TRACTATUS I

CAPUT II.

Quod somnus et vigilia insunt omnibus secundum idem : in quo etiam numerantur quaestiones hujus scientiae.

Cum autem hic considerandum sit de somno et vigilia, ut diximus, videtur conveniens primo enumerare quaestiones principales et problemata, quae de hac materia determinare intendimus : et quia non dubitamus, an sit somnus et vigilia, ideo omissa ista quaestione, quaeremus quid somnus sit et vigilia, et utrum sint animae tantum, vel corporis tantum, vel communia utrisque ? Et si persuadebitur quod sint communia, tunc quaeremus cujus particulae animae vel corporis sint ista per se ? et quaeremus iterum propter quam causam insunt animalibus, investigantes et efficientem et materialem et finalem causam istarum passionum : et comparando istas passiones ad suum proprium susceptibile quod est animal, quaeremus utrum omnia animalia communicent ambobus, scilicet somno et vigilia, vel quaedam animalia non communicant nisi somno, et quaedam non communicant nisi viglilia, aut ita conveniunt animalibus, quod quaedam nec somno, nec vigilia communicant : quaedam autem communicant utrisque.

Et his determinatis in libro primo, quaeremus in secundo, quid est somnium : et propter quam causam quidam dormientium somniant, quidam non : et quare

<--- Page Split --->

qui somniant, aliquando recolunt, et aliquando non recolunt : et quæ sit causa hujus, quod recolunt aliquando : et quæremus adhuc, licet non omnia sint de hujus scientiæ proprietate, utrum contingat in somno prævidere futura vel non: et si detur quod contingat futura prævidere, quæremus qualiter hoc contingat. Quæremus etiam, utrum contingat prævidere futura et causata ab homine solum, vel aliqua virtute quæ in ipso naturaliter sit vel non sit, sed habeant causam ex quibusdam dæmonibus, qui sunt animæ cælestes, quas quidam intellectus vel intelligentias vocant. Et oportet iterum quærere, utrum hæc somnia habeant causam determinatam in natura, vel fuerint casu, vel eventu, ut quidam dicunt.

Iste quaestiones sunt in tota scientia determinatae : non autem eo ordine quo enumeratae sunt, determinari possunt. Quoniam cum prima quaestio sit, quid est somnus : et somnus est quaedam passio animalis : et nos scimus, quod passionis diffinitio non habetur nisi per substantiam, oportet nos determinationem prime quaestionis dimittere, donec quaedam aliae determinentur.

Adhuc autem nos nulla ratione indagare possumus, utrum sint ista passiones communes animae et corporis, nisi sciatur secundum quid eidem animali insunt, oportet ab illo nostram incipere considerationem.

Dicamus igitur, quod manifestum est has passiones circa idem animal et circa eamdem partem animalis inesse. Hoc autem probatur per hoc quod illae duae passiones inter se opponuntur ut privatio et habitus, aut habentia modum privationis et habitus : quod nos inferius declarabimus, et causae eorum habent oppositionem contrarietatis. Sed quod hic sufficit, est quod somnus est impotentia quaedam sensuum, vigilia autem potentia sensus secundum actum facti. Impotentia autem et perfectio opponuntur sicut privatio et habitus. Causae autem proximae istarum passionum sunt calor et frigus, ut infe-

rius ostendetur. Sic igitur supponamus ista nunc esse sicut opposita, et quod somnus sit quaedam privatio vigiliae: dico autem quaedam, quia nec proprie quies est, nec proprie privatio, ut videbitur inferius. Cum igitur sic habent modum oppositorum, oportet etiam quod insint eidem et nata sint fieri circa idem: omnia autem extrema quae maxime distant in generibus oppositorum, circa idem videntur esse, ut docent logicae rationes. Hæc enim generalis est tam in naturalibus quam in aliis, et probatur per inductionem: visus enim et cæcitas insunt circa idem, quia circa oculum: simpliciter autem secundum idem insunt sanitas et ægritudo, quia secundum complexionem vel compositionem insunt corporibus complexionati vel compositi: sicut secundum idem insunt fortitudo et debilitas, quia sunt secundum ministrativam virtutem et robur naturale corporis: et similiter pulchritudo et turpitudo circa proportionem coloris et figurae membrorum corporis: et similiter surditas et auditus, quia circa auditum sunt: et sic de omnibus aliis extremis in oppositione invenitur. Dico autem extrema oppositorum, præcipue in eis quæ opponuntur ut privatio et habitus: eo quod in his non sint nisi extrema, sicut in affirmatione et negatione, et nullum omnino medium secundum se: cum igitur talem modum oppositionis habeant somnus et vigilia, oportet omnino de hoc inesse eidem et secundum idem.

Amplius autem hoc idem erit manifestum etiam ex his quæ nunc dicemus. In qua enim particula cognoscimus vigilantem dum vigilat, in hac eadem cognoscimus dormientem dum dormit et a somno premitur. Nos autem eum qui sensu utitur, putamus et dicimus vigilare : et e converso dicimus eum qui vigilat, sensu uti et per sensum secundum actum sentire aliquem motuum extrinsecorum quem inferunt exteriora sensibilia in organo sensuum, vel aliquem motuum exteriorum si forte retrahit virtutem sensus commu-

<--- Page Split --->

nis ab exterioribus organis, et convertit ad interiora motuum perceptionem ut faciunt formae sensibilium receptae in organo sensus communis et phantasiae vel interiorum aliquarum virium. Si ergo viglilia in nulla parte cognoscitur animae, nisi in ea quae est sensus secundum actualem usum sensuum, manifestum est quod in parte illa qua contingit sentire, vigilant animalia vigilantia et dormiunt animalia dormientia dum dormiunt vel vigilant.

