TRACTATUS I
QUOD SIT ALIQUA DIVINATIO, ET QUID SIT ?
CAPUT I
tiam et præcipue Aristotelis, qui princeps hujus scientiæ fuisse cognoscitur. De divinatione autem somniorum et similibus principiis qualia habita sunt, nullo modo potest aliquid dicere : et ideo super alterius principio determinationem tractare incipimus.
Et est digressio declarans quam difficile sit aliquid tradere de divinatione.
Quod quidem quam difficilis sit, tria Taxat Periostendunt. Unum est, quia nullus omnino aliose Philosaphos. apparuit, qui de hoc satisfecerit studiosis : sed potius in hoc etiam quod ipsorum Peripateticorum verba in tantum variantur, quod fere a propria secta recedunt, et documenta afferant a schola Stoicorum et Epicureorum. Quidam enim hoc diis opinio Stoicorum de immortalibus attribuunt, sicut Stoici : divinatione. quia hoc ipsum dicunt sonare divinationis nominationem. Et quidam hoc attribuunt substantiis aliis quæ sunt principia rerum, rebus tamen ipsis similibus, sicut Epicurei.
<--- Page Split --->
Et hoc ipsum quidem quod de divinatione dicit Aristoteles, breve quidem est et imperfectum, et habens plurimas dubitationes. Dico autem breve, quia carens probatione, sed simplex, et parum philosophiae habens videtur esse narratio, nec species somniorum neque probationem somnii aliquid significandi in se continens. Imperfectum autem est, quoniam licet sine magies et astronomicis non possit ars interpretandi somnia adipisci, tamen solis physicis sufficienter scitur ex quibus et qualibus simulacris consistit somnium de quo debet esse divinatio: et hoc neque ab Aristotele, neque a Philosophis quidquam determinatum est. Plurimas autem dubitationes habet, quia in incerto relinquitur causa talium somniorum.
Nec etiam ejus quod dicunt, quod similitudines inspiciens est judex somniorum, determinavit modum et causam : tamen hoc quod dicit Aristoteles plus accedit veritati, quam aliquid quod ante vel post scripsit aliquis Philosophorum, cujus scripta ad nos devenerunt.
Porro si aliquis inspiciat omnia quae de hoc physice aliqui loquentes dixerunt tantam invenisse diversitatem, quod ipsa diversitas sermonum et difficultatem ostendit materiae : et cum hoc dubitationem in his quae tradita sunt, demonstraret : et tam auctores dubie dicunt, certa doctrina de his tradi non poterit. Averroes enim hic impugnat Avicennam et iterum Algazel Adamidin, non per omnia inter se, neque cum Avicenna concordantes impugnantur a Rabi Moyse de Ægypto. Si quis autem Tullium legat in secundo libro de Natura deorum, qui de divinatione particulariter loquitur, inveniet quod ille cum nullo concordet praenominatorum.
Similiter autem est de Socrate, qui fidem magnam ponebat in somniorum divinatione, et hanc dixit esse unam de principalibus scientiis, ut videlicet scientia haberetur de somniorum conjecturatione. Plato autem cum Socrate concor-
dare videtur, sicut magister cum discipulo: sicut enim narrat Apuleius Modenensis in libro de Dogmate Platonis, etiam Socrates per somnium instructus Platonem puerum in discipulum assumpsit. Dicitur enim Socrates tale somnium vidisse: visus est sibi cygnum pullum ex altari, qui secundum ritum Academicorum Cupidini consecrabatur, et exaltatum volasse et in ejus gremio rediisse: et postea olorem illum pennis cœelum petiisse, canore musico auditus hominum deorumque mulcente. Cum autem hoc somnium in Academia in conventu sociorum referret, ecce apparuit quidam Armon puerum nomine Platonem afferens Socrati, ut eum magistri commodo et utilitate imbutum redderet, in quem cum adspiceret Socrates, et ingenium optimum per physiognomiam de exteriore conspicatus est facie, statim exclamans ad socios, « Amici, hic ille erat, inquit, de Academia Cupidinis cygnus. » Iste etiam Socrates scientiam divinationis in somniis magnifice extollens, ad Athenienses fertur exclamasse : « O viri Athenienses et Philosophi, absit a me ut hanc vestram quam experti estis per somnia, dicam falsam esse scientiam, sed hanc ut divinam me ignorare profitear, humana me scire exiliter protestor : et, ut verum dicam, hoc solum me scire arbitratus, quod ignoro, eo quod scientiam deorum auctorum nondum sim adeptus. » Ex his ergo et talibus constat difficile esse aliquid per rationem certam de divinatione tradere somniorum.
<--- Page Split --->
stens, a Deo immittatur : et quia, ut dicit Simonides, « Deus invidet hanc scientiam homini, et ideo velat eam sub metaphora et deceptione : » tunc occurrit ab altera parte, quod si dicamus Deum mittentem hanc scientiam fatuis et melancholicis et aliis amentiam patientibus, et quod non immitteret eam prudentissimis et optimis viris, et quod immittat eam quibuslibet indifferenter et idiotis hominibus, magnum videbitur esse inconveniens : dictum enim et invidum nequaquam dici potest.
Propter quod mentitur Simonides, nisi forte secundum poematicum modum fabulose dicat similitudinem esse invidia ex hoc quod velatur haec scientia : « invidia enim, ut ait Plato, a Deo longe relegata est. » Si autem affertur hujusmodi causa, quod videlicet dicatur Deus non esse causa et immittens hujusmodi scientiam, tunc nulla aliarum causarum videtur esse conveniens. Scimus enim omnis scientiae esse proprium, quod fiat ex praeexistenti cognitione. Omnis enim scientiae duae sunt apud nos praecedentes cognitiones : quarum unam cognitionem principiorum vocant, alteram praeparationem quae est in nobis, ut dicunt Arabes, quae est acceptio terminorum : principia enim cognoscimus in quantum per sensum terminos cognoscimus. Sensum autem dico per se, vel per accidens communem, vel proprium. Sine his duabus numquam accipimus scientiam aliquam intellectivam : eo quod omnis scientia effectus est aut demonstrationis, aut alicujus saltem persuasionis probabilis a ratione perfecta, aut imperfecta probata.
Quæramus igitur primo an sit divinatio ? et ad hanc quæstionem cum Aristotele dicamus, quod de divinatione quæ pro certo in somniis multis fit in ante a nullis Philosophis dicitur accidere, utrum sit, vel non sit, neque de facili idoneum est contemnere, neque de facili suaderi, ut simpliciter et absolute divinationem talem esse dicamus.
Quod enim aliquam futurorum vel occultorum aliorum somniat significationem, præstat fidem hoc quod plures vel omnes æstimant esse ipsam : est enim hoc non auditus inanis, sed experientiae testimonium, quod vix arbitror quemquam inveniri hominem, qui non de multis futuris præmonitus sit per suiipsius somnia : et quod in veritate de quibusdam somniis sit divinatio, non est incredibile. Habet hoc enim quamdam rationem : et quia quædam sic somnia conjecturantur, creditur ab aliquibus, quod de omnibus aliis somniis fit similiter : et ideo student ad omnium suorum somniorum conjecturationem.
