CAPUT XV.
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
Quæ sint formativæ angelicarum virtutum imagines? Quid igneum, qui oculi, quæ aures, quis tactus, quæ supercilia, qui dentes quæ brachia, quæ manus, quæ pectora, qui pedes, quæ nuditas, quis lucidus amictus, quæ zonæ, quæ arma, qui geometrici funes, quæ nubes, quod electrum, quæ leonis forma, quæ humana effigies, quæ nares, quæ ora, quæ palpebræ, quis auditus, qui humeri, quod cor, quæ dorsa, quæ alæ, quis amictus sacerdotalis, quæ virgæ, quæ secures, qui venti, quod æs, qui colores diversorum lapidum, quæ aquilæ species, qui equi, quæ differentiæ equinorum colorum, quæ flumina, qui currus, quæ rotæ, quod dictum gaudium Angelorum?
Quæ sint formatæ imagines virtutum angelicarum, quid ignis, quæ humana species, qui oculi, quæ nares, quæ aures, quæ ora, quis tactus, quæ palpebræ, quæ supercilia, quæ pubertas, qui dentes, qui humeri, quæ ulnæ, quæ manus, quod cor, quod pectus, quod dorsum, qui pedes, quæ alæ, quæ nuditas, quod indumentum, quæ lucida vestis, quæ sacerdotalis, quæ zonæ, quæ virgæ, quæ hastæ, quæ secures, qui funes geometrici, qui venti, quæ nubes, quod æs, quod electrum, qui chori, qui plausus, qui colores diversorum lapidum, quæ forma leonis, quæ figura bovis, quæ species aquilæ, qui equi, quæ differentiæ colorum equinorum qui fluvii, qui currus, quæ rotæ, quodnam gaudium dicatur angelorum?
SYNOPSIS CAPITIS:
I. Angeli respectu diversorum præsunt et subsunt.
II. In quibus et ad quid ignis in Scripturis celebretur? Ignis proprietates.
III. Quid humana forma in caelestibus denotet, quid sensuum facultates? Quid palpebræ, cilia, dentes et caetera partes corporis ? quid pennæ, quid nuditas ?
IV. Quid vestes diversæ significent, quid zonæ ?
V. Quid secures et diversa instrumenta ?
VI. Cur angeli ventis comparantur, cur nubibus?
VII. Quid æs, electrum et lapides diversi ?
VIII. Quid forma leonis, quid bovis, quid aquilæ, quid equorum diversorum, quid ira, quid concupiscentia?
IX. Quia flumina et rotæ denotent, quid currus, quid rotarum revolutiones? De caelesti gaudio.
1
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
Fer age quod restat, remittentes nostrum (si videtur) intellectualem ocu-
Agedum deinceps, si libet, mentis aciem laxantes, a sublimi, quæ angelos
<--- Page Split --->
lum circa sublimes contemplationes ab angelico vigore, ad dividuam et multipartitam latitudinem multiformis angelicarum specificationum varietatis, descendentes, iterum in ipsis tamquam in consequentibus in simplicitatem coelestium animorum analytico reflexis.
Unum autem sit tibi praecognitum, quomodo sacrae formatarum imaginum discretiones, easdem aliquando coelestium essentiarum dispositiones ordinantes significant, et iterum ordinatas et novissimas ordinantes, ordinatasque primas, et easdem, ut dictum est, primas et medias et ultimas habentes virtutes, nulla inordinata ratione introducta, secundum hujusmodi reserationum modum. Siquidem enim ordinari quasdam a prioribus diceremus, deinde earumdem ordinantes priores, iterum ordinantes ultimarum, ordinari ab ipsis illis ordinatis, vere inordinatione res et confusione multa interposita. Si vero easdem et ordinare et ordinari dicimus, non autem earumdem aut ab eisdem, sed eas singulas ordinari quidem a prioribus, ordinare autem novissimas, non inconsequenter fortassis quis dixerit in eloquiis sacre factas formas easdem aliquando posse et primis et mediis et ultimis virtutibus pulchre et vere circumdari.
Et sursum igitur conversibiliter extendi, et erga semetipsas firmiter convolvi et propriarum existentes custoditivae virtutum, et erga venientia sociabili processione, provide eas in participatione virtutis esse, omnibus non falso coadunavit coelestibus essentiis : et si aliis quidem superposite et universaliter, ut saepe dictum est, aliis vero particulariter et subjecte.
decebat, contemplandi contentione ad dividuam ac multipartitam multiformis angelicarum efformationum diversitatis latitudinem descendentes, rursum ab eis, ceu ab imaginibus, ad cœelestium mentium simplicitatem retexendo revertamur. Illud autem tibi ante cognitum esse velim, dum sacrosanctis mysticarum quae formantur imaginum sensibus anagogicis, eaedem coelestium quandoque essentiarum distributiones praeesse sacris, atque iterum subesse novissimaeque sacris praesidere, primaeque subdi, denique, ut dictum est, cum primae tum mediae tum postremae virtutibus pollere significantur, istiusmodi modo explicandi absurdam nullam rationem introduci. Nam siquidem gubernari aliquas a prioribus diceremus, easque has ipsas exinde gubernare, prioresque, quae novissimas sacris imbuunt, imbui denuo ab illis ipsis quas imbuerunt ; utique absurda plane confusionisque plenissima res ista foret. Sin autem sacris illas et erudire et erudiri dicimus, non tamen easdem aut ab iisdem, sed earum singulas instrui quidem a prioribus, instruere vero posteriores, haud incongrue quis dixerit, sacras illas quae in eloquiis formantur imagines, easdem aliquando posse cum primis tum mediis tum ultimis virtutibus proprie simul vereque accommodari. Quare tam illa in anteriora se convertens intentio, quam circum semetipsas constans volutatio, virtutumque custodia propriarum, nec non earumdem, per communicantem se inferioribus processum, providae virtutis participatio cunctis profecto coelestibus intelligentiis verissime competit, licet quid eminenter aliis et universim, ut saepe dictum, aliis vero ex parte ac remisse.
<--- Page Split --->
Per age quod restat, remittentes, etc.
DUBITANTUR hic sex circa figurationes Angelorum.
Primo, Utrum Angeli possint assumere corpora ?
Secundo si possunt, Utrum hoc sit eis ex natura ?
Determinatis his quae proprie dicuntur de Angelis, vel in speciali, vel in communi, in hoc capite determinat de symbolis quibus figuraliter manifestantur.
Tertio, Utrum moveant corpora assumpta cum labore et pсна?
Quarto, Utrum Angelus sit totus in qualibet parte corporis assumpti ?
Et dividitur in partes duas. In prima determinat de figurationibus Angelorum sensibilibus. In secunda determinat de determinationibus eorum, ibi (§ 13), Reliquus nobis.
Quinto, Utrum ejusdem figurae corpus possit assumere inferior et superior Angelus ?
Sexto, De qua materia assumunt corpora ?
Prima dividitur in duas. In prima determinat quid et quomodo de figurationibus istis sit agendum. In secunda incipit agere, ibi (§ 2), Inchoandum autem ratione, etc.
Prima dividitur in tres. In prima dicit quo modo et ordine de figuris determinandum sit. In secunda dicit, quod non est inconveniens si eadem figura aptatur his quae sunt in diversis ordinibus, ibi, Unum autem sit. In tertia dicit quid considerandum sit in istis figurationibus vel formationibus, ibi, Et sursum igitur conversibiliter.
CIRCA primum sic proceditur.
Videtur enim, quod non possint assumere. Omnis enim virtus quae potest sine corpore esse, fortior est sine corpore quam cum corpore, sicut patet in anima : sed fortior virtus melius potest complere operationem suam : cum igitur non assumant corpora nisi ut operentur circa nos, videtur quod numquam assumant corpora, cum faciant unumquodque meliori modo quo potest fieri multo fortius quam natura.
Si dicatur, quod non assumunt corpora propter se, sed quia convenientius est nobis. Contra : Principaliter intendunt operari in spiritum nostrum : spiritus autem noster majus symbolum habet cum spiritualibus, quam cum corpo-
<--- Page Split --->
ralibus : ergo convenientius est sibi accipere per spiritus separatos quam in corporibus assumptis.
Praeterea, Omne quod movetur, aut movetur a virtute unita, sicut animalia : aut a virtute effluxa, sicut quae moventur violenter. Sed corpora assumpta ab eis non possunt moveri ab eis sicut a virtute unita, quia tale movens semper est forma moti : nec iterum sicut a virtute effluxa, quia cum Angelus per se non possit tangere corpus, oportet autem movens et motum esse simul, oportet esse commune medium utrique quo defertur virtus moventis in motum : et hoc non est invenire in motu Angelorum : ergo non possunt movere aliquod corpus, et ita non assumunt, cum non assumant nisi ad motum.
Praeterea, Determinari ad corpus naturaliter, nobilius est quam non naturaliter : unde si accidat aliqua dispositio non naturalis, erit determinatio et unio imperfection : sed primum removetur ab Angelis, multo magis secundum : ergo nullo modo possunt assumere corpus.
Praeterea, Spiritus secundum naturam unitus non potest sua voluntate corpus deponere : ergo similiter spiritus secundum suam naturam separatus non potest sua voluntate corpus assumere.
Praeterea, Quod est ex toto separatum, non potest aliquid movere, quia omne movens conjungitur aliquo modo mobili : sed Angelus est ex toto separatus : ergo non potest movere aliquod corpus, et ita nec assumere.
Ad oppositum.
Legitur Genes. xvii, 2, de tribus Angelis qui apparuerunt Abrahe in similitudine hominum, et similiter Tobiae apparuit Raphael, et in multis aliis locis sacrae Scripturae legitur, quod Angeli corpora assumpserunt.
Praeterea, Virtus superior movet inferiorem ex ordine suae naturae, sicut corpora cœelestia, elementa et elementata : sed virtus Angelorum est supra om-
nem virtutem corporalem : ergo ex orbi ne suae naturae possunt assumere corpura, et ita movere, cum non possint nuvere nisi aliquo modo conjungantur eis.
SOLUTIO. Concedimus, quod Angeli possunt assumere corpora pro sua voluntate et movere ea ad explendas divinas voluntates. Et concedimus rationes ad hoc.
Ad primum vero dicendum, quod non assumunt corpus ut melius possint agere quantum est ex parte eorum, cum nihil virtutis eis per corpus assumptum accrescat neque decrescat : sed est melius quoad nos, quia magis congruit nobis, ut supra capite secundo ostensum est.
Ad secundum dicendum, quod spiritus noster licet quantum ad naturam magis conveniat cum spiritualibus, tamen quia propter unionem inclinationem habet ad corporalia, efficiuntur operationes suae aliquo modo corporales, etiam quamaxime spirituales videntur, et propterca convenit ei accipere corporalia.
Ad tertium dicendum, quod corpus assumptum movetur ab eo sicut a virtute effluxa : nec oportet aliud esse commune nisi motum ipsum, qui est corporis ut subjecti, et Angeli ut a quo : et influit sibi per se motum, quia sibi conjungitur sicut etiam motores orbium non habent aliud commune.
Ad quartum dicendum, quod Angeli non determinantur ad corpus aliquo modo, licet assumant corpora, quia non sunt forma eorum, nec habent virtutem proportionatam ipsis.
Ad quintum dicendum, quod spiritus unitus secundum suum esse est forma : unde per se inest sibi uniri : et ideo non habet similem potentiam ad superiorem, sicut spiritus separatus per naturam ad assumptionem corporis, quae non competit sibi secundum suam naturam, sed solum per accidens, quod est exercitium ministerii. Vel dicendum, quod spiritus etiam separatus nunquam potest assumere corpus, ut natura ejus determine-
<--- Page Split --->
tur per illud, sicut nec unitus potest sequndum naturam fieri separatus.
corpus figuratum non inest eis per naturam.
Ad sextum dicendum, quod esse separalium per naturam et conjunctum per motum ex voluntate, non sunt contraria : ament autem si utrumque esset ex natura sua : et ideo nihil prohibet quod in toto separatum est per naturam, pro voluntate movere corpus.
CIRCA secundum sic proceditur.
Videtur enim, quod posse assumere corpus conveniat eis per naturam suam : nihil enim est commune bonis et malis Angelis nisi sua natura : cum ergo assumere corpus conveniat utrisque, videtur quod hoc sit eis ex natura.
Praeterea, Sicut dicit Philosophus, • Ex ordine naturae est, quod superio- • ra moveant inferiora : » sed Angeli ex natura sunt superiores corporalibus : ergu ex ordine sua natura possunt movere ea, et ita assumere.
Praeterea, Quidquid est in Angelis, est natura, vel pœena, vel gratia : sed assumere corpora non est pœena, quia tunc non esset in bonis : nec gratia, quia non conveniret malis : ergo est natura ipsorum.
Ad oppositum.
SOLUTIO. Dicimus, quod per naturam convenit aliquid alicui dupliciter : aut quia convenit sibi per aliquod principium essentiae sua, et sic non convenit Angelis per naturam assumere corpus, sed animae quae secundum suum esse est forma corporis : aut ex ordine naturae sua ad naturam aliam, et sic convenit cuilibet motori orbium movere quae subsunt motui sui orbis, et non quae super ipsum sunt : et omnia obediunt sibi inferiora, similiter omnia inferiora sunt obedientia Deo : unde etiam Angelis qui sunt superioris naturae, magis Deo propinqui per naturam, obediunt omnia corpora ad motum, in quantum operantur voluntate divina. Et sic dicimus, quod est Angelis naturale assumere corpora : quia convenit eis ex ordine sua naturae, secundum quod naturale dividitur contra gratiam et culpam. Et concedimus rationes ad hoc.
Ad primum vero dicendum, quod in contrarium objicitur, quod propositio vera est de his quae sunt naturae propter se : hoc autem non convenit Angelis propter se, sed propter nos : et propter hoc ratio non sequitur.
Nihil est perfectum sine eo quod naturae eorum debetur : sed Angeli perfecti sunt etiamsi non assumunt corpora : ergo hoc non est natura ipsorum.
Ad idem, Contraria non insunt eidem per naturam suam : sed Angeli per naturam suam sunt separati : ergo quod assumant corpora, non convenit eis per naturam.
Ad idem, Quod naturale est, semper inest : sed Angeli non semper assumunt corpora : ergo hoc non est eis naturale.
Ad idem, « Unius naturae non est « nisi figura una, quia figura est natura- « lis unicuique habenti figuram secun- « dum naturam, » ut dicit Philosophus : sed idem Angelus apparet in corporibus diversarum figurarum : ergo assumere
Ad secundum dicendum, quod esse separatum ita quod natura ejus non determinetur ad aliquod corpus, et conjungi corpori ad motum ex propria voluntate non sunt contraria : et ideo alterum potest esse natura sua, et alterum inesse ex ordine naturae sua.
Ad tertium dicendum, quod hoc verum est de naturali quod inest ex aliquo principio essentiali : tale enim non potest abesse manente natura illa : sic autem non est hoc naturale, ut dictum est.
Ad quartum dicendum, quod virtus Angeli non proportionatur ad corpus assumptum sicut virtus animae, ita quod majus movere non posset : et ideo non oportet, quod semper assumat corpus ejusdem figurae.
<--- Page Split --->
Dublum 3. Circa tertium sic proceditur.
Videtur enim, quod Angelus moveat corpus assumptum cum labore et poena : labor enim et poena moventis contingit ex hoc quod mobile non ex toto obedit moventi : sed corpus assumptum non ex toto obedit virtuti moventis Angeli, quia non semper movet ad motum naturalem illi corpori, cum moveat in diversas partes : ergo movet cum labore et pena.
Ad idem, Plus obedit motori corpus unitum quam non unitum : sed anima quae est motor unitus, movet cum labore propter inobedientiam mobilis : ergo multo fortius Angelus qui est motor non unitus.
Præterea, Omnis motus qui est contrarius motui naturali mobilis, est penosus moventi : sed Angelus movet corpus assumptum quandoque in contrarium sui motus naturalis : ergo movet cum labore et poena.
Solutio . Dicimus , quodmotuspotestesse non laboriosus dupliciter : aut quia mobile non habet motum contrarium naturalem, et sic motores cœli movent sine labore, quasi sit motus ab anima, secundum Philosophos : aut propter victoriam moventis supra mobile sine aliqua proportione, et sic motus Angeli non est laboriosus, quia virtus ejus non est proportionata alicui corpori. Et per hoc patet solutio ad objecta, quæ procedunt secundum primum modum.
omnibus, aut in nulla : sed non in nulla : ergo in omnibus totus.
Præterea, Unitas corporis reducitur ad unitatem motoris : quia « unius cor- « poris unus est motor, » ut dicit Philosophus : sed unitas corporis consistit in conjunctione omnium partium : ergo videtur, quod motor Angelus conjungatur corpori assumpto secundum quamlibet partem.
Præterea, Angelus non assumit corpus nisi ad motum : si ergo moveret tantum unam partem, superflue assumeret alias : nihil autem est superfluum in operibus ejus, multo minus quam in operibus naturae : ergo movet quamlibet partem : et ita conjungitur cuilibet parti.
Præterea, Angelus non facit corpus quod movet animatum : sed in animatis ad motum unius partis non movetur alia continua nisi contracta per motum prime partis quæ immediate movetur : ergo si Angelus moveret unam partem immediate existens in illa, alia non moveretur nisi tracta : et ita esset motus inordinatus, quia omnes partes moverentur eodem motu, et non ad modum animalis motus, cujus contrarium dicitur in Scriptura : ergo quamlibet partem immediate movet : et sic omnibus conjungitur.
Ad oppositum.
- Quælibet pars corporis quod movetur motu processivo, movetur motu proprio, et ita propria virtute : sed Angelus non dividitur in diversas virtutes, ut supra dictum est : ergo non potest movere diversas partes corporis quod movetur ad modum motus processivi : et ita non conjungitur nisi parti uni quam movet.
Dublum 4. Circa quartum^sic proceditur.
Videtur enim, quod Angelus sit totus in toto corpore assumpto, movens enim necessario conjungitur mobili : sed Angelus movet quamlibet partem corporis assumpti : ergo est in qualibet parte : sed ubicumque est, totus est, cum sit indivisibilis : ergo videtur, quod sit totus in qualibet parte.
Præterea, Angelus per eamdem rationem totum se habet ut sit in qualibet parte corporis assumpti : aut ergo erit in
Præterea, Animæ non convenit esse totam in toto corpore in quantum est motor qui diversis virtutibus movet diversas partes corporis, sed in quantum est forma substantialis : sed Angelus non est forma corporis assumpti : ergo non est totus in qualibet parte ejus.
Solutio . Dicimus , quodAngelusest
<--- Page Split --->
lotus in qualibet parte corporis assumpti. Rationes ad hoc concedimus. Nec tamen requitur, quod sit in pluribus locis, quoniam operatur ad totum corpus sicut ad unum indivisibile motum : cum enim non sit proportionabilis, nec ordinem habens ad quantitatem nisi per operationem, aequaliter erit ibi unum circa quodcumque spatium operetur.
Ad id vero quod primo objicitur in contrarium, dicendum quod motor unitus quia non habet proportionatam virtutem ad corpus, non potest una virtute movere diversa organa : sed Angelus non unitur corpori assumpto ut forma, et excedit virtus ejus omnem proportionem corporis : et ideo una virtute quae est voluntas, potest movere plura instrumenta vel partes.
Ad secundum dicendum, quod si anima esset motor non proportionatus corpori, non oporteret quod pluribus virtutibus diversa organa moveret : et ita in quantum est motor, etiam esset in toto tota.
1. Carca quintum sic proceditur.
Videtur enim, quod Angeli diversorum ordinum non debeant assumere corpus ejusdem figurae : diversorum enim Angelorum diversa sunt dona, et diversi sunt actus : sed per corpus assumptum debent ducere in proprios actus ipsorum : ergo a diversis etiam non debet assumi corpus unius figurae.
Praeterea, Per unum signum non significantur diversa : per corpora assumpta aliquid nobis significare intendunt : cum igitur diversorum sit diversa significare, videtur quod non debeant assumere corpus unius figurae.
Praeterea, Quatuor Evangeliste describuntur in figura quatuor diversorum animalium, magis tamen conveniunt in suo officio, quia idem scribunt quam diversi Angeli : ergo et diversi Angeli non debent significari eadem figura.
Ad oppositum est primo quod dicitur in Littera hic.
Praeterea, Unius corporis sunt diversae proprietates : sed diversae proprietates congrue possunt aptari diversis : ergo diversi Angeli eodem corpore possunt figurari.
Quod concedimus et rationes ad hoc.
Ad primum vero et secundum dicendum, quod licet sit unum corpus, tamen potest diversis proprietatibus diversis repraesentandis vel significandis aptari.
Ad tertium dicendum, quod licet conveniant Evangelistae quantum ad id de quo scribunt, tamen magis differunt quantum ad mysteria quae excellentius scribunt quam Angeli . et ideo cuidam aptatur figura una, in quantum eminentius scribit de incarnatione, vel de passione, vel de resurrectione, vel de ascensione.
Sexto quaeritur, de qua materia assumunt corpora.
- Et videtur, quod de aere per Augustinum super Genesim ad litteram, et per Apuleium, qui dicit, quod « Angeli sunt « animalia aerea, corporea. »
Sed contra : Aer figuras non retinet : cum igitur Angeli assumant corpora figurata diversis figuris corporum, videtur quod non de aere assumant.
