CAPUT I.
Mulierem fortem quis inveniet ? Procul et de ultimis finibus pretium ejus.
§
ALEPH (X)
Laudes Ecclesiae describit Salomon in figura mulieris fortis per viginti duo capitula secundum numerum litterarum hebraicarum : in quibus tali utitur metro, ut cujuslibet capituli sententiae littera sibi praescripta secundum interpretationem ejusdem litterae videatur alludere. Simile autem metrum fecit Jeremias in Thernis, plangendo incendium templi, et Jerusalem, sub quadruplici connexione litterarum.
Quia vero in primo capitulo loquitur Salomon de inventione mulieris fortis, et inquisitione : quae inquisitio est in tentatione, ideo praescribitur huic capitulo haec littera, ALEPH (s), quae interpretatur
doctrina tentationum, vel mille : et si conjungantur ambae interpretationes, tunc idem est quod doctrina mille tentationum, Beatus autem Hieronymus in quadam Glossa super Genesim dicit, quod « millenarius perfectus et quadra- « tus est numerus : » intelligens hoc de perfectione cubi quadrati, id est, corporis: cujus quadratura est in longum, latum, et profundum. Est enim millenarii longitudo numerus decem qui a Philosophis radix appellatur. Latitudo autem hujus numeri habetur ex ductu longitudinis in seipsam, id est, si decies decem accipiantur, hoc est, centum. Profunditas vero ejusdem numeri provenit ex ductu longitudinis in latitudinem, hoc est, sicut decem multiplicant centenarium : sic decies decem decies. Et vult significare in hoc Salomon perfectam tentationem hujus mulieris secundum quadraturam quatuor affectionum naturalium, quae sunt seminarium omnis virtutis et omnis vitii.
<--- Page Split --->
Sunt autem Metus, istae affectiones, Mceror, Gaudium.
Tentatio autem est per probationem militiae in qua pugnamus contra diabo- lum, mundum, et carnem.
In hac enim militia vix fortis in- venitur, et præcipue mulier : quia sicut dicit Salomon, Eccle. vn, 29 : Virum de mille unum reperi, mulierem ex om- nibus non inveni : intelligens hoc non de sexu, sed potius de resolutis in molli- tiem concupiscentiae carnalis. De hac militia dicitur, Job, vn, 1 : Militia est vita hominis super terram. Per tale enim exercitium tentationum probat Deus san- ctos suos, et invenit illos dignos se, ut dicitur, Sapient. III, 3.
Sententia versus sequentis hanc litte- ram colligitur in duobus, quorum unum est interrogatio notans hujus mulieris, de qua loquitur, inquisitionem : ubi di- cit :
Mulierum fortem quis inveniet ?
Secundum est laus alta mulieris in- ventæ : et hæc habetur cum dicitur :
Procul et de ultimis finibus pretium ejus.
In prima notantur quatuor. Primum est hoc quod quæritur, quia mulier. Se- cundum est in qua dispositione quæritur, quia fortis. Tertium est dignitas quæren- tis, et hoc notatur per dictionem inter- rogativam, Quis. Quartum est inquisitio- nis diligentia, quæ signatur cum dicitur, Inveniet.
Sed revertamur ad primum, conside- rantes quare Ecclesia, vel fidelis anima mulier sit appellata. Et hoc duobus
modis investigare possumus. Uno mo- do per definitionem. Quia mulier est quæ generat in scipsa ex semine alte- rius : vir autem est qui generat in alia ex semine proprio : et hoc competit Ec- clesiæ, quæ est uxor agni, ut dicitur Apoc. xxi, 9 ¹ : quæ Ecclesia conceptum omnem, quem castis visceribus Deo pro- ducit non ex seipsa, sed ex semine gra- tiæ Christi, viri sui, concipit : sicut dicit Apostolus, II ad Corinth. nn, 5 : Non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis : sed sufficientia nostra ex Deo est. Ad Galat. iii, 5 : Quis ergo tribuit vobis Spiritum, et opera- tur virtutes in vobis ? Quasi diceret : Ne- mo nisi Christus. Joan. i, 16 : De pleni- tudine ejus, scilicet Christi, nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia. Et, Isa. xxvi, 17 et 18 : Sic facti sumus a facie tua, Domine. Concepimus, et quasi parturivimus, et peperimus spi- ritum, salutis scilicet.
Secundo modo, Ecclesia et fidelis ani- ma cognoscuntur esse mulier per in- strumenta membrorum quibus mulier a viro differt : quæ sunt quatuor. Primum instrumentum est ad semen recipiendum. Secundum, ad semen conservandum et formandum in partum. Tertium est mi- nistrativum materiae formandæ in corpus embryonis. Quartum est instrumentum per quod educatur parvulus jam editus ad lucem. Primum dicitur semen, secun- dum matrix, tertium fons sanguinis, quartum ubera.
Et hæc spiri- tualiter in Ec- clesia sunt
Zelus animarum,
Exhortatio,
Pietas,
Congratulatio.
Per zelum enim animarum primo Ec- clesia concipit salutem conversorum. Per exhortationem autem quasi quadam manu doctrinæ format conceptum. Sed pietas, quæ « est benevolentia in omnes
¹ Apoc. xxi, 9 : Veni, et ostendam tibi spon-
<--- Page Split --->
« imagine Dei insignitos, » ut dicit Augustinus, materiam administrat, ne deficiat in formando, dum non quaerit qua illorum sunt quos generat, sed potius ipsos. Quartum vero, scilicet congruatulatio, ex una parte sui tamquam ex uno ubere fundit lac invitationis ad meliora, et ex alia parte tamquam ex alio ubere ministrat lac confrontationis ad permanendum in eo quod jam accepit a Domino : secundum quod etiam duo nutrimentum lactis operatur in parvulo, scilicet incrementum in majus, et vitae perseverantiam.