E contra autem, cum nullam rationabilem causam invenire possimus istius conjecturationis et divinationis,incipimus discordare et dicimus non esse divinationem. Si enim Socratis imitari velimus peritiam, ut dicamus ideo dici divinationem, quia haec scientia humana non exi-
Ad divinationis autem scientiam nulla talis præexistens cognitio in nobis est. Non enim est aliqua via persuasionis, quod si luna exaltari videatur, quod homo augmentum fortunæ sequatur : vel si sol videatur eclipsari, quod diffusio famæ et potestatis debeant minorari. Cum enim omnis probatio sit aut ex toto veris universalibus, aut in pluribus, sicut est hoc quod omnis mater diligit, ad scien-
<--- Page Split --->
tiam prædictæ divinationis neutro modo possumus devenire, quin potius talis impressio talis exaltationis vel depressionis lunæ vel solis, neque ut universale, neque ut particulare videtur habere aliquem ordinem ad felicitatem vel infelicitatem. Si autem dicatur quod metaphorice et per similitudines accipienda sunt, videtur quod peccet omnis talis acceptio: peccatum enim est in problematibus vocare platanum hominem, et asinum vas, et hujusmodi: cum enim via plana conferre possit talium scientiam sine etiam natura, si a causa est alia naturali, mirum utique videbitur quod talibus vult uti metaphoris.
Ex his igitur persuadetur quod non sit aliqua talis divinatio. Somniare enim de his quae in Occidente sunt particularibus et contingentibus in fine Occidentis, quae Herculeæ columnæ dicuntur, sive Gades Herculis propter causam quam in libro de Natura locorum assignavimus: similiter autem somniare de his quae contra Borysthenen in ultima parte Orientis, et ex talibus somniis aliam providentiam futurorum accipere, videtur multum esse exaltatum supra nostram prudentiam : quia ex his principiis quibus accipere consuevinus scientias et opiniones rerum, non possumus invenire principium et originem istorum. Sumus igitur inter duo, quod autem videlicet dicamus quod non sit aliqua scientia divinationis, et tunc contradiceremus expertis ab omnibus vel pluribus : aut dicemus talem scientiam esse, et tunc dicemus nos habere aliquam scientiam cujus in nobis nulla sunt principia, et quae sic fit et generatur in nobis, quod suæ generationis in nobis nulla præexistunt principia, quod est impossibile.
Et est digressio declarans de disctinctione visionis et prophetiæ et somnii, ut solvatur præinducta dubitatio.
Nos autem istam dubitationem nequaquam solvere possumus, nisi prius de ipsis visionibus somniorum aliquid præcognoscamus. Revocetur ergo ad memoriam quod supra diximus, scilicet in aliquibus somniis esse veras intelligentias præter ipsa phantasmata : et hæc secundum Aristotelis doctrinam diximus non proprie somnia vocari. Distinguamus igitur ostendentes, quod aliud est visio sicut somnium divinationem habens, et aliud est somnium, et aliud prophetia, et non secundum Theologos accepta : nam et astronomi loquuntur de signis prophetiarum, et magi docent interpretari somnia, et physici de visione physica illa quæ est una operationum animæ intellectivæ : et propter hoc est necesse nobis loqui de distinctione horum, prout his utuntur Philosophi, et ante nos numquam invenimus præinductæ disputationis solutionem.
Dicamus igitur quod visio proprie dicatur, quod aversis sensibilibus et introrsum retractis videtur in vigilia, quocumque modo videatur, sive ex quacumque causa, sive patiatur aliquis alienationem, sive non, sive etiam patiatur aliquis syncopim sive non patiatur. Sicut quando somno sensus ligantur, refluunt phan-
<--- Page Split --->
tasmata ad organa sensus, et aliquando fiunt vera somnia proprie sicut res se habent et fiunt intelligentiae clarae, ita fit aliquando aversis sensibus et per revocationem sensuum ad interiora ligamentum sensuum in vigilia : et tunc aut per simulacrum, aut per propria sicut res est, aut per illustrationem intelligentiae apparitiones fiunt vera et falsae, quae visiones a physicis appellantur, quibus maximus usus est in magi cis : illi enim student in talibus sensum avertentibus, et in talibus apparitionibus praecipue, et in quibusdam quae sumpta sensus claudunt et stupefac iunt, et ad apparitiones quae tunc fiunt, conjiciunt futura.
tione autem ad somnium visio minus cadit a prophetia quam somnium.
CAPUT IV.
Et est digressio declarans praeinducte disputationis solutionem.
Taliter igitur et talis vocatur visio in prophetia : prophetia enim proprie vocatur quando homo per raptum intellectus sui illustratur de scientia futurorum vel aliorum occultorum ad quae deveniri non potest per inquisitionem et rationem.
Somnium. Somnium est in phantasmatibus et in somno solum : propter quod prophetia nobilior est quam somnium : prophetia enim est quasi habitus vel naturae habilitas ex illuminatione intellectus futura praecognoscens : et visio quidem aliquando est cum intellectu, aliquando sine illo : semper autem est cum phantasmate, aliquando aliquid significante, aliquando nihil. Somnium autem secundum phantasmata est aliquando aliquid significans, et aliquando nihil, et per se numquam cum intellectu : propter quod tradiderunt Philosophi, quod somnium aliquod futurum praenuntians est casus a prophetia factus. Casus enim vocatur immaturus fructus decidens, qui tamen figuram et saporem fructus etiam aliquo modo praetendit. Similiter autem est de somnio, quod futurum significat vel occultum aliquod : haec enim figuram prophetica in praestensione habet ut quemdam saporem ex longinquo in convenientia similitudinum : et tamen in illo usque ad plenam et perfectam intellectus illustrationem non pervenit. In compara-
His autem habitis, oportet praeinductam solvere disputationem sequendo experta in nobis ipsis, et relinquendo pro constanti in somniis esse futurorum frequenter et occultorum aliorum divinationem ex quacumque causa sit illa : quia de hoc inferius quaeremus : potest enim esse a Deo, vel a stellis, vel a causa quae est in nobis : et quaecumque causa sit, per experta dicimus in somniis esse divinationem ex phantasmatum similitudinibus excerptam et conjecturam. Nec vera sunt dicta Simonidis : quia ista velatio divinationis in metaphoris non est ex illustrante causa quaecumque illa sit, sed potius ex natura hominis qui talem accepit illustrationem. Scimus enim ex his quae in scientia de Anima determinata sunt, nihil intelligere vel parum nostrum intellectum sine continuo et tempore. Si enim ponamus necessariam esse revelationem tam ex parte moventis quam ex parte ejus quod movetur, oportet necessario quod fiat imaginibus et formis sensibilibus : quia aliter non esset causa naturalis, cum non accipiat noster intellectus nisi cum continuo et tempore, sicut jam dictum est. Obstrui autem ponamus virtute somni logisticam, tunc
<--- Page Split --->
relinquitur quod talis revelatio non fiat nisi sub imaginibus et formis sensibilibus.
Si autem quaeritur, quare non fit per sensibilia et imaginabilia propria, cum lucidius et compendiosius sciretur ex propriis quam metaphoricis, et compendium eligit natura, eo quod non abundat superfluis, videtur mihi esse dicendum, quod talia omnia de quibus est somnium, praecipue sunt contingentia de futuro : haec autem non sunt in se antequam fiant : nec etiam habent causam stantem et ordinatam : propter quod nec similitudine propria suae essentiae, nec in similitudine fieri possunt in anima, praecipue cum omnes similitudines quae sunt in anima, fiant per abstractionem a rebus. Ex quo igitur fieri non possunt simulacro proprio, nec simulacro causarum, necessario sequitur quod propria simulacra quae nec aliena figuratione talia praeostendunt, talia praefigurari non possint. Si igitur praefigurantur, oportet quod hoc fiat per aliquam influentiam superiorum, et simulacro alieno non proprio. Oportet autem quod illa influentia sit aliqua valde remota causa : et tunc quando ista influentia tangit animam, percipietur in ipsa in phantasmate alieno, eo quod proprium in se vel in sua causa non habuit, ut diximus : alienum autem phantasma non ostendit nisi per similitudines et metaphoras : oportet igitur in talibus somniis metaphorice accepta esse animae phantasmata.
