt de eodem parente proximi sunt, quia sunt in uno et primo gradu conjuncti : et hoc non intellexerunt carnales veteris legis. Et ideo Lex dicit : Diliges amicum tuum, etc.

Alia causa est, quia novis exemplis dictum est confirmatum. Ad Roman. v, 8 et 9 : Commendat autem charitatem suam Deus in nobis, quoniam cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est.

Tertia causa est, quia novo spiritu observatur. Prius enim servabatur spiritu servitutis, modo autem spiritu libertatis : ita quod etiam gaudenter diligatur inimicus, nec etiam vindicta petatur ab ipso, et benefacit ei si indiget. Matth. v, 44 : Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate prosequentibus et calumniantibus vos.

Quarta causa est, quia Spiritu omnia innovante, est hoc mandatum novum. Hoc est dicere, quia innovat per effectum ut possit impleri. Apocal. xxi, 5 : Dixit qui sedebat in throno : Ecce nova facio omnia. Dicit Glossa, quod sedens in throno est Spiritus sanctus. Psal. l, 12 : Spiritum rectum innova in visceribus meis.

Quinta causa est, quia in novitate formæ facit impleri omnia præcepta. Hoc enim quod prius erat in factis tantum in lege factorum (quæ respiciebat ad manum, et non ad animum) nunc autem lex charitatis implet ex animo, et nullo ponit finem. Plus enim vult ex affectu facere, quam lex præcipere posset in opere. Et in hac intentione dicitur : Latum mandatum tuum nimis¹⁷. Cantic. i, 2 : Adolescentulæ dilexerunt te nimis. Genes. xxix, 20 : Videbantur illi pauci dies præ amoris magnitudine. Psal. lxxvi, 11 : Dixi : Nunc cœpi, etc.

Sexta et ultima causa est, quia cum [520] novum sit quod suo principio a quo trahit esse, est propinquius : nihil est quod ita nos nostro principio propinquos facit sicut dilectio, quæ nos præ omnibus Deo conjungit. Unde, Isa. vi, 2 : Seraphim stabant super illud, scilicet super thronum Dei, immediate apud Deum consistentes. Seraphim autem intendentes vel ardentes signant vel sonant. Cantic. viii, 6 et 7 : Lampades ejus lampades ignis atque flammarum. Aquæ multæ non potuerunt exstinguere charitatem, scilicet Dei.

Dicit ergo :

« Mandatum novum do vobis. »

Dicuntur autem hic tria, scilicet, mandatum dilectionis, forma, et signum.

De mandato dicit tria, scilicet, mandatum ipsum, et innuit esse novum, et de quo sit mandatum.

De primo dicit : « Mandatum. »

Mandatum autem dicitur quasi manu, quia opere quod per manum signatur, debet esse probatum. Unde Gregorius : « Probatio dilectionis, exhibitio est operis. » Amicorum enim idem est velle et nolle, ut dicit Tullius. Nec me diligit, qui contraria voluntati meæ operatur. Joan. xiv, 23 : Si quis diligit me, sermonem meum servabit. Sic enim Apostolus, ad Roman. xiii, 10 : Plenitudo legis est dilectio. Quia secundum quod ibidem, 8, dicitur : Qui diligit proximum, legem implevit. Quia quidquid lex charitatis præcipit, totum in opere proximo impendit. Hinc est quod, Deuter. xxxiii, 2, dicitur : In dextera ejus ignea lex. Ignea enim lex in dextera, est lex charitatis in virtute operis. Hinc est quod, Cantic. viii, 6, dilectus meus clamat ad me : Pone me ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum, quia fortis est ut mors dilectio. Clamor enim dilecti est intensio devotionis, et fervor implendi de dilectione mandati : quod sicut signaculum, hoc est, sigillum profundatum ponitur in corde, quando mandatum ad intimum penetrat affectum. Ponitur autem super brachium quando totis viribus in opere ostenditur mandatum de dilectione. Hinc est quod, II ad Corinth. ix, 2, Paulus dicit Achaicis : Achaia parata est ab anno præterito. Nunc vero et facto ostendite : quia parum est dicere se diligere proximum in corde, nisi ostendat mandatum in opere. I Joannis, iii, 18 : Non diligamus verbo, neque lingua, sed opere et veritate.

