TRACTATUS II
SECUNDUM QUID, ET PROPTER QUAM CAUSAM SEQUITUR SOMNIIS?
CAPUT I.
Secundum quam partem animae est somnus ?
Considerantum autem deinceps est propter quam causam proximam dormiunt et vigilant animalia, et propter qualem sensum : et si secundum unum tantum inest somnus, vel secundum plures : et si secundum plures, secundum quales plures inest somnus.
Dictum est autem in III de Anima, quod quaedam animalia habent omnes sensus, sicut quae dicuntur perfecta :
et quaedam non habent omnes sensus, sed carent quibusdam, sicut talpa dicitur carere visu. Sed tamen dictum est ibidem, quod sensus qui sunt necessarii ad vitam, omnia habent animalia, ut tacetum et gustum : et hoc ideo est, quia isti sensus sunt sensus alimenti, sine quo non vivit animal, nisi sit valde perfectum : et tunc quidem non habet gustum secundum quem judicium saporum est, sed tamen habet ipsum secundum quod est locus per quem attrahitur alimentum. Impossibile autem est quod qualecumque uno particulari sensu sentiat, vel usum sensus habeat animal quod dormit, eo quod omnes sensus habet clausos : oportet ergo quod passio quae vocatur somnus, insit animali simul secundum omnes sensus : si enim partim sentiret secundum aliquos sensus non clausos per somnum, et partim non sentiret per aliquos sensus clausos per somnum, tunc sequeretur quod animal dormiendo sentiret simpliciter : qui enim secundum unum sensum sentit, sentit simpliciter : ergo sentiret dum inesset sibi vinculum et immobilitas sensuum universaliter, quod est impossibile. Quod enim
<--- Page Split --->
somnus sit naturale vinculum sensuum, patet ex demonstratis in ante habitis. Quoniam autem scimus ex libro de Anima, quod secundum unumquodque animal inest aliquid sensuum propriorum, et aliquid secundum quod est sensus communis, erit proprium, sicut proprium est visui videre, et auditui audire, et sic de aliis secundum unumquemque sensuum. Est autem quaedam communis et formalis potentia, quae sequitur omnes proprios sensus, et est quasi centrum ad quod sensus proprii sua referunt sensata : et hoc est secundum quod percipimus quod videmus, cum videt se videre, et cum videt se audire : non enim visu videt animal quando videt et audit, sed sensu communi : et haec potentia etiam judicat et discernit, quoniam alia vel eadem secundum subjectum sunt alba et dulcia faciendo compositionem et divisionem ad invicem sensibilium propriorum. Sic enim visu vel gustu non potest discerni, quod alia sunt alba a dulcibus : nec ambobus sensibus his simul potest hoc judticum fieri, sed oportet quod fiat quadam particula animae communi quae est communiter sensibilium universorum. Haec autem omnia probata sunt in libro secundo de Anima 1.
Si autem sensus communis hic est unus, et suum organum sentiendi est unum secundum se, secundum tamen esse diffinitivum sensibile uniuscujusque generis est diversum, sicut soni et coloris et aliorum : et ideo componens inter haec et dividens est unum et multa, unum quidem in subjecto et forma proprii organi, multa autem per naturam ad quam refertur propriorum organorum uniuscujusque proprii sensus. Quia autem haec omnia certificata sunt in libro de Anima, ideo hic commemorata sunt tantum.
Sensus autem communis ille se habet
ad alios sensus, sicut tactus se habet ad alios : et est aptatio secundum aliquid similis isti. Actio enim haec est operatio, quae per tactum exercetur et maxime inest animalibus : haec enim ab aliis organis sentiendi separatur : et alia ab ista nullo modo separantur, sicut in libro de Anima determinatum est. Sed est in hac adaptione aliquid dissimile quantum in quolibet sensu proprio duo sint necessaria ad usum, virtus videlicet et perfecta dispositio organi : virtus ipsa fundatur supra virtutem sensus communis qui est suum principium unde fluxit formaliter : dispositio autem talis organi est sicut dispositio animalis, praeter hoc quod organum est pars, et animalis totum secundum se, et si quodlibet organorum secundum se acciperetur, ipsum esset animal : et vis sensitiva quae est in ipso, esset anima ejus. In animali autem sic est, quod nullum est animal praeter tactum, qui est primum fundamentum animae sensitivae. Igitur in quolibet organo sic est, quod nulla vis sensitiva inest organo nisi prius secundum natura insit tactus eidem, in quo fundatur virtus illa. Sic igitur similes et dissimiles aptationes habet ad sensus proprios sensus communis et tactus : ex quo relinquitur, quod cum virtutes omnium sensuum propriorum dirigantur ad organum sensus communis, quod vis quae primo et tamquam fundamentum inest illis nervis, est virtus tactiva : et si contingeret illam ligari, quod omnes aliae ligatae sunt. Cum enim infrigidatus humor primo tangit organum sensus communis, quod est ab anterioribus capitis et cerebri, tunc continue tangit nervos sensuum particularium ad sensum communem directos : et cum immutet in eis qualitatibus quae sunt frigus et humor, ut inferius patebit, immutat et immobilitat in eis virtutem tactus, in qua fundantur aliae : et sic omnes ligantur et immobilitantur.
<--- Page Split --->
Sic igitur patet quod somnus est primo passio sensus communis influentis virtutes particularibus : et per hoc ligantur ne hauriant formam sentiendi, et proxime est tactus secundum quod est fundamentum organorum animatorum, et per consequens est sensuum propriorum omnium : nec haberet rationem ligandi eos, nisi per hos duos modos : quia ex primo modo quo ligat sensum communem, aufert et avertit spiritum super quem vehitur virtus in quemlibet sensuum propriorum. Ex secundo autem aufert habilitatem organorum, ne susceptibilia sint virtutum propriarum, etiamsi adesset vehiculum ad vehens ex sensu communi : et quia aversio spirituum est somnus per se et generaliter, ideo per se somnus est passio sensus communis : et quia humor et frigus non sunt causa somni nisi per hoc quod repellunt spiritum et caliditatem ab exterioribus, ideo tactus etiam est passio et somnus secundum quod est fundamentum sensuum, sed per aliud : sensuum autem particularium aliorum est per accidens passio ista.
Manifestum igitur ex dictis est, quod hujus particulae quae est sensus communis secundum quod ad ipsum referuntur nervi tactus virtutem habentes, est passio somnus, et etiam vigilia : propter quod omnibus insunt animalibus istae passiones, eo quod tactus inest omnibus : quia ipse est sensus sine quo animal non est animal, et quo posito constituitur esse animal. Hoc autem licet modo probatum sit ostensive, tamen idem probatur per ad impossibile eductionem : si enim dormire inesset animali in eo quod omnes sensus proprii secundum se considerati aliquid patiuntur et immobilitantur, hoc non posset esse nisi hoc modo, quod uno immobilitato omnes immobilitarentur : hoc enim inconveniens videtur. Dicere enim simul immobilitari per plura, quae neque necesse est, neque possibile secundum aliquem modum simul agere, ita quod uno agente omnia agant, est inconveniens : non enim necesse est quod
cum visus videt, quod auditus audiat: neque iterum possibile est quod actione visus audiat auditus, quia, si ita esset, oporteret quod idem esset objectum utriusque, quod est impossibile. Cum igitur neque necessarium sit simul agere omnes sensus uno agente, neque etiam sit possibile modo aliquo quem diximus, inconveniens est dicere omnes simul vacare uno vacante et immobilitato : contrarium igitur rationabiliter accidit eis, ut non simul quiescant uno quiescente. Si enim quod dictum est nunc, rationabilius se habet de his passionibus dicere, scilicet quod sint istae passiones per se et primo sensus communis, per aliud autem tactus, et per accidens sensuum propriorum. Nam, sicut patuit, cum principale membrum sentiendi quod est organum aliorum organorum propriorum sensuum, et cui omnia alia innituntur per modum quem diximus, tunc necesse est omnia alia simul pati cum illo, sed non convertitur, quod cum aliquod propriorum cui alia innituntur, impotens sit, fiant etiam alia impotentia, cum patiantur cum illo. Membrum autem et organum est uno modo sensus communis organum, et alio modo tactus organum, secundum quod est fundamentum sensuum : hujus igitur passio erit somnus et non sensuum propriorum.