Objeetio.
Solutio
Si autem forte aliquis objiciens, dicat quod si tale somnium habeat causam influentiam alicujus superioris substantiae, sive corporalis, sive incorporeae, tunc sub similitudine et motu illius influentiae ostendi potest proprie et non metaphorice : et sic redit idem quod prius. Dicendum quod influentia illa sive sit ab intelligentia, sive a stellis, facta est communis valde et indeterminata, et habet determinari a particularibus et per naturam particularem vel ex proposito : et ideo illa in se non habet figuram, neque colorem, neque quantitatem, et non inno-
tescit sicut est nisi intellectui : hunc autem clausum in somno jam in praehabitis esse supposuimus.
Sed cum dicitur quod res ab anima comprehenditur per suum simulacrum vel causae suae, intelligitur hoc de causa quae est convertibilis cum re, sive accipiatur per essentialia, sive per communia quae sunt signa probabilitatem facientia, sive etiam accipiatur, non in causa, sed per seipsam res illa. Constat autem quod nullo istorum modorum potest accipi contingens particulare de futuro. Sed nolo quod hoc alicui difficultatem generet quod dixi, quod illa influentia est causa communis et remota et intellectualis potius quam imaginabilis vel sensibilis : ex hoc enim posset credi, quod non moveret animam sensibilem, et sic non generaret phantasma : non enim hoc est verum. Licet enim non sit figurabilis, nec qualitatem sensibilem habens, tamen ex quo effluit in lumen celeste et elementa, motiva est corporis et animae vegetabilis et sensibilis : motus autem talis non efficitur in anima sensibili et corpore secundum potestatem primi influentis, sed potius secundum potestatem recipientis animae sensibilis et corporis : et ideo illa forma sic efficiens animam sensibilem est ex loco passionis inclinantis ad hoc quod movet. Cum autem anima sit informata et affecta, tunc ipsa per imaginationem parat et fingit simulacra quibus hoc representetur : et cum non habet propria, nec habere potest, preparat aliena ex quorum metaphoris hoc pronuntietur, per omnem eumdem modum quo timens imaginatur terribilia, et amans concupiscibilia somnia, et esuriens simulacra ciborum : forma enim ex influentia somniorum afficiens, agit in animam preceptibiliter, quando anima vacat a tumultu sensuum, et est medium per quod pervenit ad animam quam tangit : et tunc facit in ea quod solent facere prius inductae passiones.
Fiunt tamen somnia aliquando in quibus
<--- Page Split --->
per influentiam causantur verae intelligentiae, sive cum metaphoris, sive cum propriis similitudinibus sumptae : de quibus omnibus unam et eamdem arbitror esse rationem. Quando enim vera intelligentia est cum metaphoricis symbolis, tunc pro certo afficit forma influxa animam sensibilem, et illustratio ejus tetigit intellectum per modum quem inferius dicemus : sed tamen non est tanta vis intellectus per vinculum sensuum et animae, quod in toto elevet ipsum intellectus, et ordinet conceptum ejus per species proprias, ita quod in anima rationali fiat notitia certa de hoc et propria. Quando autem est somnium ut res ipsa, tunc minus fuit vinculum animae, sive in somno, sive in visione : et ideo tunc intellectus illustratus ab influentia abstraxit formas et species proprias a phantasmatibus, et ordinavit eas sub proprio et perfecto conceptu rationis, qui dicit hoc vel illud esse futurum : quando autem in toto ligata est anima rationalis, tunc pro certo non potest nisi in alienis phantasmatibus per modum qui dictus est, manifestari.
CAPUT V.
Et estDIGRESSIO declarans dispositiones naturales a d prophetandum e t s o m - niandum .
Adhuc autem ut perfecte intelligatur, oportet scire quod animæ ad hujus visiones et somnia et prophetias triplex est
in genere dispositio. Quibus enim est intellectus multum agens et clarus, illi per naturam sui intellectus multum superioribus substantiis congruunt : et cum tota anima sit instrumentum intelligentiae, dicitur imprimere in eam quotiescumque influentia sit ei sui luminis. Cum autem intelligentia, ut diximus, sit plena formis explicabilibus per motum cœli, cum radii et figura radiorum tangunt corpora et animæ partem inferiorem, accipitur lumen influentiae ab intellectu per modum possibilem sibi, et accipitur clarum et manifestum valde : et ideo tales homines optime intelligere nati sunt, et ad altissimas scientias quæ sapientiae vocantur, optime et secundum naturam dispositi. Propter quod et Moyses Ægyptius tales vocavit sapientes.
Sunt iterum aliqui optimum habentes organum phantasiae et imaginationis in quantitate et qualitate et complexione et compositione et figura et omnibus aliis quae exiguntur ad organi imaginativae potentiae bonitatem, et illorum imaginatio excellenter est compositiva imaginum verarum et metaphorarum : et tales sunt perfecti in metaphysicis secundum naturae habilitatem. Sed nisi adsit eis lumen intelligentiae, efficientur multiplices in rationibus phantasticis propter mobilitatem imaginationis et multiplicitatem : et isti confundunt sophisticis veras sapientias, et innituntur probabilibus, et talia placent eis, et sunt abundantes in rhetoricis et civilibus, quae omnia probabilitatem in imaginabilibus habent, et talis Heraclitus et sui sequaces fuerunt. Intellectu autem præditi sive civilium perspecta scientia fuerunt Anaxagoras et Thales Milesius.
Sunt autem tertii per optimam dispositionem habentes in utrisque, tam in intellectu videlicet, quam etiam in imaginatione et organo, et illi et bona et ordinata valde habent simulacra, et præparantur semper ad veros et certos intellectus : et illi sunt de habilitate naturae et vere somniantes sunt, et vere præ aliis
<--- Page Split --->
visiones habentes, et nonnumquam etiam clarissimas pronuntiantes prophetias. Si tamen ex hoc supponatur, quod aliis et præcipue exterioribus et corporalibus passionibus detineantur, et ideo timor et concupiscentia venereorum et sollicitudines et dissolutiones gaudiorum vanorum, et tristitiae, propterea quod animam detinent, ad se trahunt imaginationem, et turbant intellectum ne moveri possit ab influentia descendente vel alia causa movente. Propter quod multi sapientium dixerunt, sicut narrat Moyses Ægyptius, quod tempore concupiscentiae, tristitiae, et timoris, prophetae non prophetizant, neque vera futura denuntiant : oportet enim per studium longum et honestos mores et ordinationes affectuum animam ab exterioribus ad interiora revocare, et claudere vias ne tumultus sensibilium qui est in vigilia, animam extrahat ad exteriora : et si hoc jam multo tempore factum est, ita quod jam evanuerint simulacra accepta per sensus et passiones animam pertrahentes ad alia, tunc divinatio certior erit : et haec est causa, quod Hermes et alii quidam divinationi studentes, in antris desertis absconditi jacuerunt.
CAPUT VI.
Et est digressio declarans de causis differentiae animarum in prophetia et somnio secundum Avicennam et Algazelem, cum improbatione opinionis eorumdem.
Sed neque adhuc dicta plene intelliguntur, nisi ostendamus unde venit causa istius differentiae in animabus humanis, tam in intellectu quam in imaginatione, et quam in utroque : et quia diversitas sensuum exteriorum nihil omnino ad hoc operatur. Ut autem limpidius hoc clarescat, inducamus : sunt hae opiniones Avicennae et Algazelis et Averrois, et Platonis ex altera parte et Socratis et aliorum Stoicorum : quia dictis istorum collatis ad invicem aliquid forte melius apparebit : unde sciri potest ista animarum differentia.