CAPUT III.

siones communes. Et hoc patet per hoc quod sicut solius animae sine organo est non sensibus uti, ita nec inanimatum corpus organo sensuum possibile est sentire.

Cum autem passiones conjuncti determinatae sint, facile ex praedictis scire possumus cujus conjuncti, ex qua scilicet anima et ex quo corpore conjunctae sunt istae passiones : in aliis enim libris quos fecimus de anima, primum determinatum est de particulis quae dicuntur vires vel potentiae animae : et in illis libris determinatum est de nutritiva potentia animae : et ostensum est quod haec potentia animae inter ea quae habent corpora animata, separatur ab aliis potentiis animae, quae sunt sensus et intellectus, et secundum esse et subjectum : cum tamen nulla aliarum potentiarum secundum subjectum separetur ab ipso. Omne enim sensibile vegetabilem habet potentiam, et similiter omne intellectuale in his quae habent corpora mortalia.

Quod solum secundum sentire insunt somnus et vigilia, et quod plantis non conveniunt, eo quod sensibilem partem non habent.

Sic igitur determinato eo quod tertio loco quaesitum supra posuimus, facile determinatur nobis id quod secundo loco quaerebamus. Cum enim tale quid sentire sit quod est facultatem utendi sensibus habere, vel impotentiam ejusdem, neque animae solius proprium est, neque solius corporis : eo quod sensus qui secundum actum talem est motus quidam per corporeum instrumentum, patet quod haec passio quae est somnus et vigilia, nec animae propria solius est, nec corporis : cujuscumque enim est talis potentia quae est plena facultas sensus usus, ejusdem etiam est actus et privatio ejusdem. Vigilia autem est actus talis facultatis et somnus privatio : igitur somnus et vigilia sunt pas-

Ex dictis igitur manifestum est, quod quaecumque animata non participant nisi augmenti et diminutionis per vegetabilem potentiam, non habent sensum quo determinatur vigilia et somnus, non habent vigiliam neque somnum : plantis igitur Plantae qualier non non inest. nec somnus, neque vigilia : dormiunt neque vigiplanta enim non habent sensibilem partilant ? culam animae, sive demus, quod tamen non constat, quod sensibile separabile est a vegetativo secundum possibilitatem : eo quod aliud genus potentiae est, et etiam secundum esse diffinitum separabile sit, sed non secundum subjectum : quia subjecto esse sensibile, vegetabile est, sed non convertitur. Cum igitur in plantis sit privatio sensibilis particulae secundum subjectum, plantis omnino non convenit dormire et vigilare.

Dubitabit autem fortasse aliquis de hoc : Pulchra dubitatio. si enim gustus est sensus alimenti et similiter tactus, alimento autem uti contingit secundum vegetabilem animae particulam, videbitur forte alicui quod plantis inest sensus tactus et gustus : et hoc quidem dicit Isaac Israelita Philosophus in Isaac Israelita.

<--- Page Split --->

libro de Elementis, distinguens duplicem tactum et duplicem gustum : dixit enim hos duos sensus inesse quibusdam naturaliter solum, et quibusdam naturaliter et animaliter : naturaliter autem dicit his inesse quæ capiunt alimentum secundum substantiam solum, naturaliter vero et animaliter his quæ capiunt alimentum secundum substantiam, et insuper habent potentias apprehensivas sensibilium specierum alimenti : plantis igitur videbuntur inesse per hanc rationem isti duo sensus, et per consequens ita erit in eis somnus et vigilia.

Amplius cum omnis potentia agens in determinatum tempus lassetur in opere, ut dicetur inferius : et necessario indiget quiete reparante quæ est somnus : et cum alere et augere et generare sint opera hujusmodi potentiarum, videtur quod particulæ secundum quas fiunt hujusmodi opera, indigeant quiete quæ est somnus : et ita non solum animalibus secundum sensibilem particulam, sed etiam vegetabilibus inerit et somnus. Et hoc quidem concessum est jam a pluribus.

Et adjungit rationem his quæ dicta sunt et multa signa. Ratio autem quam in dictis injungit, est quod, sicut nos inferius declarabimus, somnus est propter reparationem spiritus in qualitate et quantitate debilitatis, ex hoc quod promovetur ad exterius corporum animatorum : ideo etiam somnum diffinientes dixerunt, quod somnus est retractio spirituum ad interiora : in plantis autem est hujusmodi expansio spiritus et caloris in exteriora corporis plantarum : cum igitur ex hoc et in quantitate et qualitate deperdatur, indigent plantæ somno, in quo hujusmodi spiritus reparetur. Signum autem hujus esse dicunt, quod in noctibus flores plantarum claudi videntur et comprimi, et in die aperiri et extendi : hoc autem est proprium dormientium, quod corpora

sunt minora dormientia, et sunt majora vigilantia. Haec ergo omnia videntur somno et vigilia participare. Fuerunt autem in hac opinione multi Antiquorum, et rationes illæ et multæ aliæ minus probabilitatis habentes inveniuntur in libro eorum.