Hoc autem et aliter probari potest, quod manifestum est ex his quae nunc inducemus, quod somnus fit in eo quod sensus sive usus propriorum sensuum vacet ab exercitio et immobilitetur : neque fit somnus in eo quod impotentes sint sentire proprii sensus : impotentia enim et vacatio sensuum propriorum fit, quando nullus est somnus in quibusdam alienationibus quae dicuntur animae defectiones : animae enim defectio est quaedam impotentia sensuum : amentiae enim quaedam sunt tales, quibus homo impotens ad sentiendum, ex melancholia factae, ex quibus efficitur attonitus, ita quod neque audit, neque videt, cum tamen non dormiat.
Amplius autem hoc fit violentia, ut
<--- Page Split --->
quando venæ in cervice apprehenduntur et strangulantur, efficiuntur insensati secundum proprium sensum homines : cum tamen nihil dormiant. Sed somnus est, ut diximus, quando nec impotentia infirmitatis intercipit usum, neque vis fit in organo sentiendi aliqua, neque alia pro qualibet causa fit infirmitas naturalis, sed tantum, sicut diximus superius, tunc fit naturalis somnus, quando fit interceptio sensus in primo quo sentit anima, quod est sensus communis : et in primo organo tactus quod est fundamentum sensuum aliorum. Cum enim hoc impotens fuerit, necesse est etiam organa aliorum sensuum omnium habere defectum utendi sensibus : et non convertitur, quod cum aliquod aliorum organorum deficiat in propriis sensibus, quod propter hoc defectum et eclipsim quamdam patiatrum primum organum sensus communis, et organum tactus, in quo fundantur cæteri sensus. Sic igitur dictum est cujus particulæ animæ sit hæc passio primo, etc.
CAPUT II.
dicendum est nunc propter quam causam accidit dormire, et cujus passio sit somnus : quia hoc quod ex vera causa somni declarabitur, dico quærendum esse in physicis, propter quam causam accidit hæc passio : quia nos physice loquendo dicimus aliquando causam propter quam res fit,quæ vocatur causa finalis: dicimus etiam aliquando causam unde est principium motus, quæ vocatur causa efficiens : magis autem improprie vocamus eam naturam et rationem sive formam, quæ dat esse et rationem,cum tamen illæ duæ causæ ingredientes in esse rei, magis proprie vocentur elementa, sicut efficiens proprie vocatur principium : finalis autem quæ causa causarum est, magis proprie vocatur causa. Quia igitur illa causa causarum est, dicamus ergo primo causam finalem hujus passionis.
Primo ergo considerandum hoc quod diximus in II Physicorum 1, quod omnem naturam aliquid facientem dicimus ipsam facere quam ob rem, id est, ob quam rem : et hoc est bonum illius rei, cujus natura hoc facit : omni autem ei quod natum est moveri tali motu quo non semper et continue moveri potest, et qui inducit lassitudinem et est cum labore, dicimus quietem esse bonum et dulce, et est cum voluptate, et necessaria et utilis si salvari et non dissolvi debeat. Somnus autem, sicut diximus in Physicis, habet coaptatam metaphoram quietis : propter quod in rei veritate animal tunc quiescit, licet talis immobilitas non proprie quies vocetur, ut superius diximus 2. Somnus igitur propter salutem existit animalium, alioquin spiritus et virtutes et per consequens omnia membra dissolverentur in ipsis : vigilia vero simpliciter est finis sensibilis potentia animalium : quia sentire secundum sensum et sapere secundum intellectum, omnibus est finis ultimus quibus inest altera illarum potentiarum, sensus scili-
Propter quam causam inest somnus et vigilia, et præcipue quæ sit causa finalis istarum passionum ?
Quoniam vero plures modi causarum sunt, quas cognoscere habet physicus,
<--- Page Split --->
cet et intellectus : optimum enim non est in potentia neque in habitu etiam similis potentiae, sed in actione et operatione est, sicut probari habet in Ethicis. Cum enim potentia terminatur ad actum : similiter autem et habitus non detur nisi ut sit facilis potentia in agere, patet quoniam ambo sunt propter agere : et ideo agere secundum sensum vel intellectum est simpliciter finis sensibilium vel intellectuum : haec enim sunt optima sensuum vel intellectuum : finis autem uniuscujusque est optimum ejus. Est igitur unicuique animalium necessarium inesse somnum propter lassitudinem inductam ex opere sensuum.
Cum igitur multiplex sit necessitas, tamen qua indigemus, hoc est, quod est duplex necessitas, absoluta scilicet, et conditionalis. Necessarium autem absolute est, quod est secundum causam efficientem, vel materialem, vel formalem inevitabilem, sicut dicimus necessarium calefieri quod est in igne propter efficientem, vel grave descendere propter materiam, vel hominem rationalem propter formam. Necessarium autem conditionis est dictum secundum causam finalem eo modo quo dicimus, quod philosophantem necesse est studere : philosophia enim non discitur nisi per studium : et ideo si Philosophus fieri debeat, ut hic supponitur, studere oportet. Haec igitur necessitas suppositionis, in quo fine supposito necesse est poni ea quæ sunt ad finem, per quæ habetur finis, et sine quibus non contingit haberi finem illum. Sic igitur ex suppositione finis, quæ est salus animalium, oportet aliquando inesse somnum : si enim animal ponatur habere suam naturam salvatam, oportet ei inesse quædam, sicut cibum evaporantem a loco caloris, et his existentibus, necesse est inesse quædam alia ut fines illorum, sicut est somnus et quies. Haec igitur est causa somni finalis, propter quam natura vult somnum et desiderat, etc.
CAPUT III.
De causa efficiente somni et vigiliae.
Amplius autem post hoc dicendum est quali motu et actu, sive cujus membri motu et actu accidit vigilare et dormire animalibus.
In primis igitur supponamus quod proportionale est, et in libro de Animalibus habebitur, quod in aliis animalibus ab his quæ habent sanguinem, causæ sunt proportionabiliter similes somno et vigiliæ, et his causis quæ sunt esse harum passionum in his quæ sanguinem habent. In animalibus vero habentibus sanguinem aliis ab hominibus, æstimare debemus etiam esse similes causas harum passionum, quæ in hominibus sunt causæ ipsorum : non enim potest esse quod una causa communis omni generi animalium, non habeat causas similes in omnibus : quia si in esse essent dissimiles, non posset esse passio ejusdem rationis in omnibus, cum ratio passionis non accipiatur nisi ex subjecto secundum quod est causa passionis, ut superius diximus.
Hoc igitur supposito, speculemur quæ sit causa somni et vigiliæ in homine. Nos autem in aliis diximus, quod in animalibus ab ea parte est principium primi sensus a qua est et principium motus.
