CAPUT II.

De forma quid sit, et qualiter hic agitur de ipsa.

Volentes igitur de sex principiis determinare quae omnia formaë sunt et quasi extrinseca his quorum sunt, eo quod non

sunt de esse et substantia eorum quorum sunt, et forma dicitur (ut Plato dicit) quasi foris manens, oportet nos inchoare a formae determinatione ut sciatur a quo sicut a primo genere accipiunt originem. Dicit enim Boetius in principio de Trinitate, quod proprie non dicuntur formaë nisi quae sunt separatae : illae autem quae in materia sunt, proprie dicuntur imagines, eo quod ad illas sunt per assimilationem et imitationem productae. Haec autem quae principia vocamus, omnia sunt extra substantiam agentis, et passio nihil est de substantia patientis : et de quando, et ubi similiter est, quorum neutrum est aliquid de natura eorum quae ubi sunt et quando. Situs autem propter hoc extrinsecum est, quia dicit ordinem partium in loco, et hoc est extra substantiam partium et totius. De habitu autem nullum est dubium, quin sit de extrinsecis. Cum igitur omnia ista foris maneant, omnia haec secundum nomen formaë prædicationem formaë participant, et sicut dicuntur principia, sic etiam formaë dicuntur.

Non potest autem dicta forma hoc modo determinari, nisi generaliter forma diffiniatur et per diffinitionem deveniatur ad intentionem formaë de qua est intentio. Generaliter igitur de forma loquentes dicimus, secundum quod logicus loqui debet de forma, quod forma est compositioni contingens, simplici et invariabili essentia consistens : formam enim logica Forma quid sit logice loquendo. diffinimus diffinitione : logice enim loquendo forma est intentio quae dat esse formale totius, et ipsa notio totius, ut dictum est in scientia de Universalibus. Dico autem, quod dicit esse totius sive hoc esse sit substantiale, sive accidentale, sive sit esse potentiale, sive actuale, sicut animal dicit esse totius potentiale, et rationale dicit esse totius hominis actuale. Homo autem dicit totum compositum ex utroque : album autem dicit esse totius accidentale : et risibile dicit esse totius accidentale naturae et speciei.

<--- Page Split --->

Hoc autem tale esse non est nisi compositioni contingens, hoc est, composito sive ex compositione : quia si parti compositionis sive compositi contingeret, non esset praedicabile de toto, nec totius esse posset dici notio. Et dico contingens, non quod semper forma haec contingat, sive per accidens composito adveniat secundum id quod est forma : quia sic est species, vel accidens, vel proprium, vel differentia, vel genus, et ideo non semper contingit, sed aliquando est substantia. Sed ideo contingit, quia modus accipiendi eam ut est totius notio, semper est accidens et semper contingens. Est enim universale quod est ante rem, et hoc est causa rei per se vel per accidens. Et est universale quod est in re, et hoc est substantia rei vel accidentis inclinatum ad substantiam. Et est universale quod est post rem, et hoc est universale a re ipsa per intellectum separatum, et hoc contingit rei et est accidentale rei : hoc enim nihil aliud est nisi acceptio universalis forma sine hic sine nunc : quae acceptio rei simplex et separata a particulari et particularibus : et hoc modo forma est dicta universale quod intellectus ordinat in genere et specie, et cujus coordinationem reducit ad praedicamentum vel ad principium : et hoc modo forma est formale esse totius acceptum per intellectum, quod non contingit accipere in ratione forma quae est forma partis : quia haec forma est materiae in particulari, et non de toto praedicabilis. Sic ergo forma in communi ad esse substantiale vel accidentale totius accepta, praedicabilis de toto et non de parte, est forma quae est compositioni contingens.

Quod autem additur, quod sit simplici essentia consistens, ideo est quia tale esse quamvis totius sit compositi, tamen ex parte forma acceptum est, et non ex parte materiae. Non autem accipitur ex parte forma prout pars est compositi, sed accipitur a forma prout est causa totius esse, totum ambiens et terminans ad esse : et quia forma illa nihil est nisi for-

ma quamvis sit totius, ideo nullum habet principium compositionis in se, sed est essentia simplex, quamvis non sit essentia simplicis, sed compositi : hoc enim modo materia non est essentia simplex, quia materia ad minus potentia habet partem et partem, forma autem nec potentia nec actu partem et partem habet : et ideo huic forma convenit, et non materiae.

Si autem objicitur, quod species est Objecit forma, et tamen partem habet, quia genus et differentiam : Dicimus quod ista solutio partes non sunt divisae in specie, quia idem quod est in genere, est ut confusum et indeterminatum, et in specie specificatum et determinatum. Sed genus dicit ut confusum, et differentia ut determinans, et species ut determinatum : et haec in esse formali non differunt, quamvis differentium sint, sicut differt natura determinabilis a natura determinantis et a natura determinati. Differentia est determinans et non determinat, nisi per formale quod est actu, et determinat formale quod est potentia. Et species determinata non dicit nisi formale sic determinatum. Et si aliquid aliud diceret, non praedicaretur genus de specie, nec differentia de specie praedicaretur : et ideo constat quod idem formale dicunt haec tria. Et quia differentia est in genere potestate : et potestate esse in alio secundum potestatem causa formalis, est in ipso esse secundum inchoationem, et inchoatio forma et perfectio sunt idem in substantia forma, diversa in esse : ideo unum et idem est in potentia et actu. Et ideo diffinitio illa est unum et multa : et quoad hoc secundum substantiam simplex est essentia, quamvis sint in ea illa qua differunt natura secundum ea. Et ideo dicitur quod forma est simplici essentia consistens.

Est autem invariabilis, quia nihil variatur secundum mutationem, nisi materia vel subjectum ex materia et forma compositum : forma autem (prout universale forma est) neutrum horum est, et ideo per se immutabilis est essentia. Variatur

<--- Page Split --->

tamen per accidens, dum aliquando secundum esse quod est in hoc vel in illo, generator vel corrumpitur. Sed de variatione quæ est secundum accidens nos hic non loquimur. Aliter autem probatur, quod forma quæ est universale sive sit accidentale sive substantiale, est contingens composito et non est compositum. Talis enim forma compositio sive compositum non est, quia unumquodque compositum adveniens alteri composito majus aliquid facit aut secundum essentiam, aut secundum quantitatem : forma autem adveniens compositioni minime facit majus aliquid : ergo forma non est compositum, sed contingens sive compositioni, sive composito 1. Quod autem forma adveniens composito non faciat majus aliquid, probatur tam in forma accidentali quam in forma substantiali. In accidentali quidem, quia in eo quod album est non dicitur majus vel minus factum, quam si non esset album, sed dicitur esse alteratum solum. In substantialibus autem, quia in hoc quod corpus et anima conjuncta sit homo, non dicitur majus vel minus factum, sed perfectum in forma speciei.

Hoc tamen habet dubitationem: quia forma universalis adveniens est essentia quaedam, et ideo illud cui advenit, esse auctum videtur secundum essentiam. Dicendum ad hoc quod universale est posterius eo cujus est universale, quamvis ipsa natura universalis sit prius eo de quo prædicatur, et in quantum universale non habet esse nisi intentionale, sive, ut dicit Boetius, notionale hoc non est esse secundum naturam, et ideo nullum essentiale addit secundum quod est notio ei quod est secundum naturam. Hoc autem est planum intelligere ex his quæ sæpius in scientia Universalium dicta sunt.

Quia vero de quibusdam aliis quæ sunt formæ universales contingit idem proferre, quod scilicet in hoc sunt simplices

essentiae, quod non sunt compositæ ex materia et forma, sicut in anima hominis quæ hoc modo composita non est : ideo in diffinitione dictum est, invariabili essentia consistens : in anima enim hominis secundum partem sensibilem quæ est in ea, alteratio contrarietatis secundum motum passionum invenitur, ut tristitiae et gaudii : quamvis enim motus passionum gaudii et tristitiae sint conjuncti et non animæ, ut subjecti, ut dicit Aristoteles 2 ; tamen, ut dicit Averroes, in his compatitur anima corpori, et sic aliquo modo variatur, et ideo non est forma prout hic de forma loquimur.

Adhuc autem quoniam, sicut dicunt quidam, aliquid est quod est subjectum simplici, et nulli est subjectum variationi, sicut dicunt in ea quæ est mundi anima, quam et simplicem et invariabilem esse dicunt : ideo ut hanc de qua hic loquimur formam, ab omnibus aliis dissociarem et dividerem, addidi compositioni contingens. De mundi enim anima quid sit anquæ sit qualiter, longum et difficile est determinare, et pertinet ad primum Philosophum secundum eam partem in qua de causis primariis et universalibus determinatur. Breviter tamen dicimus, quod non causa prima est, nec est aliqua intelligentia, sed motor mobilis primi quod est sibi principium vitæ et motus in omnibus, sicut dicitur in libro de Causis, et hæc anima non contingens est compositioni sive composito, sed est forma unius quod est primum cœlum : propter quod forma quæ est universale esse non potest : quia universale est forma contingens composito, et non est forma partis, ut sæpius dictum est. Præindusta igitur de forma data diffinitio erit terminus : dicitur enim terminus illa diffinitio quæ includit terminos esse illius diffiniti. Hæc enim diffinitio neque superfluum nec minus aliquid quam ad esse formæ declarandum sufficit, videbitur conti-

<--- Page Split --->

nere si quis subtiliter et non superstitiose voluerit investigare.

Notandum tamen hoc, quod ea quae dicta sunt, non sunt vera de forma substantiali, nec accidentali : sed vera sunt de forma quae est universale, sive sit substantia, sive accidens, prout ipsum est prædicabile ut genus, vel differentia, vel proprium, vel accidens in quocumque genere vel principio prædicabilium.

CAPUT III.

De dubitatione utrum forma sit variabilis.