Sed omnino falsum est quod dicunt : ContraIsaac et alios, sensibilis enim particula gustus et tactus non diffinitur ab eo quod est capere alimentum tantum, sed ab eo quod est sensibiles species apprehendere sine materia, quod omnium sensuum convenire diximus in libro de Anima 1 : et ideo nulli insunt sensus nisi animali solum. Natura enim secundum quod hujusmodi, non est principium alicujus sensus, sed anima quaedam est, ex qua emanat sensus : et ideo sensus naturae non invenitur, sed neque omnis animæ, sed tantum ejus quæ est sensitiva, et non ejus quæ est intellectiva : et ideo mendacium est quod Isaac confinxit.

Quod autem dixit lassari potentiam quæ agit in tempore determinato, solvunt ante nos Philosophi plures, et præcipue Averroes, qui dicit hoc intelligi de potentiis et virtutibus, in quibus motus virtutis quo movet organum, non est naturale motui organi : in his enim ex usu necessario motus inducitur lassitudo et languor, sicut est in ambulatione et motu elementorum et omnino non aliorum sensuum : talis enim motus non est sentire, nutrire, et augere, sicut nos ostendimus in libro de Physico auditu, et in libro de Nutrimento, quod cibus movetur naturaliter ad membrum sicut ad suum locum, et ad suam speciem per quantitatem ejus fit augmentum, et per superfluum ejus generatio : et ideo tales motus non inducunt lassitudinem, sed perfectionem : propter quod ex illis non causatur somnus nec etiam vigilia.

Et quod dicunt de instrumento quod est spiritus, dicendum quod in talibus

<--- Page Split --->

corporibus duris sunt pauci spiritus et humor plurimus et tenax : et ideo non facilis est excursus et recursus caloris et spiritus, sed per totam hyemem recurrit et per æstatem deducitur, non quidem sicut in sommo et vigilia, sed potius sicut repressus solo frigore circumstantis aeris, et revocatus calore ejusdem : in sommo autem et evaporatione cibi causatur retractio et emissio hujusmodi spirituum.

Et quod corpora sint minora uno tempore quam alio, non est nisi propter frigus aeris circumstantis, et non propter somnum. Et ex eadem causa est clausio florum in nocte, et apertio quae est in die : si enim sic crederent syllogizare, quod plantæ reprimuntur et excluduntur, et sic concludere vellent plantas dormire et vigilare, esset syllogismus ex affirmativis in secunda figura. Sic igitur patet soli animali secundum sensibilem particulam convenire somnum et vigiliam, etc.

CAPUT IV.

Quod omne animal quandoque dormit, quandoque vigilat, et nullum animal semper facit alterum istorum, ex quo concluditur imperfecta somni diffinitio.

Quinto autem quaesitum, scilicet utrum eadem animalia communicant utrisque his passionibus vel non, ex dictis facile est determinare. Nullum enim est animal quod semper vigilet, neque animal est aliquod quod semper dormiat, sed eisdem animalibus utraque passiones successive insunt, ita quod modo una, postea alia : et iterum patebit quod nullum est animal sensum habens, quod contingat neutrum horum participare, ita quod neque dormiat, neque vigilet : utraque enim haec passio est circa sensum primi sensibilis sive sensui, quod ostendimus in libro de Anima esse sensum communem, quod sequentia declarabunt. Sed nunc dicimus quod non contingit alterum horum, somnum scilicet et vigiliam semper inesse eisdem : velut si diceretur aliquod genus animalis semper dormire et numquam excitari, aut aliquod genus animalis diceretur vigilare et numquam dormire.

Amplius quorumcumque animalium est aliquod opus secundum naturam virium quae sunt in ipsis, quando excesserit tempus determinatum illis virtutibus, vel excesserint aliqua eorum quae

<--- Page Split --->

secundum suas facultates possunt quodam tempore facere, necesse est ea languescere : sicut oculos videntes qui non habent facultatem nisi in quodam tempore utendi visu, necesse est languescere : et tunc necessarium est quod illa quiescant aliquando, tales non faciunt actiones.

Hæc autem hic supponemus : eo quod in scientia de Anima 1 probavimus omnem sensum esse harmoniam et corrumpi ab excellentia operationum, et ab excellentia objectorum : necesse est esse harmonice compositum : non enim potest esse, sicut postea declarabimus, quod discursus et motus multus spirituum sensibilium in organis non inducat resolutionem in organis et in ipso sensu : est autem continuus discursus spirituum in organis in usu sensuum : inducitur igitur languor et lassitudo ex usu sensuum in spiritu sensitivo et organis sensuum : eadem de causa necesse est languescere manum et omne membrum harmonicum, cujus est opus vel officium aliquod, ita quod motus moventis virtutis non est omnino de natura organi moti, sicut in Cælo et Mundo determinatum est. Si igitur sentire est alicujus organi opus, si continue sentiat sine interpositione quietis, oportet ipsum languescere per aliquod continuum tempus in quo suum exercuit opus : et ideo tunc suspendetur ab opere et non faciet illud : si igitur vigilare diffinitur, quod sit solutio sensuum et exploratio ad actum, absque dubio vigilare per exercitium hujusmodi in organis sensuum lassationem inducit. Cum igitur sit contrarium ei quod est dormire, et contrariorum alterum necesse est inesse, et vigilia non inest continue propter hoc quod resolutionem inducit sensus et spiritus, oportet quod aliquando insit dormire, tempore videlicet illo quo vigilia non potest inesse propter resolutum

spiritum sensibilem et organum sensus.