Avicenna et Algazel per omnia concordantes dicunt animam intellectualem non esse in corpore, sed potius illustrare in ipsum suum splendorem. Dicunt enim quod intellectus in homine de natura intellectus est agentis, et est proprius ejus effectus : et ideo est separatus et non mixtus corpori : et ideo super totam naturam influere habet suas virtutes et operationes, præcipue super corpus cum quo incipit anima rationalis : quia circa hoc plus afficitur quam circa aliud, eo quod hoc sit suum esse cum quo incipit : propter quod in illo facit lumen scientiae,
<--- Page Split --->
sive de futuris, sive de præsentibus, sive de quibuscumque aliis. Addunt etiam gradus esse in hujusmodi anima intellectuali : quia quidam sortiuntur animas altiores, et quidam inferiores. Altiores quidem quanto fuerint abstractiones, et intellectus eorum agentiores universaliter, sicut et agens omnis intellectus inferiores et ignobiliores, ex eo quod intellectus ipsorum est unus separatus et magis moli corporis obligatus. Hi autem qui superiores animas sortiuntur, aliquando ita separati sunt intellectus eorum, quod per conformitatem superioribus intelligentiis congruunt : et ex illa congruentia imprimunt in eis lumen suum, per quod illuminantur ad sciendum ea quæ disposita sunt fieri in universo, et sine medio corpore fit, et in tantum exaltant nobilitatem hujus intellectus, quod invenitur anima quæ omnia scit per seipsam, ut dicunt : et est quoad intellectum quasi Deus incarnatus, qui perfectionem habet ad omnia scienda ex seipso. Aliquando autem est minor nobilitas hujusmodi : et illi sunt bene addiscentes ab aliis, et multa inveniunt, sed non sciunt omnia ex seipsis : et sic est talis descensus donec invenitur anima quæ nihil potest scire, nec ex se, nec ab alio. Talem autem separationem intellectus agentis dicunt etiam sequi potentiam animæ operativam. Cum enim ipsa (ut dicunt isti) non sit immixta corpori, erit elevata super naturam corporis sui et naturam aliorum corporum. Omnis autem motor elevatus supra naturam, agit in eam et mutat eam sicut intelligentiæ mutant orbem et totam naturam generabilium et corruptibilium : et hujus signum dicunt esse festinationem et virtutes magicas, in quibus (ut asserunt) anima unius operatur in corpus alterius hominis et animam, et impedit operationes ejus et imprimit suas. In hoc etiam dicunt esse no-
bilitatem majorem et minorem : in tantum enim posse animæ dicunt aliquando congruere intelligentiæ cœlesti, quod mutabit materias corporum sicut voluerint : et tunc faciet ille homo mirabilia et per gradus et descensus, donec inveniatur homo cujus anima minimarum et paucarum est operationum in proprio corpore.
Isti igitur dicunt, quod prophetiæ et somnium præostendenda futura sunt in animabus nobilibus separatis agentibus, in quarum corporibus organum imaginationis optime est complexionatum et compositum et commensuratum et universaliter remotum secundum quod possibile est a nocumentis. Ferunt autem per hunc modum, quod lumen intelligentiarum et splendor illustrat eas, et agit in eis formas futurorum effectuum aperte vel metaphorice, sub quibus futura prævidentur et prædicuntur. Et si quæritur ab eis, per quam conformitatem animæ sic imprimuntur et formantur ab intelligentiis? Dicunt quod propter rationem congruentiæ anima tales splendores nata est suscipere per rationem ordinis naturae : quæ intelligentia est ut agens, et anima sicut instrumentum nata est influere : nec in talibus exigitur contactus corporum, eo quod sunt incorporea : contactus autem est corporum. Ista autem est sententia Algazelis in fine philosophiæ suæ, et Avicennæ in prima philosophia sua 1 : in quibus locis isti duo de prophetis et prophetiis loquuntur.
Sed mirabile videtur si ratione philosophica probari potest quod dicunt. Si enim talis est differentia animarum, oportet quod hæc differentia a corpore non possit causari : quia extra ipsum est, ut dicunt. Constat enim quod non causatur a materia et substantia animæ : quia tales diversitates anima secundum
<--- Page Split --->
quod in sua substantia consistit, non habet : relinquitur ergo quod causatur ab eo qui facit animas, secundum eos, hoc est, ab intelligentia. Tunc ergo differentia animarum causabitur a diversitate intelligentiarum : et ex hoc sequitur, quod aut animae nobiliores et minus nobiles sint diversarum specierum et ordinum sicut intelligentiae : aut quod res ejusdem speciei causentur per se a rebus diversarum specierum. Et horum utrumque est inconveniens : quia si animae sunt diversarum specierum, tunc cum ipsae sint formae substantiales hominum dantes eis speciem et rationem, erit homo diversarum specierum : et hanc consecutionem jam ante nos intellexit Averroes dicens, quod si homo est omnia sciens per se et extra corporis sibi conjuncti materiam generatorum mutans ex natura, ille erit aequitate dictus homo nobis qui talem non habemus scientiam, neque talem virtutem agendi materiam generatorum.
Amplius autem quale est hoc, quod dicatur animam non esse in corpore, sed illustrare tantum ipsum? si enim nullo modo sit in corpore, non esset aliquo modo corporis forma et hominis : quod falsum est, cum dicat Aristoteles in X Ethicorum, quod homo solum est intellectus. Sed quia multa nos jam diximus de conjunctione et separatione intellectus cum corpore in tertio de Anima, ideo illa dimittimus hic. Haec autem adhuc avertimus huic disputationi, quod per philosophiam haberi non potest, quod incorporea substantia substantiam incorpoream producat et in eam agat : neque enim ad hoc sufficit congruentia naturae, sed exigitur quod per aliquid virtus agens et forma veniat ab agente in patientem, et iste modus ab his non est assignatus. Propter hoc igitur et his similia fabula videtur dictum Avicennae et Algazelis.
CAPUT VII.
Et est digressio declarans quae sunt de opinione Averrois, Alfarabii, Isaac, et de improbatione ejusdem.
Averroes autem, Alfarabius et Isaac Israelita probabiliorem de dictis dederunt sententiam. Dicunt enim isti animam esse perfectionem corporis, et ex corporis differentiis in bonitate et malitia complexionis esse differentias animarum secundum nobilitatem et ignobilitatem operationum suarum : intelligentias autem agentes celestes, sicut et Avicenna dicit, animabus lumen affluere, et eas de scientiis per principia scientiarum, de futuris contingentibus aliquando per prophetica habitum illustrare. Cum autem formae et intelligentiae sint universales, et phantasmata in quibus futura apparent, sint particularia objicientes sibi quomodo intelligentia habens formas universales simplices, dat particulares et imaginabiles. Solvunt dicentes quod hoc saepe contingit, quod duas formas habet in uno modo, et accipiens accipit eam in alio modo : quia, sicut saepe dictum est, non accipit eam secundum potestatem dantis, sed secundum potestatem accipientis : et ideo formam quam habet inintelligentia universalem, recipit anima somniantis particularem et imaginabilem. Et de hoc dant exemplum, quoniam nos videmus quod omnes formae quas explicat motus caeli, sunt in caelo uni-
<--- Page Split --->
versales : et cum in elementis recipiuntur, sunt determinata : et materia rei generabilis recipit particulares et determinatas ad hoc vel illud significatum in rebus naturae. Similiter igitur dicunt fieri in impressionibus animae ab intellectu orbis : quoniam quidem has recipit aliquando intellectus universales et simplices : minus tamen quam fuerunt in intelligentia, et easdem effingit imaginata ad modum sua possibilitatis et quantitatis et figuram determinatam et significatam. Tale igitur est dictum istorum Philosophorum, ut videtur ex dictis eorum.