<--- Page Split --->
In libro enim de Anima 1 probavimus, quod non moveat nisi intellectus et phantasia : et iterum dicemus de hoc in libro Matibus animalium. Locus autem a quo originatur utrumque horum, est pars media trium determinatorum locorum in animalium natura. Medium dico sursum capitis, et deorsum ventris vel hepatis. Haec enim loca constituunt spirituum regiones, et a Platone et ab omnibus Philosophis : quia regio ventris ubi est hepar, est regio spirituum naturalium : regio capitis est principium spirituum animalium, et media quae est cordis principium vitalium : et haec praecipue dicitur regio spiritualis. Peccavit autem Plato, ut in libro de Anima diximus, dispartiens animam in diversas essentias in has regiones, cum ipsa sit substantialiter una et diversificata in potentiis. Oportet igitur hoc esse in corpore, quod est in substantia animae et potentiis ejus: et ideo necesse est quod regiones illae ad unum aliquod principium referantur, unde causatur spiritus in aliis : hoc autem principium non est nisi cor, ut in libro de Animalibus 2 probabitur. Omnibus igitur sanguinem habentibus cor erit primum principium motus et sensus. Omnia enim sanguinem habentia habent principium motus, et primum principium proprii sensus est ab eodem. Manifestum est igitur, quoniam primum principium motus animalium et spiritus est cor.
Modum autem hujus superius diximus : quoniam licet spiritus naturalis formam naturalia perficiendi forte accipiat ab hepate, sicut dicunt medici, tamen substantia spiritus fluit a corde : et idem dico de spiritu animali in cerebro, eo quod in vegetabilibus experimentis probatur virtutem sensitivam et motivam fluere a cerebro : sed haec virtus, ut dicit Avicenna, a corde est cerebro reddita : et substantia ejus et sui spiritus est a
corde : determinatio autem ejus ad aliter agere est a forma quam dat cerebro, eo modo quo virtus sensus primi determinatur in organis sensuum propriorum.
Sic igitur supposito, quod cor sit principium sensus et spiritus et caloris et motus, oportet quod principium refrigerationis sit ab eodem secundum causam efficientem : refrigeratio enim apta est ad salutem caloris qui est in corde : nisi enim refrigeratio sequeretur, totus calor et spiritus efflueret et corrumperetur animal, ut ostensum est superius. Non enim hic loquimur de refrigeratione quae est per anhelitum, quia de illa non intendimus ad praesens, sed potius de refrigeratione quae fit per causam somni materialem : illius enim refrigerationis causa prima est a corde, licet causa proxima efficiens a cerebro sit, sicut in sequentibus declarabitur : sicut prima causa refrigerationis pluvialis est a sole elevante vaporem, licet proxima causa condensans et convertens vaporem et infrigidans sit locus frigidus in medio spatio aeris. De hac autem media parte a qua est calor et inchoatio refrigerii, postmodum secundum se dicetur quando de membris animalium tractabitur.
In omnibus autem non habentibus sanguinem, sicut sunt intersecta juxta diaphragma, et ea quae non recipiunt spiritum exteriorem per respirationem, in talibus omnibus est locus qui est principium spiritus et sensus et motus et refrigeri immobilitatis proportionalis cordi : quia forte licet non habeant cor et sanguinem talia animalia, habent tamen aliquid intra superius et inferius corporis proportionale cordi : et ab ipso emanat ejus spiritus et sensus et motus, sicut ex primo principio. Haec enim habent complantatum sibi a natura spiritum, et non attractum ab extra, qui principiatur ab eo quod est loco cordis, et dirigitur
<--- Page Split --->
ad naturalia et animalia ipsorum : videtur enim spiritus collocatus in ipsis ex natura. Quandoque enim nos videmus, quod exsufflat in eis in somno ex alarum conjunctione : propter hoc vero sonant, nisi quando alas movent, et quando tenentur et sonant : et videtur tremor in alis eorum propter exsufflationem spiritus naturalis in ipsis : hoc autem planum est in ipsis quæ totala vocamus, eo quod per modum cotilorum quorumdam per annulos texta habent corpora dura exterius et rugosa : propter quod rugosa et annulosa a quibusdam vocantur. Talia autem sunt apes et vespe et muscarum genera et multa alia. Hoc enim jam habitum est, quoniam non potest fieri aliquid secundum sentire et movere sine robore et virtute derivata ad ea organa per quæ fit opus illud : vigorem autem non facit nisi spiritus qui vehit virtutem : hic autem spiritus coalitur in his quæ respirant a spiritu exterius attracto. In his autem quæ non respirant, facit robur illud et vigorem sive virtutem spiritus ex natura complantata in eis in tractione ipsorum : quod enim talem spiritum emittunt, probatur per hoc quod quando alata sunt per volatum et motum de loco ad locum feruntur bombantia, id est, sonantia, scilicet bombando, quod ab imitatione soni quem facit in eis spiritus, sicut dictum est. Fit enim hic sonus actione et attractione spiritus complantati, qui exsufflatus ex corde ascendit ad succinctorium sive diaphragma totalare sive rugosare. Cum igitur sit locus medius, exsufflat spiritum per ambarum alarum virtutem motivam, quæ sunt juxta succinctorium : et sic virtus motiva procedit a corde ipsorum, vel ab eo quod est loco cordis a quo principaliter etiam spiritus.
Omne autem quod movetur, movetur sibi prius aliquo sensu facto secundum
actum, sive ille sit proprius, sive alienus. Cum enim non fit motus, sicut diximus in libro de Anima1, nisi ubi fiat nuntium : nisi enim anima dicat fugere vel imitari conveniens vel nocivum, neque fugiet, neque imitabitur : alieno autem sensu movetur quod movetur nuntiante aliquo alio quod vidit vel audivit terribile vel delectabile : sicut si ego tibi nuntiarem de imitando vel fugiendo aliquid : illud autem nuntium sensus non fit, nisi in organo primi sensitivi : quia nullum aliud componit sensibilia ad eliciendum terribile vel delectabile. Cum igitur motus prius fiat a corde, oportet quod sensus nuntiantis referatur ad cor : et sic sensus motus procedunt ab eodem sicut a principio.
Sed tamen observandum est, quod verisimile est aliter esse in annulosis et parvis animalibus, et aliter in aliis. In parvis enim valde minuta sunt capita, in quibus impossibile est distingui organum sensus : et in illis sunt corda frigida, et forte non habent organa distincta in capita: sed vias sensus communis habent ad organa aliis partibus distincta : et cor in talibus est organum sensus communis : et hujus signum est apis tritea quæ vocatur apis caeca, quæ oculos habet in posteriori parte corporis post succinctorium. In animalibus autem magna capita habentibus, est organum sensus communis in capite secundum omnes Peripateticos, licet prius fluxus sensuum sit a corde et ad ipsum referatur. De hoc autem multum diximus in libro de Anima2, et dicemus in libro de Animalibus3. Ex dictis autem constat, quod si somnus et vigilia sunt passiones particulæ hujus sicut primi efficientis qui est cor, tunc patet in qua particula animæ, et in quo loco corporis sicut in efficiente primo sit somnus et vigilia.
<--- Page Split --->
quibus subtiliter cogitant, vel quando sine auditu tractant ea apud seipsos.
Secunda autem causa ex parte animae causa, est quando delectabilia et concupiscibilia audit vel videt : tunc enim spiritus et calor subito protenduntur ad exteriora et consumunt humidum quod est in eis, et evaporant : et cum debilitantur, diminuuntur : et vincit ea frigus, et inducitur somnus. Et ideo est, quod reges et magnates secundum consilium Pythagore praeceperunt musicos canere molliter cum vadunt dormitum, ut dormitent : et haec est causa, quod homines dormiunt ad vielas et symphonias.
Et est digressio declarans quatuor causas somni secundum Averroem et Adamidin.