Si autem est rationis talis passio, qualis nunc dicta est, hujus est impotentia quaedam quae inducta est propter excessum vigilandi, tunc somnus sic diffinitur quando dicitur, quod somnus est impotentia utendi sensibus propter excessum vigilandi. Sed haec diffinitio non dicit plene quid est somnus : quia non dicit causam proximam, sed tantum essentiam ejus : quoniam potest haberi secundum quod privatio est vigiliae, sicut si diffiniendo eclipsim lunae dicerem : eclipsis luna est defectus luminis lunae, ex eo quod lumen non recipit a sole : ex hoc enim non dicerem nisi essentiam eclipsis, et non causam propinquam : et tales diffinitiones sunt' sicut conclusiones demonstrationum, et non sicut media : et ideo sunt imperfectae : quia in diffinitione passionum oportet ponere causam propter quam inest passio : eo quod passio non comparatur ad subjectum, sicut ad subjectum tantum, sed sicut ad subjectum ad causam essentialem ipsius. Si enim compararetur ad subjectum ut ad subjectum tantum, tunc esset accidens communiter et non propria passio, et posset adesse et abesse praeter subjecti corruptionem, etc.

<--- Page Split --->

est ligamentum sensus ab usu sensuum, oportet hoc vinculum sensuum et immobilitatem aliquando resolvi. Inest enim somnus, ut diximus, secundum sensibilem partem animæ : et ideo necesse est quod omne dormiens habeat sensibilis partem : sensibile autem est, quod a facultate naturae possibile est sentire secundum actum, sed dum dormit, impossibile est agere secundum sensum. Si ergo natura nihil facit frustra, et ipsa sensibilis pars perfecta est magis ut vigilia quam ut somnus, necessarium est omnem somnum excitabilem esse : aliter frustra erit sensibilis quæ, ut dictum est, nihil operatur in somno secundum sensus exteriores.

Quod omnis somnus est excitabilis et omnis vigilia terminatur ad somnum.

Quia autem jam nos diximus quod somnus est impotentia quaedam sensuum, et vigilia est exercitium sensuum secundum actum, oportet nos determinare qualis et quae impotentia sensuum sit somnus. Vigilandi enim excessus ultra quam possint sustinere organa sensus, aliquando est ab ægritudine : et tunc vocatur insomnietas : aliquando est absque ægritudine ab ipso usu sensuum ultra quam sustineat sensuum compositio et harmonia. Cum enim uno oppositorum multipliciter dicto necesse sit et reliquum multipliciter dici, oportebit etiam quod sensuum impotentia aliquando sit ab ægritudine, aliquando præter ægritudinem ab ipso usu sensuum causata. Et ideo necesse est quod omne quod vigilando excedit, aliquando dormiat : quia, sicut jam dictum est, impossibile est quod semper agat secundum sensus.

Eadem autem ratione non convenit aliquid semper dormire. Et hoc quidem multis rationibus patet, quarum una est, quia cum anima sensibilis sit endelechia corporis sicut vigilia, ut diximus in libro de Anima 1, quod somnus

Alia autem ratio est : quoniam sicut organum sensus languet ex nimio spirituum sensibilium in ipso discursu et frequentia, ita etiam obstruuntur pori ejus, et complectuntur humoribus grossis, si nimis injaceat ei humor grossus et frigidus : talis autem humor reducitur in organa sensus per somnum : et ideo sicut necesse est quandoque dormire ut quiescant organa sensuum, ita necesse est somnum aliquando excitari, ne organa destruantur per frigus et humorem.

Adhuc autem alia ratio est : quia somnus non desideratur nisi secundum accidens, finis enim sensuum est vigilia : quod autem per accidens et propter aliud desideratur, in quoddam tempus et non semper oportet manere : oportet ergo somnum omnem excitabilem esse.

Amplius autem adhuc alia ratio est : quia cum in somnis calor et spiritus ad interiora moveantur retracta propter digestionem perficiendam, oportet quod digestione perfecta cibus et virtus diffundantur per membra : ad hoc enim facta est digestio,et sine hac esset otiosa et vana : oportet igitur quod confortato spiritu redeat spiritus ad exteriora vehens

<--- Page Split --->

virtutem et nutrimentum : hoc autem est vigilia, expansio scilicet spiritus et caloris ad exteriora, et evectio virtutis : oportet ergo omnem somnum excitabilem esse, et nullum animal semper dormire.

Amplius autem Isaac dicit, quod spiritus motus est in corpore sicut motus lucis est in mundo : est autem lucis motus et caloris ascensus et descensus, ut diximus in libro de Nutrimento : oportet igitur proportionem his motibus habere spiritum motus : his autem non proportionatur motus nisi motus ad intus et ad extra spiritus caloris : quia descensus lucis et caloris per frigus ad interiora recludit spiritum et calorem : ascensus autem lucis et caloris in mundo evocat spiritum et calorem ad exteriora : sed reditus ad interiora spiritus et caloris causat somnum, evocatio et expansio ipsorum ad exteriora causat vigiliam. Igitur omnis somnus ad vigiliam, et omnis vigilia ad somnum terminatur.

CAPUT VI.

Quod omne animal somno communicat et vigilia solum et semper, sed differenter.