Videntur autem inconvenientia plura sequi ex dictis eorum. Jam enim alibi diximus, quod cum dicitur quod intelligentia est plena formis, et quod intelligentia est quae habet formas universales, et est alia quae habet formas speciales et particulares, quod hoc dictum est de formis praedictis quas explicant per cœeli motum : hoc autem quod tali motu influitur, corpus primo tangit, et post hoc animam : et sic non convenienter videtur esse dictum, quod anima illustretur splendore formarum ab intelligentia agente separata.
tanto plus multiplicatur et determinatur per divisionem, et contrahitur ad esse determinatum : et si talis est forma quae est in intelligentiis, videtur talis forma nihil conferre ad scientiam futurorum, etiamsi imprimatur in anima, eo quod est forma operis et non scientiae alicujus futuri vel alterius. Propter hoc igitur et his similia non videtur mihi dictis istorum Philosophorum penitus esse adharendum.
CAPUT VIII.
Et est digressio declarans opinionem Stoicorum, et de improbatione eorumdem.
Adhuc autem cum nos sciamus talia futura aliquando etiam divinari per astrorum motus, videtur quod primus afflatus hujus scientiae notitiae sit ex corpore cœeli, et non ab intelligentia sola. Et quod omnibus contingit inconveniens, sequitur etiam ad dictum istorum, quod videlicet assignatur communicatio et explicatio intelligentiae agentis in animam secundum modum illustrationis quam dicunt : et ideo modus talis impossibilis esse videtur.
Amplius sicut in libro de Intellectu et intelligibili diximus, una est forma prima quae procedit ab universitatis principio, quae etiam explicatur ab omnibus motoribus cœelestibus, sive sint simplices, sive compositi ex movere et mobili : quae quanto plus procedit in distantia moventium et eorum quae moventur,
Plato autem et Socrates praeceptor ejus, sed et illius praeceptor in philosophia Dionysius academiae praecipuus Stoicorum, dicunt concorditer omnes a comparibus stellis animas descendisse, et in se habere differentias nobilitatis et ignobilitatis secundum differentiam istarum stellarum : et ideo habere differentias intellectus et imaginationis quas supra diximus.
Dicunt autem isti somnia animarum esse per substantias quae daemones ab eis vocantur : visiones autem per deos corporeos, et prophetias per deos incorporeos, qui solo intellectu (ut dicit Apuleius in libro de Deo Socratis) vix contemplatur homines mortales. aai^wv autem sapiens in Graeco dicitur : et, sicut videtur Apuleius velle, dogma Platonis est esse
<--- Page Split --->
quasdam substantias separatas in aere, quæ mortalium animas ad conceptum iræ et concupiscentiæ immutant, et imprimunt in eas formas quas volunt : et forte istæ substantiæ sunt quas intellexit Orpheus, quando dixit aerem istum plenum esse diis. Sed partem illam opinionis quæ dixit animas a comparibus stellis descendere, jam improbavimus, et iterum perscrutandi de hoc subtiliter tempus erit in prima philosophia. Sed hic solum præsentem tangit materiam, qualiter dii invisibiles et incorporei sint, sicut dicit Junonem, et Minervam, et Plutonem, et hujusmodi, suas formas imprimunt in animas, cum nulla sit communicatio sive applicatio inter tales deos et animas. Idem est autem de his quos vocat demones, qui formas sensibiles imprimunt animabus. Non enim sufficit dicere tam dubia tantum, sed oportet probationem adhibere : et hæc quidem nullus Platonicò- rum fecit.
Tullius vero in tantum innititur huic opinioni, quod utitur eo tamquam famoso in quo senserunt sapientes, et ex illo probat esse deos in libro de Natura deorum : eo quod sibi videtur incredibile, si aliquis dicat non ex diis hujusmodi fieri revolutiones. Nam etiam divinatio ex diis nomen accepit : eo quod divinatio non nisi per deos fiat, sicut asserit. Propter quod etiam multa valde narrat somnia, quæ expressam de futuris dabant significationem : et, ut breviter dicatur, omnes Antiqui in hanc opinionem sentire videntur.
Nos autem in hoc opere tantum physice loquentes, videmus ex physicis nullo modo posse probari a diis vel intelligentiis hujusmodi influentias somniorum venire in animas. Scimus enim, quod omnium generabilium et corruptibilium motus reducantur sicut ad causam ad motum orbis : hic autem motus non est motoris simplicis, sed potius est motus motoris compositi ex motore et mobili, sicut satis tam in physico auditu, quam in libro de Cælo et Mundo demonstratum est.
Quidquid autem virtutis in tali composito movente est, non potest ad locum generatorum et corruptorum venire, nisi sit vehiculum quod vehat ipsum, sicut spiritus vehit virtutes animæ per totam materiam quæ subjacet moventi animæ. Nec invenimus umquam probatum per philosophiam, quod intelligentia simpliciter per se physice aliquid agat vel causet : quoniam mobile ad hoc datum est ei ut hoc sit medium ejus, quo ut instrumento possit movere corpora, dum virtus ejus per corporeum influitur instrumentum. Oportet ergo quod lumen radiale diversimode figuratum advehat nobis omnes virtutes orbis. Sic igitur nihil fit, ut videtur, per deos : et inutiles sunt ad prævisionem futurorum. Ponere autem dæmones in aere habitantes, et ad nos venire, et nobis præostendere futura, omnino absurdum est : substantiæ enim illæ non ponuntur, nisi ut principia quædam generatorum : nos autem jam sæpe ostendimus, quod virtutes cœlestes cum activis et passivis qualitatibus elementorum sufficienter generant omne quod est generabile et corruptibile : et ideo iste sermo non est secundum rationem dictus. Adhuc autem nos invenimus alias scientias divinantes, quæ omnes innituntur motibus astrorum, et invenimus quoniam frequentius, ut dicunt, adveniunt. Igitur hujusmodi præsignatio occultorum non est a diis, vel dæmonibus, sed a causis naturae, aut per se, aut per accidens evenire.
Sed forte objiciet aliquis, quod freObjectio. quenter præsignantur in somniis et visionibus et prophetiis ea quorum non est causa natura, sed voluntas : hæc autem per signa causarum naturalium sciri non possunt : ad illos ergo etiam naturalis inclinatio eorum non movet, et sic per talia somnia non sciuntur, sed per immissionem a diis vel a Deo factam.
Ad hoc autem Aristoteles videtur diSoleuio. cere, quod talia sunt per accidens, eo quod somnium neque per simulacrum causæ, neque per simulacrum signi præ-
<--- Page Split --->
ostendit illud. Sed hæc responsio mihi nulla videtur : quia si ita esset, ut dicitur, non posset haberi ars aliqua talia somnia interpretandi : id enim quod est per communiter accidens, non est terminabile per artem, quia infinitum est. Nos autem experti sumus veritatem esse in arte interpretandi somnia, et quæ sit veritas utrum necessaria vel contingens : et si contingens, quam rationem contingentis habeat, inferius determinabimus.