Praeterea, Humidum subtile cuilibet humido subtili continuatur per quod transit : aer autem hujusmodi est : ergo corpus aereum quod assumeret Angelus, continuaretur aeri per quem transit : tale autem non potest habere determinatam figuram : cum igitur corpora assumpta sint figurata, non sunt aerea.
Praeterea, Humidum male est terminabile proprio termino : quod autem tale est, non potest habere figuram nisi per accidens, sicut aqua in vase : figura enim est quae termino vel terminis comprehenditur : aer autem humidus est, et sic non potest figurari, et sicidem quod prius.
<--- Page Split --->
Et eadem ratione non possunt assumere de aqua.
Item videtur, quod assumant de igne, per id quod infra dicit Dionysius. Sed contra : Id quod delet omnem figuram, non est figurabile : sed ignis delet omnem figuram consumendo : ergo non est figurabile : et sic idem quod prius de aere.
Præterea, Angeli assumunt corpora ut veniant ad operandum circa nos : sed motus ignis non est ad nos, sed a nobis potius : ergo non assumunt corpus igneum.
Præterea videtur, quod nec terreum : quia corpus assumptum subito disparet, sicut legitur de Angelo Tobiae : lux autem non potest convenire corpori terrestri : ergo non assumunt corpus de terra : et sic nullum corpus assumunt.
Si hoc concedatur. Contra : Quod ostenditur ad visum tantum, est deceptorium : sed nuntiis veritatis non convenit decipere : ergo nec monstrare aliquid quod non est : cum igitur monstrent se in corporibus, videtur quod assumant corpora.
8 Præterea, Illa species in qua videntur, aut est extra, aut tantum in vidente. Si extra : ergo indiget aliqua substantia, et sic redit prior quaestio. Si est tantum intra videntem, tunc numquam viderentur corporali visione, sed tantum imaginaria, quod est contra Augustinum.
aqueum : quia hoc solum retentivum est figuræ.
Quod autem Augustinus dicit, quod habent corpora aerea, hoc dicit secundum opinionem aliorum, et non assertive, eum etiam ibidem dicat, quod « ha- « bent corpora perpetua, » quod falsum est simpliciter. Apuleius vero simpliciter mentitur, sicut et in multis aliis.
Quod vero dicit Dionysius de igne, non intelligit quod assumant de materia ignis, sed de proprietatibus ignis, ut splendidum, et similia.
Quod vero dicitur, quod corpora subito disparent, dicimus quod verum est. Sed hoc non est inconveniens posse fieri ab Angelis in corpore terrestri ut subito appareat et dispareat, cum et magi Pharaonis operatione daemonum subito converterint virgas in serpentes, et quaedam alia prodigia, et multo fortius hoc boni Angeli possunt facere. Quamvis possumus dicere, quod semper est miraculum quando assumunt corpora. Sed licet quandoque appareant in assumptis corporibus, possunt tamen quandoque apparere fictis formis in phantasia : nec talis fictio erit deceptio, quia est ordinata ad instructionem veritatis,sicut etiam Dominus finxit se longius ire sine deceptione, sed ut ostenderet se esse longe et peregrinum a cordibus discipulorum quibus apparuit 2. Et sic patet solutio ad omnia quae objecta sunt.
SOLUTIO. Dicendum, quod non est intelligibile qualiter corpus subtile non incorporabile possit figurari : et ideo cum sicut dicit Bernardus et Augustinus quod Angeli assumant corpora, non sit de credibilibus, sed opinabilibus, non possumus dicere quod assumunt aliquod corpus subtile non figurabile, ut ignis, vel aeris, sed corpus terrestre, quod secundum anturam continuatur per humidum
<--- Page Split --->
imaginea quibus ostenditur eorum discretio, quo modo quidam purgant, quidam purgantur, et quidam instruunt, et quidam instruuntur. Ista dico significant easdem dispositiones, id est, ordines cœelestium essentiarum aliquando ut ordinantes, alias purgando, perficiendo, et illuminando, et iterum ordinatas ab aliis per reductionem in finem, et significant novissimas, id est, ultimas ut ordinantes, que, id est, et primas ut ordinatas, et significant easdem dispositiones, sive sint primae, sive ultimae, ut habentes iterum intra se virtutes primas, medias et ultimas, ut dictum est capite X. Sic dico significant, nulla inordinata ratione interdicta, id est, nihil contra ordinem rationis consequente, secundum hujusmodi reservationum modum, id est, manifestationum. Et hoc ideo. Enim, id est, quia si nos quidem, id est, certe diceremus quasdam cœelestes dispositiones ordinari a prioribus se, deinde diceremus postea priores ordinantes, id est, ordinatrices earumdem, scilicet inferiorum, iterum postquam sunt ordinantes ultimarum, ordinari ab illis ipsis, scilicet ultimis ordinatis a primis. Si, inquam, sic diceremus, vere res, id est, dispositio angelica constaret, interposita multa inordinatione, quia non esset ibi aliquis ordo dantis et recipientis, et confusione, quia non esset aliqua distinctio, dum agens susciperet iterum a recipiente ab ipso. Vero, id est, sed si dicimus easdem et ordinare et ordinari, autem, id est, sed non ordinatrices esse earumdem in quibus ordinantur, aut ordinari ab eisdem quas ordinant, sed dicimus eas singulas quidem, id est, certe ordinari a prioribus se, autem, id est, sed ordinare novissimas, id est, inferiores se. Si, inquam, sic dicimus, fortassis quis, id est, aliquis dizerit, id est, dicere potest easdem formas, id est, figuras sacre, id est, ad sacri representationem factas in eloquiis, id est, sacra Scriptura, non inconsequenter sed convenienter aliquando posse pulchre, id est, decenteret vere circumdari et pri-
Littera sic legatur : Determinavimus ea quae proprie dicuntur de Angelis. Sed nunc age, adverbium hortandi, fer, id est, dic qaod restat nobis, si videtur tibi nos de caetero debere esse remittentts nostrum intellectualem oculum a vigore angelico, id est, a naturali virtute Angelorum, circa sublimes contemplationcs Angelorum secundum naturam spiritualem eorum, ita quod paulo submissius loquamur descendentes ab unitis et indivisibilibus secundum naturam ad dividuam, id est, divisibilem secundum figuram corporalem, et multipartitam secundum ipsorum latitudinem, id est, copiam multiformis varietatis angelicarum specificationum, et hoc nobis iterum analyticc, id est, resolvendo corporalia in proprietates, reflexis, id est, redeuntibus in simplicitatem caelestium animorum, scilicet Angelorum. Reflexis dico in ipsis figuris, tamquam inconsequentibus, id est, non convenientibus Angelis, per quae non possumus sistere in ipsis, sed oportet resilire sicut radius reflectitur a corpore non pervio.
Unum autem sit tibi praecognitum, hoc scilicet, quomodo discretiones, sive repurgationes, id est, narratorias interpretationes, per quas ostenduntur purgari in symbolis. Discretiones dico imaginum sacre, id est, impressione sacrorum donorum formatarum eis per assumptionem, id est, iste
<--- Page Split --->
mis, et mediis, et ultimis virtutibus angelicis.
Et sursum igitur, etc. Hic ostendit quid in istis figuris universaliter considerandum sit, dicens : Igitur ut patet ex dictis, aliquis etiam non falso coadunavit, id est, simul attribuit omnia haec caelestibus essentiiis, et omnia haec ex istis figuris extendi sursum conversibiliter, id est, convertendo se in superiora, ut ab eis recipiat quod aliis transfundat, et etiam hoc, scilicet convolvi firmiter erga semetipsas, id est, in seipsis subsistere, quando corpus assumunt, quia non determinantur ad ipsum, et etiam hoc, scilicet eas esse existentes custoditiae propriarum virtutum, quia virtus earum non debilitatur per hoc quod corpus assumunt.
Vel custoditive, adverbium, sub eodem sensu, et etiam hoc, scilicet eas esse providas, vel provide, adverbium, in participatione propriae virtutis, id est, cum providentia secundum proportiotionem recipientium communicare proprias virtutes processione sociabili, id est, communicativa erga venientia, id est, virtute procedente ab eis ad associandum sibi per similitudinem doni ea quae extra adveniunt, Angeli recipiunt suam actionem : etsi, id est, quamvis quidem aliis, id est, superioribus conveniant haec superposite, id est, eminenter, et universaliter, vero, id est, sed aliis, scilicet inferioribus particulariter et subjecte, ut saepe dictum est. Et similiter exponit Maximus, cap. XI et XII.
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
Inchoandum autem ratione, et quaerendum in prima formarum discretione, ob quam causam Theologia fere omnes invenitur honorans ignitam sacram descriptionem.
Invenies ergo eam non solum rotas igneas conformantem, sed et animalia ignita, et viros quasi ignem fulgurantes, et circa eas cœelestes essentias cumulos carbonum ignis circumponentem, et flu-
Caeterum initium sermonis faciendum, et quaerendum in prima mysticarum figurarum explanatione, quare theologia prae caeteris fere sacram illam igneam descriptionem comprobasse reperiatur. Siquidem comperias eam non solum rotas igneas formare, verum etiam ignita quaedam animalia; virosque fulgureos, et circum cœelestes essentia prunarum acervos
<--- Page Split --->
mina immensurabili sonitu igne flagrantia. Sed et Thronos ait igneos esse,et ipsosexcellssimos Seraphin cœelitus ardentes ex cognominatione significare, et ignis proprietatem et operationem ipsis distribuit, et omnino sursum deorsumque ignitam honorificat selectim formarum facturam.
Ergo igneum significare censeo cœlestium animorum deiformisimum. Ipsi enim Theologi sancti superessentialem et informem essentiam in igne saepe describunt, tamquam habenti multas divinae (si fas est dicere) proprietatis, quantum in visibilibus imagines.
collocare, fluminaque ingenti fragore flammigerantia; quinimo thronos igneos esse dicit, ipsosque summos seraphim incensos ex ipso nomine declarat, eisque proprietatem et actionem ignis tribuit; atque omnino sursum ac deorsum igneam figuram singulariter commendat. Quapropter formam igneam significare censeo, cœelestium intelligentiarum maximam cum Deo conformitatem : sancti siquidem theologi superessentialem, et quae formari nequit essentiam, in igne saepenumero describunt, tamquam qui multas 'quodammodo visibiles, si dictu fas est, divinae proprietatis imagines prae se ferat.
DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.
in forma ignea, in quacumque etiam alia forma appareant. In secunda ponit proprietates ignis, secundum quas maxime ostenditur conveniens spiritualibus repraesentandis, ibi (§ 3), Ignis enim sensibilis.
Prima dividitur in partes tres. In prima assignat rationem ordinis, et movet quaestionem. In secunda confirmat quastionem, ibi, Invenies ergo, etc. In tertia solvit, ibi, Ergo igneum, etc.
Hic incipit determinare de figuris corporum quibus describunt Angelos, secundum quid competant eis hujusmodi figuræ.
Et dividitur in partes duas. In prima determinat de quadam figuratione quae quasi communis est omnibus figuris ipsorum. In secunda determinat de specialibus figuris, in quibus quandoque apparent, ibi (§ 4,sub initio), Sed et humaniformes.
Prima dividitur in partes duas. In prima ostendit quare semper ostenduntur
Littera sic legatur : Diximus quid considerandum est de formationibus generaliter. Autem, id est, sed in determinatione de unaquaque figuratione inchoandum ratione, id est, rationis ordine a formis communibus, et quaerendum est in prima discretione formarum, id est, quando primo incipimus divisim de eis determinare, vel in prima forma discernente, quae scilicet est communis. Quarendum dico ob quam causam Theologia, id est, sacra Scriptura invenitur honorans ignitam sacram descriptionem, id est, reputat eam tali honore dignam, ut per hoc describat sacra, scilicet divina et angelica, et hoc fere ultra omnes alias figuras : quia pluries eis utitur.
<--- Page Split --->
Invenies ergo eam, scilicet Theologiam, non solum conformantem Angelis rotas igneas (Ezech.1,13) : sed etiam animalia ignita. (Ezech.1, 13 et ix, 3), et similiter visos quasi ignem fulgurantes, id est, splendentes (IV Reg. vi, 17, de Eliseo, et in II Mach. x, 29) : et invenies etiam eam circumponentem circa eas cælestes essentias cumulos carbonum ignis (Ezech. ix, 3 et x, 4), et etiam flumina flagrantia igne immensurabili sonitu (Dan. vii, 9 et 10). Sed et, id est, etiam Theologia ait Thronos esse igneos (Ezech. 1, 13, et Dan. vii, 9 et 10), et significat vel significare eam invenies æcælissisimos Seraphin ex cognominatione eorum esse ardentes cælitus, id est, cælesti igne, et distribuit ipsis, scilicet Seraphin proprietatem ignis et operationem, scilicet ardere, in quo notatur eminens esse proprietas ignis, quia summis attribuitur : et omnino Theologia honorificat selectim, id est, singulariter facturam formarum, id est, compositionem figurarum ignitam sursum, id est, in superioribus, deorsumque, id est, inferioribus.
Ergo igneum, etc. Hic solvit, et est solutio sua, quod quia Deus describitur in forma ignis propter nobiles ejus proprietates, describuntur etiam Angeli ut desigmentur Deo simillimi.
Littera sic legatur: Ergo ex quo sic saepe conformantur ignito, ego censeo, id est, arbitror, igneum, id est, igneas formas significare deformissimum, id est, maximam similitudinem ad Deum inter alias creaturas, animorum cælestium, id est, Angelorum, Enim ipsi sancti Theologi describunt saepe in igne divinam essentiam superessentialem, id est, quae est super omnem essentiam, et informem, id est, sine figura, sicut Exodi, iii, 2, apparuit in rubo ignis, et Deuteron. iv, 24, et ad Hebrae. xii, 29 : Deus noster ignis consumens est. In igne dico tamquam habenti multas imagines
et similitudines divinae proprietatis, quantum est possibile in visibilibus, quia imperfecte repræsentant, si tamen fas, id est, licitum est dicere, quod habeat imagines proprietatis divinae : non enim habet nisi secundum proportionem ad actum.
DUBIUM.
Hic est dubium, utrum debeant Angeli maxime describi per igneas figuras ?
Et videtur quod non : supra enim cap. II dictum est, quod convenientius describuntur spiritualia per ignobilia, in quibus non possumus decipi : cum igitur ignis sit de nobilissimis corporibus, non convenienter describuntur per ignem.
Præterea, Ignis est pœna damnatorum Angelorum : ergo non convenienter est instrumentum bonorum et beatorum Angelorum.
Præterea, Approximatio ignis est cum nocumento : sed Angeli assumunt corpus ad salutem nostram : ergo non convenit eos assumere corpus igneæ figuræ.
SOLVTO. Dicendum, quod supra dictum est, quod convenientius describuntur per villa quantum ad nos : sed hic loquitur secundum quod decet eos.
Ad secundum dicendum, quod secundum expositionem Basilii super illud Psal. xxvni, 7 : Vox Domini interciden-
<--- Page Split --->
tis flammam ignis, « Ustivum ignis di- « videtur a lucido, et ustivum includetur « in inferno ad poenam damnatorum, et « lucidum ignis remanebit supra ad ju- « cunditatem electorum. » Et similiter dicimus, quod Angeli secundum nobiles proprietates ignis assumunt igneas figu-
ras, scilicet secundum lucem : et secundum hoc non est poena damnatorum.
Ad tertium dicendum, quod ustivum est nocivum in igne, et hoc non assumunt, sed tantum splendidum : unde dixit supra cap. II, « ignem innocue splen- « dentem spiritualibus aptari. »
3
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
Ignis enim sensibilis est quidem, sic dicendum, in omnibus et per omnia clare venit, et removetur ab omnibus, et lucidus est simul et quasi occultus. Incognitus ipse per seipsum non accumbente materia, in qua propriam manifestat actionem : immensurabilisque et invisibilis, per seipsum potens simul omnium, et quaecumque in eis fiunt ad actionem propriam : mobilis, tradens seipsum omnibus quoquomodo proximantibus : renovativus, naturae custodia : illuminativus circumvelatis splendoribus, incomprehensibilis, clarus, discretus, resiliens, sursum ferens, acute means, excelsus, non receptus contumelia minorationis, semper motus, per seipsum motus, movens alterum, comprehendens, in comprehensus, non indigens alterius, latenter crescens a seipso, et ad sus-
Ignis namque sensibilis inest omnibus, ut sic dicam, ac pure cuncta pervadit, et ab omnibus excipitur : cumque totus luceat, simul est et occultus, ignotusque manet per se, non adhibita materia in quam vim suam exerat : intolerabilis est et invisibilis, omnia superat, eaque quibus insedit ad suum traducit officium : alterandi vim obtinet, omnibus sibi quoquomodo propinquantibus sui consortium tradit : renovat omnia calore vitali, et fulgoribus apertis illuminat : teneri miscerique non potest : secernendi vim habet, immutabilis est, sursum fertur, penetrabilis ; sublimis, nullam sustinet dejectionem ; semper mobilis, seipso movetur, movet alia, comprehendendi vi pollet, comprehendi nequit, non eget altero, clam se amplificat, et in qualibet capaci materia suam indicat
<--- Page Split --->
ceptas materias manifestans suimet magnitudinem, activus, potens, simul omnibus praesens invisibiliter, neglecctus non esse putatur. Attritu autem, sicut quadam vindicta, connaturaliter et proprie subito relucens, et iterum incomprehensibiliter impalpabilis, non minutus in omnibus ditissimis suimet traditionibus. Et multas fortassis quis inveniet ignis proprietates pulchras (ut in sensibilibus imaginibus) divinae operationis.
majestatem : efficax est, potens, omnibus invisibiliter praesens, si negligatur, non videtur existere ; attritu autem, velut indagine quadam connaturaliter ac proprie subito relucet, atque sursum incontinenter avolat, et in omnibus luculentissimis sui communionibus minime minuitur. Complures item alias quis invenire potest ignis proprietates, quae quasi sensiles divinae efficacitatis imagines existant.
DIVISIO TEXTUS.
DUBIA.
Ignis enim sensibilis est, etc.
SED DUBITATUR de istis proprietatibus.
- Ignis enim non est in omnibus, cum qnaedam sibi sint contraria : sed nihil est sensibile ubi non est : ergo ignis non est sensibilis in omnibus.
Hic ponit triginta tres proprietates nobiles ignis, quibus congruit in representationem divinorum.
Et primo ponit proprietates. Secundo concludit propositum, ibi (§ 4), Hoc ergo scientes Theosophi, caelestes essentias, etc.
Item, Contrarium non vadit clare per suum contrarium : sed ignis habet quaedam contraria ; non ergo vadit clare per omnia.
Item, Quod venit ad mixtionem omnium mixtorum, non est remotum ab omnibus : sed ignis est hujusmodi, cum « omnia mixta componantur ex quatuor « elementis, » ut dicit Philosophus : non ergo est remotus ab omnibus.
Item, Quod est occultum, non est lucidum : sed ignis est occultus, ut postea dicitur : et Alexander dicit, quod « non lucet in sphæra propria, sed tan- « tum in aliena materia : » ergo non est proprium sibi, quod sit lucidum.
Item, Quod per se manifestatur,
<--- Page Split --->
hoc non est occultum : sed ignis etiam in propria sphæra manifestatur, apparet enim lumen ejus in galaxia : ergo non est occultus et incognitus in propria materia.
Item, Nihil quod est finitæ essentiae, est immensurabile : sed ignis est hujusmodi, sicut omne creatum : ergo non est immensurabilis.
Item, « Lucidum seipso videtur, » ut dicit Philosophus : sed ignem dicit esse lucidum : ergo non est invisibilis.
Item, Non solum calidum est activum, sed etiam frigidum : cum igitur aliquid dicatur potens ex victoria quam habet supra patiens, agendo in ipsum, non videtur proprium ignis, cujus qualitas est calidum, quod sit per se potens.
Item, Videtur superfluo ponere, quod sit immobilis : cum postea dicat, quod sit semper motus et per se motus, cum etiam non sit sibi proprium, sed cuilibet corpori naturali conveniat.
Item, Supra dixit, quod « per om- « nia vadit : » sed quod est hujusmodi, omnibus se tradit : superfluo ergo addit approximanti bus.
Præterea, Non videtur tradere se omnibus approximantibus : quia luna approximat sibi, quæ non recipit impressiones ejus : similiter ebenus, et similia.
Item, Proprium per se convenit alicui : sed renovari non convenit igni, nisi secundum quod est in materia aliena in qua de novo generatur : ergo non debet poni proprium ejus.
Præterea, Magis custodit naturam propriam in materia sua quam in aliena, et ita non videtur renovativus naturae custodia.
Item, Splendores ignis et in se manifeste apparent, et etiam alia manifestant : sed quod est velatum, non est manifestum : ergo male dicit, quod sit illuminativus circumvelatis splendoribus.
Item, Ignis comprehenditur etiam secundum materiam a sensu et intelle-
ctu : ergo non est incomprehensibilis.
Item, Idem est clarum et illumiinativum : ergo superflue addit primo clarum, post illuminativum.
Item, Discretum et communicativum illuminativum sunt opposita : sed primo dixit, « tradit se omnibus commu- « nicando : » non ergo est discretus.
Item, Ignis movetur ad mixtionem : non ergo est resiliens : quia quod resilit, non miscetur.