His igitur probatis, manifestum est quod pene omnia animalia somno communicant. Omnia enim in rei veritate somno communicant, licet non de omnibus sit manifestum hic. Et hoc per inductionem experti probant de omnibus :

natatilia enim et volatilia et gressibilia visa sunt dormire : experimento enim genera piscium visa sunt dormire, et alia genera quaecumque habent oculos duros, et non habent palpebras quibus tegant oculos : hoc enim specialiter ponimus : quia in oculis eorum non potest considerari quando dormiunt et quando non, eo quod semper habent oculos apertos : consideratur autem in hoc quod hujusmodi animalia inveniuntur quiescentia. In his autem quae habent apertos oculos, planum est : quia cum causa somni, ut infra patebit, sit humiditas frigida a cerebro descendens, et magis juxta cerebrum sint oculi quam alii sensus, oculi primi sunt qui gravantur et premuntur in somno : et ideo in oculis primo consideratur somnus. Similiter autem dormire invenimus animalia intersecta sive succincta, quae quasi composita ex corporibus colligatis in medio, quae vocantur annulosa, sive rugosa, ut vespe, et apes, et musce, et hujusmodi : omnia enim haec quiescunt immobilia existentia aliquando. Animalium autem quaedam sunt valde brevis somni : et ideo frequenter imperitos latet utrum talia animalia somno participant vel non : et hoc praecipue in his quae durum habent corium exterius, sicut scarabaeus, et annulosa volatilia : in his enim secundum sensum non facile percipitur somnus propter brevitatem somni eorum. Sed tamen si alicui videtur verisimilis ratio quam induximus, potest illa suadere : haec enim fuit causa quare adhuc rationes multiplicavimus, ut ex pluribus quasi persuadeatur quod omne animal necesse sit dormire.

Ut ergo quasi recapitulando dicamus, ex dictis est manifestum, quoniam omnia animalia participant somno : diffinitur enim animal per hoc quod est sensum habere, ut diximus in libro de Anima. Ex dictis autem in hoc libro constat, quod somnum dicimus per diffinitivam rationem esse vinculum quoddam et immobilitatem sensuum, et vigiliam esse

<--- Page Split --->

sensuum solutionem et remissionem ad exteriores actus. Patet enim ex his, quod nullam plantarum possibile est communicare alteram illarum passionum, ut quod neque somnus, neque vigilia existat sine sensu : in quibus vero sensus est, his et tristari et gaudere insunt, ut in libro de Anima sufficienter est probatum : quibus vero inest tristitia vel gaudium, his omnibus inest concupiscentia : et differenter quidem insunt animalibus perfectis et imperfectis : perfectis enim perfecte, et imperfectis confuse insunt haec : et similiter sensus communis : plantis autem nihil horum inest, neque perfecte, neque confuse.

Animalibus, ubi animalium differentiae determinabuntur.

CAPUT VII.

Et est digressio declarans principium spiritus, ut sciatur qualiter somnus est ligamentum sensuum.

Signum autem ejus quod diximus, accipere possumus in hoc quod si sensus inesset secundum nutritivam quae est in plantis, tunc ligamentum ejus esset somnus : nunc autem somnus non ligat eam : quia nutritiva magis opus suum perficit in dormiendo quam in vigilando, eo quod tunc spiritus et calor ad interiora reducti coadjuvant calorem digestionis, et complent digestionem : quando autem ad exteriora expanduntur, tunc immutatur spiritus et calor interius, et debilitatur digestio : omnia enim dormientia magis in somno nutriuntur et augentur, licet ligatos tunc habeant sensus : et hoc fit tamquam ad alimentum et augmentum nihil sint egentia, ad sensus secundum actum reversionem.

Cum autem sic sit, quod omne animal aliquando dormiat, et aliquando vigilet, tamen diversimode valde se habent in his animalia. Quaecumque enim sunt frigida et viscosa, habent multas superfluitates circa locum digestionis, et sunt spissae pellis, dormiunt diutius quam alia : et necesse habent multum tempus anni, quando phlegma generatur, dormire, sicut ciconiae et nisi et hujusmodi : quaecumque autem habent subtilem humiditatem paucam, parum dormiunt, et est tempus breve somni eorum. De his autem determinandum est in libro de

Ad intellectum autem faciliorem eorum quae dicta sunt et dicenda, faciemus digressionem, dicentes quod in corpore omnis animalis est corpus subtile quod vocatur spiritus : et est aereum in substantia, vel potius secundum naturam inter aerem et aquam medium, quemadmodum dixit Heraclitus. Est autem evaporatio quae fit ab humiditate cibi quando est naturale : si enim esset evaporatio quando fit ab humido radicali, tunc non esset secundum naturam : quia tunc debilitaretur corpus ex multitudine ejus. Nos autem scimus quod confortatur multum corpus ex multitudine spiritus. Fit autem haec evaporatio per calorem naturalem, cujus primus et principalis fons est cor. Hoc igitur corpus lucidum est, quia est diaphanum spissum : et est subtile, quia ab animali calore digestum et depuratum : qui calor subtilior est quam aliquis calor corporis. Est igitur instrumentum animae directum ad omnes operationes ejus : et ideo movetur sursum, et deorsum, et ad latera, et est vehiculum vitae et omnium operationum vitae quae est ab anima, et omnium virtutum ejus. Oportet igitur quod sedeat

<--- Page Split --->

et causam habeat primo et principaliter in corde et profluxum ab ipso, et profluens a quo dirigitur ad hepar : et fit spiritus naturalis : eo quod perficit naturalia, quae sunt digerere et convertere et assimilare et hujusmodi : proficiens autem ad cerebrum, perficietur in illo, ita quod sit spiritus animalis, sic dictus, eo quod perficit in cerebro virtutes animales, quae sunt sentire, imaginari, et cogitare, et hujusmodi. Hoc autem quod diximus, est sententia Peripateticorum omnium.