Dicamus igitur, quod licet propositum et voluntas sint causæ per se operum nostrorum quibus non sit necessitas ad aliter movendum quam volunt, tamen hæc secundum inclinationes subduntur causis universalibus superioribus et naturæ : et ideo inclinantur ab his ad aliquid volendum, sicut inclinat alicui injacens passio timoris vel concupiscentiæ voluntatem, quod aliquid vult, quod liberatus ab hujusmodi passione nequaquam vellet, et est adeo violentum, quod licet non imponat necessitatem, tamen fere totam trahit hominum multitudinem : omnes enim fere sequuntur passiones magis quam rationem. Per eumdem autem modum trahit vis ex stellis versa ad nos, licet non percipiamus eam nisi in somnis quando quiescimus ab operationibus et passionibus aliis. Hæc autem omnia magis erunt plana in sequenti : sed nunc in tantum dictum est, quod non est necessarium diis attribuere vel intelligentiis, si volumus physice loqui de istis.
CAPUT IX.
Et est digressio declarans plane causam somniorum in quibus est divinatio.
Quia igitur in operationibus Antiquorum non invenitur convenienter dictum esse, videtur dicendum quod sicut probatur ex octavo nostro quod de physico auditu fecimus, quod homo et animal quod habet virtutem se movendi, est quodammodo imago mundi, præcipue cum hoc convenit homini, qui secundum virtutem habet intellectum moventem, sicut et orbis qui ab intelligentia movetur. Est enim in homine quod movet per se et indivisibile et immobile per se existens : et est in eo quod movetur ab ipso divisibile et motum, corpus videlicet cujus passiones veniunt ad animam, sicut et e converso passiones animæ deveniunt ad corpus. In superioribus autem ita esse diximus, quod quibus superior motor influit super inferiorem et virtutem et formam quam explicat per motum : aliter enim non esset exitus universitatis in uno et eodem principio. Secundum hanc igitur convenientiam ordinis, cum homo sit quoddam ex motore et moto compositum ultimi ordinis, oportet quod omnia superiora influant ei virtutes et formas praetice moventes. Cum autem talis influentia etiam fingentibus difficilis sit, nisi ponamus vehens lumen quod ad nos defluit ab orbe, sicut in libro de Anima diximus lumen radiale stellarum esse qua-
<--- Page Split --->
litatem influxam elementis, et in ipso esse virtutes superiorum motorum, quæ ab unoquoque passivorum inferiorum percipiuntur, secundum quod congruum ex natura et possibile fuerit unicuique. Hac autem forma sic defluens in ea quæ sunt susceptura ipsam, efficax est ad movendum plus quam alia passio moveat voluntatem ad timendum vel concupiscendum : et, ut generaliter dicatur, ad prosequendum aliquid vel fugiendum ab ipso : quod ex hoc probatur, quod nisi ista forma a commixto ex elementis suscipitur, qualitates elementares non operantur nisi sicut instrumenta ipsius, et materia alteratur : et tunc dirigitur ad speciem in qua forma cœlestis prima in actu efficitur : propter quod fortior est in movendo, quam qualitates elementares vel forma quæ prius fuit in materia.
Videmus etiam, quod cum ipsa simplex sit et unita, statim illapsa commixto operatur plures virtutes, et multiplicat eas secundum quod indiquerit ad speciem secundum se inducendam. Hæc omnia sæpius a nobis sunt declarata.
Videmus etiam has formas quandoque ad vitam animalis terminari secundum congruentiam esse quod inveniunt in materia. Similiter igitur per omnia videtur dicendum, quod forma cœlitus evectae ad nos, corpora nostra tangentes fortissime movent, et suas imprimunt virtutes, licet non sentiantur propter exteriorem tumultum : et ideo quando alienatio fit a sensibus, quocumque modo illud fiat, tunc percipiuntur motus sicut patiens percipit motum passionis, licet non moveat ut passio, sed potius ut signum, et quaedam causa futurorum : anima autem imaginativa ad quam pervenit motus hujusmodi forma, recipit motum secundum modum possibilem sibi, et hoc est ad formas imaginationis. Quærit igitur formas simulacrorum quibus explicabitur talis forma, sicut quærit formas quibus explicatur amor venereorum, in eo quod a tali detinetur concupiscentia, ad præparationem talium imaginum inclinat
forma cœlestis injacens somnianti et mò- vens eum ut faciat vires corporis et anima sibi instrumentaliter deservire, sicut facit in materia quam movet ad alterationem et generationem, sicut diximus superius : et ideo talibus instrumentis multiplicantur multa simulacra, sicut in materia multiplicantur et multa agentia sub ipsa : et ex materia est, quod fit somnium multorum factorum et dictorum, in quibus demonstratur cœlestis forma explicatio.
Hujus autem exemplum est videre in forma artis : quoniam hæc est species operis, et ubi procedit in materiam artificiati, multis utitur instrumentis : et hæc eadem movens animam artificis, movet virtutes ad imaginandum figuras omnium convenientium ad hoc ut in artificiatum producatur. Istud igitur est dictum propheticum, cui annectimus adhuc duo capitula ut fiat magis manifestum.
CAPUT X.
Et est digressio declarans modos quibus hæc forma movet videntem aversum a sensibus.
In primo autem volumus determinare tredecim modos quibus talis forma sigillatur in anima somniantis vel aliter prævidentis secundum sui diversitatem.
Prima habet, quod expressius vel minus expresse percipitur ab eo quod movet : aliquando autem secundum infimum gradum suum non manifestat se, nisi in
<--- Page Split --->
quadam animi confidentia, qua homo concipit quamdam audaciam et certitudinem aliqua praedicendi et faciendi : cum tamen super hoc nullam habeat imaginationis conceptionem vel intellectus : et ideo est, quia forma cœlestis non tangit nisi virtutes motivas hominis illius, et non elucet in cognitis nisi implicite et confuse : quia videlicet cor dicit homini sic debere evenire vel aliter secundum quod instigatur a proprio corde. Hic igitur est unus et minimus gradus virtutis cœlestis, et frequenter fallens : eo quod aliquando quis concipit phantasiam ex aliis accidentibus complexionis vel corporis, et non habet ordinem talem ad futura, nec tale auxilium sicut habet a cœlestis forma.
Secundus gradus est, quando affectus formæ et motus pervenit ad animam secundum lucem indistinctam et confusam quæ determinari ex suis simulacris non potest : et in talibus præparantur simulacra non bene repræsentantia et valde aliquando inconvenientia : et ideo sub illis expressa visio similibus non intelligitur : et vix est qui eam possit explicare, sicut et Plato ait quemdam somniasse quod moreretur, et prolongabatur ejus vita.
Tertius autem gradus hujus formæ est, quod movet adeo expresse quod per metaphoras convenientes exponitur, et ista sunt somnia quæ sapientes interpretantur, et ad quæ inventa est ars interpretandiin scientiis magicis.
Quartus autem gradus est, qui quidem in nullo attolleretur super imaginationis actum, sed tantum somniat non metaphorica sicut res evenit, sicut fuit in somnio quod narrat Tullius in secundo de Natura deorum, quod cum duo incaute hospitati fuissent, altero dormiente recessit ab eo aliqua occasione vigilans socius : et cum dormiret ille qui remanserat, apparuit socius petens auxilium, eo quod jam nisi juvaretur, jugulandus esset : et ille non reputans somnium, rursus dormivit, et iterum per omnia eamdem vidit visionem quam prius, nisi quod socius ut ei
citus auxiliaretur, instantius quam prius rogare videbatur : sed neque tunc reputans, tertio dormivit, cui socius apparuit cum querela magna dicens se jam jugulatum esse et in crastino in plaustro fimo funeri superposito fore extra portam portandum et projiciendum, ut celari posset homicidium, rogans ut summo mane cum judice ad portam illam pergeret, et de nece sui ultionem expeti faciat in eum qui tanti fuerat minister sceleris. Surgens autem mane vir qui somnium viderat, narravit sicut viderat in somnis.