Cantic. vii, 1 : Juncturae femorum tuorum sicut monilia, qua fabricata sunt manu artificis.
Et per femora intelligitur zelus animarum. « Monile autem, ut dicit Isido- « rus in libro de Etymologiis, dicitur a « monendo vel a muniendo. » Dabatur enim sponsis a sponso ut esset monimentum recordationis sponsi abeuntis. Et sic zelus est in Ecclesia, per quem jugem sponsi recordationem et amorem semper desideramus fructificare semen sponsi, recordantes ejus quod scribitur, Genes. xxxviii, 7, et seq., de Her et Onan, filiis Juda, quorum unus nequam fuit, scilicet Her, non spargendo semen in vase proprio, et ideo interfectus est. Alter autem scilicet Onan, sciens non sibi nasci filios, semen fundebat in terram, et ideo etiam ipse interfectus est. Her quippe interpretatur consurgens confusio, et significat eos qui secundum magna sibi data non intendunt lucrum secundum zelum animarum, sed turpem quastum, adulterantes, sicut dicit Apostolus, verbum Dei 1. Onan autem interpretatur dolor gratiae, et significat vanos et in superbiam elatos, qui sibi ad propriam laudem volunt nasci filios gratiae, non recipientes semen in zelo animae, sed potius in zelo vanitatis
et laudis suae : praedicantes, juxta Apostolum, semetipsos et non Deum . Isti ambo interficiuntur a Domino : quia supplicio mortis aeternae condemnantur. Monile vero dictum a muniendo dabatur sponsis ad conclusionem sinus, ne adulter insereret manum in gremium pudoris. Et sic iterum zelus pudorem custodit animae sive Ecclesiae : secundum quod dicitur in Psal. lxxvii, 10 : Zelus domus tua comedit me. Domus enim Dei anima fidelis est.
De matrice, quam supra diximus exhortationem esse, dicit Apostolus, ad Galat. iv, 19 : Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. Et nota quod duobus vitiis matricis praecipue impeditur partus : quorum unum est nimia lubricitas, ex qua fit quod semen non potest persistere. Alterum est nimia clausio impediens seminis ingressum.
Et sic est spiritualiter in exhortationibus in verbo Domini : quia nimia loquacitas nimium fluens in semine frustratur a fructu, et ideo dicitur, Levit. xv, 2 et seq. : Vir, qui patitur fluxum seminis, immundus erit. Et tunc judicabitur huic vitio subjacere, cum per singula momenta adhaeserit carni ejus, atque concreverit foedus humor. Omne stratum, in quo dormierit, immundum erit, et ubicumque sederit. Fœdus humor seminalis est sermo non competens tempori, nec his qui audiunt. Stratum autem in quo dormit, est hoc in quo per delectationem mentis quiescit, et hoc est peccatum et scurrilitas.
Conclusio vero sive clausio matricis est quando verbum exhortationis, quod multis prodesse poterat, damnabili tegitur silentio, sicut dicitur,Ezechiel. iii, 17 et seq. : Fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel : et audies de ore meo verbum, et annuntiabis eis ex me.
<--- Page Split --->
Si dicente me ad impium : Morte morieris, non annuntiaveris ei, neque locutus fueris ut avertatur a via sua impia, et vivat, ipse impius in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Si autem tu annuntiaveris impio, et ille non fuerit conversus ab impietate sua, et a via sua impia, ipse quidem in iniquitate sua morietur : tu autem animam tuam liberasti. Sed et si conversus justus a justitia sua fuerit, et fecerit iniquitatem, ponam offendiculum coram eo : ipse morietur quia non annuntiasti ei : in peccato suo morietur, et non erunt in memoria justilia ejus quas fecit, sanguinem vero ejus de manu tua requiram. Si autem tu annuntiaveris justo ut non peccet justus, et ille non peccaverit, vivens vivet, quia annuntiasti ei, et tu animam tuam liberasti.
Tertium quo differt mulier a viro est fons sanguinis, quem supra diximus esse pietatem, prout pietas dicitur « bene- « volentia in omnes imagine Dei insigni- « tos : » quia sic est unum de donisSpiritus saneti, sicut dicit Augustinus. Et ex isto fonte egreditur verbum manans sanguinem dilectionis proximi, per quam fortis mulier abundat in omnibus quae exiguntur ad formationem parvulorum in Christo : quod notatur in verbo Apostoli, ubi dicit, II ad Corinth. v, 13 et 14: Sive mente excedimus, Deo : sive sobrii sumus, vobis : charitas enim Christi urget nos, hoc est, quidquid in contemplatione haurimus mente Deo excedendo, et quidquid in sobrietate actionis operari possumus, totum facimus vobis : et hoc ideo quia charitas Christi urget nos. Sicut enim abundantia sanguinis urget in appetitum generationis, sic abundantia charitatis urget in desiderium generationis spiritualis. Et ideo, II ad Corinth. vi, 11 et 12 : Os nostrum patet ad vos, o Corinthii, cor nostrum dilatatum
est. Non angustianini in nobis. Quasi diceret : Os pietatis amplum est ad vos, et cor charitatis ad vos latum est et abundans, nihil in nobis angustum et arctum potestis experiri, quo minus fecerim in formatione omnium vestrum in Christo. Et hoc est quod dicit in Aetibus, xx, 26 et 27 : Contestor vos hodierna die, quia mundus sum a sanguine omnium vestrum. Non enim subterfugi quominus annuntiarem vobis omne consilium Dei. Et nota quod dicitur in libro de Animalibus, quod « sanguis menstruus juvenum mu- « lierum albus est semper. » Antiquis autem mulieribus desinunt muliebria, sicut dicitur, Genes. xviii, 11, quod desierant Sara fieri muliebria. Et sic duo spiritualiter corrumpunt fontem sanguinis a proprio colore qui est rubor procedens a flamma ignis dilectionis Dei : quorum unum est dissolutio juvenilis, et alterum cupiditas faciens refrigescere charitatem. De primo dicitur, Jerem. xxxi, 19 : Confusus sum, et erubui, quoniam sustinui opprobrium adolescentiae meae. De secundo dicitur, Matth, xxiv, 12 : Quoniam abundavit iniquitas, refrigescet charitas multorum.