Sed Galenus non ita dicit, et quidam alii. Dicunt enim spiritum naturalem oriri ab hepate et alterari a cerebro praeter hoc quod aliquod istorum referatur sicut ad primum principium istius. Sed quod hoc omnino falsum sit, ostendetur in libro de Animalibus 1 : sed ostensio quae hic sufficit, est haec quam nos jam scimus ex libro de Anima 2, quod anima est una in substantia, et plures in potentiis, et quod ipsa est perfectio organici et physici corporis in omnibus animatis. Oportet igitur, quod sicut in motore multitudo potentiarum fluit ab una et refertur ad illam, ita etiam in eo quod movetur corpore, multitudo tota organorum exeat ab uno, et referatur ad illud : hoc autem non est nisi cor : oportet ergo quod illud quod vehit operationes virtutum in quodlibet organum, derivetur ab illo a quo est fluxus virtutis : hoc autem est ab anima quae est in corde. Dum igitur tale vehiculum sit spiritus, spiritus secundum principium sui et sedem ex corde est, et ad cor refertur. Nec obstat, quod diximus spiritum ex humore cibi nasci : quoniam non nascitur ex humore cibi impuri : quia quamdiu non est colatum purum ab impuro, non generatur ex eo spiritus nisi qui est ventositas. Est autem duplex colamentum ipsius. Unum quod fit in stomacho, ubi

ab ipso separatur superfluitas grossa sicca : alterum autem in hepate, ubi separatur ab ipso superfluitas humida quae est urina. In animalibus autem habentibus vesicam, remittitur hoc ad vesicam, sed in non habentibus vesicam, remittitur ad stomachum et ad inferiora alvi, ut ejiciat cum stercore, quae est superfluitas sicca. Chymus autem et massa puri cibi elevatur ad locum qui est sub corde, et ibi accipit digestionem et subtilitatem et formam illam qua postea per se movetur ad membra viva : de qua forma diximus in libro de Nutrimento. Habet enim habitum vitae quae non potest ei ferre nisi membrum universale, quod est principium vitae in omnibus, et ibi generatur spiritus ex ipso humore, cujus tota substantia ad cor refertur : et ab ipso dirigitur ad membra quae diximus : et cum pervenit, in ipsis accipit determinationem ad formam et ad virtutes et ad operationes, quae sunt secundum proprietates membrorum illorum.

Hoc autem in minori mundo contingit sicut in majori : ibi enim videmus unum primum motorem esse a quo fluit quid est virtutis et operationum in toto cœelo et elementis : quae tamen virtus secundum quod applicatur inferioribus, determinatur et contrahitur ad operationes quae sunt in inferioribus principiis convenientes. Similiter autem est in virtute luminis solaris, quod est principium omnium generatorum, et per applicationem sui ad virtutes quae particulariter hoc et illud generant, determinatur et specificatur ad hoc et illud generandum.

Sic igitur in corde est virtus cujus vehiculum est spiritus : quae tamen virtus et spiritus per directionem ad unum vel aliud membrum determinantur vel contrahuntur in speciales virtutes et operationes : nullum enim omnino inconveniens est si dicetur quid operari per vir-

<--- Page Split --->

tutem sibi attributam a corde, et postea illud operatum referri ad cor ut compleatur, et postea de illo completo iterum fieri distributionem in nutrimentum quo nutriatur hepar et cor et singula alia membra in corpore animalis.

Quod autem quidam dicunt, quod spiritus sunt de natura corporis cœelestis, est omnino absurdum : quia, sicut in libro de Ccelo et Mundo 1 probavimus, corpus cœeleste non intrat per substantiam in compositionem alicujus corporis generabilis. Causa autem dicti est, quia spiritus movetur ad modum luminis cœelestis in totum corpus subito. Motum autem credebant indicare naturam corporis moti : sed haec est deceptio, quoniam motus non indicat naturam corporis moti, nisi quando est motus naturalis : hic autem motus animalis non est naturalis : et ideo sicut motus pedis non indicat naturam materiæ pedis, sed indicat officium pedis inter membra officialia, ita motus spiritus non indicat naturam motus substantiæ spiritus, sed indicat officium ejus in motibus et actibus vitæ. Actus autem vitæ sunt omnia opera animæ, ut ostensum est in secundo de Anima 2.

His autem habitis, non est difficile declarare intellectum omnium quæ dicta sunt. Subjectum enim sensus habet actum vitæ, ut vehiculum vitæ et virtutis vehat ad ipsam virtutem. Si ergo non contingit extendi ad ipsum vehiculum, non habebit virtutem operativam. Diximus autem in libro de Anima 3, quod virtus visiva actus est et perfectio oculi, et esset unius anima ejus si oculus esset animal : cum ergo pupilla habeat completam perfectionem ad esse, si non fluat ad ipsum spiritus vehens virtutem quæ fluit de fonte primo, erit ligata propter impotentiam organi : somnus autem est retractio spiritus ab exterioribus organis :

somnus igitur erit ligamentum virtutum exteriorum particularium sensuum et impotentia earum ad agendum.