Habet autem dubitationem ex prædictis occasionatam : loquentes enim de forma secundum quod ad accidentalem et substantialem communis est, et secundum quod est universale prædicabile sive in quid, sive in quale, eo quod ipsa significatur ut notio totius esse rei secundum quod et oratio forma est, et albedo de illa albedine prædicata, et secundum quod ratio formalis et opinio forma animæ est, de hac vel de illa ratione vel opinione prædicata. Dicendo igitur de tali forma quod invariabilis sit, videtur esse instantia in pluribus. Videtur enim, quod plures formæ variabiles sint sive mutabiles in contraria. Nam eadem oratio veri et falsi susceptiva est, me sedere omnino vera est dum sedeo, et eadem falsa dum non sedeo. Similiter autem et eadem albedo claritatis et obscuritatis susceptiva est. Et ratio formalis sive opinio una susceptiva ejus veri videtur quod est in re, et falsi quod non est in re : cum tamen hæc omnia formæ sint totius esse notiones et de toto prædicabiles : et sic sunt compositioni contingentes.

Sed ad hoc dicitur, ut dictum est, quod forma est invariabili essentia consistens. Et quod dicitur de albedine, non est ut dicitur. Non enim eadem 'albedo secundum id quod est forma, claritatis et obscuritatis susceptiva est : sed duæ albedi-

nes sunt in subj ecto, quarum una clarior est, et altera obscurior ex opacitate et claritate subj ecti : nam nihil differt albedinem claram dicere, et subj ectum sive suscipiens clarum dicere, cum albedo secundum esse albedinis unum et idem eodem modo se habeat : obscuratur enim et clarificatur ex subj ecti obscuritate vel claritate : et illa quæ est ea obscurior, non eadem numero albedo illi quæ est clarior. Et simile huic est quod dicitur in quinto Physic. 1, quod non eadem sanitas est in mane et in vespere, eo quod in humoribus animalis non manet eadem æqualitas, quamvis susceptivum sanitatis sit idem in mane et in vespere, non tamen sub eadem forma sanitatis.

Similiter autem eodem modo ratio sive opinio et una numero oratio secundum mutationem sui non susceptiva veri et falsi quod in re est vel non est, sed potius, sicut dicit Philosophus 2, oratio quæ est in voce, est nota et signum passionum quæ sunt in anima, quæ passiones illatæ sunt in animam ex formis rerum conceptis. Et ideo veritas in ratione vel in mente vel opinione est adæquatio rerum vel opinionum vel conceptorum. Et falsitas in mente vel opinione est inæqualitas mentis et rerum. Et similiter veritas in oratione est adæquatio signi rem in voce significantis et rei significatæ. Et ideo de vero in falsum mutatur non secundum sui mutationem, sed sicut mutantur signa per mutationem eorum ad quæ referuntur. In eo ergo quod res significata est vel non est, in hoc mens sive opinio et oratio vera vel falsa sunt absque omni variatione opinionis vel orationis. Et hujus exemplum dat Boëtius, sicut uno aliquo immobili existente et altero transeunte ad oppositum latus, efficitur dexter qui prius erat sinister, absque omni sua variatione, ex sola alterius mutatione quæ refertur ad ipsum, ut dexter vel sinister secundum situm. De his autem in aliis a nobis dictum est.

<--- Page Split --->

Duplex est veritas. Est tamen hic intelligendum, quod duplex veritas est in oratione: est enim veritas signi prout signum est simpliciter ad actum signi relatum, et non ad hoc vel ad illud significandum, sicut dicitur verum signum quod non fallit in actu significandi. Et hanc veritatem, ut probat Anselmus, oratio non amittit propter rei significatae mutationem: haec enim oratio me sedere, verum signum est ejus quod ego sedeam, sive sedeam sive non sedeam: semper enim significat quod sedeam, et in hoc non fallit, quia hoc significat recte et vere: quia hoc in quantum signum accepit significare: signum enim verum est quod recte significat id quod habet significare, et in hoc non fallit. Est autem alia veritas in signo relato ad hoc significandum et adaequata illi, sicut haec oratio, ego sedeo, adaequata est rei dum sedeo: et hoc mutatur ipsius rei mutatione, et de hac loquimur hic, et non de prima; prima enim immobilis manet manente signo: propter quod etiam primam quidam putabant esse veritatem et unam et eamdem in omnibus veris signis, quamvis hoc dubium sit, cum signum sit rectum et verum quando significat id quod in prima veritate omnia instituente et ordinante accepit signare, et sic signum fit rectitudo signi ad relata ad primam sui causam exemplarem, tamen relatio potest numerari incipiendo a prima veritate, et sic est una: potest etiam numerari ex parte signorum relatorum, et sic cadit in multitudinem et sic numeratur simpliciter, et ideo simpliciter est multae, et secundum aliquid est una.

CAPUT IV.

Quid sit substantiale, et per consequens quid accidentale.

Quia vero omnis forma quae est totum et notio totius et quae praedicatur de aliquo, aut est substantialis, aut accidentalis, oportet hic loqui de substantiali quid sit, et per consequens etiam deter-

minare quid sit accidentale. Dicimus ersubstantiale quid et quo-plex veritas est in oratione: est enim vequo quod substantiale secundum suum nomodo deci-ritas signi prout signum est simpliciter men est id quod habet modum substanmodis. tiae in eo cui est substantiale, et hoc aliquando est substantia, et aliquando non substantia secundum materiam, habet tamen modum substantiae. Substantia quiPrimus modus. dem est quando est in genere substantiae, ut animal et substantia est et substantiale homini, et homo et substantia est et substantiale Socrati. Et similiter rationale est substantiale homini et Socrati. Est autem aliquando non substantia haSecundus. bensmodum substantiae, sicut color se habet ad albedinem, et sicut qualitas se habet ad colorem, vel disgregativum visus se habet ad albedinem, et sicut extremitatem perspicui esse se habet ad albedinem, et sicut extremitatem perspicui esse se habet ad colorem. Est enim genus substantiale ut materia, et differentia est substantiale ut forma. Dicitur tamen Tertius. substantiale aliter, scilicet quod sicut in causa per se est in aliquo, sicut risibile substantiale dicitur homini quod in natura hominis est sicut per se causa: et id nec substantia est, nec modum habetsubstantiae in construendo substantiam, sed in quantum ad inesse inseparabiliter habet modum substantiae. Adhuc autem Quartus. quarto modo dicitur substantiale, quod inest in ratione diffinitiva loco differentiae, quamvis nihil sit de essentia et esse ipsius, sicut nasus substantiale est simo, et oculus lusco, et tibia claudo, et dorsum gibbo, et generaliter substantia proprio accidenti.

Et quia sic dicitur substantiale aliquando quod non est substantia, habens tamen aliquem substantiae modum, ideo dicit Boëtius quod substantiale medium est inter substantiam et accidens, sed non est medium per abnegationem utriusque extremorum dictum secundum propriam ipsius naturam et entitatem: quia tale medium esse non potest, eo quod omne quod est, est substantia, vel accidens secundum naturam suae entitatis: sed est medium per hoc quod aliquid utriusque

<--- Page Split --->

participat, sicut diximus, habet enim naturam accidentis et modum substantiae.

Oppositis autem modis dicitur accidentale, scilicet quod natura est aliquando substantia et habet modum accidentis, sicut extraneum quod gratia alterius inest vel convenit, sicut digitus sextus, qui quamvis sit substantia, tamen quia per formationem manus non fit, sed per abundantiam materiae, ideo accidentale est. Est etiam accidentale quod naturam et modum habet accidentis, sicut albedo Socratis : vel quod inest et non per causam per se et propriam.

His igitur modis cum dicatur substantiale et accidentale, dicimus quod substantiale est quod confert esse compositioni, hoc est, composito ex quadam compositione. Dico autem quod confert esse, sicut genus vel materia, et sicut differentia sive forma composito, quod ex genere et differentia, vel ex materia et forma componitur. Et dico ex quadam compositione, quia vera quidem compositio est ex materia et forma, quae inter se divise sunt natura, et neutrum est principium alterius. Quaedam autem compositio et non simpliciter compositio ex genere est et differentia : quia differentia sicut in inchoatione est in genere essentialiter, et genus est principium ipsius ex quo per intellectum agentem educitur, et propter hoc non absolutam facit compositionem : et ideo diffinitium ex genere et differentia est unum et non multa : idem enim est in potentia et in actu, nec alia essentia est differentia nisi quae in generis formalis potestate continetur. Hoc ergo substantiale ut in pluribus est, et hoc impossibile est deesse rei illi cui est substantiale. Hoc autem patet in formalibus, sicut ratio inest homini et sensus animali, sive horum similia in aliis. Et in accidentibus quidem exemplum est ut continuum in continuis est linea superficie et corpore : et discretum in discretis oratione et numero. Si autem hoc quod dictum est, substantiale est, quod confert esse rei et quod non potest abesse rei, tunc

substantialium quoddam est sicut materia, et quoddam sicut forma, sicut cor- pus quidem substantiale est homini sicut materia, anima est substantiale homini sicut forma, et sicut est corpus homini substantiale, et anima similiter. Et quia naturali compositioni respondet compo- sitio logica sive rationalis, et ideo ratio sive rationale esset substantiale homini, et animal genus similiter. Haec autem in aliis expedita sunt in scientia libri qui de Categoris inscriptus est. Sed hic aliquid de his dicere oportuit, quia per ista acci- pimus, principia qualiter quaedam in sex principiis habent ordinari, et quaedam excludi a talium coordinatione : quaecum- que enim ab aliquo principio sic pendent, quod principium illis confert esse, et quod esse eorum non potest esse sine illo principio, procul dubio haec sunt de ta- lium principiorum coordinatione. Quae vero non respiciunt ipsa nisi forte per ac- cidens, ad aliud sicut ad genus et princi- pium ordinantur, vel forte secundum aliud sunt in uno, et secundum aliud sunt in alio : nihil enim prohibet unum et idem esse in diversis praedicamentis se- cundum diversa quae sunt in ipso : quo- rum unum forte est substantiale, reli- quum autem accidentale, sicut corpus al- bum bicubitum, quod in eo quod corpus est, in substantia est, in eo vero quod al- bum est, et quale et qualitas est, et in eo quod bicubitum, est in praedicamento quantitatis. Et hoc jam seipius in aliis tam isagogis quam in categoriiis determi- natum est. Hac igitur de causa a nobis hic de substantiali et accidentali introduc- tum est.