Nos autem ad intelligendum prædieta et sequentia interponemus sententiam Averrois et Adamidin. Ad omnium igitur prædictorum notitiam oportet scire, quod somnus (ut in communi sit dicere) quatuor causas habet, quarum duæ sunt animæ, et duæ sunt a parte dispositionum quæ sunt in corpore vel a partibus corporis.
Ex parte autem animæ est, quod anima cum sit una, revocat et congregat ad operationem instrumenta quibus magis indiget : et ideo cum congregatur in loco digestionis, revocat spiritum et calorem ad interiora, qui ad interiora revocati deserunt exteriora : et tunc deprimitur animal somno. Et similiter accidit quando aliquis profunde cogitat de re aliqua apud se, et maxime subtili et divina, quæ vix simile habet in exterioribus corporis : tunc enim animæ vigor ingreditur intra seipsum, et similiter sensus communis, et retrahit secum spiritus ab exterioribus organis : et relictis exterioribus a spiritu et calore gravat ea frigiditas, et incipit homo dormitare. Et est hoc quod homines dormiunt quando audiunt ea de
Ex parte autem corporis sunt item duæ Tertia caucausa. Una est quæ est fatigatio et labor, in quibus resolvitur calor et spiritus : et tunc gravantur exteriora somno. Et hæc est causa, quod fatigati labore corporis vel spiritus desiderant somnum.
Secunda autem causa est frigiditas duplex. Una scilicet quæ fit ex cibo, scilicet ex vapore qui spargitur ex cibo in omnibus membris : et ideo propellitur ab eis calor et obtinet frigus quod induxit somnus. Secunda est ex loco ad quem fit evaporatio cibi, qui est cerebrum quod est frigidius omni parte corporis, et evaporatio quæ fit ad cerebrum ipsum, infrigidatur et descendens tangit nervos sensibiles et gravat eos, et immobilitat et somnum inducit 1 : cujus signum est, quod in dormientibus exteriora sunt frigida : et ideo multis cooperториs se tegunt dum dormiunt : et corpora habent contractiora et minora propter frigus comprimens ea exterius : et pallent plus in somno, et præcipue in principio somni propter frigus quod comprimit calorem et sanguinem ad interiora.
Ex omnibus autem his colligitur, quod somnus est ligamentum virtutum sensibilium et motivarum cum augmento et confortatione earum. Vigilia autem est
Tertia causa.
Quarta causa.
1 Et hæc ait Aristoteles in libro de Sensu et
<--- Page Split --->
solutio earumdem cum diminutione et debilitate earum : et ideo dicit Alfarabius Aristotelem praeepisse, quod homo debet semper conservare se intra somnum et vigiliam quasi medium : si enim plus declinaverit ad vigiliam, tunc debilitabuntur et consumentur in eo spiritus et virtutes : si autem plus declinaverit ad somnum, tunc malis humoribus et grossis replebuntur organa sensuum, et grossus efficitur spiritus, et per consequens hebes efficitur virtus quæ est in ipso.
sicut in scientia de Anima 1 probatum est. Fit etiam hoc quodam sensu : non enim moveretur ad præsens, nisi esset phantasma movens per modum sensus : et hoc fit cum formæ quæ sunt in ipso, tangunt organum sensus communis : tunc enim ut sensibilia accipiuntur, sicut in secundo hujus scientiæ declarabimus. Quod autem hoc non sit sine quodam sensu, patet ex hoc quod certum est istos ex somnio moveri : somnium autem est quoddam sensibile simulacrum per quemdam motum qui infra patebit.
Quare autem hoc est, quod somnium memoriter retinent expergefacti, sed actus quos fecerunt, qui sunt, ut actus vigilum, non memorant, dictum est in libro de Problematibus ab Aristotele, qui liber non ad me pervenit, licet viderim quaedam excerpta de ipso. Sed ad determinandum ipsum, ordinabimus hoc quod diximus in duo problemata : quorum unum est qua de causa hoc fit, quod dormientes quidam faciunt opera vigilantium, et quidam non. Secundum autem est quare expergefacti recordantur somnii quod movit ad actus illos, et actuum nullam omnino habent recordationem. Primum autem istorum problematum adhuc in duo dividemus : quorum unum est quod dictum est prius : et secundum est juxta illud quæsitum, utrum tales dicendi sint simpliciter dormire vel vigilare.
His autem habitis, oportet scire, quod quamvis somnus sit ligamentum sensus et motus, tamen in somno quidam moventur et faciunt multa opera quæ sunt vigilantium, sicut est ambulare, et equitare, et aliquando quaerere et insequi inimicos, et forte occidere eosdem, et redire ad lectum dormientes. Et vidi ego et audivi quemdam hoc facientem, qui interrogatus elevavit se in lecto, et respondit ad interrogata quaerentibus et reposuit se, illis dimissis, et continue dormivit, dum hoc faceret. Hoc autem sine phantasmate movente non faciunt : quia autem phantasia, aut intellectus movet,
Solventes igitur ad primum, dicimus quod frigiditas ligat organa sensuum communis et particularis per modum qui dictus est saepe, et inducit somnum propellendo ab exterioribus calorem naturalem : contingit autem aliquando humore infundi exterioribus calorem innaturalem, aut ex cibo, aut ex humore putrescente febrii : et ille solvit organum tactus : et tunc movet virtus motiva phantasma
<--- Page Split --->
quod ostenditur in somnis : et ideo frequentius in somnis loquuntur et movent se febricitantes : non enim oportet ad motum solvi organum, nisi tantum tactus, ut prædictum est. Hujus autem ealoris, ut dictum est, potest esse causa ira inimici, vel concupiscentia mulieris, vel cibus calidus, et aliquid tale : et nunc repulsa frigiditate ab exterioribus organis laxantur membra ad motum : cujus signum est, quod membra inferiora citius moventur in talibus somniis quam superiora, et membra superiora citius moventur omnia quam oculi : illi enim tardissime aperiuntur, eo quod sunt proximi frigiditati descendenti.
Solutio autem secundi est, quod tales simpliciter dormiunt et non vigilant, sed per accidens faciunt quosdam actus vigilum : non enim moventur ad rem nisi casu conveniat eam inveniri in loco ad quem per somnium veniunt : somniant enim tales inimicum in tali vel tali loco esse, et tunc moventur ad locum illum ex phantasmate, et non ex visu : et ideo vadunt in tenebris sicut in lumine, et aliquando contingit quod est ibi, et tunc percutiunt eum : aliquando autem contingit, quod columnam vel lignum vel aliud quod impugnant pro inimico. Somnium enim aliquando est verum, aliquando falsum, ut diximus : et quando est verum, dirigit sicut sensus, cujus causam in sequentibus dicemus : quando autem falsum est, tunc abducit. Contingit etiam aliquando tales cadere vehementer, et aliquando mori ex casu : quod non contingeret si sensum sequerentur, quia sensus non sic abducit : et ideo isti nullum sensum habent solutum, nisi tantum tactum secundum quid et confuse, secundum quod instrumenta possunt extendi ad motum : et ideo tales dormiunt.
Solutio autem tertii problematis est facilis ex dictis : cum enim simulacrum somnii perfecte sit impressum sensui communi et imaginationi, ibi remanet : et ideo de illo recordantur : cum vero actus vigilum sint facti per organa sen-
suum, et illa simpliciter sint clausa et accidentaliter tantum soluta, ea quae fiunt in ipsis, non referuntur ad sensum communem et imaginationem : et ideo non imprimuntur eis forma illae : propter quod etiam recordantur eorum post somnum, sed videntur eis. tantum in somno facta fuisse. Haec igitur solutio est inductorum problematum.
CAPUT VI.
De proxima causa propter quam est somnus.