Sic igitur intelligitur, quod somnum diximus esse impotentiam et ligamentum sensuum. Hoc autem est supra in V Physicorum concordanter hoc dicentium, scilicet Algazelis, Avicennæ, Alfabii, Averrois et Alchindi Philosophi.

CAPUT VIII.

Et estDIGRESSIOdeclarans qualiter omnis vigilia ad somnum, et omnis somnus ad vigiliam terminatur.

Quæret fortasse aliquis, quæ sit causa hujus extensionis et retractionis spiritus, ut sic causentur successive somnus et vigilia ? Sed hæc causa plana et in promptu est : quoniam cum spiritus calore nascatur cordis, et sit vehiculum omnium virtutum vitæ et operationum, necessario erit calidus in se et cum calore : cujus proprius motus est a centro usque ad circumferentiam : spiritus igitur naturaliter tendit ad extra sicut bonum ad dilatationem sui, ut calor naturalis etiam naturaliter a centro cordis ad omnem circumberentiam corporis expandatur. Non autem sic expanduntur spiritus et calor ut expanduntur tantum quantum est in

<--- Page Split --->

ipsis forma et principium virtutum et operationum vitae : sicut forma artis est in instrumento artis, et per instrumentum in actu inducta : necessario enim invehunt omnibus organis perfectionem et virtutem et operationem vitae, quae est operatio animae, ut diximus. Et hoc est quod tradunt Philosophi, quod vigilia est expansio caloris et spiritus ad exteriora corporis. Cum ergo sint subtiles spiritus et calidi, necessario aperiunt poros corporis : et cum sint substantiae liquidae fumales, evaporant et evanescunt : cujus signum est, quia calor coarctans spiritus, et motus dissolvens poros, et sudor, et hujusmodi omnia debilitatem inducunt propter evaporationem spirituum et caloris naturalis.

Similiter et usu sensuum contingit debilitari spiritum qui est vitae vehiculum, et contingeret spiritum in toto deficere et animal mori, nisi esset aliquid reparans eum, et restituens quod est deperditum ex ipso : debilitato enim spiritu et attenuato, contingit infrigidari organa quae calore spirituum erant aperta. Infrigidatis autem organis, contingit poros exteriores claudi corporis, et per frigiditatem repelli calorem et spiritum ad interiora, sicut omne contrarium repellitur a suo contrario. Hoc autem facto, contingit necessario languere organum, et destitui sua virtute et operatione, quamvis sit animatum et perfectum in esse : sic igitur necessario revocatur aliquando ad interiora spiritus et calor : et tunc exteriora corporis ligantur a somno : et hoc est quod diximus, quod omnis vigilia necessario terminatur ad somnum qui est ligamentum sensuum. Haec igitur est causa generalis omnis somni. Recurrentibus igitur calore et spiritu tali necessitate ad interiora, ad fontem et ad principium spiritus recurrunt : unumquodque enim naturalium ad suum recurrit principium secundum naturam. Tunc autem necessario contingit condensari calorem et spiritum ex multa reduplicatione eorum in seipsos. Si ergo ibi inveniant ma-

teriam ex qua multiplicentur, illam fortiter calefaciunt, et calefacta ea ex ipsa multiplicabuntur iterum : et quia calefaciunt, ideo digestionem coadjuvant : et hoc est quod dicitur, quod somnus est ligamentum animalium virtutum exteriorum cum intensione naturalium. Nutribilis enim particula, sicut diximus supra, magis perficit opus suum in somno quam in vigilia : cujus causa est quae nunc dicta est : et cum omnis virtus confortetur quando multiplicatur ejus materia et subjectum proprium, necessario iterum multiplicabitur spiritus, et resumet esse deperditum ex sicco cibo per virtutem cordis et caloris similiter. Confortatis autem eis, sic iterum per naturae necessitatem efflant ad exteriora vehentes in organa virtutes vitae et operationes : eo quod tunc possunt super frigus quod recluserat poros et clauserat sensus : et tunc necessario lassantur organa sensuum in vigiliam et operationem : et hoc est quod diximus, omnem somnum esse excitabilem de necessitate.

Ex dictis autem habentur duo corollaría, quorum unum est, quod si spiritus ad interiora recurrentes, non inveniunt materiam ex qua reparetur deperditum ipsorum, quod tunc calor interior excitatus et multiplicatus consumit humidum ex quo debuit reparari spiritus : et homo tunc excitatur et debilitatur : et ideo dixit Aristoteles in Regimine dominorum ad Alexandrum, quod somnus jejuni exsicut eum et debilitat, et forte facit pessimas infirmitates : quia calor attrahit malas materias ex corpore ad stomachum et spiritualia, et intendit eas ibi.

Aliud autem est, quod si calor et spiritus recurrentes ad interiora, inveniunt ibi siccum cibi grossi et terrestris, qui potius fumat quam evaporet in spiritum, et tunc ex illo generantur fumi grossi ex spiritibus subtilibus, qui venientes ad organa sensuum pungentes generant ea : et ideo homo qui surgit a somno indigestus et fumo grosso plenus, sentit gravitatem in membris exterioribus.

<--- Page Split --->

Patet igitur ex dictis intellectus praecedentium, et qualiter somnus sit vinculum et immobilitas et impotentia quaedam sensuum exteriorum, vigilia autem habet omnia his contraria.

CAPUT IX.