Ego etiam somniavi me stare super ripam cujusdam fluminis, in quo suspensum super aquam fuit molendinum, videbaturque mihi, quod puer in aquam caderet, et veniens ad rotam molendini deprimeretur, et necaretur ibidem. Evigilans autem cum hoc sociis referrem, antequam finita esset recitatio, nuntiatur adesse mulier magno ejulatu nuntians hoc idem per omnia quod videbatur in somniis : cum tamen et mater et puer omnino fuissent ante hoc mihi incogniti, neque umquam noveram vel videram easdem personas.
Quintus autem gradus est, quando jam movet quidem phantasiam, et videtur ei assistere aliquis explanans quod videtur, non quod expresse, sed in verbis et figuris. In tali enim visione aliquis elucet intelligentiae radius, licet non sit depuratus a phantasmatum permixtione, sicut frequentissime omnibus fere evenit hominibus : et ideo de hoc non oportet ponere exemplum.
Sextus autem gradus, quando movent quidem simulacra, sed elucent quidem expresse intelligentiae actus per modum docentis alicujus, qui docet recte futuram visionis significationem. Causa enim hujus est, quod intelligentia pro certo soluta est simpliciter, et ligata tamen quoad quid, quod videlicet lucem sui luminis accepit tamquam a quodam alio docente : et hoc vocaverunt Philosophi splendorem intelligentiae desuper descendentis in animas somniantium, attribuentes fi-
<--- Page Split --->
guras simulacrorum cœelestibus corporibus, et splendorem intellectus intelligentia moventi. Quod ego non inficior esse verum, dummodo dicatur intellectus provenire ad actum ex motu forma descentdentis de cœelo, et non ita quod intelligentia superior ingerat lumen animae sine aliquo vehiculo corporali. Hujus autem exemplum est forma pulsus in homine : species enim pulsus tangit quidem corpus : et cum ab anima sapientis percipitur in ea, dispositio animae ejus est pulsus et modus suae vitae. Sic igitur etiam in forma movente in somniis vel aliis visionibus est forma corporis : et ex hoc tangit corpus. Est enim in ea vis et lumen intelligentiae agentis : ex quo etiam illustrat et afficit mentem intelligentis, et diffundit lumen super significationes simulacrorum.
Septimus autem gradus est, quando adhuc in somno vere et expresse apparent intelligentiae sine simulacris : et tale videtur fuisse somnium Scipionis de colentibus justitias, quod ad aethereas sedes recipiantur. Causa autem talis somnii est fulgor intellectus agentis et splendor, qui sua radiatione ad se totam animam trahit, et avertit ab imaginum motu : intentio autem animae quando tota fertur ad intellectum et excellenter est in ipso, distrahitur a consideratione sensibilium in vigilia, et a perceptione imaginum in somno : talis autem in somnio frequenter optimas invenit intelligentias et demonstrationes quas in vigilia invenire non poterat, dum exterioribus sensibus vel imaginibus detinebatur : et propter haec tria genera somniorum a Philosophis natura deorum probatur, et praecipue ab Epicureis et Stoicis : quia omnia hujusmodi somniorum genera, sicut quintum, sextum et septimum, per numina in somnii s hominibus existentia fieri arbitrantur. Scias autem, quod etiam forma movens venit a corpore, sed potentior intellectus animae talis, qualem diximus superius esse sapientis animam, nimia luce intellectus ex forma concipit veras intelligentias :
et hoc est quod dicit Aristoteles, quod aliquando in somniis sunt verae intelligentiae : et huc usque et non ultra procedit visio somnalis.
Octavus autem gradus est, quando forma cœelestis est adeo fortis, quod movet in vigilia aversum a sensibus et retrahentem sensus intra se, sicut superius exposuimus : sed tamen non ostendit se nisi in simulacris obscuris : et iste gradus respondet secundo superius dicto. Sed in hoc omnes praecedentes excellit, quod movet in vigilia quod fortius est multo quam illud quod movet in somno : eo quod minus ligati sunt sensus in viglia, licet sint ad interius retracti quam in somno : et ideo non praevaleret tunc exterioribus motibus sensuum, nisi esset fortior omnibus praedictis : et talia visa movent corpora animalium vigilantium : et tunc in motibus eorum praesignificat aliquid futurum, quod student augures scire et conjecturare : super tantum enim rationis fundata est augurii divinatio.
Nonus autem gradus, qui respondet tertio, quando videlicet vigilanti averso a sensibus occurrit imaginatio futurorum et ex forma cœelesti movente per formas expressas et de facili adaptabiles : et talia sunt visa melancholicorum et alias amentias patientium, quando avertuntur a sensibus. Sunt tamen sine aliqua sensuum illustratione : et in hoc sane fortiores praehabitis, quod vigilantes movent : et tales visiones frequentissime occurrunt infirmis.
Decimus gradus est sumptus juxta septimum : quoniam et imagines habet expressas et aliquid luminis intellectus etiam mixti in partibilibus, quod est per modum instruentis et docentis : et tales sunt illi qui loquuntur et hominibus adstantibus sibi quibus se dicunt audire et verba instruentia significationes eorum quae videntur.
Undecimus autem sumptus est juxta sextum, quando videlicet ex imaginibus soluto intellectu veras et expressas elicit intelligentias futurorum et aliorum occul-
<--- Page Split --->
torum : hoc enim descendit in animam ex minimo splendore intelligentiæ agentis et optima suæ imaginationis compositione.
Duodecimus autem est, qui sumitur juxta quartum, et ille est primus gradus prophetiæ, de qua Philosophi sunt locuti. Et ille est, quando videntur expresse imagines rerum futurarum, sicut eveniunt in vigilia aversis et interius retractis sensibus : talis enim prænuntiat occulta et futura : et inde est dictum Hermetis, quod talis homo habet spiritum divinum : et Socrates dicit omnino divinam esse hanc occultorum scientiam.
Decimus tertius gradus complementum est prophetiæ, quando bona occulta per cœlestium instinctum sic præconcipit, quod veram intelligentiam de his habet etiam absque magna sensuum aversione : et iste gradus est sumnus humanæ animæ.
Hos tredecim gradus absque dubio in nobis experimur, cum etiam a diversis Peripateticis ante nos sunt notati.
CAPUT XI.
Et est digressio declarans qualis sit forma illa, et quare sic nominetur.
Non est autem ignorandum, quod hæc forma quæ quasi formalis et agens est omnium formarum inferiorum, eo quod omnes virtutes materiæ sibi instrumentaliter deserviunt, a nonnullis Platonicis convenientissime nominata est forma ordinis et explicationis cœlestis et univer-
saliter agens. Dicta autem est forma ordinis, quia cum multa sint ordînata ad hoc quod fiant in effectu ipso, omnia illa informat, sicut ars informat instrumenta ad agendum et materiam similiter. Explicationis autem forma vocatur, quia sic effluxa a cœlestibus virtutibus, elementorum et materia dispositionibus explicatur. Universaliter autem dicitur agens, quia in toto ordine suæ explicationis ipsa est primum agens in materia : et omnia alia virtute ipsius agunt quidquid agunt : eo quod ipsa, sicut sæpe diximus, est virtus formalis in materia quæ format omnia et dirigit ad hoc ut ad formam agant. Cum autem sic proficiscatur a cœlestibus, et cœlestium harmonico motu, multiplicis est virtutis, eo quod effluit a multitudine motorum et orbium in se concordantium ad talis formæ effluxionem : multiplex autem habet et accipit esse ex corporibus, per quæ sicut per media, et in quæ sicut in ea quæ afficit, deveniens, et ex illis potest confortari vel debilitari, ut plus vel minus moveat corpora quæ afficit, similiter et animas. Propter quod dicit Ptolemaëus, quod cœlestis effectus juvatur a taliter disponentibus subjectum ejus, sicut juvatur semen terræ aratione et fimatione, et omnino frequenter unus movetur talibus formis, et non alius, propter differentem suorum corporum et animarum dispositionem similem vel contrariam. Cuicumque autem hoc contingit, quod corpus ad idem cum forma talis ordinis est dispositum et animæ passiones, statim ad idem ille ad hunc ordinem explicationis tribus inclinatur moventibus : et ille somniat fortius : et tales sunt visiones, quæ sunt provenientes simul ex cogitatione et revelatione cœlesti. Et forte propter cogitationem et desiderium vel timorem vel aliam passionem fingit phantastica simulacra plura quam moveat forma cœlestis : et tunc somnium illud in parte est inane, et in parte significat, sicut frequentissime in somniis solet evenire.