Consequens autem est cum his quae dicta sunt pertransire, quibus existentibus ut materiali principio, et unde principium motus quantum ad causam efficientem sit istarum passionum, vigilandi scilicet et dormiendi ? Ad hoc autem dicimus, quod manifestum est per se et ex his quae in antecedentibus libris determinata sunt, quod omni animali necessarium est cum sensum habeat, tunc etiam suscipere primum et conveniens sibi nutrimentum atque augmentum : omnibus autem quae nutriuntur, est aliquod nutrimentum extremum et ultimum. Cum enim sit nutrimentum primo dissimile, et postea simile primum, et postea simile illud quod est simile, elevatur ad cor, et ibi accipit formam quae tendit ad membra per virtutem cordis, et hoc extremum et assimilatum nutrimentum in habentibus sanguinem est sanguis ad minus extremum, quod infunditur vasis
<--- Page Split --->
deportantibus ipsum, quae vasa sunt venae. In non habentibus autem sanguinem est aliquis humor, qui est loco sanguinis. Dico autem extremum quod infunditur vasis : quoniam experimento probatur, quod extremum quod resudat de extremitatibus venarum, et jam incipit uniri membris, est non sanguis, sed albus humor, qui ab Avicenna et ab aliis cambium vocatur. Cujus signum est, quod quidam subito decollati lac videntur dare et effluere ex venis : sed colamentum massa ptisanariae quae colata est duplici colatione in stomacho et hepate, dum plene induit formam et habitum potentiae ad vitam animati corporis, et infunditur venis, sanguinis habet ruborem in habentibus sanguinem, vel humor qui est loco sanguinis in non habentibus sanguinem. Locus autem sanguinis per quem sicut canalia decurrit sanguis ad singula membra corporis, est venae : harum autem principium est cor. Licet enim Galenus dicat, quod venarum principium est hepar, eo quod majora orificia venarum sunt ex parte hepatis, tamen hoc non est verum, sed potius substantia venarum a corde venit ad hepar, et ibi dilatantur ora earum, ut inde sugant cibi colamentum : et a corde ad hepar venientes inde rarificantur per totum corpus.
Hoc autem quod dictum est, palam est ex recisionibus et divisionibus corporum, quae Graece anatomiae vocantur. Cum igitur cibus per os extrinsecus ingrediatur ad loca susceptibilia cibi, sicut ad stomachum primo, et postea ad hepar, tunc cibi colati fit evaporatio ad venas, et quasi quaedam sublimatio ipsius, et in sanguinem ibi vertitur circa gibbum : et tunc quod fit sublimatum in collo venarum quod est inter cor et hepar, vadit ad principium quod est cor, ibi accipiens virtutem et formam qua feratur ad mem-
bra, sicut ad naturalem locum ipsius. Dictum est autem de hoc in parte in his quae de Nutrimento scripsimus.
Nunc autem in tantum repetendum est de eis quae ibi dicta sunt, hujus rei gratia, quod sciamus quid sit principium primum induens nutrimentum tali habitu quo movetur ad membra, ut principium hoc motus speculemur ex illo, et quid ex tali principio, et quid tali nutrimento patiatur in somno vel vigilia particula primi sensitivi, dum accidit vigilia vel somnus. Non enim est somnus quælibet impotentia sensus vel amentia, ut diximus : suffocatio enim aliqua in his in quibus venæ apprehenduntur in cervice, et strangulantur, et cæteræ amentiæ quæ animæ defectiones vocantur, et præcipue quæ sunt cum syncopi, talem faciunt sensuum impotentiam : et tamen non fit somnus : nam etsi sic fiat animo deficientibus phantasia et apparitio phantasmatum, sicut in somno fit, tamen illud non est somnium proprie, nec defectio talis est somnus. Scimus enim quod quibusdam talem a sensibus alienationem animæ patientibus facta est aliquando phantastica apparitio similis somnio, præcipue quando talem defectum animæ fortiter et vehementer patiuntur. Videmus enim nonnumquam quosdam homines quando vehementer intendunt in quaedam divina a sensibus remota, sicut in consideratione spirituum cœlestium, alienari a sensibus, et ex vehementia intentionis abstrahi, ita quod quasi mortui videntur : quod quidam raptum vocant : et tunc cum non sint occupati circa sensus, fit eis phantasma ejus·ad quod vehementer intenderunt : et videtur eis, quod deos et angelos videant : propter quod etiam Socrates in tali alienatione positus dictus est Deum deorum vidisse 1. Contingit autem hoc præcipue mulieribus propter humiditatem suæ complexionis, quæ ve-
<--- Page Split --->
hementer fluit in omne quod intendunt, licet cito remittatur, etiam quod phantasma sit plurimum falsum, et aliquando verum ostenditur per hoc quod ea quae dicuntur revertentia, plurimum sunt phlegma et conficta ea fictione qua phantasia fingendo componere solet imagines ad ea quae desiderantur et sperantur vel timentur vel detestantur.
Cum autem verum sit phantasma, non habet aliam causam suae veritatis nisi quam habet verum somnium, de quo in secundo hujus monstrabitur : et propter similitudinem illam etiam habet aliquam dubitationem, utrum somnium sit vel non : si enim contingit obdormire quemlibet hominem qui defectum animae et alienationem sensuum patitur, tunc procul dubio phantasia facta est sibi somnium : quia somnium est passio dormientis, et phantasia similiter : multi enim sunt qui vehementer animo deficiunt et alienantur a sensibus plus quam dormientes, ita quod videntur quasi mortui. De quibus omnibus unam rationem esse opinor, et sicut diximus, non omnis impotentia et immobilitas sensibilis particulae est somnus, sed passio haec quae est somnus, per se fit ex evaporatione quae est circa nutrimentum.
CAPUT VII.
Per quem modum fiat somnus ex vehementi evaporatione ?
Qualiter autem ex tali evaporatione fiat, nunc est dicendum. Dico igitur quod id quod evaporat ex colamento cibi praeparati, necesse est compelli usquequo, hoc est, ad determinatum locum : natura enim in corpore praeparavit apta vasa, in quibus fiant colamenta tali susbilimationis, et fecit poros per quos ejiciatur quod est impurum et terrestre de illo. Cola autem stricta vasorum in quae elevatur colamentum cibi quando sublimatur, sunt venae et praecipue duae venae, quae plures caeteris habent ramos : quarum una vocatur magna, et alia major. Illa proprio nomine vocatur adorti : in quarum concavitatibus intrans vapor praefocatur, et convertitur in ipsis : et quando elevatur usque ad operculum, necesse est quod reflectatur et convertatur in seipsum et permutetur in humorem : conversio autem est sicut in Euripo, hoc est, in vento turbinis, in quo una pars involvit aliam, et involvitur ab eadem : calor enim cujuscumque animalis natus est ferri ad superiora, et trahit secum colamentum nutrimenti vaporabile, sicut fit cum aqua rosea fit in alembico rosis.