Item, Ignis movetur sursum a generante : ergo potius debet dici sursum latus, quam sursum ferens.
Item, Philosophus in secundo Cæli et Mundi arguit quosdam ponentes ignem acutotum angulorum, et ostendit quod non debetur elementis secundum naturam aliqua figura, nisi forte rotunda, secundum quod situantur in sphæris suis : angulus autem aliquid figurae est, et non rotundæ : ergo non videtur ignis esse acutus, cum acutum sit passio anguli.
Item, Quod est excelsum, non ordinatur ad mixtionem quæ fit circa locum medium : sed ignis est elementum mixtorum : ergo non debet esse excelsum.
Item, Non est contumelia alicui corpori esse in loco suo naturali, sive sit sursum, sive deorsum : ergo per hoc quod ignis est sursum, non debet dici non receptus contumelia minorationis.
SOLUTIO. Dicendum, quod primæ septem proprietates sunt referendæ ad igneum cœleste, scilicet calorem cœli : aliae autem omnes referuntur ad ignem qui est elementum, aut secundum quod est in materia propria, aut secundum quod est in aliena materia, quam omnino vincit non mixtus, aut secundum quod est in mixto.
Unde dicendum ad primum, quod calor celestis sentitur in omnibus per effectum et in elementis et in elementatis : quia nihil consequitur propriam speciem nisi virtute caloris cœli. Unde aurum alchimiae non laetificat, quia non habet speciem auri.
<--- Page Split --->
Ad secundum dicendum, quod sol dupliciter causat calorem, aut per naturam suam propriam, aut secundum figuram angulorum radii ejus, qui secundum quod reflectitur ad angulum acutum, causat calorem, et perpendiculariter cadens facit combustionem : et secundum angulum obtusum frigus, et secundum quod tangit linealiter latera, facit perpetuum frigus. « Radii autem solis, ut probat Pto- « lemaeus, conjunguntur in centro terrae, « et sic vadunt per omnia elementa, et « iterum movent ad mixtionem, et sic « veniunt in elementata. » Item, « Omnia « corpora cœelestia recipiunt lumen a sole, « ut dicunt Philosophi, sicut luna : « et sic ignis cœelestis aut per calorem aut per claritatem vadit per omnia, nec contrariatur alicui, cum ex eo unumquodque generatum propriam speciem habeat.
Ad tertium dicendum, quod ignis celestis removetur ab omnibus generalis secundum substantiam, sed miscetur secundum virtutem.
Ad quartum dicendum, quod ignis sive cœelestis, sive elementaris, lucidus est in se : sed lux ejus non subjicitur visibus nostris, dum est in materia tenui, sed tantum secundum quod est in materia cujus partes adunantur ad invicem. Unde dicit Avicenna, quod « ex congrega- « tione diaphani fit lucidum, ut patet in « crystallo : » et ideo dicit Alexander, quod « ignis in propria materia non lucet. »
Ad quintum dicendum, quod ignis in materia propria non manifestatur per lumen. Galaxia enim non est ex splendore ignis, quoniam semper esset in eadem parte cœeli : compertum est autem, quod movetur in centum annis gradu uno : sed causa ejus est multitudo stellarum minutarum in illa parte cœeli, quarum lumen videtur continuum.
Ad sextum dicendum, quod quamvis sit finitæ essentiae, tamen virtus ejus non coarctatur ad unum effectum, sed in omnia generabilia potest : et ideo virtute non est commensurabilis alicui eorum.
Ad septimum dicendum, quod lucidium non videtur seipso, nisi sit in materii spissa : non enim ubicumque est, videtur ut supra dictum est : unde dicitur indiri sibilis prout est in materia tenui.
Ad octavum dicendum, quod per su activum est proprietas ignis, secundum quod est elementum habens qualitatum per se activam, scilicet calorem : frigus enim agit per accidens, quasi sistendi motum : agit enim privando, et ideo non dicitur per se potens.
Ad nonum dicendum, quod dicitur mobilis et motus, ut non intelligatur dmotu locali, sed de motu alterationis : sed hoc convenit sibi secundum quod per virtutem activam per se transmutat omnia in speciem suam, ut dicitur in quarto Meteororum, « omnia erunt materia ignis. »
Ad decimum dicendum, quod approximatio ista non tantummodo intelligenda est secundum locum, sed secundum convenientiam materiae unitae : et propter hoc licet lunam tangat, non tamen imprimit in ipsam, cum eorum non sit materia unita : in elementis vero ad ultimum imprimit, licet difficulter propter indispositionem materiae. Supra autem locutus est de igne cœelesti, qui communiter omnibus corporibus se tradit, ad minus secundum lumen, etiam cœelestibus. Et similiter dicendum ad undecí- mum.
Ad duodecimum dicendum, quod non est inconveniens aliquam assignari proprietatem ignis, in quantum est in materia aliena, in quantum renovatur per novas generationes, et extra sphæram propriam, sic melius custodit naturam suam quam si esset in materia propria : quia a materia grossa tardius evellitur per actionem contrarii. Et similiter dicendum ad decimum tertium.
Ad decimum quartum dicendum, quod non dicuntur splendores circumvelati quasi occultati, sed quia non ex se habet, sed ab exteriori, secundum quod commu-
<--- Page Split --->
nient cum ecelesti corpori, ut dicit Philosophus.
Ad decimum quintum dicendum, quod dicitur incomprehensibilis, quia non potest contineri inclusus in loco : et hoc non est sic in propria sphæra, sed secundum quod est in materia aliena : quia enim quaerit materiam raram, rarefaciendo disruptit id in quo includitur ut contineri non possit, sicut patet in vase undique clauso posito ad ignem : aer enim inclusus rarefit, et constringit vas. Similiter est in musto, et similibus.
Ad decimum sextum dicendum, quod clarus dicitur per remotionem ab obscurantibus, ut a vapore grosso vel fumo, qui facit in ipso rubedinem : lucidus vero dicitur, secundum terminum ad quem, secundum participationem lucis.
Ad decimum septimum dicendum, quod dicitur discretus quasi discretivus : discrinit enim materias, ut plumbum ab argento : assumit enim ad se subtilia similia sibi, et rejicit grossiora. Propter quod dicitur congregare homogenia sibi.
Ad decimum octavum dicendum, quod elementa in mixto sunt secundum prinum esse, quod est ex forma substantiali, sed non secundum esse secundum quod est in perfectione qualitatum activarum et passivarum : et inde est, quod dum sunt in mixto, unumquodque tendit ad locum suum : et ideo, ut dicit Philosophus in libro Cæli et Mundi, « opor- « let compositum ex elementis quando- « que dissolvi : » quia quodlibet erit in loco suo, et secundum hoc dicitur ignis resiliens, et maxime secundum quod est in materia quam vincit.
Ad decimum nonum, dicendum, quod dicitur sursum ferens, id est, sursum latus : vel etiam quia cogit alia in quibus habet victoriam, sequi motum suum, quantum participant de forma ejus.
Ad vicesimum dicendum, quod ire in avutum accidit sibi in quantum est in materia aliena quam successive convertit, et ideo convertendo quamlibet partem post partem semper in acutum vadit : si
enim simul converteret, moveretur in rotundum vel in latus. Philosophus autem intelligit, quod non habet angulos permanentes : et hoc verum est, cum semper varientur.
Ad vicesimum primum dicendum, quod esse excelsum convenit sibi prout est in propria sphæra, quæ est altior locus inter omnia loca elementorum, sed virtute solis movetur in mixtionem. Quodlibet enim elementum habet aliquid in cœlo movens ipsum, sicut terra movetur ab orbe stellarum fixarum, propter diversas species generatas in ipsa. Aqua vero ab orbe luna : quod manifeste apparet in refluxu maris. Ignis vero ab orbe solis. Aer vero propter multitudinem motuum in ipso ab aliis quinque planetis, qui sunt multorum motuum.
Ad vicesimum secundum dicendum, quod quanto corpus in eminentiori loco est, tanto nobilius est secundum naturam : quia habet plus de specie : « species enim est in terminis, » ut dicit Philosophus : et ideo secundum altitudinem loci sui naturalis convenienter dicitur non receptus contumelia minorationis.
Item, objicitur de aliis proprietatibus. Dubium 2.
Et primo de hoc quod dicit semper motus : videtur enim falsum, nihil enim motum motu recto, semper movetur, quia stat in termino motus : sed ignis motus est rectus, quia sursum : ergo non movetur semper.
Præterea, Nulla linea recta est infinita : sed non posset moveri motu recto semper nisi esset linea recta infinita : quia « in reflexione incidit quies media, » ut dicit Philosophus : ergo non semper est motus.
Præterea, Philosophus probat in octavo Physicorum, quod « solus motus « circularis est perpetuus : » hic autem non est motus ignis, sed motus corporis primi, ut probatur in primo Cæli et Mundi : ergo non est semper motus.
Item, Videtur, quod non sit per se motus : sicut enim probat Philosophus
<--- Page Split --->
contra Platonem, « nihil est seipsum « movens : » quod autem per se movetur, se movet: ergo ignis non est per se motus.
Præterea, Cum semper sit sibi præsens, si per se moveretur, semper moveretur : quod falsum est, cum quiescat naturaliter in suo loco, ut probat Philosophus.
Præterea, Nulla forma simplex essentialis potest movere suam materiam, eo quod movens est distinctum per essentiam a mobili, quod non convenit formæ : nihil autem potest poni movens si per se moveretur nisi forma : non ergo per se movetur.
Item, Videtur non esse sibi proprium quod sit movens alterum : omne enim generans transmutat alterum in speciem suam : sed quodlibet elementorum generat sibi simile : ergo non solus ignis est movens alterum.
Item, Quod est extra locum suum, comprehenditur, et non comprehendit : ignis autem frequenter est extra proprium locum : ergo non est comprehendens incomprehensus.
Præterea, Omne quod corrumpitur, comprehenditur a virtute corrumpentis : ignis autem quandoque corrumpitur ab aliis : ergo comprehenditur non comprehendens.
Item, Dum est extra proprium locum, non potest salvari, nisi in materia aliena, qua consumpta deficit : ergo non est sibi proprium, quod sit non indigens alterius.
Item, Quod crescit ex seipso, in infinitum crescet, quia numquam deficit sibi unde crescat : sed ignis non crescit actu in infinitum : ergo non est latenter crescens a seipso.
Item, Ignis non suscipit materiam propriam, sed tantum alienam : omnis autem virtus materialis debilitatur in materia aliena : ergo ignis non manifestat crescendo suam magnitudinem ad susceptas materia.
Item, Esse activum in suum contrarium est maxime frigidi, quod est qua-
litas activa, sicut calidum, quæ est qualitas ignis : ergo non est proprium ignis esse activum.
Item, Potentia non manifestatur nisi per actionem : ergo idem videtur esse activum et potens.
Item, Ignis est in seipso sicut alia omnia elementa : ergo non videtur simul omnibus præsens.
Item, Quæritur secundum quid accipiuntur istae proprietates ignis ?
SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod semper moveri non convenit igni motu proprio, sed secundum quod est in sphæra propria, et movetur motu cœli : quia non solum est verum in orbibus, quod attingit inferius motum superioris, sed etiam in omnibus corporibus attingit inferius motum superioris quantum potest : unde quodlibet elementorum movetur ab aliquo orbium, ignis autem a Sole et Marte, ut dicit Rabbi Moyses : et motus talis non est rectus, sed circularis : et sic potest esse semper non a virtute intrinseca semper movente, sed a virtute extrinseca : et iste motus est innaturalis igni, secundum quod est in specie sua, sed naturalis, secundum quod est elementum : quia aliter non posset venire ad mixtionem nisi ex qualibet parte deferretur per radios solis. Et per hoc etiam patet solutio ad secundum et tertium.
Ad quartum dicendum, quod dicitur per se motus ignis, secundum quod per se opponitur ad per accidens moveri, et non secundum quod opponitur ad ab alio moveri, movetur enim a generante : sed motus suus est consequens formam, quia quantum accipit de forma, tantum accipit de motu naturali : et etiam est accidens per se ejus, sicut accidens speciei, non accidens per accidens, sicut accidens individui : et propter hoc etiam dicitur naturalis quasi naturam consequens, ut in secundo Physicorum dicit Philosophus. Et per hoc patet solutio ad quintum et sextum.
Ad septinum dicendum, quod calidum solum movet simpliciter ut dans
<--- Page Split --->
motum : frigidum autem movet privando motum : unde etiam movet ad centrum, ubi fit congregatio in immobilitatem, et non diffusio : et quia principium calidi est ignis, ut dicit Philosophus in secundo Metaphysicae, ideo proprium est sibi movere simplex quid, quamvis etiam aliud aliquo modo agat. Et per hoc patet solutio ad octavum.
Ad nonum dicendum, quod calidum per se habet movere frigidum et comprehendere illud sub propria sua virtute, quamvis frigidum sit privatio, ut dicit Philosophus in duodecimo de Animalibus, et imperfecte habens actum. Quod autem frigidum quandoque comprehendat ignem in quo est calidum extra locum suum, est per accidens, scilicet per abundantiam frigidi superabundantis virtutem parvi calidi. Ipse autem posuit id quod per se inest.
Ad decimum dicendum, quod licet extra sphæram propriam indigeat aliena materia in qua multiplicet se, potest tamen esse in se ut in sphæra sua sine aliena materia : et ideo non indiget alterius.
enim in cœlo per principium sui : quia cum omnis alteratio reducatur sicut in principium in alterans non alteratum, neque dispositum per qualitates alterabiles, oportet in cœlo esse principium omnium qualitatum activarum et passivarum, sicut Mars principium est calidi et sicci intemperati, et Sol temperati, vel etiam ulterius in aliquam stellarum fixarum, et similiter : in aliis vero elementis et elementatis est per mixtionem secundum esse primum, quod est a forma substantiali, cum formæ substantiales miscibilium remaneant in mixto, ut dicit Commentator et Avicenna : aliter non resolveretur mixtum in illa, nec agerent in mixto, cum omnis actio sit a forma : sed non est in eis secundum esse ultimum quod habet a qualitatibus activis et passivis : et ideo est invisibiliter in eis et insensibiliter : in se vero est secundum esse primum et secundum et sensibiliter.
Ad decimum sextum dicendum, quod plures proprietates ignis possunt inveniri, ut ipse dicit, sed quae ponuntur, sunt triginta tres.
Ad undecimum dicendum, quod crescit a seipso, quia virtute sua, et non quod in ipso sit materia sui crementi : et ideo non crescit nisi addito combustibili.
Ad duodecimum dicendum, quod licet in principio materia in quam agit, sit aliena, et debilitet virtutem agentis resistendo et in minori virtute recipiendo, in fine autem efficitur materia propria, et roboratur virtus ignis multiplicata materia : quia « patiens est dissimile in principio, « simile autem in fine, » ut dicit Philosophus.
EXPOSITIO TEXTUS.
Ad decimum tertium dicendum, quod solum calidum est simpliciter activum, ut prius dictum est : et ideo ponitur proprium ignis.
Ad decimum quartum dicendum, quod potens dicitur secundum virtutem in ultimo actus.
Ad decimum quintum dicendum, quod ignis est in omnibus quodammodo : est
Et accipiuntur sic :
Aut enim aliquid consequitur ignem ignis tres ignita tres propietates propietates propietates propietates propietates propietates propietates propiepropietates propietates propietates propietates propietates propietates propietapropietates propietates propietates propietates propietates propietates
<--- Page Split --->
et sic est prima, de qua dicitur, ignis quidem est sensibilis, per effectum, in omnibus sic dicendum est : sentiri enim in omnibus inest sibi ratione subtilitatis, qua potest penetrare omnia, et convenit maxime igneo cœlesti, ut dictum est. Aut sequitur subtile per actum proprium qui est penetrare partes et partes partium, ut dicitur in II de Generatione, et sic est secunda, quod venit clare, id est, virtute lucis per omnia, et intelligitur de igneo cœli. Aut est per proprietatem, quae est spiritualitas, et sic est tertia, quod removetur ab omnibus igneum celi per substantiam, propter sui spiritualitatem enim incorporatur, quamvis quandoque miscetatur per virtutem. Si autem sequitur ignem in quantum est lucidus per se, et sic est quarta, quod simul est lucidus, quantum est in se cum hoc quod dicetur. Aut sequitur lucidum simul cum subtili, et hoc tripliciter : quia vel in comparatione ad materiam accidentalem, et sic est quinta, scilicet quod simul cum hoc quod est lucidus in se et etiam ipse per seipsum non accumbente materia, id est, secundum quod non adhaeret alii materiae in qua manifestat propriam actionem, quae est lucere, est quasi occultus incognitus nobis : quia propter sui subtilitatem non subjacet visibus nostris, ut supra dictum est. Vel secundum posse, et sic est sexta, quod est immensurabilis, in quantum est virtus non determinata ad unum tantum, ut commensurata illis. Vel in comparatione ad visum, et sic est septima, quod est invisibilis propter sui subtilitatem. Si autem consequitur ipsum in quantum est calidum, aut sequitur calidum per se, aut calidum et lucidnm simul. Si calidum per se, aut secundum posse materiae, et sic est octava, scilicet quod est per seipsum ratione calidi, quod est per se activum, potens omnium simul, id est, in omnia corpora generabilia quae sunt materia ejus, et quaecumque fiunt in ipsis, scilicet corporibus, ut dispositiones eorum ad actionem propriam ignis, id
est, per actionem ejus : quia causat agendo corpus et dispositiones corporis. Aut consequitur secundum actionem in alterum, et hoc tripliciter : quia vel quoad motum alterationis, et sic est nona, scilicet quod est mobilis, id est, motivus : aut quoad transmutationem substantialem alterius in ipsum, quæ est finis alterationis, et sic est decima, scilicet quod est tradens seipsum, id est, formam suam omnibus quoquo modo proximantibus sibi per univocationem materiae. Aut quoad salutem speciei, quæ consequitur generationem, et sic est undecima, scilicet quod est renovativus sui in materia alterius se generando pro custodia, id est, conservatione suæ naturae in specie. Si vero consequitur calidum simul et lucidum, aut ex parte lucidi magis, et sic est duodecima, scilicet quod est illuminativus, simul et tale faciens splendorí- bus circumvelatis, id est, circumpositis substantiae ejus, ut ab alio receptis. Aut est ex parte calidi magis prout est ustivum et consumptivum, et sic est decima tertia, quod est incomprehensibiles, scilicet secundum quod per consumptionem rarefaciendo disrumpit quod ipsum circumstat. Aut ex parte utriusque, et sic est decima quarta, scilicet quod est clarus, in quantum per calorem segregatur ab impuris, quæ consumendo mundat materiam, et participatione efficitur clarus. Si autem consequitur ut levis, aut secundum terminum a quo, aut secundum terminum ad quem, aut secundum motum ipsum qui sequitur leve. Si secundum terminum a quo, aut secundum separationem a substantia infima, et sic est decima quinta, scilicet quod est discretus, separans ad se subtilia sibi similia, et relinquens grossa : aut secundum separationem a locis infimis, et sic est decima sexta, resiliens, ut supra expositum est. Si vero secundum terminum ad quem, aut secundum motum ad illum, aut secundum locationem in eo. Si secundum motum, aut ex parte loci, et sic est decima septima, scilicet sursum
<--- Page Split --->
frensalia : vellatusagenerante , autmerundummotummotus , etsicestdeci - maoctava , acutemeans , idest , inacu - tumvadens . Sisecundumlocuminquolocatur , autabsolute , etsicestdecimanona , scilicetexcelsus , proptersublimi - tatemloci : autcomparandoadlocumignobilem , etsicestvigesima , scilicetquodnonestreceptusutinlococontu - nciliaminorationis , idest , secundumignobilitatemquaminoreturdignitasejus , utscilicetessetininfimoloco . Siverosecundummotum , autsecundumquodcontinueest , etsicestvigesimaprima , scilicetquodestsempermotus , autsecundumconnaturalitatem , etsicestvigesimasecunda , scilicetquodestperseipsummotus . Siautemconsequiturignemproutestinmateriaaliena , autabsolute , autcomparate . Siabsolute , autsecundumeffectumsuiinilla , autsecundummodumexistendiea , autse - cundumprincipiumagendiinipsam . Siautemsecundumeffectum , autquiestalterandi , etsicestvegesimatertia , scili - cetquodestmovensalteram . Autquiestvincendi , etsicestvigesimaquarta , scilicetquodestcomprehendensalterumsubvirtutesuautnutrimentumsuum , incomprehensusabaliis , quiaaliasuntmateriaejus . Siautemsecundummodumexistendi , autquiestsibiinse , etsicestvigesimaquinta , scilicetquodsiceestinalienamateria , quodtamennonestin - digensalterius , cumpossitetiamperseesse . Autsecundummodumsuiinalte - r o , ethocautsecundumvirtutemaugen - t e m , etsicestvigesimasexta , scilicetquodestcrescenslalenteraseipso , idest , propriavirtute : autsecundumma - teriaminquaaugetur , etsicestvigesi -
maseptima , scilicetquodestmanifestanssuinetmagnitudinemvirtutisadsusce - plasmaterias . Siautemsecundumprin - cipiumagendi , autperse , autsecundumquodestoccultatus . Siperse , autestinmanifesto , autquantumadagendumtantum , etsicestvigesimaoctava , scilicetquodestactivus . Autadvicendumperactionem , etsicestvigesimanona , scilicetquodestpotens , secundumvirtutemagendi . Autsecundumutilitatem , etsicesttrigesima , scilicetquodestpræsenssimulomnibuspermixtioneminvisibili - t e r , quianonsecundumquodesse , sedsecundumquodestinqualitatibussensi - bilibus . Siautemsecundumfinemactio - n i s , proutestdebilitatus : autsecundumfacilitatemadjutorii , etsicesttrigesimaprima , scilicetquodneglectus , inquan - tumtegiturcineribus , putaturnonesse : autem , idest , sedattritu , idest , perter - sionemcinerumestsubitorelucensconnaturaliteretpropriesibi , ethocsieutquædamvindictasuædespectionis . Autsecundumconformitatemadjuti , etsicesttrigesimasecunda , scilicetquoditerumpostoccultationemestincompre - hensibiliterimpalpabilis , idest , noncomprehenditurtactu , proptervehemen - tiametexcessumqualitatissolvendoproprotionemsensus . Siautemsequiturprincipiumagendicomparatiadstatumanteactionem , etsicesttrigesimatertia , scilicetquodnonestminutusinomnibusditissimistraditionibussuimet , idest , quodabundanteraliisdesecommunicat .