Nec lateat nos, quod illa forma sit mo-
<--- Page Split --->
vens, licet afficiat corpora, tamen non imponit necessitatem. Est enim illa forma causa remota, ad cujus causalitatem appropriandam plura exiguntur in elementis et elementatis, antequam ad actum perveniat ultimum, ex quorum quolibet impedita potest evacuari : cum tamen in primis moventibus verissime significavit aliquid futurum, quod absque dubio evenisset, si concreata cum ipso ad concurrendum concurrissent : sed in his fuit impedimentum : et ideo dixit Ptolemaeus in Almagesto, quod stelle movent per aliud et per accidens : et non de necessitate evenit illud ad quod movent, intelligens quod per aliud : quia movent per media alia corpora, in quibus multum mutantur virtutes earum. Per accidens autem movere dicit, quando movent per quaedam quae nisi communicantia fuerunt, et organice sub ipsis moventia, iterum non eveniunt. Propter quod praecipit, quod divinans in astris non faciat nisi judicium commune : quia non nisi formam communem non appropriatam elicere potest ex astris : appropriatio autem est commixtionis et materiae et virtutum agentium et patientium quae sunt in materia : et ista per astra non sciuntur, sed ex physicis rationibus. Propter quod ipse etiam praecipit, quod doctus judex astrorum non sit imperitus in physicis. Sicut autem omnium ecclestium effectus semper variantur ad motum planetarum, horas climatum et climata : ita etiam fit de motu formae de qua diximus, et quod praecipue variat, hic est diversus situs cœelestium et climata. Et ideo in arte interpretationis somniorum magis praecipiunt in diversis et certis horis aliter et aliter interpretari somnia, et praecipue secundum mansiones lunae et accessiones, eo quod illa ut vicina corporibus generatorum existens, plurimum habet dominium mutandi corpora. Demonstratur autem hoc in menstruis, et aliis infirmitatibus, quae praecipue periodum sequuntur lunae.
quando somnium aliquid signat, tamen frequentissime non venit propter causam jam dictam.
Ex prædictis etiam patet, quod solum homo vere somniat, et videt alias visiones : quoniam licet phantasmata in aliis moveantur animalibus, tamen non ordinate : ordinem enim quo phantasia hominis ordinat directe ea quae faciunt ad explicationem formæ cœlestis ad actum procedentis, habet imaginatio ex conjunctione sui cum anima intellectuali : propter quod ipsa est majoris potestatis : et ideo alia animalia non habent nisi corticem somniorum, ut optime dicit Averroes : et cum somniant et alia faciunt ad formæ cœlestis inclinationem, tunc tamen hoc ipsum non percipiunt : nec hoc est eis causa operationum, sed agunt a forma cœlesti, sicut a quadam natura. Propter quod etiam cœlestis effectus circa motus eorum citius manifestatur, quam circa actus hominis : quia homo sollicitus circa propria non percipit motus qui sunt in seipso : et ideo non agitur ab eis ad aliquid, sed alia animalia percipiunt et agunt statim, nisi forte insecutio vel fugatio ab homine facta, impediat. Propter quod præcipitur in augurio, quod talium animalium motus et garritus attendatur : quia illa sunt, ut dicit Ptolemaeus, stelleæ fere ex quibus frequenter futura prævidentur.
<--- Page Split --->
et per consequens etiam immutabitur organum imaginationis, et tunc etiam amittet ipsam naturae ad prophetizandum habilitatem. Si autem studuerit virtuti, intellectivae maxime, et scientiis, et solitudini, et liberaverit animam a curis saeculi, et aliena non curiose investigaverit, sed potius se intra seipsum recluserit, et dederit operam scientiis aliis in quibus multum abstrahitur intellectus, tunc absque dubio de facili manifestabitur ei pulchritudo cœlestis in omnibus his quæ ab orbe fluunt ad regimen eorum quæ generantur et corrumpuntur. Et hoc est quod dixit Ptolemaeus in Disciplina proverbiorum : « Excellentior in hominibus est, qui non curat in cujus manu sit mundus : excellens enim et altus inter homines est, qui tale fastigium intellectus et imaginationis per naturam est adeptus : et ille ad actus prophetiae deveniet, si curas abjicit, et circa mundana nihil prorsus cogitat gaudendo, vel tristando, aut timendo, vel sperando : ille enim non curat in cujus manu sit mundus. »
Omnibus his quæ dicta sunt habitis, non est difficile scire quid sit prophetia apud Philosophos, et utrum qui prophetizat, continue remaneat propheta vel non : et qualiter sibi observandum est tempus prophetiæ. Naturam enim et habitum prophetiæ ille habet, qui optime dispositus intellectu agente separato, bonum et perfectum adeptus est organum imaginationis, quod intellectui formas subministrando deservit, sicut diximus.
Hic autem absque dubio ad actum prophetiæ nequaquam deveniet sequens passiones concupiscentiarum corporalium, et timores rerum variarum, et gaudio detentus exteriori, et sollicitudine et tristitia exagitatus : hæc enim omnia inclinant ad imaginandum alias formas : et ideo non percipit in se talis homo lumen et actum prophetiæ quem habet in naturae aptitudine : et si multo tempore talibus fuerit passionibus detentus, immutabitur ab eo complexio sui corporis,
Est autem et aliud genus visionis et prophetiæ secundum altissimos theologos qui de divinis loquuntur inspirationibus, de quibus ad præsens nihil dicimus omnino : eo quod hoc ex physicis rationibus nullo modo potest cognosci : physica enim tantum suscepimus dicenda, plus secundum Peripateticorum sententiam persequentes ea quæ intendimus, quam etiam ex nostra scientia aliquid velimus inducere : si quid enim forte propriæ opinionis haberemus, in theologicis magis quam in physicis, Deo volente, a nobis proferetur. Per hunc modum primo surrexit prophetiæ Socrates in Academia : propter quod dicit Apuleius in libro de Deo Socratis : « Non mirum si Socrates vir apprime perfectus, et Apollinis quoque testimonio sapiens, hunc Deum suum cognovit et coluit, quem videlicet mente sic contemplatus est, omnino clausis sensibus. Propterea et ejus custos prope, ut ita dicam, par contubernio familiaris
<--- Page Split --->
cuncta quae arcenda sunt, coercuit, et quae cavenda præcavit, et præmonenda præmonuit : sicubi tamen omissis sapientiae officiis, non consilio, sed præsagio
indigebat, præsagium habuit, ut in dubitatione sapientis et claudicans ibi divinatione consisteret. »
<--- Page Split --->