TRACTATUS II

QUID SIT ET QUALITER FIAT SOMNIUM?

CAPUT I.

Qualiter in nocte fiat somnium ?

Ex omnibus autem his quæ habita sunt, esse et diffinitionem somnii investigantes, dicimus manifestum esse, quoniam non solum fiunt motus a simulacris quæ sunt in corpore in vigilando, sed etiam tales motus qui sunt extrinsecus in sensuum organis, sed fiunt hujus motus in animalibus quando in eis fit passio ista quæ vocatur dormitio vel somnus, et tempore somni magis apparet, et plus se manifestat.

Hujus autem causa est, quia in die quando animal vigilat, fiunt majores sensuum motus extrinsecus, et ab illis expelluntur a perceptione debiles motus intrinseci, quando fortiter extrinsecus agit objecta exteriora in sensus, et intrinsecus fortiter agunt conferendo et diversa tractando ratio et intelligentia : exterminantur enim tunc ne percipiantur, quemadmodum juxta multum et fortem ignem exterminatur minor : et sicut exterminantur parvæ tristitiæ et parvæ oblectationes ne percipiantur juxta valde magnas tristitias et delectationes. Nocte vero quando frigus claudit organa sensuum et vacant ab exteriori tumultu fortissimarum passionum quæ fiunt ab exterioribus objectis, et propter impotentiam agendi exterius propter ligamentum dormitionis, eo quod in ipsa ab exterioribus membris ad interiora fiat caliditatis et spirituum reflexio, tunc referuntur sensuum vigores ad primum principium sensibilis particulæ quæ est cor restaurans quod deperditum est in spiritu et calore : tunc etiam interiores motus phantasmatum fiunt manifesti, sedata maxima turbatione, quæ est in evaporatione quæ sursum fer-

<--- Page Split --->

tur in fine digestionis, postquam segregati sunt grossi sanguines a subtilibus, ut diximus superius, imaginationes cum subtili evaporatione fluunt ad principia nervorum sensibilium, et ibi manifestantur.

Oportet autem nos opinantes hunc fluxum fieri sicut fiunt modicae vertigines primo qua feruntur in fluvio : instante enim aqua circuli fiunt, sed in flumine cito fluente res injectae faciunt vertiginem, sed cito frangitur propter fluxum aqua. Et eodem modo arbitrari nos oportet unumquemque motum phantasmatis fieri continue in somnio : saepe enim vehitur imaginatio vecta in sua propria similitudine ad principium sensus, et saepe corrumpitur in alias figuras propter fluxum humidì spiritualiter evaporantis, qua deferunt formas phantasiae : corrupto enim subjecto, necesse est corrumpi figurationem forma qua in ipso est. Haec autem corruptio fit propter repercussionem vaporis ad concavum capitis, ex quo reflectitur necessario in seipsum, et non tenet figuram in qua ascendit : haec enim est causa, quod immediate post multum nutrimentum, et praecipue si calidum sit, et multum vaporativum, non fiunt somnia : eo quod multus motus vaporationis fortiter repercutitur ad craneum, et in seipso refractus non tenet imagines. Eadem enim causa multum teneram et humidam et mollem habentes complexionem, et pueris calidis et humidis multum existentibus ante, non fiunt aut raro aut confusa fiunt somnia : quia humiditas eorum vaporat multum a calido, quod saepe repercussa nullam omnino tenet imaginem : multus enim et profundus est somnus propter multam caliditatem qua est ex nutrimento : et ideo quemadmodum fit in humido quod vehementer movet quis, sic fit in tali somno. In humido enim vehementer moto nullum omnino apparet idolum, quamdiu vehementissime movetur : et quando non adeo vehementer movetur, tamen cito apparet quidam, sed distortum, et omnino alterius

modi quam debeat esse si aqua quiesceret : et si quiescant aquae motus, tunc apparent pura et manifesta idola. Sic per omnia et in dormiendo fiunt phantasmata distorta vel vera, et reliqui omnes motus secundum quod magis et minus movetur et repercutitur evaporatio ad cerebrum facta. Interdum etiam quando vehemens est valde motus evaporationis, tunc omnino exterminantur et annihilantur, et interdum conturbatorum phantasmatum apparent visiones somniorum, et ex his fiunt monstruosa et horribilia somnia.