Hoc ergo mandatum est « novum : » quia, sicut diximus, est suo principio propinquum. Est et ideo forte ad salvandum in omnibus perfectum. Hæc enim omnia habet id quod suo principio est propinquum, hoc est, senio vel antiquitate viribus non est destitutum, hoc est, perfectum et integrum, in nullo per vetustatem corruptum. Ad Hebr. viii, 13 : Quod antiquatur et senescit, prope interitum est. De fortitudine quidem charitatis dicitur, Cantic. viii, 6 : Fortis est ut mors dilectio. Non quin fortior sit charitas quam mors, sed quia nulli fortiori poterit comparari. De integritate autem dicitur, Jacobi, i, 4 : Sitis perfecti et integri, in nullo deficientes. Sic ergo est « novum. »

Objicitur autem de hoc quod dicitur, I Joannis, ii, 7 : Non mandatum novum scribo vobis, sed mandatum vetus quod habuistis ab initio. Sed hoc jam solutum est : quia quamvis vetus sit ab antiquo auctoritate Dei mandatum, tamen non inveteravit sicut alia. Sed omnia alia moralia innovavit, sicut diximus : quia cæremonialia consumpta sunt vetustate, sed moralia servabantur in vetustate timoris, et vetustate litteræ. Sed mandatum dilectionis omnia innovat, ut serventur in spiritus novitate, ut diximus. Et ideo dicitur charitas legis plenitudo. Ad Roman. xiii, 10 : Plenitudo ergo legis est dilectio. Hoc ergo modo est « novum. »

« Do vobis. »

Ecce mandati hujus auctoritas : quia ipse summus promulgat Imperator : nec præcipit, sed dat : quia nisi ipse det, impleri non potest. Unde Augustinus : « Da quod jubes, et jube quod vis. » Dat enim Spiritum dilectionis in quo mandatum impletur. Ad Ephes. iv, 8 : Dedit dona hominibus. Esther, ii, 18 : Dona largitus est juxta magnificentiam principalem. Luc. xi, 13 : Pater vester de cælo dabit spiritum bonum petentibus se. Dat ergo liberaliter sive gratis, dat affluenter, dat dulciter, dat utiliter. De primo dicit, Matth. x, 8 : Gratis accepistis, etc. De secundo, Jacobi, i, 5 : Dat omnibus affluenter, et non improperat. De tertio, Psal. lxvii, 11 : Parasti in dulcedine tua pauperi, Deus : quia non nisi in dulcedine dat. Quod omnia dulcia facit, etiam quæ amara sunt in seipsis. Eccli. xxiv, 27 : Spiritus meus super mel dulcis. Spiritus autem suus constat, quod est spiritus dilectionis. De utilitate autem istius doni est quod dicitur, ad Hebr. xii, 10, scilicet quod Pater cœlestis erudit ad ipsum quod utile est in recipiendo sanctificationem ejus.

Sic ergo « do vobis. »

« Ut diligatis invicem. »

Ecce de quo est istud mandatum. Dicit autem duo : transitionem dilectionis, et retransitionem. Qui enim amat, remari petit. Unde Hermes Trimegistus dicere dicitur : « Monas monadem genuit, et in se reflectit ardorem. » Proverb. viii, 17 : Ego diligentes me diligo. Sicut enim dicit Dionysius, quod exstasim faciens est divinus amor, hoc est, extra positionem : quia cor amantis ponit extra amantem in amatum, et cor amati per readamationem in amantem primum. Et hoc notat per duo quæ dicit : « Ut diligatis invicem. » Ad Roman. xii, 8 : Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Hoc enim debitum solvendo magis obligat. Et ideo diligens ab obligatione dilectionis numquam deobligatur. Et ideo omni soluto debito, manet adhuc debitum dilectionis. Unde Paulus Philemoni scribit : Et teipsum mihi debes¹⁸. Ad Roman. i, 14 et 15 : Sapientibus et insipientibus debitor sum. Ita, quod in me, promptum est vobis, supple, debitum illud semper solvendum.

« Sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem. »

Hæc est forma mandati, quod exemplum in auctore dilectionis accipimus. Ipse autem dilexit nos, nostram præveniens dilectionem, nostram vincens dilectionem ex sua dilectione. De primo dicitur, I Joannis, iv, 9 et 10 : In hoc apparuit charitas Dei in nobis, etc. In hoc est charitas Dei, non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse prior dilexit nos. De secundo dicitur, Joan. vii, 38 : Flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ. Et subdit Evangelista, ℣. 39 : Hoc autem dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum. Sic ergo ipse creat spiritum dilectionis in nobis. Nullus enim spiritus fluit et refluit nisi spiritus dilectionis. Unde Chrysostomus : « Cum Spiritus sanctus cor intraverit, omni fonte magis manat et proficit, non deficit. » Et fluit, cum sit Spiritus dilectionis : et refluit, quia amor transit et retransit, ut diximus. De tertio dicitur in Psalmo cxv, 12 : Quid retribuam Domino pro omnibus quæ retribuit mihi ? Pro tanta enim dilectione nihil possumus rependere : quia nostram excedit in infinitum : et ideo debitores nos sibi, et ipse non nobis debitor constituitur. Deuter. xxxiii, 3 : Dilexit populos, omnes sancti in manu illius sunt : quia debitores sibi constituti.

Sic dixit de forma dilectionis,

36   « In hoc cognoscent omnes quia discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem. »

Ecce istius dilectionis dat signum : quia in ipsa cognoscitur disciplina Christi.

Dicit autem duo : signatum, et signum. Dicit autem hoc signum esse generale cum dicit : « In hoc cognoscent omnes. » Et hoc est signum generale, certum, et convertibile. Generale autem, quia omnibus convenit discipulis et non aliis.

De primo dicitur : Omnes Christi discipuli hoc signaculo cognoscuntur. Et hoc signatum est, Josue, ii, 17 et seq., ubi dicitur, quod signavit Rahab domum et familiam suam omnibus Dei amicis : ut cognosceretur per vittam coccineam, per fenestram domus suæ pendentem. Vitta enim est charitas quæ ligat. Coccinea autem est per ruborem charitatis.

De certitudine autem est, quia sola charitas est signum certum salutis. Ad Ephes. iv, 30 : Nolite contristare Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis. In signum autem redemptionis, signaculum istud redemptio est : quia, sicut dicit Augustinus, charitas sola distinguit inter filios regni, et filios perditionis, hoc est, inter discipulos Christi, et eos qui sunt de schola diaboli.

De convertibilitate autem signi intelligitur hoc quod dicit Apostolus, I ad Corinth. xiii, 2 : Charitatem si non habuero, nihil sum. Super quem locum dicit Bernardus : « Si habuero magnam charitatem, magnus sum : si parvam, parvus sum : si nullam, nullus sum. Tantus enim quilibet in disciplinatu Christi est, quanta est charitas sua. » Et ideo charitatis via discitur inter discipulos Christi, quia excellenter indicat disciplinam Christi. Ad Ephes. iii, 19 : Scire etiam supereminentem scientiæ charitatem Christi. Charitas enim Christi eminet super omnem scientiam quæ habetur de Christo : et convertibiliter est signum disciplinæ Christi.

In hoc ergo signo cognoscent omnes « quia mei discipuli estis, » disciplinis meis imbuti, et de schola mea instructi. Deuter, xxxiii, 3 : Qui appropinquant pedibus ejus, accipient de doctrina illius. Appropinquatur autem pedibus per humilem charitatem, quia charitas semper appropinquat. Unde peccatrici quæ appropinquavit pedibus Jesu, Luc. vii, 47, dictum est : Remittuntur ei peccata multa, quoniam dilexit multum.

« Si dilectionem habueritis ad invicem. » Hoc enim est quod maxime desiderat Dominus ut habeamus. Luc. xii, 49 : Ignem veni mittere in terram, et quid volo nisi ut accendatur ? In hac schola dixit se eruditum Jeremias, Thren. i, 13, ubi dixit : De excelso misit ignem in ossibus meis, et erudivit me. Ezechiel. x, 2 : Effunde, scilicet prunas ignis, super civitatem, hoc est, super omnium fidelium et discipulorum meorum universitatem.

« Dicit ei Simon Petrus : Domine, quo vadis ? Respondit Jesus : Quo ego vado, non potes me modo sequi : sequeris autem postea. » 37

Dicit ei Petrus : Quare non possum te sequi modo ? animam meam pro te ponam. 38

Respondit ei Jesus : Animam tuam pro me pones ? Amen, amen dico tibi, non cantabit gallus, donec ter me neges. » 39

Hic incipit de refrænatione præsumptionis Petri.

Dicuntur autem quatuor : in quorum primo ponitur quæstio admirabilis Petri : in secundo, ostenditur responsio præsumptionem Petri refrænans : in tertio, ponitur Petri de se præsumptio : in quarto, ponitur ostensio imbecillitatis Petri.