Cum autem vaporabiliter colamentum elevatum fuerit in superioribus locis in craneo capitis infrigiditate loci ex reflexione sui in seipsum et reduplicationem
<--- Page Split --->
multam, convertitur in humorem aqueum vel aquosum, et fertur deorsum et dirigitur ad anterius capitis : ideo quia ibi sunt pori et viae per quas purgatur : phlegma enim purgatur per nares, et melancholicum illius conversionis per oculos, et cholericum incineratum purgatur per aures : et inde est, quod cum aliquis jacet in dorso et dormit, si ante bene comedit, frequenter sterit : eo quod superfluitates gravedine sua declinent a suis viis naturalibus, et non fluunt in eis : tunc clauditur via anhelitus, et ex tali constrictione fit cantus stertentium. Pingues autem stertunt propter obstructionem viarum earum ex multo pingui et phlegmatica superfluitate. Id autem quod ex colamento non educitur sic paulatim, declinat ad nervos sensibiles et motus per organum sensus communis, ut diximus, et immobilitat eos et facit somnum : ideo enim maxime fiunt somni a nutrimento : repente enim a calore praecipue cordis, et post hoc hepatis multa humiditas corpulenta grossa evaporabiliter fertur sursum ad capita animalium. Cum igitur stat illa ingrossata et conversa, et in se saepius reduplicata in capite infrigidata gravat organa sensuum et facit dormire inducendo vinculum et sensus et motus : et ideo primo .cum tangit superiora nervorum, facit primum dormitare. 'Cum vero paulatim rependo deorsum et revertendo per exteriora frigiditas claudit poros et impellit calorem ab exterioribus, tunc fit somnus fortis, et animal tunc dormit : per exteriora autem repit deorsum, et non per interiora : ideo quia calor fortis in interioribus facit quod grossum est evaporare : et non potest ideo per eam viam redire, per quam ascendit : contraria enim non sunt simul in eodem secundum idem.
Signum autem ejus quod dictum est, accipitur in his quae somnum faciunt, quae somnifera vocantur. Haec enim omnia caput gravant, aut compilando nimio humore et vapore, aut complexionali frigiditate, sicut cibi somniferi, sicut
opium, mandragora, vinum, lolium, etc. Hujus etiam signum est, quod frigida non malum sanguinem generantia, quorum frigiditas temperatur aromatibus calidis, convenientem somnum valde faciunt : et ideo dicit Galenus, « Manduco quoque die olera facta ex lactucis cum aromatibus, et diligo somnum : quoniam jam ego sum senex. » Senibus enim defectum humidi nutrientis patientibus, licet abundent humido phlegmatico, somnus reducit humidum nutriens : et ideo juvat eos valde dormire, et conservat eis vitam.
Signum etiam hujus quod dicitur, accipimus in hoc quod quando aliquis capit somnum subito, antequam humidum de capite descendit digestum, invenit frontem gravari et anterius capitis : et si ibi parva est humiditas, per sternutationem expellitur, et tunc liberatur : et si multa est, remanet gravitas usque ad tempus quod iterum dormiat, et tunc liberatur. Quando igitur sic humiditas deorsum fertur, et dormiunt animalia, tunc tales gravitates videntur pati : declinant enim caput, et non possunt levare ipsum, et palpebrae cadunt, eo quod vicinae sunt et citius illa frigiditate ligantur : post cibaria autem maxime fit hujusmodi somnus et dormitio, eo quod multa tunc a cibariis est evaporatio : quia tunc est grossus cibus, et non colatus : resolvuntur ab eo fumi terrestres grossi et intensi : et ideo cum aliquis dormit statim post cibum, calidi fumi confusum somnum faciunt : quia calore punctus resolvitur saepe de latere in latus, et jacere non potest quietus, et grossities elevata obstruit poros : et ideo frequenter talis somnus inducit surditatem, vel cacetatem, vel aliquid hujusmodi. Propter quod praecepit Aristoteles in Regimine dominorum, post cibaria movere et deambulare levi motu donec resideat cibus. Cum enim per vigiliam extra retinetur calor, non ita potest fumare cibus, et tunc sua gravitate descendit : id quod levius et purius est, remanet, et illud
<--- Page Split --->
sublimatur in venas, et erit conveniens somnus,
nutrimentum indigestum, quod calore digerente liquatur : et liquatum elevatur ad caput, et somnum inducit, nisi utique tantæ sit frigiditatis, quod liquare non possit et vaporare. Similiter autem ægritudines quædam faciunt somnum magnum et quasi inexcitabilem, adducendo scilicet quæcumque simul fiant a superfluitate humiditatis et caliditatis, sicut fit in febricitantibus humidis atque lethargicis, qui somno inexcitabili dormiunt.
De causis somni per similem modum somnum causantibus.
Aliae autem causae somni per similitudinem dictae causae somnum inducunt. Ex laboribus enim quidam somnus inducitur et præcipue spiritualibus : quia illi a sensibus avertunt, et ad interius spiritus dirigunt : labor enim corporalis hoc facit, eo quod labor est colliquativus interioris humidi : motus enim intus excitat calorem : et tunc evaporat et liquatur humidum cibi congelati vel viscosi : exterius autem aperit poros, et evaporat calor et spiritus : et ideo exteriora obtinet frigiditas : et tunc refunduntur ad interiora calor et spiritus : et ideo labor inducit somnum. Et quia labor colliquativus est chymi congelati, præcipitur his qui ex pigritia vel diminutione exercitii male colorati et dispositi sunt, et præcipue his qui malam pinguedinem habent, et insomnes effecti sunt, quod exercitentur aliquo labore ut liquescat in eis humidum congelatum et sic digeratur, et vapore suo inducat somnum, et calore digerente consumatur superfluum , et dividatur viscosum : et sic redeat ad pulchritudinem coloris et statum sanitatis : labor enim quidam de numero colliquativorum est : illud autem quod sic colliquatur interius, congelatum fit sicut
Amplius autem propter idem causa somni est prima ætas, quæ est calida et humida. Pueri enim vehementer dorNota qual miunt : eo quod fluidum humidum et vehementer subtile habeant nutrimentum et sanguidormiam nem et colorem multum, licet non acutum habeant : et ideo facile ad caput elevatur in ipsis nutrimentum, et dormiunt : et est conveniens somnus eorum.
Quod enim omne nutrimentum puerorum ex magna parte sursum feratur, probatur per hoc quod quantitas membromur superiorum in eis, sicut humeri et collum et caput, excedit quantitates membrorum inferiorum, et hac de causa membra virorum superiora proportionabiliter majora sunt inferioribus propter calorem fortiorem in viris. Et ideo cum cadunt ab alto viri, frequenter cadunt super humeros vel collum, et colliduntur : feminae autem super posteriora cadunt, et ideo non adeo colliduntur. Haec etiam est causa, quod frequenter pueri epileptici sunt propter multum humidum quod fertur ad caput eorum : somnus enim simile aliquod est ita causa epileptiae : et ipse somnus quædam epileptia Nota da epileptica videtur esse. Propter quod etiam pluribus hominibus principium epileptio accidit in somno, licet postea forte evigilent : et dormientes quandoque in epileptia consumuntur et moriuntur, suffocato nimis humido : vigilantes enim quoniam non habent humidum nisi ex causa ægritudinis, et ideo minus habent quam illi qui habent ex somno et ex morbo : cum enim multus spiritus evapora-
<--- Page Split --->
tionis tam in somno quam in epileptia feratur sursum ad caput, descendens per venas colli et gutturis, facit intumescere venas, et illis intumescentibus coarctatur et praefocatur porus cannae per quem fit respiratio, et sic suffocatur.