Haec autem propter diversas causas praecipue eveniunt febricitantibus et melancholicis febricitantibus et ebriosis : eo quod materia febris obscuro fumo sursum vaporat, et caliditate sua formas commiscet : et tunc monstruosa apparent : grossitie autem et multitudine obstruit porum logisticae cellulae, et sic detinet rationem contradicentem, et tunc movetur aeger ad simulacrum sicut ad rem ipsam. Vinolentis autem eveniunt haec eadem : quia calor vini facit elevare multum humidum vini, et obstruit poros logisticae, et permiscet operationes formarum : et inde resultant monstra qua apparent. Propter motum autem humidì quod movetur a calido, videtur eis quod res qua circa eos sunt, moveantur. Adhuc accidit, quod vinum detinet eorum nervos motivos et trementes facit. Et ex his simul junctis est, quod facile cadunt ebrii. Melancholicis autem fit hoc propter nigrum vaporem qui spissus est, eo quod elevat eum parva caliditas : et ideo imagines videntur certae, sed non permixtae et confusae, et sunt, sicut in nigris nubibus videntur quaedam nigra similitudines imaginum habentia, et haec stant diu. Propter hoc etiam terrores et conceptiones melancholicorum diu durant : haec enim evaporatio grossitie sua claudit, et frigiditate sua constringit porum logisticae contradicentis apparitioni quaet fit in phantasia. Omnes autem hae et hujus passiones his similes propter hoc quod ventosa sunt, faciunt multas et multarum

<--- Page Split --->

imaginationum motus et turbationes in capite.

eo ipso : et hanc judicat videns inesse rebus quas videt, sicut diximus de tactu, qui transpositis digitis duos tactus annuntiat : et sic videtur unum esse duo, cum tamen hoc non sit nisi in tangente et non in re tacta. Similiter est in somno, quod in veritate nihil videt, nihil audit, nec sentit realiter et secundum veritatem esse rem aliquam : sed haec sunt tantum in somniante per formas ab intus defluentes ad principium sensitivum : et ideo sentire tunc videtur. Unde etiam in dormiendo si contingat aliquem sensum moveri a re exteriori, minor sensus in auditu secundum rem existens videtur esse maximus, et modica lux oculis objecta videtur maxima, ita forte quod videtur coruscatio lumen parvum candela, sicut inferius dicemus : omnino autem et universaliter forma qua ab unoquoque sensuum est, ducit ad principium sensuum originem similem sensui, nisi sit aliquis sensus dignior qui contradicat, Illud igitur quod videtur in somnis, prorsus apparet homini sicut sensibile : sed id quod sic apparet, videbitur secundum veritatem non esse : sed id quod intra judicium dat, non detinetur : vel si proprio motu movetur, quamvis forte in parte et non in toto detineatur, sicut diximus superius in his qua non habentes fortes aegritudines decertant contra imagines, et dicunt eas non esse.

Conservatorum autem simulacrorum qua a sensibus accepta in formali reposita sunt, motus facit somnia valida, postquam sedatur a turbante et commiscente calido ustivo, et postquam distinctus est purus ab impuro : quia tunc possunt lucere imagines in eo quod est purum. Quoniam autem impuro non poterat apparere, praecipue quando calidum fumosum continue permisciut operationes et elevationes ejus : tunc enim movebatur continue et fortiter duobus motibus, ascensionis videlicet et reflexionis in seipsum : et quia conservata simulacra tunc faciunt valida somnia, et ideo ea qua a sensu visus in formalem deferantur, faciunt videre in somniis : et ea qua ab auditu deferuntur, faciunt audire.

Simile est et de aliis formis qua deferuntur ab aliis sensibus : ex eo enim quod discreto sanguine progreditur talis motus simulacrorum ad sensum communem, ubi contingunt se nervi sensibiles, quod est principium vigilandi, sicut saepe diximus, videtur sibi somnians videre et audire et omnia universaliter sentire. Videtur autem decipi ex hoc quod visus videtur moveri, qui non movetur a re sensibili aliqua, sed est forma motus in

Quemadmodum enim diximus, quod aliquando propter aliquam passionem facile decipimur, ita facile decipitur propter somnum detinentem id quod natum est judicare : et ideo quod a simulacris rerum moveantur organa sentiendi : hoc enim naturam deceptionis repræsentat. Cooperantur adhuc alia accidentia somni, sicut qualitas cibi, et potus, et qualitas complexionis ipsius dormientis : et quod multum cooperatur, est consuetudo, et mores, et studia in quibus est dormiens, et spectacula qua cum diligentia adspexerit, et desideria qua habuerit, et hujusmodi omnia, qua ad illa formantur et disponuntur simulacra. Nihil enim est

<--- Page Split --->

in corpore animato quod non subdatur per aliquem modum animæ motibus : et ideo etiam formantur et ordinantur imagines somniorum ad motus animæ perversæ : perversa est enim anima dormientis, cum a somno impeditur et detinetur rationis judicium. Et hæc est causa quod dicit Aristoteles quod meliora sunt phantasmata justorum quam quorumcumque : actus enim somniantis multum ad se trahit somnium, ut diximus : hæc enim accidentia et passiones somniantis in interioribus faciunt multo efficacius quam in exterioribus, quod videlicet modicam habens similitudinem, videtur illud a quo afficitur ex passione et alio accidente : et tunc tertiam partem formationis vix habens videbitur species hominis vel alterius.