Quartum vero, quod est ad nutriendum parvulos jam natos in Christo, diximus esse congratulationem habentem duas mammillas : ex quarum una, scilicet invitationis ad meliora, fundit fortis mulier lac profectus spiritualis : ex altera autem, scilicet confortationis, fundit lac perseverantiae in bono quod accepit. Et hoc est quod dicit Apostolus, I ad Corinth. m, 1 et 2 : Tamquam parvulis in Christo, lac vobis potum dedi, non escam. Et in Cantic. iv, 11 : Mel et lac sub lingua tua. Quod glossat Psalmista, dicens : Diffusa est gratia in labiis tuis, etc. 1.
Et sic habetur quare mulier dicatur Ecclesia, vel fidelis anima.
<--- Page Split --->
§ 2
Secundum est dispositio in qua quaritur mulier, et haec est fortitudo qua notatur cum dicitur, « Fortem. »
Dicitur autem mulier haec fortis propter duo in quibus omnis attenditur fortitudo. Unum est difficultas actus et operationis ejus. Alterum est altitudo roboris ejus in vincendo quaeque fortissima.
Primum horum est in tribus, scilicet in hoc quod aggreditur difficilia. Secundum, in hoc quod sustinet. Tertium, in hoc quod non deficit in perferendo utrumque.
Primum horum est quia aggreditur fortissime tentationes hostis. Et de hoc habetur in Job, iii, 8, ubi dicit : Maledicant ei qui maledicunt diei, qui parati sunt suscitare Leviathan. Leviathan interpretatur additamentum eorum, et signat diabolum, qui suadet damnationem hominum. Hunc aggreditur suscitando contra se fortis mulier, quando per opera virtutum diabolum ad certamen invitat tentationum. Et hoc est quod dicitur in Genes. iii, 15 : Ipsa conteret caput tuum, quia terribilis est serpens in capite. Fortitudo hujus pugnae significata est in Genes.xxxii,26 et seq., in lucta Jacob cum Angelo, in qua tria occurrunt Jacob, scilicet quod benedictus est ab Angelo, et quod confortatus est contra fratrem. Dixit enim : Si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines pravelabis? Et quod confregit nervum femoris ejus. Quae signant tria qua conveniunt ei qui fortiter aggreditur pugnam spiritualem. Ille enim benedictionem gratia accipit contra diabolum, et robur virtutum accipit contra mundum, insuper emarescit concupiscentia femoris, quia femur locus delectationis est.
Secundum quod est in actu fortitudi-
nis, est fortiter sustinere adversa : quia, sicut dicit Apostolus, II ad Timoth. iii, 12 : Omnes, qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur. Sic fortis fuit illa mulier de qua legitur, II Machab. vn, 20 et seq. : Supra modum autem mater mirabilis, et bonorum memoria digna, quæ pereuntes septem filios sub unius diei tempore conspiciens, bono animo ferebat, propter spem quam in Deum habebat : singulos illorum hortabatur voce patria fortiter, repleta sapientia : et femineæ cogitationi masculinum animum inserens, etc. Sic etiam fortis fuit filius ejus ibidem, qui tertio illuditur, de quo dicit Scriptura, ejusdem capituli, y. 10 et seq., quod linguam postulatus cito protulit, et manus constanter extendit, et cum fiducia ait : E cælo ista possideo, sed propter Dei leges nunc haec ipsa despicio, quoniam ab ipso me ea recepturum spero : ita ut rex, et qui eum ipso erant, mirarentur adolescentis animum, quod tamquam nihilum duceret cruciatus.
Tertium est longanimiter perseverare in utrisque. De quo dicitur, Isa. xl, 29 et seq. : Qui dat lasso virtutem, et his qui non sunt, fortitudinem et robur multiplicat. Deficient pueri, et laborabunt, et juvenes, id est, pueriliter viventes, hoc est, juvenilia sequentes, in infirmitate cadent, id est, in concupiscentia. Qui autem sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilæ, current et non laborabunt, volabunt et non deficient. Per mutationem autem hujus fortitudinis intelligit, quod semper novi sunt in fortitudine : sicut dicit Psal. lxxvi, 11 : Dixi : Nunc cœpi : hæc mutatio dexteræ Excelsi. Et hoc est quod sequitur, Isa. xl, 31 : Assument pennas sicut aquilæ. Aquila enim dicitur renovare pennas ad primum robur. Unde dicitur in Psal. cui, 5 : Renovabitur ut aquilæ juventus tua, hoc est, robur juventutis. Unde sequitur : Current, et non laborabunt. Current in strenuitate operis et passionis longanimiter sustinendo, et
<--- Page Split --->
non laborabunt fortitudine laborem superantes, et volabunt velocitate desiderii non deficientes: quia sciunt quod solus ille qui perseveraverit, salvus erit 4.