Etfortassisquis , idest , aliquisinvenietmultaspulchrasproprietatesignis , d e - centesspiritualia , u t , idest , sicutestpossibile , insensibilibus , imaginibus , idest , similitudinibusdivinæoperationis .
<--- Page Split --->
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
Hoc ergo scientes theosophi, ceclestes essentias ex igne conformant, significantes deiforme earum, et (quantum possibile) Dei imitabile.
Quod cum theologi perspectum habcant, cœelestes essentias ex igne formant, declarantes earum divinam similitudinem, et, quantum licet, Dei imitationem.
Sed et humaniformes ipsas describunt propter intellectuale et sursum habendo intuitivas virtutes, et figurae rectum et luculentum, et secundum naturam principale et regale, et secundum sensum minimum quidem quantum ad reliquas virutes irrationabilium animalium. Omnium vero potens secundum intellectus magnitudinem, virtute, et secundum rationabilem scientiam continuitate, et secundum naturam animae liberum et potentissimum.
Humana quoque illas forma describunt, propter intelligendi celsaque spectandi vires, formaeque rectitudinem et erectionem, atque naturalem principandi regendique praerogativam, et quod homo sensu quidem caeterorum comparatione brutorum minime valeat, omnibus tamen imperet praestanti vi, mentis ac rationabilis scientiae dominatu, animoque natura libero et invicto.
<--- Page Split --->
Hoc ergo scientes theosophi, etc.
PONIT ERGO in prima parte novem proprietates hominis. Sed dubium est hic de una earum, scilicet quod est minimum secundum sensum.
Id est divina sapientes scientes hoc, id est, proprietates ignis, conformant, id est, figurant colestes essentias, scilicet Angelos, ex igne significantes per hoc deiforme et Dei imitabile, quantum possibile est eis, id est, quod Deo similes sunt et ipsum imitantur, qui per ignem saepe describitur, ipsas describunt, etc.
Hic ostendit speciales figuras. Et dividitur in partes duas. In prima determinat de humana figura, et his quae circumstant ipsam. In secunda de figuris irrationabilibus in quibus quandoque apparent, ibi (§ 8 circa finem), Ipsos etiam ventos nominari.
Prima in tres. In prima ponit proprietates hominis, ibi, ubi ostenditur quid significet figura humana quae eis aptatur. In secunda agit de partibus hominis, ibi (§ 5), Est autem et per singula. In tertia de his quae circumstant hominem, ut vestes et instrumenta, ibi (§ 7), Nudum quoque, etc.
Videtur enim falsum esse : quia sicut dicit Philosophus in II de Anima, quod « sensum tactus habet homo cer- « tissimum, » et in libro de Sensu et sensato, addit quod « habet eum verio- « rem aliis animalibus : » ergo non habet minimum de sensu.
Praterea, Quanto complexio est magis redacta ad medium, tanto est melior tactus : quia cum nihil sentiat sibi simile, sed id quod est in potentia, quanto magis est in medio, tanto majores differentias cognoscet : sed homo est maxime reductus ad complexionem mediam : quia sicut forma sua est simillima forma celi, cum sit proportio forma ad materiam, oportet etiam, quod corpus sit simillimum corpori cœli, quod caret contrarietate, ut probat Avicenna : ergo homo optimum tactum habet, et sic idem quod prius.
Praterea, « Bonitas complexionis « est signum bonitatis cognitionis, inge- « nii, et memorie, ut dicit Philosophus, « quod molles carne apti mente sunt : » sed homo excellit omnia in cognitione : ergo habet complexionem maxime in medio, et sic optimum tactum.
Si dicatur, quod licet habeat optimum tactum, tamen deficit in aliis sensi-
<--- Page Split --->
bus. Contra : Tactus est fundamentum aliorum sensuum, propter quod dicitur in libro de Somno et Vigilia, quod « im- « mobilitato organo tactus, immobili- « tantur etiam omnia alia : » si ergo homo habet optimum tactum, excedit etiam in aliis sensibus.
Praeterea, Homo inter omnia animalia plura accipit per sensum : accipit enim sensibilia propria et communia et per accidens et intentiones acceptas cum sensu non a sensu, et iterum intentionem abstractam, in qua omnia alia ab ipso deficiunt, licet quaedam de aliis plura vel pauciora participent, secundum quod nobiliora sunt : ergo homo maximum est in sensu.
Item, Quæritur secundum quid accipiuntur proprietates ?
Solutio . Dicimus , quodCommenta - tordupliciterexponithoc . Etprimaex - positioest , quoddiciturhomominimumsecundumsensum , nonrespectualiorumanimalium , sedrespectualteriusperfe - ctionisinipso : quiamagisestinipsointellectus , secundumquemesthomo . « Innobisenim , inquit , modicumest « sensibile : nonenimperilludconsi - « stimus , sedperintellectuale . » Sedhæcexpositiononvideturessedeinten - tioneAuctoris . Aliaexpositioest , quodrespectualiorumanimaliumhomoestminimuminvirtutesentiendi : sedhocintelligendumestdehisquæsunttan - tumsensus , scilicetaliiprætertactum , nonquodomniaanimaliasecundumquemlibetillorumexcedanthominem , sedsecundumquemlibetaliqua , canessecundumolfactum , etlupivelaprise - cundumauditum , etaquilasecundumvi - s u m . Tactusautemquatuorhabetcom - parationes : potestenimaccipiincompa - rationeadsensibile , cujusdiscretionemaccipit , etsicestsensusdivisuscontraalios : velcomparationeadsentientem , ethocdupliciter , velsecundumquodestnaturaanimalis , quiaabhocsensuestanimal , utdicitPhilosophusetAvicen - n a , veladminusnaturamsignificans :
aut secundum quod est naturam consuquens, et hoc dupliciter, vel secundum comparationem ad organum in se, et sic est indicium bonæ complexionis, et per consequens bonæ cognitionis : aut in comparatione ad organa aliorum sensuum, et sic est fundamentum aliorum sensuum, quia omnia eorum organa fundantur super nervum tactus, et sic patet quod non tantum accipitur in ratione sensus : et ideo non est instantia in ipso, quamvis maximæ virtutis sit in homine. Similiter et gustus in quantum est sensus alimenti, prout est tactus quidam : secundum vero discretionem differentiarum saporis, quæ consequuntur se cum differentiis odoris, est subtilior in aliis, quæ sunt melioris olfactus, sicut canes qui nutriuntur de pane cum sudore hominis, consuescunt discernere odores diversorum hominum ex diversitate saporum, et inveniunt latrones per odores eorum, ex subtilissimis odoribus relictis in vestigiis, qui sunt insensibiles nobis, eis autem sensibiles. Item etiam sicut experimento probatum est, canes per sapores, cognoscunt cujus animalis sit caro, unde visum est quod latrant et refugiunt a carnibus lupinis coctis. Unde concedimus tria prima.
Ad quartum dicendum, quod licet omnes sensus fundentur super organum tactus, tamen consequitur unumquodque suam virtutem per spiritus et dispositionem organorum, quæ in aliis melius esse possunt quam in homine.
Ad quintum dicendum, quod sensitivum hominis habet quamdam virtutem secundum quod conjungitur rationi, et in illa excedit, licet in his quæ sensus tantum sunt, deficiat.
Ad sextum dicendum, quod proprietaetes istae sic accipiuntur : quia aut consequuntur hominem in comparatione ad aliud, et sic est quinta : aut in se absolute, et sic dupliciter, vel secundum extrinsecum, vel secundum intrinsecum. Et secundum extrinsecum, secundum partem scilicet visivam, et sic est secunda :
<--- Page Split --->
aut secundum totum, et hoc dupliciter, vel secundum quantitatem, prout stat sub figura, et sic est tertia : vel secundum qualitatem, et sic est quarta. Si vero secundum interius, aut secundum sensum, et sic est sexta : aut secundum intellectum, et hoc dupliciter, vel secundum superius, vel secundum inferius. Secundum superius, scilicet secundum quod participat cum intellectuali natura, ut horizon intellectualis naturae, et sic est prima : vel secundum inferius, scilicet prout est inferioris cognitionis a superiori natura : et hoc dupliciter, vel secundum speculationem, et sic est octava : vel secundum motum, et hoc dupliciter, vel secundum intellectum practicum, et sic est septima, vel secundum voluntatem, et sic est nona.
do intuitivas virtutes, id est, visivas, hoc est, propter hoc quod habet virtutem intuendi supra se, quantum ad figuram, et haec est secunda quantum ad partem visivam : et iterum propter rectum figura ejus, quia solus inter caetera animalia incedit rectus, quod est propter calorem cordis, ut dicit Philosophus, et haec est tertia, secundum quantitatem stantem sub figura : et propter luculentum, id est, hilarem faciem ejus, et haec est quarta, secundum qualitatem vultus sui : et etiam propter principale et regale secundum naturam, id est, propter hoc quod naturaliter aliis animalibus praest, et regit ea, ut dicitur Gen. 1, 26 : Ut praesit piscibus, etc., et haec est quinta, in comparatione ad alia: et etiam propter hoc quod quidem, id est, certe est minimum secundum sensum, non quod habeat pauciores sensus, sed quantum ad reliquas virtutes irrationalium animalium, quae sunt majoris virtutis in sentiendo secundum sensum, et haec est sexta : vero, id est, sed est omnipotens virtute secundum magnitudinem intellectus practici, per quem habet virtutem faciendi sibi necessaria ad vitam vel defensionem : et ideo non dedit sibi arma natura sicut aliis animalibus, ut dicitur in libro de Animalibus : et haec est septima, secundum intellectum practicum : et etiam est potens continuitate secundum rationalem scientiam, et secundum quod continue deducit causas in causatum : sic enim accipitur hic ratio, et haec pertinet ad speculationem tantum, et est octava : et etiam est liberum et potentissimum secundum naturam animae, et haec pertinet ad voluntatem, cujus est primo libertas, et est potentissima secundum quod cogi non potest, et est nona proprietas.
EXPOSITIO TEXTUS.
Littera sic legatur : Non solum in figura ignea cœelestes essentias describunt Theosophi, sed et, id est, etiam describunt ipsas humaniformes, id est, in forma hominum propter intellectuale hominis, et haec est prima proprietas, secundum quod est horizon intellectualis naturae : et iterum propter sursum haben-
<--- Page Split --->
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
A. Estautem et persingula (ut aestimo) corporalis nostrae multiplicis partitionis invenire cœlestes virtutes, dicentes conspectivas quidem significare virtutes ipsum ad divina luminaria clarissimum respectum, et iterum teneram et liquidam et non repercussam, sed acute mobilem, et puram, et planam impassibiliter divinarum susceptionem illuminationum.
Quinimo fas sit etiam ex qualibet, ut arbitror corporeæ nostræ multipartitione non incongruas imagines haurire, quæ cœlestes virtutes repræsentent, ut si dicamus videndi quidem facultates declarare perspicacissimam ad divina lumina suspectionem, nec non simplicem ac liquidam minimeque refragantem, sed agilem, puramque patulamque divinarum illustrationum sine passione susceptionem.
B. Olfactuum vero discretivas virtutes, illud super intellectum suaveolentis distributionis (quantum possibile) receptivum, et eorum quæ sic non sunt, per scientiam discretivum et omnino refugitivum.
Olfactuum vero discernendi vires vim esse, quæ mentem superantis fragrantiæ diffusionem, quantum fas est, percipit, resque fœtidas perite discernit, et omnino refugit.
<--- Page Split --->
Positis superius proprietatibus hominis per quas humana forma Angelis circumponitur, in parte ista incipit ponere proprietates partium hominis, secundum quas sunt figurae spiritualium substan-
Positis superius proprietatibus hominis per quas humana forma Angelis circumponitur, in parte ista incipit ponere proprietates partium hominis, secundum quas sunt figurae spiritualium substantiarum.
Et dividitur in partes duas. In prima determinat de partibus quae sunt organa sensuum. In secunda de aliis organicis partibus, ibi (§ 6 circa medium), Invenilem vero.
Prima iterum in duas. In prima ponit proprietates secundum quinque sensus corporis. In secunda parte determinat de partibus custodiendibus principales sensus, ibi (§ 6 sub initio), Palpebras, etc.
CIRCA primum quaeruntur duo de sensibus in communi, secundum quod ad praesens pertinet.
Primo, Utrum in Angelis debeant diversi sensus distingui ?
Secundo, de numero eorum.
CIRCA primum sic proceditur.
Videtur enim, quod in Angelis non debeant diversi sensus distingui : sicut enim vult Augustinus, « Visus et auditus « ad exterius quidem relati, sunt plures : « relati autem ad intellectum, sunt « unum. » Cum igitur in Angelis sint sensus tantum secundum intellectum, non debent in eis plures sensus assignari.
Ad idem, Sicut dicit Philosophus, « Intellectus est qui est omnia facere, et « non tantum visibilia et audibilia : » ergo cum in Angelis non sit cognitio nisi intellectiva, non habent distinctas acceptiones sensibilium : ergo non debent in eis assignari plures sensus.
Praeterea, Omnis potentia superior potest quidquid potest inferior, et est formalis respectu omnium inferiorum, et per consequens colligit in se omnia inferiora : sed intellectus est suprema potentia : ergo omnes sensus unite colliguntur in ipso, et sic idem quod prius.
Praeterea, Sicut dicit Basilius super principium Proverbiorum, « Sensus in « spiritualibus est intellectus relatus ad « praesens : » sed intellectus non diver-
<--- Page Split --->
cificatur secundum diversa præsentia accepta : ergo sensus in spiritualibus non sunt plures.
- Præterea, Diversi sensus sunt propter hoc quod diversa sunt sensibilia ad materiam relata : sed intellectus denudatus est a materia : ergo omnia sensibilia sine distinctione cognoscit intellectus : ergo non debent distingui sensus in Angelis, quæ sunt intellectuales naturae.
Ad oppositum.
Potentiae passivæ diversificantur secundum diversa activa diversas passiones inferentia : cum igitur sensibilia sint nata inferre passiones, videtur quod sit aliqua diversitas in intellectu recipiente distinctionem cognitionis ex ipsis.
Solvtio . Dicendum , quodsensusinAngelisproprienonsunt , sedmetapho - r i c e , quamvisquidamdicantessepoten - tiamsensitivametorganaetinanimase - parataetinAngelis : sedhocridiculamest . Undedicinus , quoddicitursensusinspiritualinatura , intellectusreipra - sentis : proptersimilemmodumaccipien - diadsensum . SicigiturdictosensuinAngelis , nondistinguunturpluressensussecundumpotentiamintellectus , sedse - cundumactumejus : nonenimdiversavelidemdiversisrationibuscognoscituradiversispotentiisintellectivis , sedabeodemsecundumdiversosactus , nonta - mensecundumsubstantiamactusdiffe - r e n s , sedsecundumformamactuumquisuntindiversisrationibusobjectorum . Sicergoconcedimusprimasquinquera - tionesconcludentesintellectumsecun - dumpotentiamnondistingui .
Ad id vero quod in contrarium objicitur, dicendum quod hoc tenet in potentis quae sunt tantum passivae, sicut sunt potentiae sensus : sed intellectus est etiam activus : intellectus enim agens facit omnes formas in ratione simplicitatis ut recipiantur in possibili intellectu.
Circasecundumsicproceditur .
Videtur enim, quod sensus spirituales non possint dividi secundum divisionem sensus corporalis : dividuntur enim sensus corporales per hoc quod quidam cognoscant rem distantem per medium extrinsecum, ut visus, et auditus, et olfactus : et quidam rem sibi conjunctam per medium intrinsecum : sed omnibus Angelis conjunctum est beatificans : ergo in eis non potest esse talis distinctio sensuum.
Solvtio . Dicendum , quodsensuscor - poralesdupliciterpossuntdistingui , autpenesidquodessentialiterdistinguitip - s o s , scilicetperdiversaobjecta , sicutestinomnibuspassivisessentialisdistinctioperactiva , eoquodpassorumsuntactusactivorum : peractusautemestessentia - lisdiversitasrerum . Potestetiamcorumdistinctiosumiperproprietatesconse - quentes , sicutquodquidamaccipiunturpermediumextrinsecum , etquidamperintrinsecum . Sedhæcdivisiononestes - sentialis : quiasivisuspermediumin - trinsecumsentiret , adhucdistinguereturatactuperdiversasrationesobjectorum . Undeexsimilitudinesensuumcorpora - liumdistinctorumexdiversarationeob - jecti , sumamusdistinctionemsensuumspiritualium : nonenimpropriedicun - turdeeis , utdictumest . Potestigiturintellectusacciperesuumobjectumma - ximedistanssubrationeveri , autsubrationeboni . Subrationeautemveriac - cipit , accipiendoremipsaminse , etsicestvissusspiritualis , sicetiamvisuicor - poraliresipsaoffertur : autsubquibus - damsignis , scilicetspeciebusetcreatisimmissisaDeoinintellectusagentesadvoluntatemejuscognoscendam , etsicestauditus , sicutetiamaudituscorporalisaccipitremutcontingitipsamsignificaripervocem . Siveroinrationeboni , autproutconjungitursecundumsubstantiamautsecundumquodrecipitabipsoquas - damsuavesemanationes , etsicestspiri - tualisolfactus , admodumquocorpora - lisodoratuspercipitsuavitatemcorporis
<--- Page Split --->
«loriferi, vel secundum fumalem evaporationem, aut tantum secundum spiritualem transmutationem qualitatis, scilicet «doris. Si vero secundum quod conjungitur secundum substantiam, aut recipit substantiam ejus intra se, et sic est spiritualis gustus, prout contingit ipsos frui Deo existente in ipsis per gloriam, sicut etiam corporalis gustus est sensus alimenti : aut secundum quod conjungitur secundum substantiam, ut extra ipsum existentem, et sic est spiritualis tactus, ad similitudinem etiam corporalis.
HÆC AUTEM pars in qua determinat de proprietatibus sensuum, dividitur in quinque partes secundum quod sunt quinque sensus.
Et primo agit de visu.
Secundo, de olfactu.
Tertio, de auditu.
Quarto, de gustu.
Quinto, de tactu.
nat, et lumen scilicet et emittens lumen.
Ad primum vero dicendum, quod licet in Deo non sit compositio rerum, est tamen in eo pluralitas rationum.
Ad secundum dicendum, quod visus corporalis per se objectum est qualitas, per accidens est substantia : intellectus autem (qui visus est interior) per se objectum est substantiae, et omnia alia ordinantur ad cognitionem ejus : et ideo potius dixit lumen luminare quam lumen.
Possunt autem proprietates istae sic accipi. Proprietas enim visus aut consequitur ipsum absolute, aut comparate ad objectum. Si absolute, aut prout est in actu, et sic est prima : aut prout est in organo, et hoc dupliciter, aut secundum lumen reddere alteri, et sic est tertia : aut secundum lumen recipere, et hoc dupliciter, secundum id quod est causans essentialiter bonam receptionem, et sic est secunda : aut secundum dispositiones consequentes, vel secundum interius, et sic est sexta : vel secundum exterius organum, et sic est septima. Si autem secundum comparationem ad objectum, aut quantum ad comparationem organi ad objectum, et sic est quinta : aut secundum excessum objecti, et hoc dupliciter, vel quantum ad formam ipsam, et sic est quarta : vel quantum ad impressionem consequentem, et sic octava.
Et dubitatur de prima, quod scilicet visus in eis significat respectum ad divina luminaria. « Luminare enim, ut dicit « Damascenus, est vas luminis : » et ita oportet quod sit in eis compositio, luminis scilicet et corporis habentis lumen : in divinis autem non est compositio : ergo non debuit dicere luminaria.
Præterea, Luminaria videntur propter accidens suum, scilicet lumen, quod per se videtur : cum igitur Deus seipso videatur, debuit dicere divinum lumen, et non luminare.