CAPUT V.

De origine formarum, utrum sint a natura vel ab operatione artis.

Videtur autem quaedam forma sive sit substantialis, sive sit accidentalis (quae ut universale accepta est, et sicut est idem toti de quo praedicatur) a natura esse pro-

<--- Page Split --->

ducta : quaedam autem ab actu sive artis operatione. Ratio enim sive rationale forma est a natura in ipso rationali producta. Similiter etiam quae in accidentium formis. Color enim forma est naturalis a natura producta. Et similiter passio alia in genere qualitatis, sicut color, odor, et sapor, et hujusmodi, et sanitas, et aegritudo : in omnibus enim talibus patet quod hae formae tam substantiales quam accidentales a natura sunt. Aliae autem formae ab actu sive ab operatione nostra sunt, sicut domus, et scyphus, lecdubitatio. tulus, et hujusmodi. In quibusdam dubitatio est utrum 'a natura an ab actu sive opere artis incipiant, sicut in figura incisionis, sicut quando sculptus est lapis vel Hector. In talibus enim ratio dubitationis est, quia quod a natura tales figurae sint, videtur ex hoc quod ars in talibus nihil apponit ad materiam, et ideo quod per naturam infuit, manet : quia quod ars in talibus facit, totum consistit in auferendo et separando partes quasdam a subjecto. Et quia nihil de opere artis apponit, non videtur esse de opere artis in figurato. Et ideo tales figurae viden'ur esse a natura, et non ab arte.

Ad hoc autem dicendum est, quod in talibus figurae hoc est subjectum, et materia figurarum non est ab actu sive ab opere artis. Sentiri autem figuras et apparere, est ab actu sive artis operatione : id enim quod in materia est, totum a natura est, cui nil ab arte additum est. Sed additur separatum ab ipso. Et si ab his quae in toto naturalia sunt, aliqua separentur et nihil addatur eisdem, ea quae relinquuntur naturalia et a natura sunt. Figura ergo talis secundum omnia quae in ipsa sunt, videtur esse a natura. Quod autem visu sentiatur sic vel sic lineis terminata, non potest esse nisi ab actu et artis operatione, quia natura non fecit talem linearum terminationem. Hoc autem quod dicitur, valet idem ac si dicatur quod materia figurae a natura est, et ipsa

figura prout figura terminatio est quanti, est ab actu sive artis operatione. Et haec est veritas : quia quamvis ars nihil addat materiale, tamen separando confert ad esse figurae, ad cujus esse formale magis confert partium separatio quam appositio alicujus materiae : quia figuram non dicimus esse tale quid quod habeat materiam ex qua sit, sed in qua sit tantum. Ad esse autem formale figurae magis confert ablatio sive separatio partium materialium, quam collatio partium materialium aliquarum.

Sed quamvis sic dicamus de figura incisionis quae in separatione partium subjecti consistit, tamen constat quod quaecumque talium figurarum conjunctionis est et non separationis tantum, sicut dicimus domus figuram, lectuli vel tripodis et hujusmodi, quia in illis aliquid ars per appositionis modum operatur, istae ab actu et operatione sunt artis et non naturea. Sic ergo dicendum est de figura incisionis, quae sola partium incisione producitur ad actum. Sic ergo quae sunt sicut figura incisionis, manifestum est. Et ideo dixit Empedocles in omnibus quae formam ab arte sumunt, naturam esse materiam, formam vero accidens 1. Si plantetur lignum lectuli, non pullulabit lectulus, sed lignum. Cum igitur natura sit ex qua pullulat pullulans, erit natura lignum, et non forma artis quae est in lectulo.

Talis autem determinatio non valet in communibus sive in universalibus, quae sunt in pluribus, et sunt de pluribus, quae praedicantur de illis : essentia enim communis sive universalis eorum quae in pluribus sunt, praedicata de illis, non potest esse ab artis operatione, quia talem essentiam impossibile est esse ab artis operatione, eo quod omnis forma artis est accidens : talis autem forma substantialis est, et per se inest illis quorum est forma. Adhuc autem talis forma communis a natura non videtur fieri : idcirco quod ea quae a naturae potentia producuntur, ab

<--- Page Split --->

actu creantis et generantis videntur fieri, et principium sumunt a creante vel generante. Creantis autem et generantis tunc semper est particulare et non universale. Non igitur, ab opere naturae sunt, ut videmus. Si autem dicatur, quod creaturae sunt hujusmodi forma universales et communes, palam statim potest esse cuilibet, quod hoc non est verum : quia cum terminus creationis sive generationis non sit universale, sed particulare, nihil potest assignari rationis, nihil exempli qualiter commune sit creatum vel generatum. Oportet igitur dicere quod naturales et a natura hujusmodi formae sunt perfectae, et non ab artis operatione vel a proposito.

Sed dicendum videtur quod natura in talibus occulte operatur, et haec est natura particularis : in agente quidem et patiente intendit hunc et producit : universalis autem quae hunc ordinat ad esse divinum, intendit simplex et universale. Et quia natura universalis operatur in particulari, ideo quoniam natura particularis producit hunc, et quia hic est homo, natura universalis producit hunc in homine, et sic de aliis. Et hoc modo per consequens producitur id quod est universale, quamvis non sit universale secundum quod est in isto, sicut in scientia de Universalibus dictum est. Est autem universale aptitudine existendi in multis sive pluribus. Cum autem actu per generationem dividatur materia, efficitur in pluribus actu et hoc facit natura occulte.

Duabus autem de causis natura in his occulte dicitur operari : quarum una est, quod actus semper particularium sunt. Et ideo natura particularis operans est manifesta. Sed cum particularis operatur natura, non operatur nisi virtute naturae universalis quae est in ea occulta, et non nisi per intellectum considerata, et sic natura universalis est operans occulte. Secunda autem causa est, quod operatur a natura est particulare sensibus manifestum : id autem quo est illud habens formam speciei et naturae, est occultum et

per consequens generatum, et ideo hic generat hunc, et hoc est manifestum. Sed quia hic generans est homo, ideo hic genitus est homo, quia aliter generatio non esset univoca : et hoc est occultum quoad nos, solo intellectu acceptum : et ideo dicimus naturam occulte in talibus operari. Sicut enim ex conjunctione plurium unam rationem unitatis habentium (sicut plures equi aut plures homines) efficitur quaedam discretionis constitutio, quae priorum (ex quibus illa fit conjunctio) conficitur, quae uniuscujusque illorum excedit quantitatem discretam, ita quod omnia simul sunt majoris quantitatis quam singulum illorum : sic ex discretione singularium quae unum sunt in specie vel genere (quando comparantur ad invicem in forma in qua essentialiter similia sunt) unum commune omnibus intelligitur : quod tamen in singulis est totum, quod singularium priorum excedit praedicationem in hoc quod quodlibet singularium de uno solo, illud vero (quod similitudo eorum est) de multis praedicatur. Propter quod omnis communitas talis naturalis est, quia ex singularitate, hoc est, ex singularium essentiali similitudine procedit. Et sic singularitas in uno, similis causa est communitatis. Natura autem est causa talis singularis. Et ideo natura causa est communitatis, quia quidquid est causa causae, est causa causati a causa illa per aliquem modum. Singularitas autem creationi sive generationi coequatur, quia terminus generationis et creationis est singulare.

Subtiliter autem speculantes 'sicut naturam in operationibus vel in actionibus artis operari invenimus, eo quod in animalibus rationis expertibus invenimus naturam operam artis attingentem, sicut in casulis apum et nidis hirundinum : et hoc habet natura in quantum est opus et instrumentum intelligentiae. Sic etiam invenimus creaturarum omnium creatorem primum operantem in creatura. Et hoc deprehendimus ex ipso actu creatoris. Videmus enim quod numero quodam et

<--- Page Split --->

proportione totam stabilivit naturam, quae proportio non nisi sapientiae est creatoris. Quod enim intelligentia operatur ad hanc hujus vel illius naturae proportionem, non habet intelligentia in quantum intelligentia est, sed habet in quantum est divina: haec enim sapientia illius est qui cuncta proportionibus propriis disponit et producit et ordinat. Sed haec hactenus a nobis ad explanationem dictorum dicta sufficiant. Alterius enim haec et altioris sunt inquisitionis: pertinent enim et haec ad hanc partem primae philosophiae quae est de causis universalibus et primis.

CAPUT VI.

De formarum prædicabilium divisione, de quibus hic intenditur.

His autem sic determinatis de prædicabilibus formis, accipienda est formarum divisio, ut sciatur de quibus formis intenditur in libro isto. Dicamus ergo quod forma quae est universale sive substantiale sive accidentale, alia quidem est in subjecto ut accidens, et dicitur de alio ut de subjecto, quod est pars subjectiva ipsius, et dicitur sive prædicatur in quid, ut scientia quidem in subjecto est in anima hoc modo quo accidens est in subjecto, et de subjecto dicitur, ut de grammatica quae est scientiae species et pars subjectiva. Et talis forma est accidens universale subjecto in quo est in quale, et speciei quae sibi subest in quid comparatum. Quædam vero forma in subjecto est ut accidens, et de subjecto sive de parte subjectiva nulla dicitur sive prædicatur, ut albedo Socratis. Et similiter his quæcumque formarum sunt sicut individua: haec enim comparantur quidem ad subjectum in quo sunt, et de illo prædicantur in quale: sed non ad id quod substet eis possunt comparari, quia individuo nihil substat, eo quod ipsum est ultimum substans. Quædam vero talium formarum de subjecto quidem dicuntur, in subjecto vero nullo

sunt, sicut formæ substantiales quæ non sunt in subjecto ut accidens : quia conferunt ad esse, et ejus quod est esse rei pars sunt. Dicuntur autem de subjecto, quia prædicantur in quale substantiale, ut differentia : vel in quid, sicut genus. Et hujus formæ exemplum est sicut rationale et mortale, et aliae differentiæ substantiales.