Altitudo autem roboris est in hoc quod vincit quinque fortissima.
Deum, Regnum Dei,
Vincit scilicet
Deum, Regnum Dei, Diabolum, Regnum diaboli, Proprium animum.
Deum vincit per charitatis affectum, regnum Dei per instantiam meriti, diabolum autem per abjectionem humilitatis, regnum diaboli per professionem voluntariae paupertatis, et proprium animum per tranquillitatem patientiae et mansuetudinis.
De primo horum dicitur, Cantic. vn, 2 : Apprehendam te, et ducam in domum matris mea : ibi me docebis, et dabo tibi poculum ex vino condito, et mustum malorum granatorum meorum. Apprehensio est retentio Dei per affectum charitatis. Et ideo quasi passus violentiam ducitur in domum matris, hoc est, in carnem, quam habemus ex prima matre Eva. Similiter ducitur in cubiculum genitricis 5, hoc est, in conscientiae secretum, qua cube celest genitricis gratia : ut ibi ab anima adstringatur amplexibus castis, et perfruatur osculis, non in conjunctione labiorum carnis, sed in conjunctione animorum, secundum quod dicit Apostolus, I ad Corinth. vi, 17 : Qui adhaeret Domino, unus spiritus est, scilicet cum eo. Et ideo sequitur : Ibi me docebis, quia quando dilectus interius in mente dulci quodam amoris vinculo constringitur, mox etiam intellectus ad doctrinam veritatis aperitur, secundum quod dicitur in Evangelio Joan. xvi, 13 : Cum venerit ille Spiritus veritatis, do-
cebit vos omnem veritatem. Et, I Joan. 11, 20 : Vos unctionem habetis a Sancto, et nostis omnia. Vinum vero conditum ibidem sponso propinatur in gaudio sancti Spiritus dulcorato, et odorifero facto condimento omnium virtutum, secundum quod dicitur in Psal. lxxv, 11 : Cogitatio hominis confitebitur tibi. Mustum autem malorum granatorum est conceptum nimium desiderium bulliens ad beatitudinem Sanctorum : quia in malogranato grana cellis propriis distincta sunt, sicut Sancti in aeterna beatitudine distinguunt per differentias praemiorum, secundum quod dicitur in Psal. cxlii, 5 : Exaltabunt Sancti in gloria, lætabuntur in cubilibus suis, etc. Et ipse Dominus in Evangelio Joan. xiv, 2 : In domo Patris mei mansiones multæ sunt.
De victoria super regnum Dei habetur, Matthæi, xi, 12 : A diebus Joannis Baptistæ usque nunc, regnum cælorum vim patitur : et violenti rapunt illud. Et, Matth. vii, 14, quod angusta porta, et arcta via est, quæ ducit ad vitam : et pauci sunt qui inveniunt eam ! Et ideo dicit alibi, Luc. xiii, 24 : Contendite intrare per angustam portam 8. Quia violentia et fortitudo necessaria est ad regnum cælorum.
De fortitudine diaboli qui vincitur etiam a forti muliere dicitur, Matth. xii, 29 : Quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus dirupere, nisi prius alligaverit fortem? et tunc domum illius diripiet. Fortis diabolus est, domus ejus cor peccatoris est, et vasa ejus peccata sunt. Sed fortis muliere alligat eum vinculis gratiae sacramentorum : et vasa ejus, hoc est, peccata diripiet per gratiam virtutum. De hac etiam fortitudine dicitur, Job, xii, 24 : Non est super terram potestas, quæ comparetur ei, scilicet Leviathan, qui factus est ut nullum timeret. Et vis est in hoc
4 Matth. x, 22 : Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. 5 Cantic. iii, 4 : Introducam illum... in cubicu-
<--- Page Split --->
quod dicit super terram : quia potestas et fortitudo mulieris hujus non est de terra, sed de cœlo.
Regnum autem diaboli est in spectaculis et pompis et divitiis hujus mundi : quae omnia mulier fortis vincit per voluntariam paupertatem, secundum quod dicitur in Evangelio Joan. xvi, 33 : Confidite, ego vici mundum. Et alibi, in Joan. xiv, 30 : Venit princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam. Et in Matth. iv, 5 et seq., cum diabolus assumeret Jesum in montem excelsum valde, et ostenderet ei omnia regna mundi et gloriam ejus, et diceret quod omnia sibi daret si cadens per avaritiam, adoraret eum : respondit Jesus : Vade, Satana : Scriptum est enim : Dominum Deum tium adorabis, et illi soli servies.
Quinto etiam per mansuetudinem et patientiam vincit proprium animum, secundum quod dicitur, Matth. v, 4 : Beati mites, quoniam ipsi possidebunt terram. Quia nulli terram suæ naturae ad nutum possident nisi mansueti et patientes, secundum quod dicit Dominus, Luc. xxi, 19 : In patientia vestra possidebitis animas vestras. Et Salomon, Proverb. xvi, 32 : Qui dominatur animo suo, fortior est expugnatore urbium.
Istis igitur modis habetur quare dicatur fortis mulier.