Et haec est causa, quod pueris non conferunt vina et caetera vaporosa, neque nutricibus puerorum : quoniam enim ad nutrimentum nihil vel parum pueris videtur differre in prima aetate dare vinum, vel nutricibus, quia virtus cibi nutricis remanet in lacte quod bibit infans. Sed oportet nutrices quae lactant, bibere vinum aquaticum valde et modicum, eo quod ventosum est vinum, et magis vino medo ventosius est propter inflationem. In tantum vero superiora corporis sunt plena nutrimento in infantibus, quod quinque mensibus cervicem non vertunt postquam nati sunt, nisi raro forte hoc contingit : est enim in eis sicut in ebriis quibusdam, in quibus multa humiditas sursum lata, constringit poros et gravat caput : et haec est causa, quod in spatio priorum quinque mensium, neque signa, neque verba nominant, sed statim incipiunt aliquid notitiae ostendere : multus enim fluxus humidi non permittit formam signorum in eis stare, ut ex eis aliqua conceptio fieret : et hanc humidita-
Rationalite est autem ex eadem causa primum et postquam vivunt primo embryones qui crescunt in matricibus, postea autem incipiunt moveri, non quidem quod dormiant, quia non est vere somnus : sed quia superiora infusa habentes superflua humiditate, se movere non possunt. Omnino autem et universaliter signum horum quae dicta sunt, quod amatores sunt somni prae aliis qui occultas ex parvitate habent venas : illi enim frigidi sunt et humidì, qui si calidi essent, calidum perforativum amplas perforasset venarum vias. Nam etiam
præ aliis amant somnum qui magna habent capita. Eorum vero qui occultas habent venas, sunt venæ angustæ : quod satis amplum est substantiæ evaporativæ ad ducendum sursum strictum, est substantiæ ingrossatæ in humorem spissum conversæ ad descendendum deorsum : et ideo diu est antequam descendat humiditas, eo quod difficulter descendit propter angustum : et ideo diu dormiunt et libenter. Illis vero qui magna capita habent, magnus impetus ævaporationis fertur sursum, et magna evaporatio propter magnitudinem capitis, in quo multum retinetur : et ideo diu dormiunt.
Manifestas autem et amplas venas habentes, non sic somnolenti sunt propter oppositas causas : facilis enim est defluxus humidì de capite propter amplitudinem venarum, nisi aliquam aliam habeant passionem contrarium facientem huic eorum dispositioni : possunt enim aliqua causa obdurari venæ vel augeri in ipsis grossa humiditas, quæ sui multitudine et grossitie etiam per amplas venas difficulter descendet. Similiter autem neque melancholici somnum diligunt : in illis enim locus interioris caloris et infrigidatus et siccatus est : et ideo non habent id quod facere deberet evaporationem, et elevare ad caput : et ideo non fit in eis multitudo evaporationis. Ex eadem autem causa multum edaces sunt : ex frigido enim et sicco provenit appetitus multus comedendi : frigidum enim semper descendit gravando profundum stomachi, siccum autem non est evaporativum quando est conjunctum frigido : et si vaporet, propter debilem calorem est fumus niger et spissus, qui generat terrorem melancholicis : et sic superiora stomachi semper manent vacua : et hæc vacuitas est causa famis : calor enim debilis pungendo orificium stomachi, provocat desiderium : et similiter venit ad ois illud quidam porus fellis, qui sua punctura facit sensum famis quoties ipsum invenit vacuum et aliquo humore non infusum. In his autem qui calidi
<--- Page Split --->
sunt et humidi, vel saltem humidi, non fit tale desiderium : caliditas enim facit evaporare fundum stomachi, qui vapor replet ipsum orificium superius, et tollit desiderium : et hoc idem facit etiam calor in sicco, sed minus : humiditas autem frigida viscosa est, et ex se adhaeret orificio stomachi, et tollit desiderium in tantum quod aliquandoin ducit fastidium.
Ex eadem causa sunt etiam duri melancholici non permoti de facili ad aliquid nisi quod prius ceperunt : corpora enim ipsorum afficiuntur, sicut omnino nihil jucundum habentia : quia jucunditas provenit ex tenui et subtili sanguine, quem movet temperata caliditas : isti autem omnino sunt contrariae dispositionis : habent enim grossum et gravem sanguinem, quem comprimit multa frigiditas complexionis. Signum autem ejus quod diximus, est quod pueri et juvenes subtili et temperato sanguine abundantes, multum sunt lusivi et jucundi : et senes exsiccati et frigidi graves et severi : nigra enim cholera, quæ melancholia est, cum naturaliter frigida sit, locum nutrimenti et digestionis frigidum facit, similiter omnes alias partes ubicumque erit secundum potestatem excellentem hujusmodi superfluitas nigrae cholera.
CAPUT IX.
In hoc concluditur vera causa somni et diffinitio, et solvuntur dubitabilia quae sunt circa eam.
Ex omnibus autem quæ dicta sunt, patet perfecta somni et vigiliæ secundum causam diffinitio, quod scilicet somnus est conventus quidam caloris intrinsecus, et naturaliter reciprocatio ejusdem propter prædictam a nobis causam respirationis et revocationis spirituum et caloris ab exterioribus ad interius recursus. Ideo enim multus est motus humiditatis dormientis : quia calor reciprocatus multum potest in movendo : et cum deficit, incipit vinci a frigido : infrigidatur enim humidum, et descendit primo ad superiora faciei, et tunc concidunt palpebræ : et in somno infrigidantur quidem plus superiora quam inferiora, et infrigidantur exteriora corporis, interiora vero et inferiora sunt calida ut ea quæ sunt circa pedes et intrinsecus : ad inferiora descendit grossus humor sanguinis calefacti et non infrigidati per cerebrum : unde et pedes frequentius movent dormientes. Quod autem immobilitantur crura in somno, hoc fit ideo, quia nervi motus qui a capite veniunt in suis principiis, immobilitantur ab humore facto. Interiora vero ideo calefiunt, quia sunt juxta fontem caloris et spiritus. Et hæc quidem verissima sunt, quamquam alibuis possit dubitare circa dictam causam
<--- Page Split --->
somni, quaerens quare post cibum calidum frequenter fortissimus fit somnus? Videmus enim somniferum esse vinum, et alia quaedam calida. Irrationabile autem videtur, quod facientia somnum sint calida, cum somnus secundum sui causam et effectum frigidus sit, et infrigidans superiora et exteriora, ut diximus.
Quæramus ergo, quibus de causis possit ista accidere frigiditas quæ est somni ? Et primo quæramus, utrum hoc accidens sit, quod quemadmodum venter qui quidem vacuus calidus est propter calorem cordis et hepatis, cum nihil objicitur, infrigidatur ex repletione propter motum actu frigidi cibi, licet potentia sit calidus, et propter humorem cibi in quo diffunditur calor et amittit acumen, et ideo non ita sentitur sicut prius : ita et cerebrum vacuum sublata evaporatione quæ fit ad ipsum, fit frigidum, sicut venter propter ingressum evaporationis humidæ : quæ quia extranea est, non convenit calori : et quia humida, tollit caloris acumen. Et hoc licet dici possit, tamen ex hoc non causatur sufficiens frigus : quia calor in humido, licet amittat acumen, ut dicit Galenus, tamen non amittit quantitatem : et ideo hæc causa non est sufficiens.
Quæramus ergo aliam solutionem dictae objectionis, quærendo utrum conveniat hoc sicut tremor accidit corporibus, et horripilatio, quando perfunduntur aqua calida ? eo quod aqua calida aperit poros, per quos apertos exspirant spiritus naturalis et calor : et tunc frigus irrepit, et contrahit pellem, et contrahendo pellem erigit pilos : ita calida evaporatione ascendente et poros aperiente, egredientibus calore naturali et spiritu, congesta, hoc est, compressa et comprimens frigiditas refrigerat : et hoc calidum quod inest, facit pigrescere et secedere a partibus exterioribus ad interiora : et ita exteriora et superiora ad quafit hujusmodi evaporatio, infrigidantur. Sed et hoc licet verisimilitudinem habeat, non tamen est sufficiens solutio :
frigus enim tale non sufficienter inducit somnum, sed et tremorem tantum : et in his in quibus spissa pellis est et viscosi humores, non inducet somnum umquam : quia per talem aquam calidam vel per aliquid simile illi, non inducitur frigus in eis.