SOLUTIO. Dicimus, quod Dionysius posuit istam proprietatem de visu spirituali, secundum quod hujusmodi divisus est contra corporalem : sicut enim in visu corporali non sistitur in lumine recepto, sed per id refertur in id a quo proceditur lumen, ita etiam visu spirituali lumen divinum, quod est theophania, sub quo videtur, ducit in visionem Dei : et ideo posuit luminare, quod utrumque nomi-
<--- Page Split --->
cet sensui communi, et deinceps, et ob hoc est pervium. Sed secundum hoc videtur, quod non conveniat spirituali visui, cum non sit alia potentia prior intellectiva. Et dicendum, quod etiam intellectus reddit voluntati nuntiando formam qua movenda sit. Et susceptionem dico, non repercussam : visus enim debilis repercutitur a luce excellenti, utpote non potens in illam : et etiam noster intellectus repercutitur a luce divina, sed non intellectus Angelorum intuentium ipsum immediate : et sic est quarta, per comparationem ad objectum secundum excessum. Non talem dico, sed acute mobilem, et puram et planam. Omnis enim oculus circularis est, et ex hoc habet quod sit mobilis. In acutum autem movetur secundum quod radii congregantur in pupilla, et ex hoc confortatur ad cognoscendum speciem objecti, et significat in Angelis subtilem intuitionem intellectus : et haec est quinta, secundum proportionem ad objectum. Et susceptionem dico puram, in quantum humor crystallinus qui intus continetur, segregatus est ab omni terrestri, per quod impediretur ad receptionem : et sic est sexta. Et planam, secundum quod tunicæ exterioris una pars alteri non supereminet : si enim superemineret una, obumbraret alteram, et sic impediret receptionem specierum : et haec est septima. Susceptionem dico impassibiliter : per hoc enim quod oculus sphæricus est, congregantur radii ad punctum unum : et ideo eliciunt calorem, sicut elicitur ignis de crystallo rotundo, et ex calore resolvitur humor, et lacrymantur oculi : et tantum potest intendi lux, quod corrumpitur visus. Hæc autem passio non potest contingere in Angelis, et haec est octava.
B. Olfactuum vero. Hic ostendit quomodo convenit eis olfactus.
Octo proprietates visus.
Littera sic legatur : Per prædictas proprictates describuntur Angeli in forma humana. Autem, id est, sed est, id est, contingit, ut astimo, invenire cælestes virtutes, id est, Angelos, et, id est, etiam per singula nostrae multiplicis partitionis corporalis, id est, omnibus partibus corporis nostri figuratas. Hoc dico contingit invenire nos, dicentes virtutes conspectivas, id est, visivas quæ eis circumformantur, quidem, id est, certe, significare ipsum clarissimum respectum, id est, intuitum eorum qui est actus visus, ad divina luminaria : hoc expositum est per objectum, et hæc est prima proprietas : et iterum dicimus hoc significare susceptionem divinarum illuminationum teneram, id est, humidam, secundum quod organum est bene receptivum, et hæc est secunda : et etiam liquidam et bene reddentem alteri, sicut liquidum diffunditur ad altera, et hæc est tertia : oportet enim organum esse visus bene receptivum, propter quod est humidum, et iterum tentivum formarum, et propter hoc est consistentium partium, et non aeris, sed aquæ, ut dicitur in libro de Sensu et sensato : et oportet etiam, quod reddat species suas aliis virtutibus, scili-
<--- Page Split --->
procedunt de auditu et olfactu corporalibus.
DUBIUM.
EXPOSITIO TEXTUS.
SED CARCA hoc est dubitatio de ordine. 1. Auditus enim altior est odoratu, ut dicitur in libro de Sensu et sensato : ergo prius debuit ponere auditum, quam odoratum. Si dicatur, quod odoratus est magis necessarius ad esse animalis, quia species odorum sequuntur speciem saporum : tunc videretur, quod tactum prius ponere debuerit, quem ultimo ponit.
Præterea, Auditus et visus disciplinæ sensus sunt, quorum unus deservit inventioni propriæ, et alius doctrinæ : ergo eos immediate ordinare debuit.
Præterea, « Visus et auditus, ut « dicit Philosophus, omnium corporum « sunt cognoscitivi, alter per se, scilicet « visus, alter per accidens, in quantum « res significabilis est voce : » olfactus autem nullo modo se habet ad omnia : ergo immediate post visum debuit ponere auditum, et non olfactum.
SOLUTIO. Dicimus, quod Dionysius aliter ordinat sensus spirituales quam a Philosophis ordinentur sensus corporales : quia enim auditus spiritualis est perceptivus veri sub signo, olfactus vero spiritualis est perceptivus boni per suavem emanationem significantem ipsum, bonum autem altius collocat spiritualiter quam verum, ideo prius ordinavit olfactum quam auditum. Tactus et gustus propter hoc quod omnino materiales sunt, ultimo ordinantur, et visus primo propter sui subtilitatem. Rationes autem
B. Olfactuum vero, etc.
Littera sic legatur : Vero, id est, sed nos dicentes in Angelis virtutes discretivas olfactuum, id est, odoratuum significare illud receptivum eorum, quantum possibile est eis, id est, virtutem receptivam distributionis olentis suave, id est, suaviter, quae est super intellectum, quantum ad principium : et haec est similitudo divinae bonitatis suaviter olfactum afficiens : et etiam significare discretivum per scientiam eorum quaenon sunt sic, scilicet suaveolentia, et omnium refugitivum eorum. Unde legitur in Vitis patrum, quod « quibusdam mo- « nachis juxta cadaver obturantibus na- « res, Angeli sepelierunt, et postmodum « invenientibus quemdam decorum juve- « nem, Angeli nares obturare visi sunt, « et dixerunt interrogantibus cur hoc fa- « cerent, quod sicut illis fœtebant cada- « vera, ita sibi fœtebant vitia. »
<--- Page Split --->
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
A. Aurium vero virtutes, illud partieeps et gnosticum divinae inspirationis susceptivum.
At aurium virtutes, id quod in eis est particeps cognitionis, divinamque scite suscipit inspirationem.
B. Gustativas autem invisibilium escarum plenitudinem, et divinarum et alentium promotuum susceptivum.
Gustandi autem potentias ipsis esse ciborum spiritalium satietatem, et divinorum atque deliciosorum rivulorum susceptionem.
C. Tactivas vero convenientis aut nocentis per scientiam discretivum.
Tactiles porro sensationes, id quod in eis res proficuas noxiasve cum scientia discernit.
D. Palpebras deinde et supercilia divinarum visionum et intelligentiae custoditivum.
Palpebras et supercilia, id quod intellingentias notionesque divini adspectus conservat.
Juvenilem vero et adultam aetatem, illud innovantis semper vitalis virtutis.
Pubescentem aetatem ac juventutem, vim vitalem qua: semper viget.
E. Dentes autem divisivum indite nutrientis perfectionis. Unaquaeque enim essentia intellectualis donatam sibi a diviniore uniformem intelligentiam provida virtute dividit et multiplicat ad inferioris ductricem analogiam.
Dentes, id quod alimenti adhibiti perfectionem dividit : qualibet enim essentia spiritalis uniusmodi intelligentiam, quam a diviniore traditam accepit, pro inferioris ductu captuque provida virtute dividit multiplicatque.
<--- Page Split --->
Humeros autem et brachia, et iterum manus, factivum et operativum et activum.
Humeros, ulnas et manus, faciendi et agendi ac perpetrandi vim.
Cor vero symbolum esse deiformis vitae, propriam vitalem virtutem deiformiter in ea quae praeintellecta sunt, seminantis.
Cor autem esse symbolum vitae deiformis, quae vim vitalem suam deiformiter in ea quibus consulti, dispertit.
Pectora iterum significare durum et custoditivum, ut a supposito corde vivificae distributionis.
Porro pectus dicamus designare virtutem indomabilem, et quae vivificam quodammodo suppositi cordis distributionem tueatur.
Dorsa vero continuum simul cunctarum fertilium virtutum.
Dorsum autem, illam vim quae vitales omnes virtutes continet.
Pedes autem mobile et velox et cursile in divina semper euntis motionis : propter quod et pennatos Theologia sanctorum intellectuum figuravit pedes. Pennatum namque signat anagogicam velocitatem, et coelestis sursum versus itineris activum, et ab omni humili per sursum ferens remotum. Ipsa vero pennarum levitas nihil terrenum, sed totum munde et sine gravitate in excelsum ascendens.
Pedes vero, vim movendi, celeritatem et cursum sempiterni motus, quo ad divina cientur; propter quod etiam, pennatos sanctarum intelligentiarum pedes theologia finxit. Penna siquidem declarat ad sublimia ducendi velocitatem, et coelestis vitae cursum, ad anteriora semper atque celsiora promoventem, et supera petendo, terrena fugientem: pennarum enim levitas designat id quod nulla ex parte terrenum est, sed se toto sine admistione ac gravitate sursum fertur.
<--- Page Split --->
tualis, ut dictum est : ergo ponendo vi sum non debuit in eis ponere auditum
Praeterea, « Auditus deseruit do « citnæ,» ut dicit Philosophus : sed sit ut dicit Jerem. xxxi, 34 : Non docebit ultra vir proximum suum : omnes enim cognoscent me, etc., et multo magis hoc in Angelis verum videtur : ergo non est in eis auditus.
Praeterea, Auditus percipit cum distantia per medium extrinsecum : sed Angeli non sunt distantes a suo beatificante : ergo respectu ejus non convnit eis auditus.
SOLUTIO. Dicimus, quod sicut supra dictum est, auditus spiritualis Angelorum est quo percipiunt primum verum sub signis quibusdam, scilicet speciebus, scilicet creatis.
Littera sic legatur : Vero, id est, sed virtutes aurium, scilicet auditivas significare illud susceptivum, id est, virtutem Angelorum suscipientem particeps et gnosticum, id est, cognoscitivum divinae inspirationis, id est, acceptionis voluntatis ejus per aliqua signa : sicut enim dicit Gregorius : « Deus loquitur inspi- « rando. »
Unde dicendum ad primum, quod verum per se et sub signo acceptum est in diversa ratione objecti, sicut etiam eadem res corporalis percipitur diversis sensibus secundum diversa.
Ad secundum dicendum, quod licet non sit in eis doctrina qua unus doceat alium pertinentia ad esse beatitudinis, illuminat tamen unus alium de his qua pertinent ad dispensationem mysteriorum Ecclesiae, et dispositionem mundi, ut saepe dictum est, quamvis secundum omnia salvetur in eis ratio doctrinae per receptionem a Deo, secundum ejus perceptionem maxime distinguuntur sensus spirituales in Angelis.
Ad tertium dicendum, quod quamvis in eis non sit distantia localis, est tamen in eis distantia per essentiam.
- Sed videtur, quod superfluit ponere auditum in eis : quia de organo auditus secundum idem objectum possunt accipi potentiae plures : sed secundum verum accipitur tam visus quam auditus spiri-
<--- Page Split --->
Hic determinat de gustu, dicens : Autem, id est, sed dicimus gustativas virtutes in Angelis significare plenitudinem, id est, abundantem repletionem secarum, id est, refectionum invisibilium visu corporali, et divinarum, in quantum divina participatione et fruuntur et sustentuntur. Et significare etiam susceptivum, id est, virtutem eorum susceptivam promotuum, id est, spiritualium augmentorum, quibus continue innovantur novis illuminationibus, et alentium, id est, qui alimentum sunt.
Et quia gustus est sensus alimenti, ponit duo quae alimento perficiuntur : nutrit enim secundum quod e stpotentia caro, et quantum ad hoc dixit escarum, et auget secundum quod quanta, et ideo dixit promotuum.
B. Gustativas aulem, etc.
Sed hic est dubitatio. 1. Gustus secundum quod est sensus alimenti, est tactus quidam : non ergo secundum hoc deluisset determinare de ipso separatim a tactu.
Præterea, Gustus est propter indigentiam : haec autem non est in Angelis : ergo non est in eis aliquis gustus.
Præterea, Iste figurae non circumformantur Angelis nisi ad nostram instructurem : sed per hoc quod dicuntur gustare, est causa erroris credentium eos corporali cibo uti : ergo gustus non deberet eis attribui.
Et dicendum ad primum, quod gustus etiam secundum, quod est sensus alimenti, differt a tactu in duobus, scilicet organo, quia non in qualibet parte tactus est gustus : et etiam virtute, quia gustus circa alimenta habet judicium saporum, quod non habet tactus : et ideo de eis separatim determinari debuit.
Ad secundum dicendum, quod in Angelis sicut et in qualibet alia creatura est indigentia ut teneantur in esse per causam primam : et ideo indigent talibus escis.
Ad tertium dicendum, quod ex omnibus similibus male acceptis potest esse causa erroris, si tamen debito modo accipiuntur, non sunt causa erroris.
<--- Page Split --->
Praeterea, Tactus est secundum ultima quae sunt simul : sed Deus non habet ultimum : ergo non potest esse tactum Angeli ad Deum.
Praeterea, Tacta adhaerent sibi : sed nihil exaltatur usque ad Deum : ergo non potest intelligi tactus Angeli ad Deum.
Praeterea, Ut dicit Philosophus, « In « tactu naturali utrumque imprimit in alterum : » sed Deus nihil recipit ab Angelo : ergo, etc.
Praeterea, Tactus est discretivus dissimilis : sed omnes Angeli sunt deiformes, ut saepe dictum est : ergo non est tactus Angeli ad Deum.
SOLUTIO. Quid dicatur hic actus, dictum est prius.
Hic de tactu determinat. Vero, id est, sed dicimus tactivas virtutes significare in Angelis discretivum, id est, virtutem discretivam Angelorum per scientiam etiam sensibiliter convenientis, scilicet Dei conservantis, prout est extra eos, aut nocentis, id est, peccati quod corrumpit esse gratiae, sicut tactu corporali discerminus conservantia et corrumpentia animal.
Unde dicendum ad primum, quod licet non discernant nocens per experimentum, discernunt tamen per scientiam speculativam.
Ad secundum dicendum, quod licet Deus simpliciter non habeat ultimum, habet tamen secundum quid, prout accipitur ab intellectu Angeli.
Ad tertium dicendum, quod Angelus non tangit Deum ut jungatur sibi per æquiparantiam, sed attingit ipsum vivens sub eo.
Ad quartum dicendum, quod in veritate Deus nihil accipit ab Angelo tangente ipsum : sed Angelus recipit a Deo : et ideo in hoc non est simile tactui naturali : sicut si manus tangeret infinite calidum, tota mutaretur ignem, in nullo alterans ipsum.
DUBIUM.
Ad quintum dicendum, quod quamvis Angeli sint Deo similes, tamen exceduntur ab ipso : et talis similitudo est quae requiritur ad discretionem tactus.
SED IN HOC est dubitatio. 1. Quoniam eis nihil nocet : et ita non convenit eis discretio convenientis et nocentis.
<--- Page Split --->
EXPOSITIO TEXTUS.
DUBIUM.
D. Palpebras deinde, etc.
Sed videtur hoc esse falsum.
- Quod enim semper innovatur, continue transmutatur : sed hoc non competit Angelis : ergo vitalis eorum virtus non innovatur.
Hic determinat de partibus custodientibus visum, dicens : Deinde post praedictos sensus, dicimus palpebras et supercilia quae circumformantur Angelis, significare ipsorum custoditivum, id est, virtutem vel diligentiam custodiendi intelligentiae divinarum visionum, id est, quae est per divinas visiones, id est, illuminationes. Custodiunt autem palpebrae corporales visum, tegendo organum ejus a nocivis. Sed sicut dicit Gregorius Nyssenus, « De bona dispositione palpebra- « rum est, ut sint nigrae, quatenus radii « visuales non disgregentur : et de bona « dispositione superciliorum est, ut sint « arculia : radii enim visuales egrediun- « tur per modum pyramidis, cujus basis « est res visa, et summitas in oculo : « et si supercilia non essent rotunda, im- « pedirent visum constringendo radios. »
Juvenilem vero. Hic determinat de aliis partibus organicis hominis. Et primo de juventute, secundum quod indicatur per membra, et maxime per faciem, dicens : Vero, id est, sed dicimus juvenilem et adultam aetatem in qua videntur Angeli, significare illud innovantis semper vitalis virtutis eorum.
- Praeterea, Danielis vii, 22, dicitur, quod antiquus dierum venit : et loquitur de Deo : ergo videtur, quod Angelis qui sunt etiam deiformes, magis deberet aptari senectus quam inventus.
Ad primum horum dicendum, sicut dicit Philosophus, « Novum est quod sui « principio, propinquum est : » et si accipiatur propinquitas quantum ad principium temporis, poneret novitas transmutationem : si vero accipiatur similitudinarie novum secundum propinquitatem ad principium efficiens, significabit novitas robur vitalis virtutis influxae a primo : quanto enim aliquid est propinquius virtuti agenti, tanto magis confortatur in ipso impressio ejus : et hoc significatur per juventutem, et per adultum perfectio naturae.
Ad secuudum dicendum, quod senectus congrue attribuitur judici propter proprietatem senis, scilicet sapientiam et rigorem justitiae, per substantiam tamen indicat defectum : et sic non potest congrue aptari spiritualibus substantiis.
<--- Page Split --->
propter hoc quod manus est organum organorum, serviens homini in praepartione omnium instrumentorum, quae non sunt ei data a natura, significare factivum ipsorum et operativum et activum. Et est differentia inter haec tria secundum Philosophum in VI Ethicorum : quia factivum refertur ad operationes mechanicas, quae fiunt transmutando materiam : unde dicit, quod « ars est habitus facti- « vus cum ratione veri. » Activum vero est referens ad opera virtutum, quibus non est aliquid factum per transmutationem materiae in figuram aliquam. Unde dicit « prudentiam esse activum habitum. » Operativum vero refertur ad actionem quae est propria et perfectiva cujuslibet potentiae, qua delectatur, sive sit opus operatum, sive operatio.
Hic determinat de dentibus, dicens : Autem, id est, sed dentes significare in Angelis divisivum perfectionis nutritionis in gratia indite eis a Deo, id est, virtutem qua illud quod est unite in Deo dividunt et multiplicant secundum proportionem suam, et inferioribus ministrant, sicut nutrix masticat cibum infantulo : unde et significant dentes meditationem qua divisim super attributa divina feruntur ad perfectionem sui et inferiorum proportionaliter : enim, id est, quia unaqueque intellectualis essentia dividit et multiplicat provida virtute vel doctrina, id est, providendo sibi et inferioribus intelligentiam, id est, illuminationem uniformem prout est in superiori, donatam sibi a diviniore, id est, a superiore, qui magis est in participatione Dei : et hoc ad analogiam, id est, proportionem doctrine inferioris, secundum quam possibile est reduci in inferiorem qui per se dividere non potest.
Autem, id est, sed dicimus humeros, qui referuntur in spiritualibus ad robur actionis, et brachia, quae referuntur ad exsecutionem operis, et iterum manus, quae referuntur ad indigentiam operandi,
Vero, id est, sed dicimus cor esse in Angelis symbolum, id est, similitudinem vel signum vitae ipsorum deiformis seminantis, id est, eminentis deiformiter propriam vitalem virtutem in ea quae praeintellecta sunt, id est, super intellectum quasi extrinsecus circumstant, sicut praecordialia dicuntur, quae sunt circa cor. « Sicut enim cor, ut dicit Philoso- « phus et Basilius, primum in animali « creatur, et ejus virtute creantur alia « membra, et seminatur vita in ipsis a « corde, quod primo suscipit vitam, tam- « quam prima sedes animae : » ita etiam quantum est in Angelis est principium vivificans quod est ipsius, et seminat etiam vitam deiformem in inferioribus essentiiis.
Iterum dicimus in Angelis pectora significare durum, et per hoc custoditivum distributionis vivificae, id est, vitae distributae, ut a corde supposit o pectori : et haec est in Angelis immortalitas, quantum ad vitam naturae, et confirmatio, quantum ad vitam gratiae.
Vero, id est, sed dicimus dorsa significare continuum, id est, continuitatem cuctarumsimul virtutum fertilium, id est, fe-
<--- Page Split --->
rentium. Colliguntur enim in dorso costae et oua quibus animal efficitur robustum ad ferenda onera. Et hoc significat in Angelis adunationem virtutis ad explendas divinas voluntates.
Autem, id est, sed dicimus pedes eorum significare mobile, quantum ad virtutem movendi, et velox, quantum ad perfectionem ejus, et cursile, quantum ad remotionem impedimenti motionis eutnis semper in divina, per contemplationem, propter quod, scilicet velocitatem, Theologia figuravit pedes sanctorum intellectuum,id est, Angelorum pennatos,(Isa. vi, 2), ubi dicitur quod duabus aliis velabant pedes etiam sedentis super thronum, ut exponit Augustinus : sed sic non exponit Dionysius. Namque, id est, quia
pennatum significat velocitatem eorum anagogicam, id est, sursum ductivam, et activum eorum, id est, contemplationis operationem versus sursum caelestis itineris, quo scilicet in superiora tendunt, et significat remotum, id est, remotionem eorum ab omni humili quo dejici possent, et hoc est solum peccatum, et hoc per sursum ferens, id est, per virtutem qua sursum feruntur in contemplando. Vero, id est, sed ipsa levitas pennarum significat nihil terrenum esse in eis, vel secundum intellectum, vel secundum affectum, sed totum, id est, ex toto ascendens in excelsum, id est, in divina, munde, id est, sine materialibus, et sine gravitate, quia sine continuo et tempore.
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
A. Nudum quoque et discalceatum demissum, et absolutum, et immensurabile, et purum eorum quae extra sunt, appositionem, et ad simplicitatem divinam (quantum possibile) assimilativum.
Nuditas vero calceorumque privatio, virtutem illam abstractam et expeditam, et puram ab omni externo additamento, qua: divina: simplicitati, quantum fas est, assimilatur.