Earum vero formarum quæ quidem in subjecto sunt ut accidentia, et de sub-jecto indicibilia sunt, eo quod nihil substantiale subjectum sibi continent, ut accidentales formæ individuæ : alia quidem sensibilia sunt, hoc est, sensu proprio vel communi perceptibilia, alia insensibilia quæ nullo sensu proprio vel communi sunt perceptibilia. Sensibile enim est, quod sensu aliquo comprehenditur, ut albedo Socratis, vel sapor hujus, vel calor, vel etiam percussio. Hæc sunt secundum sensum tactus percepta, vel percussio quæ est sonus hic vel ille, vel dulcedo, vel odor, vel quæcumque talium, quod proprio vel communi sensu percipitur, ut magnitudo, vel figura, motus, vel quies, numerus, vel aliquid talium. Insensibilia vero sunt quæ non sensu, sed ratione simplici vel intellectu comprehenduntur, ut doctrina et disciplina, quæ secundum intellectum sunt in anima. Et similiter etiam virtus sive intellectualis, sive moralis, sive etiam œconomica. Nulla enim talium sensu perceptibilis est. Simpliciter autem sive universaliter nihil quod est de numero eorum quæ de sub-jecto dicuntur sive universale ut universale est, sensibile est. Universale enim secundum quod abstrahit ab hoc et ab illo, non nisi in intellectu est. Et ideo dicit Boetius quod particulare est dum sentitur, universale dum intelligitur. Hæc autem omnia in his quæ sunt de anima, habent determinari et declarari.

Ex his autem quæ jam hic per divisionem posita sunt, manifestum est quod quædam quæ sunt de numero formarum particularium, sita sunt alicubi secundum partem determinatam in subjecto in quo

<--- Page Split --->

sunt, sicut nigredo in pupilla oculi. Quadam vero talium particularium formarum tales sunt, quod difficile est assignare secundum quam partem subjecti sita sunt, ut scientia, paternitas, et similia, ut filiatio. Nisi forte dicatur quod sitasunt in generantium et componentium complexione. Paternitas enim pro certo est forma relationis qua secundum totum inest, et non secundum partem. Cujus causa est, quia ab actu generationis activae innascitur generanti. Actus autem totius est et non partis. Similiter autem filiatio id est secundum totum ei qui nascitur propter generationem passivam quatotius est. Sunt tamen secundum causam et non secundum subjectum haec sita in complexione generantis, qua complexio est causa complexionis seminis: et secundum causam sunt sita in compositione generantium, qua compositio attenditur in situ et ordine membrorum in quibus semen manifestatur ad generationem, sicut sunt membra qua dicuntur vasa seminaria. Scientia autem secundum actum quidem accepta situm non habet, sed accepta secundum habilitatem, sita est in complexione scientis, quia subtilium humorum et spirituum magis sunt habiles ad sciendum: propter quod etiam Alexander dixit intellectum potentialem, praeparationem quamdam esse in corpore 1. Dicunt tamen aliqui scientiam sitam esse in toto et non in parte, quia in ea est intellectus accipiens ut lumen intelligentia et phantasma a quo accipit: et sic esse dicitur in toto quod pertinet ad intelligentem, quia nec sine anima est, nec sine corpore, nec sine intelligentia. De his autem hic non multum curandum est, quia non sunt ad propositum.

Hoc autem advertendum est : quia singula eorum quae dicta sunt, notatio quadam sive notamen vel nomen est incomplexionis quae est in voce. Singulum enim eorum nota est incomplexae vocis, et non significatur oratione complexa. Hoc au-

tem sic incomplexa voce notatum, aut erit subsistens, hoc est, substantia, aut alteri contingens, hoc est, accidens. Eorum vero quae contingunt, hoc est, subjecto accidunt, singulum aut extrinsecus, hoc est, per extrinsecam causam advenit substantiae : aut simpliciter secundum esse et causam intra substantiam consideratur, sicut intra substantiam cui inest secundum esse et causam consideratur linea, superficies, et corpus quod est in trina dimensione : causatur enim quantitas a materia, et est de mensurantibus intrinsecus. Similiter etiam de qualitatibus est, quae causantur a forma et disponunt substantiam intrinsecus. Eorum vero quae secundum substantiam extrinsecus contingunt sive adveniunt substantiae, illa sunt aut actus qui est agere, aut pati sive passio, aut dispositio sive situs, aut esse alicubi sive ubi, aut in mora sive quando, ut olim, heri, hodie : quia, sicut dicit Priscianus, tempus est mensura mutabilium rerum, et sicut quando causatur a tempore, vel sumitur secundum habere. Non enim plura sunt de extrinsecis accidentibus substantiae, et ideo non sunt nisi sex principia. Hoc autem jam in ante habitis istius libri probatum est. De his autem praedicabilibus quae subsistunt, ut est substantia, et ea quae in genere substantiae continentur. Similiter autem et de his quae non extrinsecus adveniunt, sed solum sunt secundum causam et esse in his in quibus sunt per existentiam, in eo libro qui de Categoriiis dicitur sive inscribitur, sufficienter est disputatum et determinatum. Et similiter de aliquid, quod ut frequenter per intrinseca innascitur. De reliquis vero quae per extrinseca substantiae frequentius adveniunt (quae etiam ideo praedicabilium nomen non habent, sed principiorum, eo quod non praedicant aliquid simpliciter inhaerens, sed quod aliqualiter se habet ad aliud) continue in sequentibus erit dicendum.

<--- Page Split --->

CAPUT VII.

De inventione formæ ad intellectum dictorum.

Ad intellectum autem omnium quae dicta sunt, sciendum est quod formæ nomen et rationem primi invenerunt Stoici, et ante eos qui Philosophi fuerunt Epicurei, omnem causam ad materiam retulerunt. Videntes enim quod nihil est in materia per quod id quod formabile formatur, et quod materia formabilis formantis se formæ causa esse non potest, dixerunt formas a materia esse separatas : eo quod quæcumque sunt in materia formæ, in materiam inductæ sunt, et ideo non possunt esse causæ formationis materiæ. Id enim quod per se et substantialiter et secundum seipsum causa est formationis, non est formatum, sed formans secundum seipsum : et ideo tales formas indifferenter formantes extra materiam esse posuerunt, et separatas in lumine primorum agentium intellectuum existentes : ex quibus sicut ex quodam sigillo omnium formæ quæ formantur, produci habent.

Has autem formas sic foris manentes et omnia formantes, cum ipsq lumine agentium intellectuum expandi dixerunt super formanda : et ideo tales formas dixerunt esse principia formalia incorruptibilia, per quæ vera habetur scientia et notitia rerum, sicut lumine solis color expanditur vel effunditur super colorata visibilia, secundum eos qui dicunt (sicut et verum est) quod colores non sunt in tenebris, sed in adventu luminis expanduntur super corpora terminata : propter quod etiam Pythagorici colorem epiphanium, hoc est, supereminentem nominaverunt 1. Hoc igitur modo dixerunt a separatis formis per intelligentiæ agentis lumen formas effundi materiales, et ideo materiales formas non vere dici formas, sed verarum

formarum imagines : sed tam separatas, quam imagines earum de rebus prædicari : separatas quidem, eo quod in materia lumine intelligentiæ, quod penetrativum est rerum, infunduntur omnibus, et faciunt esse, et sunt principia cognitionis ipsorum : imagines autem ideo quod sunt similitudines illarum, et sunt in materia secundum esse, et mutabiles secundum mutationem materiæ. Sed quod imagines sunt principia cognoscendi ea quorum formæ sunt, hoc habent a formis separatis, quæ stabiles et certæ sunt causæ rerum.

Talem igitur formam dicunt aliqui esse formam, quæ compositioni contingit, eo quod super compositum lumine intelligentiæ diffunditur : et quod hæc sit quæ simplici et invariabili esse consistit, quia simplex est quod in lumine intelligentiæ est : et invariabile est, quod variatione materiæ non variatur, quia quamvis materia varietur sub ista forma, tamen ipsa non innititur nisi lumine intelligentiæ, et non variatur, sicut videmus in arte a coloratis variatis non variari colores, eo quod soli innituntur lumine, quod est in perspicuo non in quantum est elementum, vel elementatum, vel corpus mutabile secundum formam, sed secundum quod perspicuum communicat cum perpetuo superius corpore. Hæc autem istorum expositio non facit ad propositum, quia talis forma non est divisibilis in substantialem et accidentalem, nec universalem et particularem.

Ideo alii dicunt, quod forma quæ est compositioni contingens, est forma accidentalis. Accidens enim est quod est in aliquo quod perfectum est secundum esse, ut dicit Avicenna. Et ideo etiam accidens est, quia totum esse et perfectum consequitur. Et quia id quod perfecte est, compositum est, ideo dicunt quod hæc forma non contingit nisi secundum substantiam compositioni, ut scilicet compositio secundum accidens semper sibi præsuppo-

1 Hujus contrarium videtur Auctor dicere 2 de Anima, super tex. com. 67. Solve per

dicta ejus ibi, per quæ concordat Avicennæ et Alexandro.

Expositio quorumdam

Improbatio expositonis.

Expositio aliorum.