Et ex hac causa contingit, quod plures homines easdem formas somniantes, unum non significant: eo quod diversa accidentia causant eas in eis. Hoc autem sic fit, quod cum animalia dormiunt, descendente plurimo sanguine ad principium sensuum vaporabiliter, descendunt motus, hocest, imaginum impressiones, quae sunt motus sensibilium, et moventur organa in suis principiis, et talium motuum simulacrorum quidam sunt potestate, alii vero actu: potestate quidem qui possunt elici ex figura vaporis propter aliquam convenientiam, præcipue ab eo qui passione aliqua detentus est: actu vero sicut illæ quae a sensibus acceptæ sunt imagines, et refluunt ad organorum principia.

Sunt autem et alio modo imagines somniales et actu et potentia: prior enim est in actu, et posterior in potentia: et erit in actu corrupta priore. Hæc autem per omnia similiter se habent sicut in motu, et præcipue in motu alterationis, qui, sicut in tertio Physicorum diximus, est generatio formæ post formam: sic enim directe est fluxus somnalis factus ad principium organi sentiendi: in illo enim unus motuum formalium est potestate, et alter actu: unius enim supernatat alium tangens sensum: si vero hic corrumpa-

tur, generabitur alius sensus, quia saepe fit forma post formam : per omnia enim ita se habent formæ fluentes ad principium sensibilium in successione sui fluxus. Hæc enim ad invicem se habent quemadmodum ramunculi liquefacti salis in aqua, præcipue si aqua sit calida : tunc enim sal in fundum primo cadens, emittit albas vias liquefactionis suæ diversas ascendententes successive, unam post aliam et splendent in eis quædam corpora lucida parvula, sicut et sal micat aliquando, et præcipue marinum quando movetur: et per omnia simulacra primo a sensibus vadunt primum ad fundum animæ sensibilis ad organum imaginationis et phantasie, et ex inde refluunt lucentes et successive venientes ad primum sensitivi principium : sic enim sunt potestate quædam et actu quædam moventes : cedente enim una forma quæ prius fluxit et prohibebat agentem secundam, et resoluta illa prohibente formam, sequentes habent similitudinem formæ per quam factæ in organis sentiendi et in exiguo sanguine et reliquo qui remanet de materia somni, habent similitudinem moventium et movent ad somnium actu quæ prius erant potestate.

Et hujus simile est in nubibus. In his enim videmus cito permutari formas. Videmus enim quod simili modo in centauris et hominibus, quod cito ex resolutione vaporis permutantur in formas alias. Similiter autem est in formis aliis delatio in somno, quod cito permutantur de forma in formam, quæ insunt potestate et actu, sicut diximus. Horum autem simulacrum unumquodque habet illum modum existendi, sicut dictum est de reliquis quæ fiunt in nubibus et liquefacto sale.

<--- Page Split --->

illi quidem simile tantum et simulacrum esse id quod verum est in re ipsa, et decipitur tunc habens se ad simulacrum sicut ad rei veritatem : et est similiter tanta potentia somni, quod facit latere hoc simile : et ideo somnians indifferenter movetur ad similitudinem sicut ad rem ipsam.

Qualiter vis somni facit latere somniantem quid sit quod apparet in somniis ?

Sed abeunte motu simulacri ejus quod est in actu movens primum sensitivum, verum quidem est dicere, quod est tale ut Coriscus, vel tonsor, vel sicut quilibet alius cujus species apparet in somnio : sed hoc non verum est, quod sit Coriscus ipse secundum rem. Cum enim qui nunc dormit, sentiebat in vigilando, non dicebat proprium sensum qui dijudicat et nuntiat rem sensibilem, esse Coriscum vere, vel secundum rem : sed dicebat per hunc sensum formalem quem accipit, illum esse verum Coriscum quem quidem sumendo dicit esse hunc, qui etiam in rei veritate est Coriscus : forma enim accepta sensu et postea imaginata ab eo qui vigilat, scitur non esse Coriscus verus, licet Coriscus verus sit, qui sentitur per formam illam et repraesentatur : hoc autem est verum judicium vigilantis : et hoc modo vigilans aliquis judicat, si non omnino detineatur aliquo sanguine amentiam faciente, sicut detinetur non sentiens secundum usum sensuum et actum qui est impotens sentire. Hoc enim sicut etiam somnians movetur motibus simulacrorum qui sunt in organis sentiendi, et