§ 3
Sequitur considerare dignitatem quarentis, quae importatur per hanc dictionem, « Quis. »
Dicit enim Beatus Hieronymus, quod in sacra Scriptura hæc dictio, « Quis, » quandoque notat impossibilitatem, ut in Isa. Ln, 8 : Generationem ejus quis
enarrabit? secundum quod de æterna generatione intelligitur : de qua dicit Ambrosius, quod « silet vox, non homi- « nis tantum, sed etiam Angelorum. »
Quandoque notat difficultatem, ut patet, Eceli. xxxi, 8 et 9 : Beatus dives qui inventus est sine macula, et qui post aurum non abiit, nec speravit in pecunia et thesauris! Quis est hic? et laudabimus eum. Quasi dicat : Difficulter invenitur. Et ita sumitur hic, Quis : quia difficile fuit habere inventorem hujus mulieris. Quia, sicut dicit Anselmus in libro Cur Deus homo : « Duo exigun- « tur ad hoc quod homo perditus inve- « niatur ad salutem, scilicet quod ille « satisfaciat qui debet et tenetur satisfa- « cere, et hic non est nisi homo : quia « non peccavit nisi homo. Et quod ille « satisfaciat qui potest satisfacere, et « hic non est nisi Deus. Creatura enim « quæ totum quod est et potest et ope- « ratur, pro seipsa debet suo Creatori « satisfacere : pro homine satisfacere « non potest. Sed Deus, qui nulli ali- « quid debet, pro se si satisfacit, pro alio « satisfacit. Et ideo eum qui invenit mu- « lierem per satisfactionem oportuit esse « Deum et hominem : ut deberet in « quantum homo, et posset in quantum « Deus. » Ideo, in Isa. vii, 14, dicitur : Vocabis nomen ejus Emmanuel, hoc est, Nobiscum Deus1, hoc est, cum natura nostra Deus. Et Job,xxxii,23 et 24 : Si fuerit pro eo, id est, pro homine, Angelus loquens, unus de millibus, ut annuntiet hominis æquitatem, miserebitur ejus, et dicet : Libera eum, ut non descendat in corruptionem : inveni in quo ei propitier. Et debet littera sic punctuari : Si Angelusexistens unus de millibus fuerit loquens pro eo verba redemptionis, miserebitur ejus, hoc est, hominis Deus. Et vocat Angelum Christum missum in mundum, qui secundum Septuaginta interpretes, in Isa. ix, 6,vo-
<--- Page Split --->
catur « magni consilii Angelus 1. » Christus autem secundum æternam generationem est prima imago et similitudo Patris. Homo autem ultima creatura Dei, est etiam similitudo et imago Dei. Unde Deus homo est quodammodo unum de duobus similibus et duabus imaginibus, scilicet, homine et Filio Dei. Et iste solus loqui poterat pro nobis redemptionem. Unde etiam dicit in fine Apocal. xxii, 13 : Ego sum Alpha et Omega, principium et finis. Principium per divinitatem, et finis per humanitatem : quia finis creaturarum est homo ultimo creatus.
Christus invenire quando invenit in ea salutem.
Et primo modo inventa est ad resurrectionem, quia resurrectionem nos perdidimus in Adam. Si enim ipse non peccasset, non resurgeremus, quia non moreremur : et de hoc habetur, Deuter. xxxii, 10 : Invenit eum in terra deserta, in loco horroris, et vastæ solitudinis. Deserta terra est terrena caro necessitati mortis addicta adhuc vivens. Locus horroris est corpus mortuum horrore putredinis fœtorem de se generans. Sed vasta solitudo quando jam est in cineribus, et ibi invenit nos ad resurrectionem.
Et sic habetur dignitas quaerentis.
§ 4
Sequitur de diligentia inquisitionis, quae notatur per hoc quod dicit, « Inveniet. »
Quatuor autem modis aliquid quæritur, et invenitur. Primo, quando non perditum per inquisitionem invenitur : sicut in Genes. xxxvi, 24, quod Ana invenit aquas calidas in solitudine, cum pasceret asinas Sebeon, patris sui. Quandoque invenitur quod perditum recuperatur : sicut habetur in I Reg. ix, 20, quod inventæ sunt asinæ Cis, patris Saul. Quandoque invenire, idem est quod per studium in alicujus ignoti notitiam pervenire, secundum quod dicitur in Jerem. xv, 16 : Inventi sunt sermones tui, et comedi eos. Quarto modo invenitur quasi per fortunam id quod non quæritur, secundum quod habetur, Isa. lxv, 1 : Invenerunt qui non quæsierunt me. Omnibus his modis inventa est fortis mulier per opus redemptionis. Inveniri autem mulieris est, quia facit eam
Secundo modo invenit nos ad redemptionem : sicut habetur in tribus parabolis, Luc. xv, quarum prima est de habente centum oves, quarum una est perdita, et dimittuntur nonaginta novem in deserto, ut quæratur et inveniatur una perdita, quæ significat hominem. Secunda parabola est de muliere hahente drachmas decem, quarum unam perditam quærit, et invenit accendendo lucernam, et everrendo domum. Tertia est de filio prodigo, qui mortuus erat, et revizit : perierat, et inventus est, a patre scilicet.
Tertio modo inventionis invenit nos Deus ad gratiam meriti, non ita quod ante nesciret nos scientia intelligentiae, sed ante nescivit nos scientia approbationis : sicut ipse dicit, Luc. xiii, 27, de quibusdam : Nescio vos...: discedite a me, operarii iniquitatis 2. Et de hoc modo inventionis habetur in Psal. lxxxviii, 21, ubi dicit : Inveni David servum meum : oleo sancto meo unxi eum, hoc est, inveni David ad servitium meum : et ut hoc adimplere posset, unxi eum oleo gratiae meæ.