B. Sed quoniam iterum simpla et
Cæterum, cum rursus simplex illa et
<--- Page Split --->
multum varia sophia, et nudos vestit, et vasa quaedam dat ipsis circumferre: et dat animorum cœelestium sacros amicctus et organa (secundum quod nobis possibile) aperiamus.
muliformis sapientia nudos quoque vestiat, et quaedam iis vasa tradat circumferenda ; agedum ipsa etiam sacra cœelestium spirituum operimenta ct instrumenta, prout possumus, explicemus.
Claram quidem enim vestem igneamque significare aestimodeiforme juxta ignis imaginem et luculentum, propter eas quae in coelo quietes, ubi lumen et omnino indivisibile dicendum, aut intellectualiter illuminans, aut intellectualiter illuminatum.
Sacerdotalem vero vestem ad divina et mystica speculamina ductivum, et totius vitae votum.
Zonas quoque fecundarum ipsarum custoditivum virtutum, et congregantem eas habitu in seipsum unite converti, et circulariter cum facilitate casu carente a naturae similitudine circa seipsum circumferri.
Ac lucidam quidem vestem igneamque, significare arbitror deiformitatem ex ignis similitudine, et vim illustrandi propter coeli tranquillitatem, ubi lux est, et quod omnino spiritaliter illustrat et illustratur : pontificiam autem, id quod ad divina mysticaque spectacula conducii, totamque vitam consecrat.
Zonas autem esse virtutum custodiam fecundarum,earumque habitum collectum, qui in semetipso singulariter conversus. circuloque concinno indissipabili identitate succinctus sit.
dicuntur secundum positionem, ibi (§ 7 B),Sed quoniam iterum.
DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.
A. Nudum quoque et discalceatum, etc.
Hic determinat de his quae circumstant extrinsecus corpus humanum, et partes ejus. Et primo de his quae dicuntur secundum privationem, scilicet de nudo et discalceato. Secundo de his quae
Littera sic legatur : Quoque, id est, etiam dicimus nudum et discalceatum significare in Angelis intellectum eorum demissum, id est, non restrictum ad continuum et tempus, et absolutum, id est, non dependens ad materiam, et immensurabile, id est, non conclusum sub mensura unius intelligibilis, sed ad omnia potens, et purum ab appositione eorum quae sunt extra ipsum, in quantum enim cognoscit res, non informatur speciebus receptis ab eis. Et haec omnia pertinent ad receptionem. Et significant etiam assimilativum eorum ad divinam simplicitatem, quantum possibile est eis : quod enim denudatur, ad aliquam simplicitatem reducitur : et hoc pertinet ad reductionem eorum in primum.
<--- Page Split --->
pertinet ad significationem zonae quam nudi.
SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod demissum non dicitur hic infirmum, sed ampliatum et excelsum, prout dividitur contra restrictum pedis ex calceo, et convenit intellectui angelico, secundum quod eorum intellectus non restringitur per continuum.
Ad secundum dicendum, quod sunt puri ab eorum quae sunt extra, appositione, quoad medium, licet non quoad objectum : cognoscunt enim res quae extra ipsos sunt, non recipiendo aliquam speciem ab eis, sed in lumine causae primae.
SED HIC dubitatur.
Privationem naturaliter praecedit habitus : cum igitur nudum sit privatio vestiti, prius debuit ponere vestes quam nudum.
Præterea, Privatio cognoscitur per habitum, et insufficienter cognoscitur nudum, nisi præcognito vestito.
Et dicendum, quod Dionysius non ordinat ea secundum ordinem quem habent in his de quibus proprie dicuntur, sed secundum quod Angelis attribuuntur : nudi autem proprietas per se convenit Angelis, vestitum autem secundum aliquid circumpositum eis : et ideo prius de nudo determinavit.
Ad tertium dicendum, quod immensurabilitas virtutis potest attendi quoad duo, aut quoad congregationem virtutum in uno : et sic virtus in se roboratur, et sic significatur per zonam : aut quantum ad objecta multa in quae potest, et sic significatur per discalceatum, in quantum pes restringitur sub mensura calcei, et similiter nec intellectus sub mensura intelligibilis.
Item, dubitatur de proprietatibus nudi quas Angelis attribuit.
Intellectus enim Angelorum exaltatur per divinam contemplationem et per modum contemplandi : ergo non convenit eis demissum.
Præterea, Intelligunt ea quae sunt extra ipsos : ergo non convenit eis purum ab appositione eorum quae sunt extra.
Præterea, Infra dicetur, quod zonæ significant congregationem virtutum unitarum in seipsis : sed infinitum virtutis sequitur unitas ejus et congregatio, sicut dicitur in libro de Causis, quod « virtus unita plus est unita quam multi- « plicata : » ergo immensurabile magis
DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.
B. Sed quoniam iterum, etc.
Hic determinat de his quae circumstant corpus. Et primo de vestibus. Secundo, de instrumentis, ibi, Virgas etiam.
<--- Page Split --->
Circa primum iterum ponit causam determinationis hujus. Secundo incipit determinare, ibi, Claram quidem.
Littera sic legatur : Sed quoniam sophia, id est, Theologia simpla, quantum ad signata, et multum varia, quantum ad signa : quia per multa signa idem demonstrat. Iterum postquam descripsit eos ut nudos, et, id est, etiam vestit quos prius descripserat nudos, et dat ipsis circumferre quædam vasa, id est, organa quibus continetur totum artificium sicut aliquid in vase. Quoniam, inquam, ita est, et da 1, id est, eia, adverbium hortandi, aperiamus, ostendendo quid significent, secundum quod possibile est nobis, sacros amictus, id est, vestes, et organa, id est, instrumenta caelestium animorum, id est, Angelorum.
Claram quidem. Hic incipit determinare de vestibus. Et primo in communi. Secundo in speciali, ibi, Sacerdotalem, etc.
Littera sic legatur : Enim, id est, quia quidem, id est, certe aestimo claram vestem eorum, que, id est, et igneam, ut claram referatur ad participationem luminis in se, igneam ad consumptionem noxiorum in aliis. Hoc dico significare deiforme eorum juxta imaginem, id est, similitudinem ignis adductam, scilicet proprietates prius positas, et significat etiam luculentum, id est, lumen intellectus eorum propter lucem ignis : et etiam significantur in ea Angeli propter eas quietes Angelorum, quae scilicet sunt in cælo, quantum ad locum congruentem contemplationi, non quod tantum in cælo quiescant in divina contemplatione, sicut etiam ignis est quiescere in superiori lo-
co, ubi, scilicet in cælo empyreo, dicendum est esse lumen, et, id est, etiam lumen omnino invisibile corporali visu : et hoc est aut intellectualer illuminans secundum quod est in superioribus, aut intellectualiter illuminatum, id est, ab alio intellectu alterius infusum.
Sacerdotalem vero. Hic descendit ad vestem in speciali. Et primo determinat de veste tota. Secundo, de parte vestis, ibi, Zonas quoque.
Littera sic legatur : Vero, id est, sed aestimo sacerdotalem vestem, in qua Angeli apparent, ut dicitur Ezech. ix, 2, quod apparuit vir vestitus lineis. Hoc dico significare ductivum, id est, quae ducunt ad speculamina, id est, speculationes, divina quantum ad objectum, et mystica, quantum ad altitudinem objecti, quod a quolibet creato intellectu manet incomprehensum et incognitum secundum aliquid, et significare etiam totius vitæ votum, id est, quod totam vitam suam quasi vovendo deputant ad divina mysteria. Hæc duo sunt sacerdotum, unum quantum ad intellectum, alterum quantum ad vitam sive affectum, ut in toto divini sint.
Quoque, id est, etiam aestimo zonas in quibus apparent, ut Apoc. 1, 13, significare custoditivum ipsarum fecundarum, id est, generativarum virtutum. Zona enim circumponitur lumbis, in quibus est generativa virtus : unde significat in Angelis confirmationem virtutum, quibus inferiores specialiter fecundant, et significat etiam habitum luminis divini receptivum, congregantem cas, scilicet virtutes, et converti unite in seipsum, sicut zona retinet vestes ne defluant, et congregat eas etiam ad ipsum qui cingitur, et significant etiam Angelum circumferri circa seipsum circulariter per considerationem sui, a similitudine naturae : quia
<--- Page Split --->
ejus natura non constat ex dissimilibus, in quo confimatur circulo, cujus circumferentia est æque distans a centro : et hoc cum facilitate casu carente. Zona enim in circuitu ambit et componit vestes ne
impediant motum, quae etiam si dilaberentur, possent occurrendo pedibus facere casum : et ideo significat sui ipsorum contemplationem confirmatam et facilem.
8
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII S. J. INTERPRETATIO.
Virga etiam regale ac principale, rectaque omnia diffinien.
Virgas vero designare regiam et ducalem dignitatem, rectamque rerum divinarum ordinationem.
Tela vero et secures, dissimilitudinum separativum, et discernentium virtutum acumen et efficax et actuosum.
Hastas et secures, vim dissimilia dividendi, virtutumque discernere valentium acumen et activitatem, atque efficacitatem.
Geometrica autem et tectonica vasa, fundamentum et ædificativum, et perfectivum,etquæcumque alia reducentis et convertentis sunt secundorum providentiae.
Geometrica fabriliaque vasa, fundandi et ædificandi absolvendique facultatem, et quæcumque alia inferiores adducendi et convertendi providentiam concernunt.
Est autem quando et in nos divinorum judiciorum sint symbola illa quae acta sunt a sanctis Angelis organa1. Aliis quidem declarantibus corrigen-
Accidit quoque nonnumquam,ut instrumenta quae sanctis angelis affinguntur, divinorum erga nos judiciorum symbola existant, dum alia quidem
<--- Page Split --->
tem disciplinam, aut punientem justitiam. Aliis vero ab angustia libertatem, aut disciplinae finem, aut prioris beneficentiae resumptionem, aut appositionem aliorum donorum parvorum, aut magnorum sensibilium, aut invisibilium. Et omnino forsitan non dubitaret perspicax animus pulchre invisibilibus adunare visibilia.
correctricem disciplinam vindicemque justitiam, alia vero periculi liberationem, vel disciplinae finem, vel pristinae felicitatis restitutionem, aliorumve munerum, cum exiguorum tum magnorum, cum sensibilium tum intellectualium adjectionem manifestant; neque vero dubitavit ullo modo mens perspicax, visibilia proprie rebus quae adspectum fugiunt accommodare.
Ipsos etiam ventos nominari 1,eorum velocitatem significat, et in omnes fere absque mora pervenientem effectum, et desursum in ea quae sunt deorsum, ad sursumque transuectivum motum, erigentem quidem ad superiorem celsitudinem, moventemque prima ad communicativam et providam minorum processionem.
Quod autem venti nominentur, hoc eorum celerem conficiendi rationem indicat, ad omnia ferme absque mora penetrantem, susque deque ultro citroque quaquaversum permeandi facultatem, quae inferiora quidem ad superiorem promoveat sublimitatem, prima vero moveat ad providum et communicantem se inferioribus illapsum.
DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.
Circa primum ponit duo instrumenta indicantia dignitatem.Secundo, pertinentia ad impugnationem, ibi, Tela vero. Tertio, ad aedificationem, ibi, Geometrica.
Virgas etiam, etc.
Hic determinat de instrumentis. Et primo secundum quod significant aliquid in eis. Secundo prout significant aliquid ab eis circa nos exercendum, ibi, Est autem quando.
Littera sic legatur : etiam aestimo virgas quas in modum sceptrorum sacra Scriptura eis adaptat, significare regale et principale, id est, dignitatem ipsorum qua regunt et principantur inferioribus, que, id est, etiam significare diffinien somnia recta, applicando rectitudinem quam habent apud se (quae significatur per virgam rectam) ad opus.
Vero, id est,sed aestimo tela, de quibus dicitur II Mach. x,30,et secures, de quibus dicitur Ezech.ix, significare separativum, id est, destructionem dissimilitudinum,id est, vitiorum, et acumen virtutum discernentium, quantum ad subtilem discre-
<--- Page Split --->
tiument virtutis et vitii, sicut telum acutum est, et efficae, secundum quod eis nihil potest resistere, et actuosum, secrundum quod eorum discretio non stat in cognitione speculativa.
Autem, id est, sed vasa, id est, instrumenta geometrica, id est, ad mensuraudum, de quibus dicitur Ezech. xl, 3, et Zach. u, 2, et tectonica, id est, audificativa aestimo significare fundatirum, supple, actionum, qua in spirituali aedificio fundamentum locatur quantum ad fidem, vel quantum ad purgationem, et aedificativum, quantum ad quem quae erigit, vel quantum ad illuminationem, et perfectivum, quantum ad charitatem, quae consummat, vel quantum ad perfectionem, et quaecumque alia providentiae superiorum pertinentis ad actiones, reducentis, quantum ad terminum ad quem, et convertentis quantum ad terminum a quo: convertentis dico, id est, conversive secundorum, id est, inferiorum.
Autem, id est, sed est, id est, contingit quando illa organa, id est, instrumenta, quae acta sunt, id est, peracta, secundum quod Scriptura fingit figuras a sanctis Angelis sint symbola, id est, signa, et, id est, etiam divinorum judiciorum in nos. Alii quidem instrumentis et securibus declarantibus disciplinam Dei, quae est eruditio per difficilia, corrigentem, quantum ad eos qui disciplinis emendantur, aut justitiam Dei punientem malos qui non corriguntur. Vero, id est, sed aliis instrumentis pertinentibus ad aedificandum declarantibus libertatem, id est, liberationem ab angustia, aut finem disciplinae, ut supra, aut resumptionem prioris beneficentiae, aut appositionem aliorum donorum vel priorum parvorum, scilicet donorum, aut magnorum sensibilium, id est, temporalium, aut invisibilium, corporali visu, ut spiritualium, et omnino, id est, universaliter perspicax animus sciens ex similibus similia conjicere, forsan non dubitaret visibilia pulchre, id est, decenter, adunare invisibilibus.
Ipsos etiam ventos. Hic incipit determinare de formis aliis ab homine. Et primo de sensibilibus, scilicet quae non habent sensum. Secundo de sensibilibus, ibi (§ 11), Sed quoniam quidem, etc.
Prima dividitur in duas. In prima determinat de his quorum generatio est in aere ex resolutis a terra et aqua. Secundo, de his quorum generatio est ex vapore in terra retento, ibi (§ 10), Ipsa etiam aeris.
Prima in duas, secundum quod duo vapores resolvuntur, scilicet vapor siccus, qui est principium ventorum, et humidus, qui est principium pluviae. Et ideo primo determinat de ventis. Secundo, de nube quae facit pluviam, ibi (§ 9 circa medium), Sed et nubis.
Circa primum primo ponit significationem venti quantum ad motum, Secundo quantum ad substantiam et virtutem.
Littera sic legatur: Etiam ipsos Angelos nominari ventos. In Psal. ciii, 3 : Qui ambulas super pennas ventorum. Hoc dico, significat velocitatem eorum, scilicet Angelorum in superiora, sicut motus venti est velox, propter hoc quod calidum impellitur ex circumstanti frigore, et significat effectum pervenientem ab Angelis in inferiores omnes fere absque mora, propter virtutem agentis, et significat motum Angelorum transvectivum de sursum in ea quae sunt deorsum, que, id est, et de deorsum ad sursum : moventur enim de cœlo ad nos deferentes nobis voluntates et judicia divina, et de nobis in cœlum deferendo vitam nostram ad Deum : et hoc est quod sequitur. Motum dico erigentem quidem secunda, id est, inferiora ad celsitudinem superiorum, reducendo ea in participationem superiorum, in quantum motus est sursum, que, id est, et moventem prima, id est, superiora ad processionem communicativam et providam minorum, id est, inferiorum, in quantum faciunt superiora communicare proportionaliter, deferendo inferioribus illuminationes procedentes a superioribus, quod significatur per eorum
<--- Page Split --->
descensum : et hoc sumitur secundum formam motus venti, cujus motus non est certus, sed ad diversas partes : movetur enim sursum, in quantum participat calorem accidentalem ex actione solis, et movetur deorsum secundum quod
habet vel participat naturam terræ, et quodcumque eorum deficeret, cessaret ventus : et ideo quamdiu durat, movetur ad diversa : propter quod impulsus ejus nonest continuus.
1
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
Dicet autem fortassis quis, aerei spiritus ventosam cognominationem, et deiforme cœlestium significare. Habet enim et hoc divinæ operationis imaginem et formam, ut in symbolica Theologia per tetrasticam dijudicationem per plura demonstratur, secundum naturæ motivam, gignentem, et velocem et potentem capacitatem, et ignotum nobis et invisibile latibulum moventium principiorum et consummationem. Nescis enim (inquit) unde venit aut quo vadit 1.
Possit etiam quis dicere ventosum illud nomen spiritus aerii, coelestium intelligentiarum deiformitatem designare : siquidem et illi divinæ efficacitatis imago quædam inest ac figura (sicut in Symbolica Theologia, juxta mysticam quatuor elementorum explicationem, pluribus a nobis demonstratum est), nempe ob vivificam mobilitatem velocemque et insuperabilem meatum, nec non inaspectabile latibulum moventium principiorum ac terminationum. Nescis enim, inquit, unde veniat, aut quo vadat.
Sed et nubis speciem ipsis Theologia circumformat a, significans per hoc
Quin etiam eis theologia nubis speciem a .ngit, hoc ipso sacras intelli-
<--- Page Split --->
macros intellectus occulti quidem luminis supermundane superrepletos, prima apparitione primam manifestationem pompose accipientes, et ipsam copiose in ea quae sunt secundo lucide et proportionaliter distribwentes. Et quia genitale eis, et vivificum, et activum, et perfectivum subsistit, juxta intellectualem imbrium conceptionem, et excipientem sinum humidis pluviis in vitales partes evocantem.
gentias declarans arcano quodam lumine supermundialiter repletas, primilu cam illam apparitionem sine fastu suscipere, atque luculenter eamdem in inferiora per remissiorem illustrationem pro illorum captu transfundere, nec non illas insuper fecunditate, atque animandi augendique ac perficiendi virtute praestare, propter intellectualisim bris generationem, quae subjectum sibi gremium impinguantibus pluviis ad vitales partitudines informat.
EXPOSITIO TEXTUS.
Dicet autem, etc.
Id est, Fortassis quis dicet cognominutionem ventosam spiritus, id est, venti aerei, non quantum ad materiam, sed quantum ad proprietatem subtilitatis significare deiforme caelestium, id est, Ancelerum : habet enim ventus similitudinem quamdam ad divina, maxime quantum ad subtilitatem. Enim, id est, quia, et, id est, etiam hic, scilicet aereus ventus, habet imaginem et formam, id est, similitudinem divinae operationis, ut demonstratur per plura in symbolica Theologia, id est, in quodam libro quem fecit de his quae symbolice de Deo dicuntur, per tetrasticam, id est, quadripartitam dijudicationem, id est, determinatio-
nem : divisit enim librum istum in quatuor partes, secundum quod sensibilia sequuntur naturas quatuor elementorum, ex quibus componuntur. Habet dico formam secundum capacitatem motivam naturae ad vivificationem : ventus enim secundum quod est in forma aeris per evaporationem attribuuntur sibi proprietates aeris. Aer autem propter hoc quod est calidus et humidus, convenit sibi esse principium vita, quae est in calido et humido, ut dicit Philosophus, et capacitatem etiam gignentem : competit enim aer optimae generationi, propter calidum bene movens, et humidum benemobile : et ideo omnia semina sunt calida et humida. Et iterum velocem, secundum quod non multum resistit transmutationi, sed velociter capit impressiones, et potentem, in quantum est potens ad recipiendum omnes impressiones, propter humidum bene terminabile ad aliud. Dicitur hic potens a potentia passiva, non activa : et haec etiam suo modo conveniunt divinis, et significant etiam ignotum nobis et invisibile latibulum principiorum moventium, scilicet divinorum et consummationum, secundum quod est primum movens, et ultimus finis, habitans lucem inaccessibilem : quod significatur per invisibilitatem aeris et venti, quae etiam sunt principia, ut dictum est, et invisibi-
<--- Page Split --->
descensum : et hoc sumitur secundum formam motus venti, cujus motus non est certus, sed ad diversas partes : movetur enim sursum, in quantum participat calorem accidentalem ex actione solis, et movetur deorsum secundum quod
habet vel participat naturam terrae, et quodcumque eorum deficeret, cessaret ventus : et ideo quamdiu durat, movetur ad diversa : propter quod impulsus ejus nonest continuus.
1
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO
Dicet autem fortassis quis, aerei spiritus ventosam cognominationem, et deiforme coelestium significare. Habet enim et hoc divinae operationis imaginem et formam, ut in symbolica Theologia per tetrasticam dijudicationem per plura demonstratur, secundum naturae motivam, gignentem, et velocem et potentem capacitatem, et ignotum nobis et invisibile latibulum moventium principiorum et consummationem. Nescis enim (inquit) unde venit aut quo vadit 1.
Possit etiam quis dicere ventosum illud nomen spiritus aerii, coelestium intelligentiarum deiformitatem designare : siquidem et illi divinae efficacitatis imago quaedam inest ac figura (sicut in Symbolica Theologia, juxta mysticam quatuor elementorum explicationem, pluribus a nobis demonstratum est), nempe ob vivificam mobilitatem velocemque et insuperabilem meatum, nec non inaspectabile latibulum moventium principiorum ac terminationum. Nescis enim, inquit, unde veniat, aut quo vadat.