Dicit ergo : « Dicit ei Simon Petrus. » Audierant enim Christum dicentem, supra, ℣. 33 : Quo ego vado, vos non pot-

estis venire, supple, modo. Et mirabatur: quia tunc in fervore dilectionis erat totus Simon, hoc est, obediens: sed in fortitudine charitatis totus non erat Petrus, hoc est, immobilis et firmus.

Dicit ergo Simon: « Domine, quo vadis? » quod te sequi non possum per imitationem. Matth. viii, 19: Sequar te quocumque ieris. Et hoc dixit ille qui vires suas nondum fuerat expertus.

« Respondit Jesus, » temeritatem Petri refrænans: « Quo ego vado, non potes me sequi modo, » hoc est, hoc tempore propter Passionis difficultatem, et tuæ charitatis imperfectionem. Psal. lxxvi, 20: In mari via tua, et semitæ tuæ in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur. Matth. xvi, 24: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me. Via ergo difficilis est ad sequendum. Ad Hebr. v, 11: Nobis grandis sermo, et ininterpretabilis ad dicendum, quoniam imbecilles facti estis ad audiendum.

Ne autem faciat ex difficultate sequendi desperantem, subdit: « Sequeris autem postea, » cum Spiritum ad robur fortitudinis acceperis. Tunc enim fiet quod dicitur, Act. iv, 33: Virtute magna reddebant Apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi, Domini nostri: et gratia magna erat in omnibus illis. Tunc sequeris, spiritu contra persecutiones et timorem mortis confortato. Joan. xxi, 18, dixit Dominus Petro: Cum esses junior, cingebas te, et ambulabas ubi volebas: cum autem senueris, extendes manus tuas, et alius te cinget, et ducet te quo tu non vis. Et subdit Evangelista, ℣. 19: Hoc autem dixit, significans qua morte clarificaturus esset Deum. Spiritus enim alligat hominem virtute sua, ut a Christo propter timorem passionum, et spem temporalium recedere non possit. Et ideo robur Spiritus Deum sequi facit. Act. xx, 22: Et nunc alligatus ego Spiritu, vado in Jerusalem, quæ in ea ventura sint mihi ignorans. Isa. xlv, 14:

Vincti manicis pergent, et te adorabunt, teque deprecabuntur.

« Dicit ei Petrus, etc. »

Adhuc de fervore obedientiæ Simonis præsumens, et petræ firmitatem nondum expertus: « Quare non possum te sequi modo? » Nescivit quod dictum est, Sapient. ix, 15: Corpus quod corrumpitur aggravat animam. Et ideo dicitur, I ad Corinth. iii, 1: Ego non potui vobis loqui tamquam spiritualibus, sed quasi carnalibus, etc. Et sequitur, ℣. 2: Nondum enim poteratis, sed nec nunc quidem potestis.

« Animam meam pro te ponam, » hoc est, vitam dabo pro te defendendo. Verbum est fervoris Simonis. Marc. xiv, 31: Etsi oportuerit me simul commori tibi, non te negabo. IV Regum, ii, 4: Vivit Dominus, et vivit anima tua! quia non derelinquam te. Petrus autem adhuc inexpertus vires suas, dixit tamen id ad quod ex officio pastorum postea tenebatur prædicare. I Joannis, iii, 16: Quoniam ille animam suam pro nobis posuit, et nos debemus pro fratribus animas ponere.

« Respondit ei Jesus, etc. »

Hanc inexperientiam potius quam temeritatem Simonis refrænans, et sibi suam debilitatem ostendens: « Animam tuam, » hoc est, vitam « pro me pones? » Ac si dicat: Considera teipsum, quia præsumis ultra vires tuas.

« Amen, amen dico tibi. » Duplicem adhibet confirmationem: ut fortius animo suo imprimatur. « Non cantabit gallus, » hoc est, gallicinium unum non perficiet gallus, « donec ter me neges. » Marc. xiv, 30: Priusquam gallus vocem bis dederit, ter me es negaturus. Luc. xxii, 31 et 32: Simon, ecce Sanatas expetivit vos ut cribaret sicut triticum: ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres

tuos. Christi enim oratio impetravit quod negando non totus abscederet, sed rediens robur Spiritus acciperet, et sic alios confirmaret.

Hoc est ergo quod dicit de charitatis institutione.

Et hæc de capitulo decimo tertio.