Quarto modo non invenit nos Deus nisi reputatione sua : quia magnopere reputat se felicem, quando invenit nos.
<--- Page Split --->
Hoc signatum est in Genes. xxvii, 20, ubi Isaac benedictionem dedit filio suo Jacob propter venationem allatam sibi, talem faciens ei quaestionem : Quo modo, inquit, tam cito invenire potuisti, fili mi? Et ille respondit : Voluntas Dei fuit ut cito occurreret mihi quod volebam. Isaac significat Deum Patrem, cujus oculi caligantes Prophetae sunt, quia tenebrosa aqua est in nubibus aeris 1, hoc est, doctrina veritatis in Prophetis. Major autem filius ejus, primus Adam cui praecepit ut ferret sibi de venatione cibos captos in pharetra et arcu, hoc est, in ingenio et verbo. Sed ille ivit insequi silvestria, id est, lucra mundana. Minor autem filius ejus, secundus Adam est, hoc est, Christus homo, qui ad praeceptum matris, qua misericordia est, qua etiam fecit eum incarnari, ivit ad vicinos greges pecorum, apportans inde duos hœdos, hoc est, corpus et animam peccatorum : reputans se felicem quod cito invenit quod quaerebat. Et per hoc subripuit benedictionem Adam : quia gratiam, quam in Adam haereditario quasi jure debebamus possidere, ut et ipsum tamquam patrem gratia benediceremus, per Adam amisimus : sed per Christum ad eamdem inventi sumus, et ideo ipsum benedictione gratiarum actionis benedicimus.
Sed notandum est, quod ad duo praecipue Deus quaerit, et invenit mulierem fortem : et ad duo quaeritur et invenitur.
Quaerit enim Deus eam primo ad gratiam : et hoc signatum est in Genes. xxxvn, 14 et seq., ubi Joseph quaesivit fratres suos, et invenit eos in Dothain, quod interpretatur sufficientia defectionis, et significat statum peccati, ubi verus Joseph Christus quatuor patitur a fratribus suis, hoc est, ab hominibus : primo exprobrationem, secundo denudationem tunicae talaris et polymita, tertio projectionem in cisternam, quar-
to venditionem Ismaelitis euntibus in Ægyptum. Et sic quatuor peccator infert Christo spiritualiter. Per ingratitudinem enim facit contumeliam Spiritui sancto : sicut dicit Apostolus, ad Hebr. x, 28 et 29 : Irritam quis faciens legem Moysi, sine ulla miseratione duobus vel tribus testibus moritur : quanto magis putatis deteriora mereri supplicia qui Filium Dei conculcaverit, et sanguinem testamenti pollutum duxerit, in quo sancificatus est, et Spiritui gratia con tumeliam fecerit ? Tunica polymita est vestis virtutum picta varietate diversarum virtutum, et talaris quod ita longa sit ut etiam corpus totum vestiat decore honestatis. Et haec tingitur a peccatore sanguine haedi, id est, inquinatione peccati. Per haedum enim peccator significatur, et per sanguinem peccatum : ut habetur, Matth. xxv, 33, quod judex statuet oves a dextris suis, haedos autem a sinistris. Tertio, projicitur in cisternam, quando delectatio spiritualis commutatur in carnalem. Spiritus enim fundit ut fons aquam refrigerii, secundum quod dicitur in Psal. xxxv, 10 : Domine, apud te est fons vita, etc. Caro autem videtur quidem continere delectionis refrigerium : sed tamquam ex cisterna dissipata effluit statim per rimas miseriae in doloribus et tristitiis, secundum quod conqueritur Dominus in Jerem. ii, 12 et 13 : Obstupescite, caeli, super hoc : et porta ejus, desolamini vehementer. Duo enim mala fecit populus meus : me dereliquerunt fontem aqua viva, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas, qua continere non valent aquas. Celi sunt Angeli, et porta cœeli homines sancti, per quorum exempla intramus in cœelos, quos vocat Deus in admirationem et abominationem faeti hujus. Quarto, venditur negotiatoribus Ægypti : et hoc fit quando lucrum gratia postponitur, et ad lucrum mundi hujus mens anxiatur : sicut
<--- Page Split --->
Judas qui pretium universitatis vendidit pro pretio triginta denariorum.
Ibi ergo Christus iuvenit mulierem, quaerens eam ad gratiam.
Secundo, quaerit et invenit eam ad fidelitatem, per tentationes : ut habetur, Sapient. iii, 3 et 6 : Deus tentavit suos, et invenit illos dignos se. Tamquam aurum in fornace probavit illos, et quasi holocausti hostiam accepit illos. Et hoc signatum est in Genes. xxii, 1 et seq., ubi Deus tentavit Abraham ut immolaret filium, ponens eum nobis in exemplum fidelitatis. Et in Evangelio Matth. xxiv, 43 et seq.: Quis, putas, est fidelis servus, et prudens, quem constituit dominus suus super familiam suam, ut det illis cibum in tempore? Beatus ille servus, quem cum venerit Dominus ejus, invenerit sic facientem. Amen dico vobis, quoniam super omnia bona sua constituei eum.
Mulier etiam quaerit Deum ad duo, scilicet ad adjutorium, et ad amplexum.