Et est digressio declarans diversas diffinitiones somni.

trahendo spiritum et sensibilem virtutem confortat vigilia, et debilitat somnus, ut diximus. Dixit etiam idem Philosophus, quod sensus spiritualis dignior est quam corporalis, quando est verus : quando autem est falsus, est sensus corporalis dignior quam spiritualis : quod iterum est verissimum et subtiliter dictum : quoniam sensus spiritualis est perceptio sensibilium spiritualium : et haec vera sunt quando in anima monstrantur sicut in re eveniunt : et hoc est verissimum genus divinationis, quod potest esse in somnis, sicut in secundo hujus scientiae libro declarabimus : et ille sensus ideo vocatur, quia formae sensibiles tangunt instrumentum sensus in somnis : dignior autem est, quia ex propriis principiis animae perpetuis fluit. Quando autem falsus est, tunc est motus phantasticus confusus ex inordinatione phantasmatum, cujus inordinationis multae sunt causae quae inferius ostendentur.

Dixit autem Alchamadi 1 Philosophus, et videtur Averroes praebere assensum, quod somnus est vigor et confortatio sensus spiritualis, et debilitas est vinculum sensus corporalis : vigilia autem e converso vigor et confortatio sensus corporalis, et debilitas sensus spiritualis. Quod dictum verissimum est, quoniam sensus est in spiritualibus et non in corporalibus operans : spirituales autem sunt formae acceptae a rebus in anima interius existentes : avertens autem spiritum et sensum ab exterioribus, sicut diximus, necessario convertit ea ad interiora, et confortat eumdem circa illa. Facit etiam hoc somnus : per contrarium autem vigilia quae extrahit sensum et spiritum ad exteriora, avertit ab interiorum perceptione : et ideo circa talia debilitat sensum et spiritum vigilia : sensus autem corporales dicuntur sensus formales, qui fiunt ex praesentia corporum, et circa hoc ex-

Per praedicta etiam patet intellectus multarum descriptionum, quae a multis assignatae sunt, et a nobis hic inductae sunt. Quod autem quies dicitur somnus, non est proprie, sed metaphorice dictum: sicut enim patet ex declaratis in Physicis, quod vigilia non est motus physicus, neque usus sensus, sed est simile cuidam motui : et ideo etiam privatio vigiliae non est proprie quies, sed secundum metaphoram et similitudinem sic vocatur.

Alfarabius autem diffinien s somnum dicit, quod est introitus sensus ad interiora, et immobilitas sensus omnimoda. Vigilia autem est exitus sensus ad exteriora : et iste Philosophus vult, quod tam somnus quam vigilia sint motus, et neutrum quies et immobilitas : quod contrarium his quae dicta sunt, esse videtur.

Sed ad hujus solutionem hoc oportet supponere quod inferius ostendemus,

<--- Page Split --->

quod scilicet somnus sit in animali secundum primum sensum, quod est sensus communis, et hoc est, quod comparat sensata particularia et propria, sicut prius diximus in libro de Anima 1. Cum autem spiritus sit formarum sensibilium vehiculum, et recurrit spiritus ad interiora, virtus vecta ad interius adhuc comparat ea sicut primum : et tunc magis quando ab exterioribus abstrahitur et abducitur : et quoad hoc solum dicitur, quod somnus est recursus sensus communis ad interiora : quia virtus spiritus sequens ipsum recurrit ad primum ejus principium, quod est quasi cor. Nec est intelligendum hoc de potentia animae, quae vocatur sensus communis : haec enim sita est in organo suo sicut visiva virtus in oculo, sed intelligitur de virtute quae influit super instrumentum, et de forma quae formaliter sensus communis vocatur : illa enim adhuc interius retracta sensus communis objectum est, et discernit eam sensus communis. Sicut enim virtus sensus communis extenditur ad organum propriorum sensuum per hoc quod est quasi centrum unde derivantur omnes, ita cum retrahuntur spiritus sensibilium organorum, et in ipsis formae sensibiles adhuc respiciuntur ab ipso intrinsecus, et relationem habent ad eum sicut sibi deservientes : non enim minus refertur ad unum quod interius dirigatur quam exterius, sed in hoc est differentia, quod ad interius recurrentes spiritus sequitur virtus sensus communis, ad ex-

terius autem egredientes informat et transmittit organis sensuum particularium. Si autem in aliquo somno non sit talis sensibilitas formarum, non facit hoc minus generalem esse diffinitionem Philosophi : hoc enim contingit per accidens ex profunditate somni et turbatione spirituum et confusione, sicut inferius ostendemus : per se autem spiritus recurrens ostendit formas quas habet sicut regrediens repraesentat easdem. Et hujus simile est speculum, quod convertitur inter duos situs : in utroque enim representat formam quam habet in se resultantem.

Est igitur somnus sensus communis ingressus hoc modo, cum tamen sit simpliciter ligamentum sensuum organorum. Signum autem hoc quod dictum est, dicit esse, quod et in vigilia saepe interius determinatur sensus communis et ingreditur, quando videlicet homo circa interiora occupatus, considerat apud se aliquid quod resultat in spiritu sensibili : tunc enim non advertit ea quae sunt coram oculis ejus, eo quod forma sensus communis tunc detinetur ne derivetur in organum sensus proprii : sicut enim in libro de Anima dictum est, sensus communis se habet ut forma, et sensus proprius ut materia in judicio sensibilium : et ideo imperfectum est judicium sensibilium quando sensus communis retrahitur ab eis, sicut materialia imperfecta sunt sine formalibus, etc.

<--- Page Split --->