Sed et nubis speciem ipsis Theologia circumformat 2, significans per hoc
Quin etiam eis theologia nubis speciem a .ngit, hoc ipso sacras intelli-
<--- Page Split --->
sacrosintellectus occulti quidem lumin i s supermundane superrepletos, prin u a apparitione primam manifestation e m pompose accipientes, et ipsamcopiosein eaquæsunt secundo lucideetproportionaliterdistribuentes . Etquiagenitaleeis , etvivificum , etacti - v u m , etperfectivumsubsistit , juxtaintellectualemimbriumconceptionem , etexcipientemsinumhumidispluviisinvitalespartesevocantem .
gentias declarans arcano quodam lumine supermundialiter repletas, primilucam illam apparitionem sine fastu suscipere, atque luculenter eamdem in inferiora per remissiorem illustrationem pro illorum captu transfundere, nec non illas insuper fecunditate, atque animandi augendique ac perficiendi virtute praestare, propter intellectualisimbris generationem, quae subjectum sibi gremium impinguantibus pluviis ad vitales partitudines informat.
EXPOSITIO TEXTUS.
Dicet autem, etc.
Id est, Fortassis quis dicet cognominutionem ventosam spiritus, id est, venti aerei, non quantum ad materiam, sed quantum ad proprietatem subtilitatis significare deiforme caelestium, id est, Angelorum : habet enim ventus similitudinem quamdam ad divina, maxime quantum ad subtilitatem. Enim, id est, quia, et, id est, etiam hic, scilicet aereus ventus, habet imaginem et formam, id est, similitudinem divinae operationis, ut demonstratur per plura in symbolica Theologia, id est, in quodam libro quem fecit de his quae symbolice de Deo dicuntur, per tetrasticam, id est, quadripartitam dijudicationem, id est, determinatio-
nem : divisit enim librum istum in quatuor partes, secundum quod sensibilia sequuntur naturas quatuor elementorum, ex quibus componuntur. Habet dico formam secundum capacitatem motivam naturae ad vivificationem : ventus enim secundum quod est in forma aeris per evaporationem attribuuntur sibi proprietates aeris. Aer autem propter hoc quod est calidus et humidus, convenit sibi esse principium vitae, quae est in calido et humido, ut dicit Philosophus, et capacitatem etiam gignentem : competit enim aer optimae generationi, propter calidum bene movens, et humidum bene mobile : et ideo omnia semina sunt calida et humida. Et iterum velocem, secundum quod non multum resistit transmutationi, sed velociter capit impressiones, et potentem, in quantum est potens ad recipiendum omnes impressiones, propter humidum bene terminabile ad aliud. Dicitur hic potens a potentia passiva, non activa : et haec etiam suo modo conveniunt divinis, et significant etiam ignotum nobis et invisibile latibulum principiorum moventium, scilicet divinorum et consummationum, secundum quod est primum movens, et ultimus finis, habitans lucem inaccessibilem : quod significatur per invisibilitatem aeris et venti, quae etiam sunt principia, ut dictum est, et invisibi-
<--- Page Split --->
lia propter subtilitatem qua non constant partes ut subjiciantur visui. Et quod ventus sit latens, confirmat per Evangelium, dicens : Enim, id est, quia Dominus inquit, Joan. ii, 8 1: Nescis unde spiritus, id est, ventus venit, aut quo vadit, per visum, quamvis sciatur per rationem. Et nota, quod Augustinus exponit hoc de Spiritu sancto, sed Chrysostomus et Dionysius de vento.
Sed et, id est, etiam Theologia circumformat ipsis, scilicet Angelis, speciem, id est, significationem nubis. Job, xxxviii, 34 : Numquid elevabis in nebula vocem tuam ? Et eodem, xxxvii, 11 : Nubes spargunt lumen suum, etc. Et eodem, xxxvi, 29 : Si voluerit extendere nubes quasi tentorium. Theologia dico significans per hoc quod eos describit in figura nubis, sacros intellectus esse quidem superrepletos, quantum ad copiam, supermundane, quantum ad modum recipiendi luminis occulti, scilicet divini, accipientes pompose, id est, gloriose et clare primam manifestationem luminis secundum quod immediate a Deo accipiunt et primo, prima apparitione, quantum ad modum accipiendi : quia sine continuo et tempore et inquisitione, sicut dicit Alexander in libro de Motu cordis, quod Angelus est substantia illuminationum quae sunt a primo prima relatione acceptiva. Nubes enim secundum quod sunt sub sole, lumen ejus occultatum in superiore superficie recipiunt. Angeli et ipsam, scilicet manifestationem luminis, distribuentes in ea quae sunt secundo, scilicet in animas, quae secunda relatione
recipiunt : vel in quoslibet etiam infrriores Angelos copiose, quantum ad multitudinem manifestatorum, lucide quantum ad evidentiam medii,et proportionaliter secundum capacitatem recipientis. Nubi enim accidit sensim transfunderlumen receptum a sole, prout scilicet opponitur soli, et reverberatur ad ipsam radius ejus, et significat, quia eis, scilicet Angelis, subsistit, id est, substantialiter convenit genitale, sicut nubes per pluviam stillantem movet ad generationem per commixtionem elementorum, et vivificum, secundum quod movet semina ad vitam in actu et activum secundum quod jam nata facit crescere, et perfectivum, secundum quod in fine perficit fructus. Et secundum tria prima dicitur matutina, secundum ultimum serotina : et hoc Osee, vi, 4 4. Et hoc convenit Angelis juxta conceptionem intellectualem non corporalem imbrium, secundum quod inferiora per illuminationes quasi imbres ab eis fluentes recipiunt esse et vitam et augmentum et perfectionem in gratuitis, et significat conceptionem evocantem, id est, deducentem humidis pluviis ab humida nube fluentibus sinum, id est, terram excipientem, id est, recipientem pluvias in partus vitales plantarum, quarum terra est sicut mater, ut dicit Philosophus etiam : et hoc quantum ad effectum in natura primum, quantum ad virtutem agentem. Et similiter deducunt Angeli inferiores se in conceptus vitales reducendo in ipsum primum principium vitae.
<--- Page Split --->
Ipsa etiam aeris et electri et lapidum multicolorum speciem Theologia cœlestibus essentiiis circumponit. Electrum quidem, quoniam auriformesimul et argenteum significat imputribile, ut in auro, et simul largum et non minutum et incontaminatum splendorem, et apertam, ut in argento, et luciformem ut coelestem claritatem.
Quod si quoque aeris et electri lapidumque multicolorum speciem theologia coelestibus essentiiis accommodat : electrum quidem, ut quod auri argentique formam prae se ferat : in auro quidem, putredinis expertem et inconsumptum minuique nescium atque inviolabilem splendorem : in argento autem lucidam, coelestemque claritatem denotat.
Ære autem secundum traditas rationes, aut igneum, aut auriforme attribuendum.
Æri vero, juxta rationes assignatas, vel ignis vel auri species attribuenda.
Lapidum autem multicolores species significare aestimandum, aut quasi albas, luciforme : aut quasi rubeas, auriforme : aut quasi pallidas, juvenile et novum : et per singulas species invenies anagogicam typicarum imaginum dijudicationem.
Porro lapidum multicolores species, vel in quantum albæ, quid lucidum; vel qua rubræ, quid igneum; vel qua flavæ, quid aureum; vel qua virides, juvenile quidpiam ac vigens significare putandæ sunt : atque ita secundum quamque speciem quoque mysticam quamdam typicarum imaginum, quæ ad superna revocet, reperias expositionem.
<--- Page Split --->
splendorem, in quantum est album abiui dans non constrictum splendore, et minu minutum per supereminentiam unius sui per alteram obscurantis eas, secundum quod per liquidationem partes extendunt tur in superficiem planam, et incontinui natum, secundum quod ex contactu in obscuratur ut æs, et significat claritatum apertam, per politionem, et luciformum secundum quod albus color maxime rei similis luci in virtute, et caelestem, in quantum color argenti similis est claritati cœeli : unde in alchimia argentum dicitur luna. Vel quod dictum est de splendorem, referendum est ad fulgorem auri et ari genti, ut supra.
Hic determinat de formis corporum mineralium, quorum generatio est ex vapore in terra retento, dicens : Etiam ipsa Theologia circumponit caelestibus essentiis speciem, id est, figuram avris. Ezech.1,7 : Scintillæ quasi adspectus avris candentis : et electri,quod est ex mixtione auri et argenti. Ibidem, 1, 4 : De medio ejus quasi species electri. Et lapidum multicolorum. Ezech. xxviii, 13 : Omnis lapis pretiosus operimentum tuum. Electrum quidem, quoniam auriforme simult, et cum hoc argenteum ex utriusque mixtione constans, significat impuribile, id est, non facile consumptibile, ut in auro, id est, quantum ad proprietatem auri, quod igne non faciliter consumitur, et purgatur, aliis consumptis, nec etiam rubigine, quamvis non aurea etiam proprie loquendo putrescunt : et hoc significat Angelorum incorruptionem. Et simul cum proprietate auri ut in argento, id est, secundum proprietatem argenti, quam etiam habet, significat largum
Autem, id est, sed Theologia significat vere, aut igneum, aut auriforme essi attribuendum Angelis, secundum traditas rationes auri et ignis, id est, propritates : habet enim similitudinem æs cum igne, propter ruborem : et ideo potest significare proprietates utriusque.
Multicolores autem lapidum specius, id est, figuras aestimandum est significare haec, aut species quasi albas ut margaritas significare luciforme, ut dictum est de argento, aut quasi rubeas, ut carbunculum, auriforme, propter auri ruborem : aut quasi pallidas, ut onychinum significare juvenile et novum. Est enim pallor juxta principium propter humorem adhuc indigestum, ut in pueris, sed postea rubescit, superveniente calido, et de juvene et novo dictum est supra. Et per singulas species lapidum invenies anagogicam, id est, in spiritualium proprietates ductivam dijudicationem, id est, expositionem imaginum typicarum, id est, figuralium : typus enim figura dicitur.
<--- Page Split --->
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO
Sed quoniam quidem hæc secundum virtutem a nobis sufficienter dicta esse arbitror, transeundum in sanctam reserationem cœlestium animorum sacre figuratæ bestialis formationis.
Sed quoniam de his satis a nobis pro virili parte dictum esse arbitror, ad sacram coelestium intelligentiarum per bestiarum formas expressarum explicationem transeundum est.
VIII
Leonem enim significare censendum principale, et robustum, et indomitum, et abditum ineffabilis divinitatis, ut virtus, assimilativum intellectualium vestigiorum circumvelamine4. Et mystice fortassis pomposo amictu, secundum divinam illuminationem in semet restituto itinere.
Ac leonis quidem forma declarare putanda est vim illam principalem ac robustam atque indomabilem, qua isti occultissimo ineffabilis divini principatus arcano pro virili similes evadere nituntur, spiritualium vestigiorum coopertione mysticeque suppresso commeatu viae, quae ad ipsum per divinam illustrationem inducebat.
Ipsam vero bovis, firmum et novum et intellectuales sulcos revocans 5 in susceptionem coelestium et gignementum imbrium, et custoditivum, et fortissimum.
Porro illa bovis forma earum robur signat ac vigorem, idque quo spiritales sulcos scindunt ac dilatant coelestibus fecundisque imbribus suscipiendis ; cornua vero, servatricem invicatmque vim.
<--- Page Split --->
Ipsam dehinc aquilae1,regale et altiferum,et citivolum,et ad potentificum alimentum, acutum, et sobrium, et agile, et bene machinatum, et ad copiosum et multolucentem radium divini solis desiderio in speculativarum virtutum sanis obtutibus, immediate, recte et inflexibiliter contemplativum.
At aquilæ figura regiam dignitatem atque supera petentem celeremque vo latum, et ad cibum qui vires reficiat, capiendum, cum agilitatem, tum cursum, tum facilitatem, tum virtutum robustis videndi facultatum intentionibus, libere directeque atque irretorte obtuendi uberrimo uti luculentoque radio, quem sol divinus evibrat.
Illam vero equorum obediens et frænabile 2, et album quidem vere lucidum, et quasi maxime divini luminis cognatissimum. Eorum autem qui nigri sunt, abditum : rubrum vero igneum et activum, comnixtorum quoque ex albo et nigro, perfectiva virtute extremorum conjunctivum, et prima secundis, et secunda primis conversibiliter ac provide connectens.
Equorum autem species obediend tiam designat et facilitatem ; ac candidorum quidem, ingenuitatem, utpote divino quam maxime lumini cognatam ; cæruleorum vero, secretum illud abditum ; ruforum vero, igneum vigorem et efficacitatem ; albo denique nigroque pilo aspersorum species, vim illam denotat, qua traduce extrema connectuntur, et prima secundis, ac secunda primis conversim provideque conjunguntur.
Sed si non sermonis terminaremus commensurationem, et per partes dictorum animalium proprietates, et omnes corporales eorum conformationes adunassemus fortasse non incongrue cœelestibus virtutibus secundum dissimiles similitudines.
Furibundum quidem ipsorum, intellectualem fortitudinem, cujus novissima furor est imago. Ipsam vero iterum concupiscentiam in amorem divinum 3. Et summatim dicendum. simul omnes irrationabilium animalium, et sensus et multiplices partes immateriales cœelestium essentiae intelligentias et uniformes virtutes reducentes. Sufficiunt autem sapientibus non solum haec ipsa, sed unius significativae imaginis dijudicatio in proximarum simili modo declarationem.
Verum nisi sermonis modum quaereremus, singulas etiam animalium recensitorum proprietates, omnesque corporeas eorum efformationes, non incongrue cœelestibus virtutibus per dissimiles similitudines accommodaremus. Siquidem vim eorum irascibilem ad spiritalem fortitudinem, cujus ira novissimum vestigium existit; concupiscentiam vero, ad amorem divinum ; ac summatim dicendo, sensus brutorum animantium omnes, partesque multiplices, ad immateriales cœelestium essentiarum intelligentias atque uniformes virtutes referremus. Verum enimvero prudentibus non ista tantum, sed vel unius imaginis obscure mystica declaratio satis est, ad eorum quae ejusdem generis sunt explanationem.
<--- Page Split --->
tum, propter ejus animositatem et superbiam : licet enim domari possit, ita ut patiatur hominem (cum dicatur Jaco. iii, 7 : Omnis natura bestiarum, etc. domita sunt a natura humana) non tamen potest domari ad aliquod opus humanum exercendum : et significat assimilativum Angelorum ad abditum, id est, occultum ineffabilis nobis divinitatis, ut virtus, id est, virtuosae, et hoc circumvelamine, id est, delezione assimilativum intellectualium vestigiorum : dicitur enim de leone, quod cauda delet vestigia. Similiter Angeli per altitudinem et virtutem contemplationis relinquunt nobis non apparentia intellectualia vestigia, quibus tendunt in assimilationem Dei contemplando, et hoc convenit mystice, quantum ad Angelos, itinere restituto in semet, per motum circumitus, et hoc in Angelis secundum divinam illuminationem fortassis pomposo amictu, id est, velando vel amiciendo ex quadam gloria sua vestigia : dicitur enim de leone, quod quando venatur alia animalia, circuit nemus, ut bestiae exire non audeant odoratis vestigiis, licet deleat ut videri non possint : et hoc significat in Angelis conversionem eorum supra seipsos ex divino lumine. Et quia haec proprietas non erat certa, dixit fortassis. Potest ergo accipi proprietas leonis aut secundum naturam, aut secundum virtutem, et sic est secunda : aut secundum operationem. Si secundum naturam, aut secundum naturam ipsam, et sic est prima : aut secundum consequens naturam, et sic est tertia. Si secundum operationem, aut quantum ad modum operationis delendo vestigia, et sic est quarta : aut quantum ad modum operantis quod circuit, et sic est quinta.
Sed quoniam quidem haec secundum virtutem, etc.
Hic incipit determinare de sensibilibus. Et primo de animalibus. Secundo de his quae in modum animalium congregatione quadam partium formam habent ibi (§ 12), Inspiciendumque.
Item, primo determinat de animalibus ipsis. Secundo, de moribus eorum, ibi, Furibundum quidem.
Littera sic legatur : Sed quoniam quidem arbitror haec de sensibilibus sufficienter esse dicta a nobis, non simpliciter sed secundum nostram virtutem, transeundum est nobis in sanctam reserationem, id est, expositionem sacre quantum ad signatum figuratae bestialis formationis calestium animorum, cum sacros spiritus sacra Scriptura in figura animalium describat, ut Ezech. i, 10, in figura hominis, leonis, bovis, et aquilae. Zach. vi, 1 et seq., de equis albis, nigris, rufis et variis.
Enim, id est, quia censendum est leonem significare principale, unde dicitur, quod leo est rex animalium propter nobilitatem naturae, et robustum, quia suo robore vincit omnia animalia, et indomi-
Vero, id est, sed ipsam speciem bovis censendum est significare firmum, id est, fortiter figens pedem ne cadat. Dicit Hieronymus : « Vel firmum, id est, « perseverans in opere, quamvis equus « in quodam impetu plus currat, et no-
<--- Page Split --->
« vum, id est, innovativum, in quantum « arando terram innovatur : unde et no- « vale dicitur : » et revocans intellectuales sulcos, id est, mentes inferiorum in susceptionem imbrium, gratiarum caelstium,quantum ad locum, et gignentium ad effectum, quo gignunt in esse : sicut etiam bos arando dividit terram prius ex siccitate constritam, ut possit recipere pluviam desuper venientem ad generationem terrenascentium, et custoditivum, in quantum bovis labore triticum nascitur, unde vita hominis custoditur: et fortissimum : hoc dicitur quantum ad quaedam genera boum, ut sunt bubali, qui etiam magis equis currere possunt : vel quantum ad perseverantiam in labore, et ita quod firmum referatur ad virtutem, fortissimum ad applicationem ad opus.
Dehinc censendum est ipsam speciem aquilae significare regale, quantum ad dignitatem naturae, dicitur enim rex avium: et altiferum, quia in altum fertur, et citivolum, id est, velociter volans, et acutum ad potentificum, id est, potenter acquisitum alimentum, secundum quod ipso acuto visu de longe intuetur, et sobrium, quantum ad bonitatem odoratus, de longe enim odorat. Dicitur enim de Mauris, quod habent bonum odoratum, quia non utuntur vino et aliis : quia hujusmodi cibi replent nares fumis, et impediunt odoratum. Unde sobrietas ponitur hic pro puritate odoratus. Et agile ad insequendum et attingendum praedam, et bene machinatum, secundum quod natura praeparavit ei bona instrumenta ad capiendum et vincendum, scilicet ungues, et contemplativum ad radium divini solis, quantum ad Angelos, copiosum, quantum ad ea quae declarat, et lucentem, quantum ad modum declarandi, et hoc in sanis obtutibus, id est, visibus virtutum speculativarum, sicut visus aquilae sine læsione sui intuetur solem, immediate, non receptum primo in alium, sicut nos, recte, quidam enim de-
bilioris visus in ipsum solem obliquo in tuentur, et inflexibiliter, in quantum pro pia luminis non repellitur potentia ab actu. Contemplativum dico multo, id est toto desiderio. Potest ergo sumi propritas aquilæ, aut quantum ad naturam si sic et est regale : aut quantum ad potentias in se, vel relatas ad nutrimentum sic in se, aut quantum ad motivas, aut quantum ad apprehensivas. Si quantum ad motivas, aut quantum ad locum motus, sic est altivolum : aut quantum ad modum, sic est citivolum. Si quantum ad apprehensivas, aut quantum ad delectatio nem apprehensionis, sic est multo desiderio : aut quantum ad apprehensionem ipsam, et hoc vel quantum ad potentiam ipsam tantum, et sic est in sanis obtutibus, etc.: aut quantum ad actum tantum, et hoc vel quantum ad medium, et sic est immediate : vel quantum ad modum, et sic est recte : vel etiam secundum potentiam ad actum, et sic est inflexibiliter, si in comparatione ad alimentum : aut quantum ad apprehensivas, sic est actum quantum ad visum, et sobrium quantum ad odoratum. Vel quantum ad motivas, et sic est agile quantum ad insecutionem, bene machinatum quantum ad captionem.
Vero, id est, sed illam speciem equorum censendum est significare obediens. Equus enim maxime obedit homini, licet non solus obediat, et frænabile, hoc proprie convenit, et album quidem in equis significare vere lucidum, et quam maxime, id est, valde cognatissimum, id est, simillimum inter creaturas divini luminis, sicut albedo maxime convenit cum luce. Autem, id est, sed censendum est speciem eorum equorum qui nigri sunt significare abditum, id est, occultum nobis. Rubrum vero in equo significare ignem, propter similitudinem coloris, et activum, propter ignis proprietatem, quoque, id est, etiam speciem equorum comixtorum ex albo et nigro, qui dicuntur equi varii, significare con-
<--- Page Split --->
junctivum extremorum perfectiva virtute, id est, virtute qua ima summis perficiendo conjungit. Et hoc est quod sequitur, connectens, id est, virtutem connectendi habens prima secundis, deferundo illuminationes, et secunda primis, reducendo, et hoc conversibiliter, in quantum convertuntur in prima, ac provide, secundum quod prima inferioribus provident.