Ad adjutorium in tentationibus : et de hoc loquitur Psal. civ, 4 : Quærite Dominum, et confirmamini : quærite faciem ejus semper. Et, Isa. iv, 6 : Quærite Dominum, dum inveniri potest : invocate eum, dum prope est.
Ad amplexum autem quaerit eum in devotione. De hoc habetur, Cantic. iii, 1 et 2 : In lectulo meo per noctes quæsivi quem diligit anima mea : quæsivi illum, et non inveni. Surgam, et circuibo civitatem : per vicos et plateas quæram quem diligit anima mea, etc. Et infra, 3. 4 : Tenui eum, nec dimittam, donec introducam illum in domum matris meæ, et in cubiculum genitricis meæ. Lectulus est quies contemplationis : noctes vero obscuritates considerationum : quia, sicut dicit Apostolus, II ad Corinth. v, 7 : Per fidem ambulamus, et non per speciem. Fidei autem visio per speculum et in ænigmate est : quia, ut dicitur in libro
Sapient. ix, 15 : Corpus, quod corrumpitur, aggravat animam, et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem. In his noctibus quaeritur sponsus ad amplexum, et non invenitur : quia non exhibet se ut sponsum, sed potius ut peregrinum. Et hoc conqueritur Jeremias, xiv, 8, dicens ad Dominum : Quare quasi colonus futurus es in terra, et quasi viator declinans ad manendum ? Surgit ergo sponsa elevando mentis intuitum ab omni sollicitudine corporis ad contemplationem æternorum, et circuit vicos, hoc est, dispositiones Sanctorum in præmiis æternis, et plateas, hoc est, latitudines Angelorum in hierarchiis cælestibus : platea enim dicitur a πλανὸ Græce quod latine latum sonat : quærens si dilectum animæ suæ viderint : quod nihil aliud est quam consideratione gloriæ Sanctorum, quasi quadam manuductione instrumenti ad lucem inaccessibilem quam Deus inhabitat, obtutum mentis elevare. Et ideo eos qui sic eam instruunt, vocat vigiles qui custodiunt civitatem : signans Angelos deputandos ad custodiam Ecclesiæ, quæ est civitas Jerusalem cælestis. Illi enim purgant animas quo liberius possint contemplari lumen incircumscriptum. Et hoc est quod dicitur, Isa. vi, 6 : Volavit ad me unus de Seraphim, et in manu ejus calculus, quem forcipe tulerat de altari : et tetigit os meum, et dixiit : Ecce tetigit hoc labia tua, et auferetur iniquitas tua, et peccatum tuum memdabitur. Calculus est ignita veritas. Forceps a duobus brachiis stringens colligatis, est consideratio unum brachium habens fidem, et alterum intellectum connexa sibi invicem clavo revelationis divinæ. Altare est altitudo æternæ beatitudinis ut sic per ministerium et illuminationem angelicam tangatur os cordis et animæ, et duo labia ejus, scilicet rationis et voluntatis : et mundatur cor ab iniquitate, quæ est curvitas desiderii per appetitum terrenorum, et appetitum operationis pravæ : ut sit una de his de
<--- Page Split --->
quibus Dominus dicit, Matth. v, 8 : Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt.
Quod autem sequitur, Cantic. iii, 4 : Paululum cum pertransissem, etc. Hoc est, quod beatitudo Dei non videtur nisi super omne quod creatum est, ut elevetur consideratio mentis : et ibi inventus tenetur per orationis instantiam, et non dimittetur etiamsi fingat velle longius ire per fervorem devotionis, donec introducatur in domum cordis, qua est domus matris sapientie, et in cubiculum conscientie, ubi habitat genitrix omnis boni, scilicet gratia.
§ 5
Sequitur de laude alta mulieris invenjae, quae continetur in his :
Procul et de ultimi finibus pretium ejus.
Est autem quatuor modis procul:
Tem pore, Distantia naturae, Elongatione a cognitione humana, Latitudine eorum in quibus est pretium.
Tem pore dupliciter, scilicet quantum ad finem mundi, quando dabitur pretium quoad corpus in resurrectione : et de hoc habetur in Ecclesiaste, xi, 1 : Mitte panem tuum super transeuntes aquas, quia post multa tempora invenies illum. Similiter procul est quantum ad tempus quod praedestinavit Deus, quia pretium redemptionis misit Deus in novissimis diebus. Et ideo etiam illud tempus dicitur plenitudo temporis. Ad Galat. iv, 4 et 5, ubi sic dicit Apostolus : At ubi venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum factum ex muliere, factum sub lege : ut eos qui sub lege erant, re-
dimeret. Et de isto procul quantum ad utrumque horum, in libro Numer. xxiv, 23 : Heu! quis victurus est, quando ista faciet Deus? Quasi diceret : Procul est a nobis tempus illud. Et, Habac. n,2 et 3 : Scribe visum, et explana eum super tabulas, ut percurrat qui legerit eum. Quia adhuc visus procul : et apparebit in finem, et non mentietur : si moram fecerit, exspecta illum, quia veniens veniet, et non tardabit. Et vocat visum revelationem sibi ostensam a Domino de pretio redemptionis, et pretio glorificationis.