<--- Page Split --->

nat compositionem secundum substantiam. Qualiter autem haec forma simplici et invariabili essentia consistat, non est facile probare: cum accidens, ut probat Aristot. in undecimo primae philosophiae, non sit essentia, sed esse: nec omnino est simplex essentia, in cujus ratione semper est subjectum: nec invariabile omnino esse possit, quod secundum esse semper innititur ei quod continue variatur. Ideo enim dicit Aristoteles 1 quod non est eadem sanitas in mane et in vespere, quia sanitas complexioni animalis innititur, quod continue variatur propter agentium et patientium continuam actionem et passionem. Adhuc autem haec forma accidentalis non recipit divisiones formae generaliter, quae inductae sunt.

Oportet igitur dici quod forma de qua locuti sumus, sit forma quae est universale. Haec forma totius forma est, et non partis, et compositio ipsa in composito materialis est ad illam, sicut compositum ex anima rationali et corpore materiali est ad hominem: aliter enim praedicabile non esset, nisi esset intentio non partis

sed totius : et haec est forma rationis et logica. Forma vero quae in physicis principium est, forma partis est et non totius. Et quia haec forma est totius, ideo diffinitio quae talis forma est, dicit quidditatem et continet in se tam potentialia quam actualia, et tam materialia relata ad formain quam formalia relata ad materiam, sicut animal rationale et mortale, animal enim potentiale et materiale est, alia autem sunt actualia sive formalia. Hoc est igitur compositioni contingere hoc modo quo dictum est ad minus compositioni ejus quod est et quo est, de quibus in libro de Causis habet plene determinari. Et haec forma consistit et est essentia lumine intelligentiae nitens, et consistens invariabilis per se vel per proprium esse suum, variata per accidens secundum esse quod habet in hoc vel in illo. Haec etiam forma divisibilis est omni formae divisione quae determinata est. Et haec forma est, ratione cujus omne quod ordinatur in genere vel specie, rationem recipit suae coordinationis. De hac igitur intelligendum est omne quod de forma hic dictum est.

<--- Page Split --->

tionis, quæ rem suam dicunt ut facere vel agere: hæc enim non in prædicamento qualitatis, sed in genere actionis coordinantur: hoc enim modo decem genera dicuntur prima rerum principia, quia sunt primæ formæ, ad quarum modum prædicationis omnia sibi similia reduci habent, ut in illam communem formam coordinabilia.

Quod autem objicitur, quod eadem sit actio et passio, Dicendum quod non sunt eadem nisi in materia quæ est quidem in qua est actio sicut in subjecto ad quod dirigitur et ad quod terminatur actio agentis, et ipsa eadem materia quæ subjectum est passionis. Propter talem autem materiae identitatem, non oportet quod idem formale principium sit actionis et passionis, in quantum unum est actio, et alterum est passio. Hoc enim impossibile est. Oppositi enim modi formales sunt actionis et passionis. Quia modus et forma actionis est sicut imprimentis et influentis: modus autem passionis est sicut impressi vel influxi: propter quod etiam voces hæc significantes, diversa sunt prædicamenta vel principia1.

Et quod objicitur de motu, Dicendum quod motus non sicut una natura et una forma est moventis et moti, nec agentis et patientis. Est enim actus perfectus prout est actus moventis et agentis: etiam est actus imperfectus prout est actus mobilis et patientis: et quia non est utriusque ut una natura, ideo non potest esse causa, quod unum sit principium vel prædicamentum actio in agente, et passio in patiente. Motus etiam in se non est unius formæ et naturae: quia non est alicujus speciei entis perfectæ, sed fluxus de natura in naturam, et de forma in formam, et de potentia in actum. Et ideo per unitatem naturae motus nihil probari potest de unitate vel diversitate principiorum vel prædicamentorum.

Et quod objicitur per similitudinem

viæ duorum terminorum, quod eadem numero sit actio et passio, Dicendum quod non est simile, quia in via substantia materiae et substantia formæ manet eadem, nihil habens diversum nisi terminos: motus autem secundum formam non manet idem. Unde secundum alias formas mutatur id quod denigratur et id quod dealbatur. Et similiter est quod secundum aliam formam est passum comparatum ad agens, et agens comparatum ad patiens: propter quod diversa sunt prædicamenta. Actio enim semper est perfecti, secundum quod est in agente sicut in causa et subjecto. Passio autem semper est imperfecti, secundum quod est in patiente sicut in subjecto et mobili. Ex his omnibus igitur quæ dicta sunt, relinquitur quod actio sit speciale prædicamentum.

Differt autem agere ab actione in hoc, quod actio dicit actionem ut conceptam : agere autem actionem dicit ut exercitam. Et hoc modo secundo est prædicamentum 2. Quia sic specialem modum dicit prædicationis, qui ad alium aliquem de decem modis prædicandi reduci non potest: qui modus ut voce designatur, dat vocem primam quæ est una decem vocum unius primorum generum significativa. Actio autem ut conceptus designativa, non dicit illum modum prædaticonis, et ideo nomine actionis principium illud non proprie designatur, sed agere nominatur verbaliter significando, quia non designat actionem ut exercitam.

Attendendum etiam, quod quamvis agere secundum Aristotelem in sexto Ethic. differat a facere : agere enim fit actione pertinente ad voluntatem vel electionem, facere autem est operari super alienam vel extrinsecam materiam : tamen prout hic sumitur agere et facere, pro eodem accipiuntur. Unum enim modum in communi habent prædicationis, ad quem ordinantur omnia prædicabilia ipsorum secundum genus et species. Om-

<--- Page Split --->

ne enim illud quod procedit continue ab agente vel operante in patiens, vocatur hic actio vel agere. Et hoc est quod dicit Averroes, quod actio est effectiva comparatio agentis ad patiens. Sic enim actio est fluens operatio ab agente in patiens : et ideo quia est agentis forma fluens in patiens, ideo movetur patiens : sicut movet generans per se vel per accidens id in quo inducit formam suam : et hoc movens est agens, et motus moventis est actio ejus. Et similiter intelligens est agens, et intelligere actio est : et faciens est agens, et facere est actio ejus. Et in hoc ambitu communitatis dicit agere vel facere genus generalissimum principium quoddam : et vox ipsa significat unam primarum rerum quae communitate sua multa, ut genera, et species, et individua complectitur una coordinatione sub primo communi contenta. Cujus subalterna genera sunt agere, quando proprie accipitur quod actio est operatio electionis. Et alterum genus est facere secundum quod facere est in extrinscea materia per artem operari. Species autem sunt sicut secare ligna vel corpora, et sicut urere, et hujusmodi. Individua vero sunt sicut sectio facta a Socrate haec vel illa, et alia hujusmodi. Hoc igitur accidens praedicamentum ad nullum aliud genus est reducibile, et secundum hunc modum actio est in agente, sicut in causa, non quidem ut stans et quiescens in ipsa, sicut quantitas vel qualitas vel relatio, sed est in agente, ut procedens et fluens ab ipso continue in patiens.

Adhuc autem attendendum est, quod uniuscujusque perfecti secundum formam forma dicitur actus et ab actu nomen verbale formatur actio : et ideo actio est sccundum formam agentis operatio procedens ab agente in patiens. Et ideo forma semper est principium actionis. Sic igitur accipiendum est actionis praedicamentum sive principium.

CAPUT II.

Quid sit actio secundum diffinitionem.

Actio autem in tali communitate generalissima accepta a Gilberto Porretano sic diffinitur : Actio est secundum quam in id quod subjicitur agere dicimur. Est autem qualiscumque haec descriptio assignatio majoris declarationis quam nomen. Et cum dicitur, secundum quam, importatur modus causae formalis. Agens enim informatur actione cum actio nil sit nisi effectus processus potentiae agentis secundum formam quae est principium actionis et passionis : eo quod omnis actio ut actio transit in patiens, et omne activum hoc modo est transitivum. Quia autem in patiens transit, ideo additur, in id quod subjicitur. Subjicitur enim agenti patiens quod suam recipit actionem. Et agentis virtus prævalet super ipsum et imprimit ei per actionem formam. Et quia virtus agentis penetrat in patiens et transmutat ipsum, ideo dicitur, in patiens, et non ad patiens, vel supra patiens. Dicitur autem, agere dicimur, ut denotetur quod agens hoc modo denominatur ab actione sicut substantia denominata recipit accidentis prædicationem : et sic agens ab actione denominative dicitur et prædicatur, et est prædication accidentis de subjecto in quo est 1 : hoc enim subjectum est causa actionis : hoc enim modo subjectum cadit in diffinitionem accidentis, ut docet Aristoteles in septimo primæ philosophiæ. 2 Sic dicitur secans in id quod secatur : et sic dicitur urns in id quod urit, quia ustio procedit ab ipso in id quod uritur : et sic est in aliis.

Sunt tamen quidam sophistæ objicienPrima objecio. tes contra inductam assignationem, dicentes quod qualitas quæ est naturalis potentia, est secundum quam in id quod subjicitur agere dicimur : et sic videtur naturalis potentia actio esse.

1 Hic colligitur quod actio sit in agente ut in subjecto, ut in fine cap. praecedentis videtur

<--- Page Split --->

Secunda. Adhuc, Forma est secundum quam in id quod subjicitur agere dicimur; et sic forma videtur esse actio, quod est falsum.

Tertia. Adhuc, Ars est secundum quam in id quod subjicitur agere dicimur: et ita ars actio videtur esse.

Quarta. Adhuc Instrumentum, ut gladius vel fossorium, est secundum quod in id quod subjicitur agere dicimur: instrumentum ergo actio videtur esse.

Quinta. Adhuc, Manus vel pes est secundum quem in id quod subjicitur agere dicimur: ergo tale membrum actio esse videtur.

Solutio priAd omnia autem haec et his similia mec. solvitur per inductam istius assignationis explanationem, quod scilicet cum dicitur, actio est secundum quam in id quod subjicitur agere dicimur, hoc quod dico secundum quam notat agentis formalem denominationem, ut a secando dicitur secans, et ab urendo dicitur uren s, et sic de aliis. Et in actionibus animae a docendo dicitur docens, et ab intelligendo intelligens, et sic de aliis. Hoc enim quamvis sine passione non sit, quia recipere pati est: tamen prout intelligere est processus actualis intellectus in intellectum, ista dicuntur actiones a quibus agens denominatur. Haec igitur est solutio ad praedicta: quia secundum naturalem potentiam non dicimur agere secundum actum. Sed nota quod naturalis potentia potentiale principium est actionis.