Quemadmodum igitur est in superius inductis similitudinibus deceptionis 1, ita est etiam in somno. Si enim digitus supponatur oculo, ita quod situs oculi mutetur, unum duo videbitur propter causam quam alibi loquentes de sensibus expressimus : unde si tunc supponamus illum esse detentum, ita quod non contradicat ei quod apparet, tunc in veritate dicet unum esse duo, et decipitur. Si autem non sit detentus, sed judicet esse simulacrum in sensu tantum et non in re existens, tunc non decipitur : quia non videtur ei esse verum secundum rationem quod apparet in sensu : sic enim omnino est in somno : si enim adeo sit tenuis somnus, quod sentiat se dormire, et sentiat aliquo modo sensum in quo est passio dormientis, tunc quidem apparet somnium, sed non decipitur : quia non videtur ei ita esse secundum rem : et iterum dum somniat, contradicit et dicit somnium videri quidem Coriscum, non autem esse in veritate Coriscum. Hoc enim saepe contingit, quod dormiendo dicit aliquis somnium esse et non rei veritatem id quod apparet in somniis : si autem lateat eum, quod dormit, tunc in nullo contradicit : et tunc deceptus sequitur simulacrum sicut rem ipsam.

<--- Page Split --->

bus accidit parum et tenuiter dormientibus sentire aliquo debili modo : sentire etiam ab extrinseco somnum et lumen et saporem et tactum. Sentiunt autem hoc languide valde, et veluti immutati sint a sensibili quod de longe et remotum est ab illis : quod contingit eadem causa quam diximus : quia videlicet somnus ligat sensum : et quia sensus istorum debili somno et tenui ligati sunt, debiliter percipiunt: et propter deceptionem hanc, debilitatem ad sensibile deferunt, et credunt quod hoc sit ex longinquitate sensibilis imitantis sensum.

De natura et propria diffinitione somni et ejusdem explanatione.

Manifestum est autem quod vera diximus in praehabitis, quod videlicet somnia sunt motus phantastici in organis sentiendi. Si quis enim attendens diligenter quae patimur dormientes somniantes, tentet ad memoriam revocare expergefactus. Interdum enim eadem idola quae apparuerunt in somnis parum ante, inspiciet expergefactus in eisdem organis sentiendi in quibus ante somniavit ea : et de hoc exempla dabimus inferius aliquantulum. Sed in quibus hoc manifestius est, juniores sunt : quibusdam enim illorum in tenebris etiam quando prospiciunt oculis apertis et vigilant, plurima idola moventur in interioribus organis, ita quod in tantum horrent, quod obvelent se et tegant ut abscondantur : et videtur eis aliquando, quod ictus datus sit eis propter maximum phantasticum motum. Ex talibus igitur universis syllogizare oportet, quod somnium phantasma quoddam sit in somno fluens, et movens modo sensus organa sentiendi. Dicimus autem in somno, quia idola quae modo dicimus esse in tenebris, in junioribus non sunt somnia, eo quod non sunt in somnis, neque generaliter aliquid eorum est somnium quod videtur solutis ad vigilandum sensibus.

Sed neque somnium simpliciter dicitur esse phantasma : aliquando enim aliqui-

Quod autem illa sint sensibilia non de intus ex loco phantasie descendentia, sed ab extra in sensum venientia, probatur per hoc quod tales e vestigio statim surgentes a somno vigilando cognoverunt idem esse lumen lucernae quod vigilantes vident, quod prius in somno nunc senserunt. Expergefacti enim cognoverunt manifeste idem esse lumen et ejusdem lucernae quod et prius tacite dormientes senserunt semiclausis sensibus. Similiter autem multi gallorum et canum voces expergefacti cognoverunt eadem quas prius subaudiendo in somnis quasi de longinquo auditas senserunt. Quidam autem sic etiam in tenui somno existentes respondent interrogati. Et haec omnia contingunt, eo quod contingat aliquem simul dormire et vigilare, ita tamen quod alterum istorum simpliciter insit, et reliquum secundum quid secundum aliquem modum et non simpliciter : propter quod nullum praedictorum modorum dicimus esse vere somnium. Qui enim utitur sensibus, non dormit, nisi forte secundum quid quod jam incipit gravari ad somnum.

Sed neque adhuc somnium dicimus secundum veram somni rationem, quaecumque sunt verae intelligentiae dormiendo perceptae : essentiale enim est somno decipi ex vi dormitionis, sicut supra diximus. Non omne igitur phantasma movens in somno, somnium est : quia in aliquo praeter phantasma contingit adesse

<--- Page Split --->

veram intelligentiam præter phantasmata et non decipi, de quibus inferius tractabimus : sed phantasma illud quod est a motu simulacrorum, quod fit in dormiendo, et secundum quod dormit animal, hoc est secundum primum sensitivum, hoc est somnium.

Ex omnibus his patet quod somnus incipit ubi vigilia finitur, et finis ejus est ad principium vigiliae. Haec igitur dicta sunt de somni causa et quidditate.