Sed fortassis non incongrue secundum dissimiles similitudine. Hoc supra expositum est cap. II, cœelestibus virtutibus adunassemus proprietates dictorum animalium, et, id est, etiam per partes, ut factum est de partibus hominis, et, id est, etiam conformationes, id est, signilicationes corporales eorum, scilicet animalium, si non terminaremus commensurationem sermonis, ne scilicet longitudo mensuram operi debitam excederet. Furibundum quidem dictum de Angelis censendum est significare intellectualem
fortitudinem ipsorum, scilicet Angelorum, cujus, scilicet fortitudinis, novissima, id est, perfectissima imago, id est, similitudo, post quam non invenitur melior, est furor : elicit enim similem actum actui fortiiudinis.
Vero, id est, sed referendum est iterum ipsam concupiscentiam in Angelis in amorem divinum. Et de his plura dicta sunt in cap. II. Et summatim dicendum simul omnes et sensus irrationabilium animalium, et multiplices eorum partes esse reducentes, id est, representantes immateriales intelligentias et uniformes, id est, simplices virtutes essentiae celestium scilicet Angelorum Autem, sed sufficiunt sapientibus non solum haec ipsa quae diximus, sed dijudicatio unius imaginis, id est, figura significativa spiritualium in declarationem proximarum, id est, similium simili modo : non enim solum accipiunt dicta, sed ex his similia.
<--- Page Split --->
motus, copiosam ipsis et non deficientem affluentiam donantes, et vivifica nutrientes fecunditate. Currus autem conjunctivam similitudinum societatem. Rotae autem pennatae quidem cum sint, in ea quae ante conspectum sunt inconversibiliter et inflexibiliter euntes, per rectam et justam viam exeuntis operationis earum virtutem in eamdem sine flexu et recte sectam viam simul omni earum intellectuali rotatu supermundane directo.
latices significant, largissimam illis ac perennem inundationis copiam suppeditantes,vitalisque fecunditatis altores; currus autem, confederatam aequalium societatem ; rotae vero alatae, et ad anteriora irremeabili atque irreflexo motu tendentes, vim angelicae activitatis recto semper tramite pergentem, qua spiritalis eorum rotatus omnis ad viam illam rectam arduamque supermundialiter dirigitur.
Est autem et per aliam anagogen dijudicare intellectualium rotarum imaginariam descriptionem. Vocitatumest enim eis, ut ait Theologus, thea, thea, thea . Signat autem hoc juxta Hebraicam linguam revolutiones et revelationes. Ignea e si quidem et deiformes rota, revolutiones quidem habent circa idipsum optimum semper mobili motu. Revelationes vero secretorum manifestatione, et circumsubjectorum reductione, et altarum illuminationum in ea quae subjecta sunt, deductiva perfectione.
Licet etiam alia sensu anagogico spitualium rotarum descriptionem interpretari : est enim eis, ut propheta ait, nomen inditum G elgel, quod Hebrico sermone revolutiones revelationesque significat. Ignea e enim divina eque rota conversions quidem suas habent, quod sempiterna motu circa idem summum bonum versentur ; revelationes vero, quod occulta sacramenta revelent, et humiliores quosque promoveant, sublimesque divini fulgoris radios ad inferiores transfundant.
<--- Page Split --->
ne deductiva altarum, quia divinarum, illuminationum in ea quae subjecta sunt, in quantum deducta perficiuntur in illo ut in fine, per illuminationes exeuntes ab
ipso, ut primo principio : et ideo secundum Græcam translationem pluries dicitur 6èa.
ANTIQUA TRANSLATIO.
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
Reliquus nobis in explanationem de gaudio coelestium dispositionum sermo. Etenim acceptrices omnino non sunt ejus quae secundum nos est passibilis delectationis. Congaudere autem dicuntur Deo de perditorum inventione, juxta deiformem epulationem, et in providentia et salute in Deum redeuntium deiformitatem, et incorruptionis laetitiam, et illam beneficentiam ineffabilem,in cujus participatione saepe facti sunt et viri sancti per deificos divinarum illuminationum superadventus.
Reliqua nobis de coelestium distinctionum gaudio reddenda ratio est : etenim omnino incapaces sunt passibilis nostrae voluptatis; Deo autem congaudere perhibentur, ob eorum qui perierant inventionem, scilicet secundum deiformem suavitatem, quam ex illorum, qui ad Deum convertuntur, cura salutque percipiunt, et juxta benignae copiam laetitiae atque ineffabilis delectationis, cujus saepenumero viri quoque sancti participes effecti sunt, cum in ipsos divinae illius ac deificalucis fulgor influeret.
<--- Page Split --->
delectationem, laetitiam, et exsultationem.
CIRCA primum sic proceditur. Dublum 1.
Videturenim, quod in Angelis non sit gaudium. Nature enim impassibilis non est aliqua passio : Angeli autem sunt natura impassibiles, cum sint immateriales : ergo in eis non potest esse gaudium, cum sit passio.
Ad idem, Indivisibile non mutatur secundum passionem vel passibilem qualitatem, cum talis mutatio sit tantum circa sensibilia, ut dicit Philosophus : sed Angeli sunt indivisibiles : ergo non afficiuntur gaudio, cum sit passio vel passibilis qualitas.
Heliquus nobis in explanationem, etc
Hic restat determinare de delectationibus Angelorum.
Et primo ostendit qualiter accipiendae sunt delectationes in Angelis. Secundo ponit epilogum totius capituli, ibi (§ 14), Tanta a me.
Ad idem, Oppositorum est potentia una : sed tristitia opponitur gaudio, quae non potest esse in Angelis : ergo nec gaudium.
Praeterea, « Virtus politica non po- « test esse in superioribus substantiis, » ut dicit Philosophus, quae tamen majoris est perfectionis quam passiones, cum ordinet eas : ergo nec gaudium potest esse in Angelis, cum sit passio.
Praeterea, Qui habet unam passionem, potest habere plures : sed in Angelis non est spes, neque timor : ergo neque gaudium et tristitia : cum istae sint quatuor primae passiones animae.
Praeterea, Si gaudent Angeli, aut gaudium eorum est totum simul, aut non. Si totum simul : ergo semper aequaliter se habent ad gaudium : et ita non gaudent de uno peccatore pcnientiam agente nunc magis quam ante. Si autem non simul est : omne autem quod non est simul, est cum motu : ergo esset in eis gaudium passio, quae procul est ab eis : et ita non gaudent.
CIRCA primum quatuor quaeruntur. Primo, Utrum gaudium sit in Angelis ?
Secundo, Quid sit illud gaudium ?
Tertio, Utrum illi gaudio tristitia sit contraria, cujus etiam sint vicissim susceptivi.
Quarto de differentia inter gaudium,
- Ad oppositum sunt multae auctoritates. Isa. Lxvi, 10 : Lætamini cum Jerusalem, et exsultate in ea omnes qui diligitis eam. Matth. xxv, 21 : Intra in gaudium Domini tui. Luc. xv, 7 : Gaudium erit in cælo coram Angelis Dei, super uno peccatore pænientiam agente. Joan.
<--- Page Split --->
xvi, 20 et 22 : Gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum, etc. Constat enim, quod eadem ratio est de Angelis et de animabus post mortem.
Præterea, Philosophus etiam dicit, quod « gaudium et delectatio sunt essen- « tialia beatitudini : » cum igitur Angeli sint beati, necessario gaudent.
Præterea, Perfectio inferioris vitæ est in gaudio : quia « virtuosus gaudet in « operibus virtutis, » ut dicit Philosophus : ergo multo magis perfectio beatæ vitæ est cum gaudio : et ita Angeli gaudent.
Solutio . Dicimus , quodgaudiumestinAngelis , nontamengaudiumsecun - dumquodestpassio : quiasicnontrans - cenditpotentiamsensitivam , inquaestalteratioetpassiosecundumPhiloso - p h u m , sedsecundumcommunioremra - tionemgaudiietdelectationis , quædiffi - nituraPhilosophoinEthicis , q u o d « e s t « operationaturalishabitusnonimpedi - « t a , etdiffiniturpercausam : » etideoreprehenditdiffinitionemPlatonis , quidixit , q u o d « delectatioestgeneratioin « sensibilemanimam : » nonenimconsi - deravitdelectationemnisisecundumquodestpassio : etsicnonestinAnge - lisnisiæquivocepassiodicaturomnisaf - fectio . Etperhocpatetsolutioadduoprima .
Ad tertium dicendum, quod gaudio tali non est tristitia opposita : quia sicut dicit Philosophus, « delectationi quæ est ex « considerare, non est tristitia contra- « ria : » nec tamen oporteret quod tristitia inesset, quia alterum inest per naturam.
Ad quartum dicendum, quod licet virtutes politicæ non sint in Angelis secundum hos actus secundum quos sunt in nobis, quia hoc parum esset eis, sunt tamen, ut dicit Augustinus, « secundum « perfectiores actus et secundum suce- « dentia sibi : » et hoc Philosophus non contradicit.
Ad quintum dicendum, sicut ad primum.
Ad sextum dicendum, quod sicut pro-
bat Philosophus, « delectatio cum sit in « perfecta assimilatione, non est motus, « sed terminus motus : » et ideo non est intempore, sed tota simul, sicut generatio, licet non omnis sit simul, quia de diversis possunt esse diversæ delectationes, quæ non sunt simul, sicut nec omnes generationes sunt simul. Alia concedimus.
CIRCA secundum sic proceditur.
Augustinus dicit, quod « gaudium « est diffusio animi in conceptione boni : » sed secundum hoc non videtur convenire Angelis : diffusio enim contraria est collectioni : sed Angeli in primo colliguntur, ut sæpe dictum est : ergo non gaudent contemplatione Dei, secundum quam ponitur in ipsis totum gaudium.
Præterea, Nihil diffunditur nisi constrictum : constrictio autem affectus est tristitiae, quæ in Angelis esse non potest : ergo non est in eis gaudium secundum diffusionem.
Præterea, In natura ejusdem animalis est motus constrictionis et dilata tionis, sicut in conchilibus : ergo similiter videtur, quod dilatatio et constrictio in affectu sint ejusdem, et sic idem quod prius.
Ad oppositum.
Quod non diffunditur, semper eodem modo se habet : sed Angeli non semper eodem modo se habent in gaudio, quia gaudent de conversionibus peccatorum novis quibusdam gaudiis quæ prius non habuerunt : ergo in eis potest esse diffusio gaudii.
Item, Videtur quod non gaudeant de pœnitentia peccatorum magis quam de contrario : quod enim secundum rationem unam suscipit utrumque contrariorum, aut circa utrumque gaudet, aut circa neutrum : sed intellectus sub eadem ratione suscipit utrumque contrariorum, quia sub ratione simplicis et intelligibilis : ergo cum Angeli sint intellectuales, non magis gaudent de conversione peccatorum quam de opposito.
Præterea, Intellectualis virtutis non
<--- Page Split --->
est delectatio et gaudium in particularibus : cum igitur Angeli sint intellectualus, ut saepe dictum est, non convenit eis gaudere de conversione particularium hominum.
- Præterea, Simile gaudet de simili : sed cum Angeli sunt separati, non sunt ubi similes particulares homines non separati : ergo non gaudent de actibus eorum.
Solutio . Dicimus , quodgaudiumconvenitAngelissecundumdictamdiffi - nitionemgaudiipersimilitudinemaddif - fusionemgaudiicorporalis : sicutenimaumialaquandotangunturabaliquocon - venienti , dilatantseipsa , utpenetrenturextotoabilloc ò nvenienti , etnonresistatpissitudopartium : econversoautemconstringunturquandoaliquonocivotanguntur , quasiclaudendoseperhibeantubintrationemilliusinseipsis . Similitercecundummetaphoramquandointelle - ctuspropriaoperationepercipitaliquidconvenienssecundumhabitumconnatu - ralem , præbetseilli , etporrigitseinipsumquasipenetrandumabipso : ettulisdiffusiodiciturgaudiumetdelecta - tioquædiffiniturabAristotele , « operatio « connaturalishabitusnonimpedita : » uumquodqueautemgaudetinopera - tionesibipropria , secundumquodhujus - m o d i : undediffinitiodataestpercau - s a m , estenimoperatiocausadelectatio - n i s .
Ad primum ergo dicendum, quod licet in contemplatione Dei colligatur Angelus in uno, dilatatur tamen in se, ut in profundo sui recipiat ipsum.
Ad secundum dicendum, quod non oportet dilatari id quod constrictum est, sed id quod non dilatatum est, vel quod minus dilatatum est : et sic Angeli diatantur ex novis receptis illuminationibus magis ac magis, secundum quod crescit in eis accidentale praemium.
Ad tertium dicendum, quod in animalibus quae moventur motu dilatationis et constrictionis, sunt contraria agentia, secundum rationem contrarietatis : et
ideo in eis sunt contrarii motus hi : sed in intellectuali natura utrumque contrariorum movet sub ratione una, quia agunt secundum rationes, quae non sunt contrariae : alioquin non compaterentur se in anima : unde de utroque contrariorum gaudent : et ideo non est constrictio secundum naturam eorum, quamvis ponamus secundum fidem constrictionem tristitiae in malis Angelis.
Ad quartum concedimus, quod Angeli quandoque gaudent de uno quo prius non gaudebant.
Ad quintum dicendum, quod intellectus, in quantum est intellectus abstrahens universales intentiones, non magis se habet ad gaudendum de uno quam de alio contrariorum : secundum autem quod est intellectus hujus habens formas compositionis quae habent ordinem ad particularia, habet similitudinem cum particulari, per hoc quod habet speciem ejus apud se : et sic potest gaudere de ipso, cum et ipse sit particularis, et magis de uno quam de alio, cum tamen de neutro tristetur. Et per hoc patet solutio ad duo alia.
Circa tertium sic proceditur.
Videtur enim, quod Angeli nati sunt suscipere contrarium gaudio : dicitur enim Isa. xxxiii, 7, quod Angeli pacis amare fiebunt. Fletus autem tristitiam significat. Ergo in eis potest esse tristitia.
Præterea, Oppositorum oppositi sunt effectus : si igitur gaudent de conversione peccatorum, oportet quod tristentur de damnatione.
Præterea, Affectus sequitur affectum : cum igitur in hominibus sint affectus contrarii, quia quidam obstinati sunt, et quidam convertuntur, videtur quod in Angelis sint contrarii affectus circa eos.
Ad oppositum.
- Philosophus dicit, quod « delecta- « tioni intellectuali nihil est contra- « rium : » sed delectatio Angelorum
<--- Page Split --->
est intellectualis: ergo non afficiuntur contrario Angeli.
Præterea, Impossibile est esse contrarios affectus in illo qui idem recipit sub omni similitudine ex omnibus contrariis : talis autem est intellectus : ergo cum in Angelis sint intellectuales operationes, videtur quod in eis non sint contrarii affectus.
Ad idem, Inter contraria potest esse mutatio media : in Angelis autem non est possibilis mutatio : ergo eorum gaudio nihil est contrarium.
Quod concedimus, et rationes ad hoc. Ad primum vero dicendum, quod hoc intelligitur de nuntiis Ezechiae ad Rapsacem. Vel si intelligatur de Angelis cœelestibus, dicuntur flere : quia ad modum flentium se habent, sicut etiam laborare dicitur Deus.
Ad secundum, quod conversio et damnatio quamvis sint contraria, tamen rationes eorum quibus ab intellectu accipiuntur, non sunt contrariae, nec habent contrarios effectus. Et per hoc patet solutio ad tertium.
Dubium 4. Circa quartum videtur
Quod idem sit gaudium et delectatio : uni enim unum opponitur : sed tristitia utrique opponitur : ergo sunt idem.
Præterea, In natura sensibili sunt idem : ergo videtur, quod similiter in intellectuali.
Præterea, Non sunt nisi quatuor passiones animi, scilicet spes de futuro bono, timor de futuro malo, tristitia enim est de præsenti malo, gaudium de præsenti bono, molestia enim est idem tristitiae : ergo videtur, quod delectatio sit idem gaudio.
Ad oppositum.
Gaudium potest esse de alieno bono : delectatio autem proprie non : ergo non sunt idem.
Præterea, Gaudium potest esse in spe, sicut dicitur ad Roman. xii, 12 : Spe gaudentes. Delectatio autem non : ergo non sunt idem.
Præterea quæritur de lætitia et exsultatione.
Solutio . Dicimus , quoddelectatioctgaudiumsuntdeeodem , seddifferuntsecundummodum . Delectatioenimcon - sistitinquadampasturapotentiæinsuoobjectoconvenientisecundumrationa - lemhabitum , secundumquodestdele - ctatiohominis , etbonispropria . G a u - diumautemconsistitinquadamjucun - ditatequamanifestatseadalterumperquædamsignaprodeuntiaextra . Exsul - tatioautem , utdicitCassiodorussuperPsalmos , « estmagnumgaudium , lætitia « veroparvum . » Sedpotestaliterdici , quodsumitursecundumeffectisdelectationisetgaudii , etsecundumdilatationemaffe - ctusdiciturlætitia , quasilatitia : secun - dumveroquodexsilitindelectans , d i c i - turexsultatio .
Ad primum vero dicendum, quod tristitia opponitur eis quantum ad id de quo sunt, et in quo uniuntur.
Ad secundum dicendum, quod similiter in sensitiva natura differunt.
Ad tertium dicendum, quod illa quatuor possunt diversari secundum multos modos.
Ad quartum patet solutio per ea quae dicta sunt in solutione.
<--- Page Split --->
autem cong udere Deo de perditorum inventione (Luca, xv, 32), juxta, id est, secundumepulationem deiformem, id est, in qua Deo similantur. In graeco habetur paxtovv, quod significat requiem et delicias in objecto cum facilitate et impassibilitate, et deiformitate, id est, secundum quod similiter Deo afficiuntur, in providentia et salute redeuntium per penitentiam in Deum, et juxta laetitiam incorruptionis, id est, de incorruptione naturae, et similiter de confirmatione gratiae, et etiam juxta illam ineffabilem nobis beneficentiam, quantum ad dona efflixa a Deo, in cujus, scilicet beneficentiae, participatione saepe facti sunt, et, id est, etiam viri sancti per superadventus divinarum illuminationum deificos, id est, quibus divinorum participes fiunt. Et sic gaudent in quatuor, in contemplatione Dei, in salute nostra, in propria firmitate, et in participatione spiritualium donorum.
Littera sic legatur : Reliquus est nobis vrmo de gaudio cœelestium dispositionum, id est, ordinum, in explanationem, id est, ad explanandum. Etenim omnino non sunt, id est, nullo modo sunt acceptrices ejus passibilis delectationis quae vrmendum nos est, quantum ad sensum, secundum quod Plato diffinivit. Dicuntur
BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.
Tanta a me de sanctis formationibus dicta sunt diligenti quidem earum manifestatione deficientia, perfecta autem
Haec a me de sacris istis fictionibus dicta sint, quae licet accuratam earumdem explanationem minime attingant,
<--- Page Split --->
(ut æstimo) ad non humiliter nos remanendum in figurativis phantasìis.
multum tamen, ut opinor, conferent intelligentiæ nostræ, ne fictis hujus cmodi imaginationibus immoremui.
Si autem et hoc dixeris, quomodo non omnium deinde angelicarum in eloquiis virtutum, aut operationum, aut imaginum fecerimus memoriam respondemus verum : quia quarum quidem supermundanam scientiam ignoramus, in ipsis nos alium lucis ductorem docentem desideramus. Quædam autem tamquam dictis æque potentia prætermisimus, commensurationi sermonis providentes, et super nos secretum silentio honorificantes. Amen.
Quod si objeceris, nos nequaquam omnium ex ordine, quæ Scripturis continentur, virtutum aut operationum imaginumve angelicarum fecisse mentionem ; respondemus id quod res est, nos quarumdam supermundialem scientiam ignorasse, ac potius doctore ac illuminatore alio discendis iis indigere ; quasdam vero,quod dictis æquivalerent, pertransire, cum orationis brevitati consulentes, tum arcana, qua captum nostrum superant, silentio honorantes.
ad non remanendum nos humiliter, id est, infime in phantasis fi urati is, quasi in veritate.
Tanta a me de formationibus dicta sunt, etc.
Id est,figurationibus sanctis,id est, sanctorum. Dicta dico deficientia diligenti, id est, perfecta manifestatione earum, autem, id est, sed perfecta, ut aestino,
Si autem et hoc. Hic respondet cuidam questioni, dicens : Si autem et hoc dixeris, quomodo non fecerimus nos memoriam deinde, id est, consequenter post praedicta, omnium angelicarum virtutum, quantum ad dona, aut operationum, aut imaginum, id est, figurarum, in eloquiis traditis : Respondemus hoc esse verum : quia nos desideramus alium ductorem lucis, lucem divinam scilicet docentem in ipsis, scilicet virtutibus, et operationibus, et imaginibus : quia quidem ignoramus supermundanam scientiam, scilicet divina illuminatione accipiendam, id est, in his quae ignoramus, maluimus audire alium quam docere. Et haec est responsio humilitatis.
Postea ponit aliam responsionem dicens : Autem prætermisimus quædam æque potentia, id est, similia dictis, pro-
<--- Page Split --->
vidmucs commensurationem, id est, mensilentium, quod est super nos, ostenuratae brevitatis sermonis, qua decet dentes per hoc ipsa esse supra nostrum praesens opus, et honorificantes secretum intellectum.