Ad secunSimiliter etiam solvitur id quod de dam. forma objicitur, quod cum dicitur quod forma est secundum quam agere dicimur, hoc quod dico secundum quam, non notat id quod formaliter denominat id quod est agens secundum actum, sed notat tunc id quod perfectum est ut agere possit: et ideo forma quae est principium actionis, non denominatur agens ut est agens in effectu.

Ad tertiam. Hoc etiam modo solvitur id quod de arte objicitur: quia ars non dicit nisi facultatem ad actionem, et non dicit id quod est actu agens.

Ad quartam Similiter solvitur id quod objicitur de et quintam. instrumento. Instrumentum enim non

facit agere agentem, nec denominat ipsum,sed dicit causam mediam coadjuvantem in actione. Et ideo hoc quod dico secundum quam, non univoce sumitur in diffinitione et objectis contra diffinitionem.

Si autem aliquis objiciat dicens quod hoc dico, secundum quam, infinitum est, et ideo non est causa notitiae sed potius ignorantiae: diffinitiones autem causa innotescendi fiunt: et sic hoc quod dico secundum quam non potest esse actionis diffinitivum, Dicendum igitur quod quia actio est unum de primis principiis, ideo non potest habere diffinitum et certum aliquid per quod diffiniatur; sed infinitum potest habere, quod tamen finite determinetur ab eis quae in oratione eadem posita sunt. Et hoc modo determinatum et diffinitum potest esse innotescendi principium.

Et si objicitur quod idem ponitur in diffinitione sui ipsius cum dicitur, actio est secundum quam agere dicimur: agere et actio in re non differunt, quamvis differant in modo significandi, Dicendum est ad hoc quod agere per modum significandi dicit actionem ut exercitam, et hoc modo notior est nobis quam sit quando significatur ut conceptus quidam; et sic diversificatum ponitur agere in diffinitione actionis.

Si autem adhuc quis objiciat dicens quod haec diffinitio non valet, cum non data sit per genus et differentiam: diffinitiones enim per genus et differentiam debent dari: attendat qui sic objicit, quod diximus istam diffinitionem non esse diffinitionem proprie, sed diximus esse qualemcumque assignationem, quae majoris declarationis est quam nomen. Tales autem assignationes non dantur per genus et differentiam, sed per alia, sicut accidentia, vel causam, vel effectum, vel signum. Et generaliter per omnia illa quibus aliquo modo innotescere potest assignatum melius et expressius, quam innotescat per nomen. Sic igitur actio est secundum quam in id quod subjicitur agere dicimur.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

De divisione actionis in actionem corpo- ris et in actionem animæ.

Actio autem sic in genere accepta, di- viditur in actionem animæ et in actionem corporis, sive in actionem animalem et actionem corporalem: hæc enim sunt primæ et formales differentiæ actionis. Et hoc modo actio animæ dicitur omnis actio non corporalis, sive sit intellectus, sive sit animæ, ut vivificare, movere prout anima movet motu processivo, vel vege- tando, vel sensificando, hoc enim vivifi- care est: et talis actio est non corporalis, quia non est secundum aliquam formam corporis, et quando nominat agentem, non denominat aliqua forma corporali, sed forma vitæ alicujus, ut vivens, vel di- rigens, vel augens, vel aliquid tale. Actio autem corporis denominatur a corporali forma, sicut dicitur calefaciens, vel deal- bans, vel aliquid tale. Istæ igitur primæ sunt differentiæ et species actionum, om- nem actionem sub se continentes. Omnis enim actio hoc modo aut est animalis, aut corporalis. Et hæc sunt subalterna genera, et subalternæ species hujus præ- dicamenti.

Differt autem actio corporis ab actione animæ in hoc quod actio corporis neces- sario est movens ipsum in quo est sicut in causa et subjecto: et illud non est agens nisi motu suo agat: et immobile existens nihil agit, quia, sicut dicit Aris- toteles 1: si non tangit, non agit; et sic non sequitur alteratio. Et quia corpus non agit nisi motu suo, oportet quod in actione corporis ipsum agens mobile sit, et ut moveatur id corpus in quo sicut in agente denominato ab ipsa actione est ipsa actio: sicut secans non secat nisi moveatur, et urense moveatur ipsa ustione activa: oportet enim quod accedat ad id quod uritur, et accedere est moveri. Ali-

quo igitur modo moveri invenitur, quod corporali agit actione. Anima autem talia incorporalia dum agit, immobilis est et non movetur: movet tamen corpus vivi- ficando, et movendo secundum locum in motu processivo et aliis vitæ motibus est ipsa immobilis. Cujus causa est, quia es- sentialis sibi est omnis actio vitæ, et ani- ma per substantiam suam et secundum seipsam movet motu vitæ, et non indi- get ut ad aliquid moveatur quo accipiat formam vel locum secundum quem fiat motus principium: propter quod agit pro- pria animæ actione sine motu quo mo- veatur. Sic autem actio non est in cor- pore, quia corpus per seipsum non est agens principium: et ideo indiget motu quo moveatur ad formam qua fiat agens principium, et sic indiget instrumento quod ab eo qui utitur ipso, formam mo- tus accipiat. Et ideo manus mota prius ad formam motoris moveatur ut motu cor- poris inducat formam primi motoris in patiens. Animales autem actiones sim- plices sunt, quibus anima per seipsam est causa: et ideo tales actiones agens non oportet moveri animam. Hæc igitur dif- ferentia est inter animæ et corporis actio- nes.

Quod autem anima immobilis sit mo- tu corporis, probatur inducendo. Anima enim dum agit, non movet id in quo est actio, sicut animam, sed conjunctum. Ipsa vero anima dum agit, immobilis est: et quamvis sit immobilis, tamen movet corpus motu vitæ et motu secundum lo- cum si sit perfecta anima. Anima vero in seipsa permanet immutabilis, et non mo- vetur motu quo movet. Et ideo in suo or- dine probatur esse movens principium. Non enim movetur anima secundum lo- cum, nec secundum aliorum motuum quemquam, incrementum suscipiendo vel diminutionem, cum non sit quanta. Nec movetur recto motu de loco uno ad oppositum locum transeundo: locus enim locans corpus est, cujus superficies locans

<--- Page Split --->

locus est, et in se non locat nisi cui principium et medium et finis assignatur secundum partes loci circumscribentis. Anima autem est non corpus, nec habens principium, medium, et finem secundum loci terminos. Non ergo potest secundum locum moveri. Et propter hoc nullam loci mutationem potest suscipere anima : non enim movetur aliquid secundum locum hoc modo nisi corpus, et movetur secundum locum in eo quod transit de loco ad locum. Non ergo aliquo modo movetur anima, nisi forte motu alterationis, qui tamen motus, ut in ante habitis diximus, non est animæ, sed conjuncti, in quo tamen aliquo modo communicat anima, sicut in præhabitis determinatum est.

Objicium tamen quidam contra prædicta : quia superiora corpora movent inferiora, et tamen motu illo non moventur. Si autem superiora corpora movent, constat quod est motus corporis, et non movent motu corporeo. Sed ad hoc dicendum est, quod corpora superiora movent motu virtutis suorum motorum, et sic agunt mota et acta motu et actione motoris sui. Vel dicatur, quod talis motus est virtutis quæ est a specie : et sic quamvis sit corporis, tamen non est qualitatis corporalis sed virtutis incorporeæ. Et ideo in ipso non est necesse corpus moveri, quia non est corporalis actio, sed incorporea.

Adhuc autem dubium videtur, quod videre, audire, et sapere, et imaginari, sunt animæ actiones : et tamen in his omnibus movetur id in quo est actio, et non est immobile. Sed hoc leve est solvere : hujusmodi enim actiones omnes vere et secundum materiam sunt passiones : quia omnes in corpore consistunt potius quam in actione. Et cum in talibus est id quod movetur, non movetur motu physico, sed potius motu intentionis qui est motus secundum rationem.

Si quis autem quaerat, qualis sit ista divisio actionis in actionem animæ et actionem corporis ? Dicendum est quod si

corpus non dicat nisi agens, et anima similiter, tunc divisio accidentis est in subjecta. Si autem dicat anima agens, et corpus agens formam actionis, ita quod actio animæ sit actio secundum rationem animalis, corporis autem actio sit actio corporalis : tunc divisio potest esse generis in species : et sic sumitur hic. Et ideo diximus quod ista divisio dat prima subalterna genera in hoc generalissimo quod est actio. Hæc est igitur divisio actionis, ita quod actio animæ est agentis immobilis. Actio autem corporis est agentis moti, eo quod corpus non agit nisi motum.

Objicium autem quidam contra ea quæ Objectio. dicta sunt, dicentes quod substantia in eo quod substantia, nec est activa, nec est passiva : eo quod actio et passio sunt contrariorum, substantia autem non habet contrarium. Videtur igitur quod actio nec sit animæ, nec corporis secundum quod hujusmodi. Ad hoc autem est diSolutio. cendum quod (sicut ante dictum est) actio hic large sumitur, secundum quod etiam movere est agere. Actio animæ idem est quod movere : et sic competit animæ agere. Si autem actio sumatur stricte pro actione physica : tunc verum est quod actio est contrariorum et inter contraria. Actione ergo large accepta substantia agit : quia, sicut dicit Damascenus, nulla substantia est quæ propria destituatur operatione. Et ideo probat Aristoteles quod unumquodque habet actum et actionem propriam ad quam est virtus ipsius.

CAPUT IV.

De imagine in speculo ubi videtur esse instantia contra prædicta.