Amplius ex quo dicta solutio non sufficit, quæramus utrum sit talis causa frigiditatis somni, sicut infrigidatur locus, quando multum nutrimentum incidit in eum, quod sui contrarietate alterat contrarium : omnia enim agentia physice patiuntur : et ideo cum digestio sit completio a naturali et proprio calore ex contrajacentibus passionibus, remittitur et refrigeratur calor ex contrajacentibus passionibus nutrimenti, quando agit in ipsum et sublevat ad superius corporis : et tunc remanent infrigidata superiora : sicut ignis qui supponitur lignis viridibus, primum exstinguitur et refrigeratur quousque paulatim vincendo digerat humorem et consumat : fit enim somnus, sicut in Physicis dictum est, quando corpulentum et grossum humidum sursum fertur, et turbulentum per venas ad caput ascendit. Cum autem hic amplius calor non possit elevare, sed incipiat in capite sua multitudine excedere calorem et alterare in frigiditate ex contrarietate quam habet ad ipsum, tunc id quod elevatum est, iterum repellitur et fluit deorsum. Signum autem ejus quod sic fit somnus, et ex tali causa frigidus, est quod cadunt homines quando dormiunt, tamquam remissus sit calor qui elevabat corpora eorum, et erexit : hoc enim proprium habet homo inter animalia, quod est recti corporis et erecti : et ideo calore subtracto solum inter animalia sic alteratur in somno, quod cadit, caeteris animalibus stando dormientibus : et post quam sic cecidit, caput levare non potest : facit enim somnus phantasiam quasomno aliquid prænuntians vocatur. Somnium fit in imaginationem eorum impressio naturam veri somnii habens, sed fiunt in eis, ut dicit Adamidin, corti-
<--- Page Split --->
ces formarum sensibilium. Dicere autem, sicut prædictum est, adhuc non sufficit : quia licet cibi non cocti sint contrajacentes passiones, non tamen in omnibus qualitatibus illa est contrajacentia : et ideo posito quod cibus calidus sit, tunc postquam ille calefactus erit in loco digestionis, non induceret somnum : cujus contrarium videmus in omnibus : somniferum enim est omne quod tale est frequenter, etiam quando calida fiunt plus quam ipse calor naturalis et digestivus.
Dicamus igitur, quod hæ inductæ solutiones non sunt convenientes ut fiat frigiditas in somno superiorum et exteriorum : sed proprie et connaturaliter locus qui est circa cerebrum, frigidissimus omnium locorum corporis est, sicut in aliis libris de natura animalium determinandum est in animalibus habentibus cerebrum et caput. In his autem quæ non habent cerebrum et caput, est aliquid loco capitis et cerebri, quod facit dictam infrigidationem. Dicamus igitur, quod quemadmodum humidum in mundo quod evaporat sub solis calore, cum venerit ad medium aeris interstitium, qui est locus frigidus, infrigidatur propter loci illius frigiditatem et inspissatur, et congestum deorsum fertur in pluvia, et sic fit rursus aqua : sic fit in elevatione humidi calidi, quod est ex colamento cibi elevati ad cerebrum, ex frigiditate loci cerebri infrigidatur et inspissatur, et sic superflua evaporatio in aquosum phlegma redigitur, et descendit, ut saepe diximus, infrigidatum.
Hæc enim est causa quod catarrhi et hæ infirmitates phlegma multum habentes, ex capite videntur fieri : phlegma autem est humiditas non nutriens, sed exterius fluens per nares. Illa autem humiditas quæ est nutritiva exteriorum membrorum et non ægrotativa, quæ facit catarrhum vel apoplexiam vel paralysim, nihilominus fertur deorsum congesta aliquantulum, et ex ea refrigeratur quod calidum est in exterioribus et superioribus membris : est enim ex loco a quo de-
scendit ; et ideo propellit calorem naturalem et spiritum a membris : et hæc est secunda causa frigiditatis, et est hæc vera et propria causa. Dispositiones autem coadjuvantes ex parte corporis, quod diu durat hujusmodi infrigidatio, sunt tenuitas sive exilitas et angustia venarum illarum quæ sunt circa cerebrum : hæ enim non facile suscipiunt evaporationem : et cum humor conversus multo grossior sit, difficulter et per longum spatium vix distillat humor infrigidatus : et ideo diu durat somnus. Hæc igitur vera et propria causa est infrigidationis in somno.
CAPUT X.
Quando et qua causa expergiseuntur animalia ?
Expergiseuntur autem animalia, cum digestio completa fuerit et obtinuerit secundum perfectam virtutem et vigorem caliditas multa quæ fuerat impacta ad anteriora in angustum intrinsecus : hæc enim, ut diximus, impacta et impulsa est ab eo frigore quod circumstabat in exterioribus membris : intus enim caliditas multa efficitur et spiritus : et tunc obtinent exteriora : et tunc expergefaciunt ad vigiliam. Hoc autem est cum distincti fuerint ad invicem corpulentior sanguis in partem unam deorsum atque purissimus in partem aliam sursum : est enim purissimus et tenuissimus sanguis, qui est in capite : quia aliter non nutriet
<--- Page Split --->
sensuum organa : nutriens enim ea debet esse aptum sigillationi formarum : et hoc est tenue in substantia et purum in qualitate : turbulentissimus autem est, qui nutrit inferiora : eo quod dura sunt et fortia, sicut portantia totam molem corporis : talia autem nutriuntur sanguine grosso et turbido terrestri, sicut in aliis jam saepius dictam est, et adhuc dicetur in scientia de Animalibus. Omnis sanguinis principium primum est cor : cor autem, sicut anatomia probat, tres habet thalamos sive concavitates, dextrum scilicet, sinistrum, et medium : et medius autem est communis utriusque extremi thalami qui est in corde : de quorum extremorum thalamorum hinc et inde undique inchoat ex utraque vena, quarum una vocatur magna, et reliqua adorti, quae diffunduntur ex corde : et una ascendit, et altera descendit : in media autem cellula fit discretio sanguinis nutrientis inferiora et nutrientis superiora.
Hæc autem dubitationes multas habent et contradictiones a Galeno et suis sequacibus : sed diffinire subtiliter de his est aliorum sermonum, quos in libro Animalium, Deo favente, complebimus : eo quod multa et prolixa de hac materia sunt dicenda.
Propter hoc autem quod maxime generatur sanguis, post nutrimenti obla-
tionem, sive post cibum, et adhuc non est distinctus purus ab impuro, ideo tunc fit indiscretus et incertus somnus, sed potius confusus et interruptus, sicut diximus superius, quousque separatio fiat sanguinis, ita quod purissimum ejus sursum mittatur, turbulentum autem deorsum : et quando hoc acciderit et vicerit caliditas excurrens, tunc absoluta a gravitate nutrimenti a vinculo somni expergefiunt animalia.
Sic igitur diximus, quæ fit causa dormiendi. Est enim causa ejus redhibitio humidi infrigidati, quæ est ejus evaporationis quæ a cibo sursum fertur ad caput per ingenitum et naturalem calorem, de frigido facta et conversa ad primum organum sentiendi sensus communis.
Diximus iterum quid est somnus : quoniam est interceptus usus in sentiendo facta in primo organo sentiendi : et hanc interceptionem diximus factam esse ex necessitate suppositionis : eo quod non contingit animal esse et salvari non existentibus convenientibus quæ ipsum perficiunt. Est enim propter salutem somnus necessario : quies enim est somnus : quies autem salvat animal, ut diximus.
Sic igitur de somno et causa somni et accidentibus ejus sufficienter dictum est sic.
<--- Page Split ---> 
<--- Page Split --->