Est etiam procul in natura, quod patet. Quia pretium mulieris Deus est, qui principium omnium est : mulier autem finis omnium creaturarum est : et finis et principium in natura maxime procul sunt. Et hoc est quod dicitur in Ecclesiastico, xxiv, 44 : Doctrinam quasi antelucanum illumino omnibus, et enarrabo illam usque ad longinquum. Doctrina qua est quasi antelucanum, est doctrina creationis quam ostendit Deus in creaturis. Sed enarrata est usque ad hominem, quia « homo distat per gradus omnium en- « tium,» ut dicit Gregorius. Est enim cum lapidibus, et vivit cum arboribus, sentit cum animalibus, et ratiocinatur cum Angelis. Similiter, Isa. lv, 9 : Quia sicut exaltantur cœli a terra, sic exaltatae sunt via mea a viis vestris, et cogitationes mea a cogitationibus vestris. Celum primum est in loco, et terra ultimum : et sic Deus primum est in natura, et homo ultimum. Et hoc bene signatum est, Genes. xxiv, 63, ubi dicitur quod Isaac elevatis oculis procul vidit venientes camelos in quibus adducebatur Rebecca 1. Isaac Filius Dei est. Rebecca autem Ecclesia : quia Rebecca interpretatur qua multum accepit, et signat Ecclesiam qua» accipit omnia charismata gratiarum. Cameli autem in quibus venit, propter gibbositatem signant carnem
<--- Page Split --->
quæ gibbosa est, propter mortalitatem et infirmitatem in quam cecidimus. Et dicit procul eam videre Isaac propter distantiam dignitatis naturæ suæ a natura nostra. Et hoc est etiam quod dicitur, Exod. xx, 18 : Cunctus populus videbat voces et lampades, et sonitum buccinæ montemque fumantem : et perterriti ac pavore concussi, steterunt procul. Mons eminentia divinæ naturæ est. Fumus autem evaporatio creaturæ est ab ipsa, non de essentia quidem, sed de voluntate, quia dicit Damascenus, quod « creatura est opus voluntatis existens : » voces autem sunt præcepta et mandata legis. Et buccinæ sunt voces Prophetarum quibus cognoscimus elongationem et altitudinem divinæ naturæ, et admiratione concussi cognoscimus nos procul stare ab ipso qui pretium nostrum est.
Tertio modo est procul elongatione a nostra cognitione, quia parum de ipso cognoscimus : sicut dicitur, Job. xxxvi, 23 et 26 : Omnes homines vident eum, unusquisque intuetur procul. Ecce, Deus magnus vincens scientiam nostram : numerus annorum ejus inæstimabilis, supple, est. Et hoc signatum est, Genes. xxii, 4, ubi dicitur, quod die tertio Abraham vidit procul locum qui dicebatur mons visionis. Tres enim dies sunt tres illuminationes divinæ quibus cognoscimus Deum. Prima est per vestigium, quando scilicet cognoscimus eum per creaturas irrationales. Secunda est per imaginem, quando cognoscimus eum per rationales creaturas. Et tertia est quando cognoscimus eum in seipso, et tunc videmus procul et ideo obscure.
Quarto modo procul est quantum ad latitudinem pretii : quia Deus, qui pretium nostrum est, ubique est. Et de hoc dicitur, Josue, i, 3 et 4 : Omnem locum, quem calcaverit vestigium pedis vestri, vobis tradam, sicut locutus sum Moysi. A deserto et Libano usque ad fluvium magnum Euphraten, omnis terra Hethæorum
usque ad mare Magnum contra solis occasum erit terminus vester. Desertum dicitur mundus, eo quod non habitatur, sed potius transit. Libanus dicitur congregatio Sanctorum in patria : quia Libanus interpretatur candidatio, et Sancti candidati erunt utraque stola, corporis et animæ scilicet. Fluvius autem magnus Euphrates, qui interpretatur crescens vel frugifer, signat gloriam hominis Christi, qui crevit et fructificavit ad gloriam ommium Sanctorum. Terra vero Hethæorum infernus est damnatorum, quia Hethæi formidantes interpretantur. Sed mare Magnum est profunditas amaritudinis dæmonum. Locus autem occasus solis est habitatio eorum qui in originali peccato defuncti sunt, quia illis non oritur lumen visionis Dei. Et sic quocumque ponant vestigium considerationis suæ, haben pretium dum gaudent de justitia puniente reprobos, et remunerante pios.
De ultimis autem ( Nature, finibus est tribus moAnimæ, dis, scilicet, Beatitudinis.
Ultimi fines naturae sunt divinitas et humanitas, ut dictum est : quia ex parte principii ultra divinitatem non est procedere : ex parte autem creaturae non est procedere ultra humanitatem. Et hoc est quod dicitur, Sapient. vni, 1, quod attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Primum quoad incarnationem, secundum quoad glorificationem intelligitur. Et ideo dicitur, Joan. x, 9 : Ingredietur, et egredietur, et pascua inveniet. Secundum Augustinum : « Intus scilicet ingredietur et in- « veniet pascua fruitionis in Salvatoris « divinitate : et foras egredietur, et in- « veniet pascua fruitionis in humanitate. »
Fines animæ sunt duo, scilicet summa veritas quæ est finis intellectus, et summa bonitas quæ est finis affectus. Et de hoc loquitur, Isa. lvni, 11 : Implebit splendoribus animam tuam, et ossa tua liberabit. Anima enim quoad intellectum splendore veritatis impletur :
<--- Page Split --->
nibus se abstinet : et illi quidem ut corruptibilem coronam accipiant, nos autem incorruptam. Item, in Isaia, xxviii, 3 : Erit Dominus exercituum corona gloriae, et sertum exsultationis residuo populi sui. Et, II ad Timoth. iv, 7 et 8 :
Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. In reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex : non solum autem mihi, sed et iis, qui diligunt adventum ejus.