Contra ea vero quæ dicta sunt, quod scilicet non potest non corpus corpore moveri, videtur esse instantia. Habet enim dubitationem in quibusdam, utrum generaliter verum sit non corpus corpore moveri non posse : eo quod speculo (quod

<--- Page Split --->

est corpus) immobile permanente, videtur in speculo fieri motus imaginis, quæ est non corpus, ad mutationes oppositas secundum locum : videtur enim moveri a dextro in sinistrum ad motum inspectoris speculi, et a profundo ad superficiem si inspector speculi accedat et recedat a speculo. Movetur igitur non corpus motu corporis secundum locum, ita quod principium, medium, et finis assignantur ei secundum locum. Et siquidem concedatur in speculo esse imaginem sicut in recipiente et sicut in loco : tunc vel impossibile, vel valde difficile erit solvere dubitationem : quia tunc sequitur, quod motu speculi imago moveatur : quia sicut dicit Aristoteles 1, moventibus nobis moventur ea quæ in nobis sunt, et vase moto necesse est moveri quod est in vase. Si autem in speculo dicatur esse imago, erit speculum locus imaginis sicut vas. Est enim locus ut locus, et est locus ut vas, sicut probatum est in quarto Physic. 2. Si autem dicatur in speculo non esse imago, quamvis hoc aliquo modo verum sit, tamen apud imperitum vulgus, quod judicium sensus sequitur potius quam rationem, erit hic error intolerabilis, quia visus nuntiat imaginem esse in speculo.

Ad hanc autem dubitationem solvendam oportet uti his quae in libro de sensu et sensato subtilius declarata sunt. Lumen enim per hoc quod est forma celestis (cujus esse spirituale est) habet virtutem conferendi esse spiritualiter perspicuo ei quod materialiter est in corpore materiali terminato. Transparens autem terminatum politum et corrasum lumen sibi incidens reflectere habet ad purum angulum. Hic ergo contingit, quod lux vel lumen imaginem abstrahit ab esse materiali, et in perspicuo dat ei esse spirituale, et hoc est esse lucis vel luminis. Incidens ergo in speculo terminato cum traducere imaginem per speculum non possit, a superficie solita speculi reflectitur : et sic appa-

ret imago sub duobus sitibus : uno quidem luminis incidentis ab inspectore in speculum, altero vero situ luminis reflexi a speculo ad inspectorem. Et ideo imago illa est in corpore quidem inspectoris materialiter. In lumine autem perspicui quod est medium inter inspectorem et speculum, est sicut in deferente et secundum esse spirituale quod habet in lumine perspicui. In speculo autem est sicut in terminante radium incidentem, et reflectente radium reflexum ad inspectorem.

Propter quod motu speculi non movetur quia non est in ipso sicut in subjecto, sed tantum sicut in reflectente : et ideo est in ipso secundum punctum in quo fit reflexio. Et quantitas imaginis quæ apparet, quantitas est intentionalis et non quantitas distensa per mensuram. Quantitatis autem intentio est indivisibilis et inest secundum indivisibile : propter quod totum hemisphærium apparet in parvo speculo et in pupilla oculi muris, quod esse non posset si imago distensam et materialem haberet quantitatem. Cum enim in angulo radii incidentis in superfficie speculi et radii reflexi a speculo non sit nisi punctum, constat quod in puncto videtur imago in speculo, cum tamen quantitas imaginis tota videatur. Et hoc esse non potest, nisi ideo quia imago quæ apparet, intentio est imaginis et non imago, sicut dictum est. Et quia ad quodlibet punctum speculi talis fit reflexio, ideo imago tota videtur in qualibet speculi parte et quolibet puncto.

Causa igitur imaginis est dicenda quod est contra speculum : et illo moto imago videtur moveri. Reflexio autem fit a speculi superficie in qua non est imago, sicut in subjecto, sed sicut in puncto a quo fit reflexio. Et ideo cum movetur speculum, non movetur imago, sed in eodem situ successive puncta objiciuntur a quibus ejusdem imaginis continue fit reflexio.

<--- Page Split --->

Et ideo imago speculi stare videtur immobilis.

Quod autem dicitur quod incredibilis error fiat in vulgo si imago in speculo esse non dicatur, Dici potest quod hoc verum est si nullo modo in speculo esse diceretur. Nos autem dicimus quod est in speculo per aliquem modum, scilicet sicut in repræsentante per reflexionem. Patet ergo qualiter adhuc stat in veritate inducta propositio, scilicet quod impossibile est non corpus corpore moveri. Sic ergo patet, quod alia est actio animæ et alia corporis.

CAPUT V.

De proprio actionis, quod est actionem in motu esse et motum in actione, et qualiter motus sit quale et qualitas.

Scire autem oportet, quod ex quo motus est perfectus actus moventis, et actio est effectus processus agentis in patiens, quo movens imprimit motum in id quod movetur et actionem in id quod patitur : et sic movendo agit, et agendo movet : et sic omne quod est in motu, in actione est. In motu est secundum quod motus est actus moventis : et actio quidem a movente procedens in id quod patitur : et sic moveri a movente est actio impressa ab agente. Si quid igitur hoc modo movetur, agit necessario : quia virtute formæ moventis seipsum agit ad formam agentis primi, sicut semen virtute generantis agit se ad formam primi generantis. Sic ergo generando omnis actio quamdiu est in fieri ab agente est in motu, qui est actus moventis in id quod movetur : et omnis motus qui est actus perfectus moventis, firmatur et stabilitur in actione quæ est in fieri, et est id quod procedit ab agente in patiens.

Propter quod proprium actionis secundum quod est in fieri, est esse in motu, secundum quod motus continuus est processus formæ moventis in id quod move-

tur: sicut etiam e converso proprium est motus secundum quod est actus moventis, in actione esse secundum quod actio processus est formæ agentis in patiens. Sic enim separari non possunt physicus motus et actio: nec motus generaliter sumptus ab actione generaliter sumpta: quia hoc modo movere est agere, et e converso. Hoc autem palam est in omnibus actionibus his in quibus aliquid agitur sive generatur ad formam agentis : quia in omnibus his continuis processus virtutis activæ et motivæ in patiens et motum est actio, et motus est forma inducta post formam, ut dicit Averroes. Et sic est actio post actionem.

Sed in his quæ corrumpuntur, in quibus continua est abjectio substantiæ forte aliquis objiciet, quod ibi non sit actio, quamvis sit motus: quia in talibus nil agitur, ut videtur, sed potius deagitur, vel corrumpitur id quod actum fuerat. Et ideo qui destruit, in motu quidem continue est, et movet id quod destruit, sed nil agere videtur: nil enim in talibus efficit, sed potius id quod factum est destruit. Solutio autem hujus est, quod actio secundum quod est actus agentis, non exigit quid agat ad formam agentis, sed potius exigit in quid agat, hoc est, in quid imprimat suam actionem: et illam sic impressam patienti aliquando destruit, sicut quando contrarium invenit ipsum patiens ad formam agenti: et aliquando construit, sicut quando aptat patiens ad formam suscipiendam agentis: et sic destruere est et agere: et sic relinquitur verum esse quod dictum est, quod omnis actio in motu, et omnis motus in actione fundatur. Est autem hic considerandum, quod hoc quod dictum est, non est verum secundum quod motus est actus mobilis imperfectus; quia sic moveri non est agere, sed pati: et si hoc modo actus in motu esset, cum motus hoc modo sit in patiente, sequitur quod actio esset in patiente1. Et quia id agit cui inest actio,

supra in hoc tract. cap. i. Considera in hoc, et solve ex dictis supra. Jamny.

<--- Page Split --->

sequeretur quod patiens esset agens, et actio esset passio : quae omnia inconvenientia sunt : et ideo inconveniens est primum, ex quo sequuntur omnia haec, scilicet quod actio sit in motu secundum quod motus est actus mobilis.

Quamvis autem actio sit in motu quodammodo, et motus in actione, tamen actio non est motus, sed quale. Hoc autem probatur ex hoc, quod quiescere est quale : propter quod etiam motus simpliciter acceptus quale quoddam est : quod patet per hoc principium, quod quaecumque contrariorum suscipiunt oppositionem, illa ejusdem generis suscipiunt praedicationem, quia contraria sunt in eodem genere. Et ideo cum quiescere sit quale in qualitate, etiam erit moveri quale in qualitate. Actio autem non est quale vel qualitas. Actio igitur non est motus.

Est autem hic attendendum, quod motus secundum quod est actus imperfecti, in omnibus est generibus : eo quod in omnibus est potentia et actus, et potentia exiens in actum movetur, et motus est actus ejus. Et cum potentia et actus sint ejusdem generis, sicut imperfectum et perfectum ejusdem naturae sunt, oportet quod motus hoc modo sumptus sit in omnibus generibus. Motus autem secundum speciem naturae quae movetur, vel ad quam est motus, consideratus est in quatuor generibus, scilicet substantia, quantitate, qualitate, et ubi. Sed motus secundum quod est forma moventis a movente procedens in id quod movetur, est qualitas secundum quam quale dicitur movens : et hoc modo dicitur hic, quod motus est qualitas : et hic est motus logice sumptus. Sic enim quies est status in forma moventis, quod est quale esse secundum motum et moventis formam.

Dubitatio. Sed tunc quaeret fortasse aliquis, secundum quam speciem qualitatis motus sit qualitas ? Non enim potest esse forma vel circa aliquid constans figura. Nec po-

test esse passio vel passibilis qualitas inferens vel illata, sicut cuilibet patet. Nec potest esse naturalis potentia vel impotentia, quia haec in substantialibus est radicata. Relinquitur igitur quod sit habitus vel dispositio. Et hoc quidem est verum, maxime secundum quod motus est actus perfecti, et perfectus est habitus : secundum autem quod est actus imperfecti et imperfectus, dispositio disponens et promovens ad habitum qui est actus perfectus.

CAPUT VI.

De proprio actionis, quod omnis actio efficit passionem et qualiter generatur.

Naturalis autem proprietas actionis quae in ipsa natura actionis fundata est, et quae omni convenit et soli et semper, est id quod actionis est passionem ex se in id quod subjicitur sibi ut patiens inferre. Dicitur autem ex se, quia secundum quod est forma agentis secundum quod agens est. Et ideo hic secundum substantiam actionis hoc convenit ei. Omnis enim actio passionis est alicujus effectiva : quia aliter non tenderet in patiens ab agente, nisi susciperetur ad transmutationem in patiente : et tale suscipere pati est, et susceptio est passio. Efficit ergo actio passionem, et omne quod per se et secundum suam substantiam passionem infert, est actio. Quamvis enim gladius et ignis passionem inferant, non tamen sunt passiones vel actiones : quia non faciunt hoc secundum substantiam suam, sed ut instrumenta,'sicut in praehabitis dictum est.

Sed contingit aliquando actionem effici et causari ab actione sicut calcafcere ignis causa est quod lapis ignitus calefaciat : sicut etiam patet in his quae per se moventur ut animalia quae principium sui motus habent in seipsis, et ideo per se moventur, ut dicit Aristoteles1. Saepe

<--- Page Split --->

enim actio animalis quod per se movetur fit effectrix ejus actionis quae est actio per aliud. Verbi gratia actio illata ab animali aliquo, sicut impulsus, vel morsus, vel alicujus impetus, causatur ab actione ipsius animalis, sicut a cursu, vel ambulatione, vel pedis percussione, vel etiam dentium compressione, vel aliquo hujusmodi : et sic actio efficit actionem. Sumit enim principium actio alteri illata, ab ea actione quam agit animal in seipso.

Et si forte aliquis diceret quod animal non agit in seipso, sed potius patitur : nil interest quantum ad propositam intentionem. Si enim dicatur pati, sequitur quod haec passio est illatio actionis. Et quod est causa causae, est causa causati, unde si passio est causa exterioris actionis, erit actio quae illius passionis effectrix est, effectiva illius exterioris actionis. Et sic habetur quod actio aliquando efficit actionem, dummodo primus animalis actus vel prima actio principium sit passionis quae exterioris actionis est effectiva. Quamvis autem actus (qui est actio pura agentis) sit primordiale principium. Pati autem (quod causatur ab actione) principium permixtum, quia et factum est et facit : factum quidem ab actione prima, faciens autem actionem exteriorem, propter quod relinquitur quod actus (qui est actio prima) et passionis et actionis est generativus. Et hujus est exemplum sicut ambulat animal, et ambulando colliditur, et collisum cornu vel pede ferit. Sic igitur contingit per accidens actionem esse factivam actionis : per se autem passionis est generativa et factiva : et ideo per hoc diffinitur quod ei per se convenit, et non diffinitur per hoc quod convenit ei per accidens. Per se autem id quod quale est et qualitas gignit et causat ex se facere, sicut patet : quia calor quale quoddam et qualitas est : et illa qualitas ex se gignit calefacere, quod est facere et agere. Propter quod nihil est activum proprie nisi qualitas, ut dicit Aristoteles : et in genere qualitatis activae qualitates sunt

passiones vel passibiles qualitates,si actio proprie sumatur. Sed hoc tantum hic dicere sufficit, quod qualitas causa per se est actionis, et causatur ab ipsa, sicut dictum est.

Nec tamen sequitur quod actio sit in prædicamento qualitatis : quia quod est causa efficiens alicujus, est extra ipsum, et ideo per ipsum non ponitur in genere. Sed si esset formale principium idipsum, tunc per ipsum posset poni in genere vel in specie. Hoc ergo modo facere vel agere gignitur a qualitate : et hoc modo non est inconveniens rem unius prædicamenti a re alterius prædicamenti generari : cum tamen non propter hoc sit in eodem genere a quo causatur.

Sic enim qualitatum quarumdam particularium est effectrix positio, et etiam aliquarum quantitatum. Qualitates enim in specie consideratae, sicut asperitas, vel lene, sive lenitas, et hujusmodi, qualia sunt a qualitate dicta. Et haec causantur a positione, ex eo scilicet quod partes in superficie secundum æque vel non secundum æque posita sunt.

Similiter etiam a positione efficiuntur quantitates in particulari consideratae, sicut linea, superficies, et corpus : partibus enim æque in longitudinis specie positis causatur linea. Si autem ponantur ad duos diametros longitudinis et latitudinis, fit superficies. Si autem in tres, fit corpus. Quamvis ergo non generaliter qualitas et quantitas causentur a positione, tamen particulariter quaedam qualitates et quaedam quantitates causantur a positione. Nec tamen propter hoc sunt in genere positionis, sicut in ante habitis dictum est. Universa enim haec quae dicta sunt, a situ sive positione substantiam et generationem habent.

Similiter autem quantitas est effectrix aliquando quantitatis, sicut linea corporis facit latitudinem, et trina dimensio corporis facit in corpore quod est substantia, longitudinem, latitudinem, et profunditatem. Similiter autem qualitas aliquan-

<--- Page Split --->

do facit qualitatem, et calor ignis facit calorem in aqua.

Situs autem sive positio aliquando facit pati et agere. Cujus exemplum est, quod in dispositione componibilium in corporibus quæ ex contrariis primis qualitatibus mixta sunt, fit ipsorum simplicium (quæ mixta sunt) continua quædam generatio uno alterum transmutante : quam generationem sive transmutationem necessarium est consistere in motiva actione, ita quod continue unum moveat alterum, et moveatur ab illo, et continue unum agat in aliud et patiatur.

Ejus autem quod est ubi, locus causa est : cum tamen locus sit quantitas, et ubi sit aliud genus prædicamenti. Ejus autem quod est quando, causa est tempus : et hæc sunt genera diversa. Similiter autem ejus quod est habere, ut indutum esse vel calceatum esse, causa est aliquo modo corpus : quia habitus mutatur a corporis figura, et quæritur propter corpus. Et sic multipliciter res unius prædicamenti, causa est rei alterius prædicamenti. Nec tamen propter hoc effectus cum causa est in eodem genere.

Eorum vero individuorum substantiae quæ non sunt in subjecto (eo quod non sunt accidentia) causa quidem quare prima sunt, est corruptio sine generatione, quia prima creata sunt : quam creationem non præcessit generatio, sed secuta est corruptio. Corruptio autem causa est talium : quia si in esse individui subsistere possent, non essent generabilia, sed in esse individui manere non possunt, ideo generabilia facta sunt. Unde generatio non fuit quidem in primis creatis, sed generatio fuit et est in his quæ mox subsistunt 'post primorum constitutionem. Statim enim in illis fuit generationis propagatio.

Communium autem universalium quæ de primis substantiis prædicantur quæ sunt secundæ substantiæ, causa sunt ipsæ primæ substantiæ secundum esse, a quibus nulla ex his est prædication : sicut omnes particulares homines sunt generatio

illius hominis, qui est omnibus communis et ad omnes universalis : quamvis enim secundum actum sit in quolibet, tamen secundum quod actu communis est et actu prædicatur de multis vel de omnibus, tunc oportet quod singulis conveniat : et sic communitas a singularitate procedit, et generatur sive ex ipsa efficitur.

In omnibus autem his considerandum est, quod est aliquando generatio univoca, sicut calor generat calorem. Aliquando autem æquivoca, sicut positio generat qualitatem, et e converso. 'Aliquando autem generatio naturalis, sicut cum linea generat superficiem. Aliquando est generatio rationis et naturae alicujus, sicut cum commune generatur à singularium multitudine.

Omnia autem hæc inducta sunt ad hoc quod sciatur non esse hoc de coordinatione principiorum vel prædicamentorum, quod attendatur ratio ordinis secundum causam efficientem, sed potius secundum hoc quod inferius claudit in se superius actu et intellectu. Talis enim ordo necessario stat in uno summo quod est coordinatorum primum principium, et stat in quibusdam ultimis, quæ non sunt de intellectu alicujus.

CAPUT VII.

De propriis communibus actionis et passionis.

Consequenter his quæ dicta sunt, determinanda est actio per propria, quæ quidem omni conveniunt, sed nec soli conveniunt actioni: hæ enim passiones quæ propria sunt vere propter hoc hic postponuntur, quia vere sunt propria principia, per quæ illa quæ causa sunt, probari habent de actione. Determinantes autem de his dicimus, quod facere et pati recipiunt contrarietatem, et recipiunt magis et minus, sive intentionem et remissionem. Contrarietatem quidem recipiunt tam in effectu actionum, quam in sub-

<--- Page Split --->

stantia et forma : in effectu enim secare sive urere seu etiam eradicare, contrarium est ad plantare, et sic actio actioni contraria est in effectu : et similiter plantari et secari sunt passiones contrariae in effectu. In substantia autem actionis et forma calefacere contrarium est ad frigefacere, et exsiccare ad humida facere : et in passionibus calefieri contrarium est ad frigefieri, et exsiccari ad humida fieri. Sic etiam urere contrarium est ad humidum facere.

Similiter autem actio et passio recipiunt magis et minus : calefacere enim magis et minus dicitur. Et est calefactio intensior extremissior. Similiter autem est in passione : quia calefieri et infrigidari est

magis et minus intensiori et remissiori calefactione vel infrigidatione : et sic est in siccari et humidum fieri. Et similiter in passionibus illatis, sicut in tristari et gaudere dicitur magis et minus.

Si quis autem dicat tristitiam et gaudium non esse passiones quæ sunt in prædicamento passionis, sed 'potius in qualitate, et ideo non deberent hi cinduci, Dicemus ad illum quod tristitia et gaudium non sunt sine motu et actione cordis et passione. Cor enim in his agit et patitur secundum motus, qui dicuntur diastoles et systoles : et secundum hæc reducuntur ad genera actionis est passionis. Hæc igitur de prædicamento actionis dicta sufficiant.

Objectio.

Solutio.

<--- Page Split --->