ARTICULUS I.

Quare prius disputandum est de substantia et natura animæ,quam de partibus ejus, vel de corpore, vel de conjuncto 1 ?

Ad primum sic proceditur :

sensibilis, in aliis autem non fit. In quibus igitur non fit, aut omnino, aut circa quæ non fit, non est in eis cognitio extra ipsum sentire. In quibus autem inest sentientibus, habere unum quiddam in anima. Multis igitur factis hujusmodi jam differentia quædam fit, quare et in his quamdam est fieri rationem ex talium memoria, in aliis vero non. Ex sensu igitur fit memoria, sicut diximus, ex memoria autem multoties facta experimentum unum. Multæ enim memoriæ numero experimentum est unum : experimentum autem aut ex omni quiescente universali in anima, aut uno præter multa, quod utique in omnibus unum sit illis idem, artis principium est et scientiæ. VERITAS SECUNDÆ accipitur ex hoc quod a Platone supponitur anima esse incorporea.

<--- Page Split --->

Si forte dicatur, quod objecta priora sunt actibus, et actus potentiis quoad nos, et non simpliciter : hoc erit contra litteram : quia ipse dicit, quod sunt primi secundum rationem. Praeterea, Illud est prius alio simpliciter, quod cadit in ratione ejus diffinitiva, sed objecta cadunt in ratione actuum diffinitiva, et actus potentiarum : ergo actus sunt priores potentiis, et objecta actibus simpliciter. VERTAS PRIMÆ patet per se. SECUNDA autiem probatur in Metaphysica 2 et in aliis locis, ubi potentia diffinitur per actum semper, et actus ab objectis recipiunt speciem et differentiam constitutivam.

Icontra. SED CONTRA :

me disputatio doctrinalis, sicut Philosophus dicit in primo Elenchorum : « Doctrinales quidem disputationes sunt, qua ex propriis uniuscujusque disciplinae et non ex his quae respondenti videntur, syllogizant 5. »

SOLUTIO. Ultimis rationibus videtur Solutio. esse consentiendum.

Et respondendum est quoad primum, quod duplex est via in cognitionem animae, quarum una est, quod per cognitionem substantiae ipsius et naturae cognoscuntur causae accidentium, quae sunt passiones partium animae : omnis enim passio causatur a principiis substantiae : et haec via prior est. Alia via est a passionibus sive accidentibus propriis, quae inferunt sibi passiones procedentes in cognitionem partium animae, quibus illa accidentia inferunt passiones, sicut color visui, et sonus auditui, et sic de aliis. Et haec via posterior est : eo quod in ea principia cognitionis sunt

<--- Page Split --->

accidentia, quae supponuntur cognita : non autem sunt cognita nisi ex causis suis : causa autem accidentium est substantia et natura subjecti illius, cui accidunt accidentia illa. Et ita patet, quod prima via praeedit secundam : utraque tamen est necessaria.

Unde Philosophus in primo de Anima 1 dicit : Videtur autem non solum quod quid est cognoscere utile esse ad cognoscendum causas accidentium subjectis, sicut in mathematicis quid rectum, quid obliquum, quid linea, quid planum, ad cognoscendum quot rectis trianguli anguli sunt æquales : sed etiam ipsa accidentia magnam partem conferunt ad cognoscendum quod quid est. Si enim de aliquo non quæreretur nisi ratione substantiæ et naturæ, non cognosceretur illud secundum esse determinatum partium suarum et natura, sed in universali tantum, in quo non scientur partes nisi in potentia, et sic scientur imperfecte : et ideo necesse est, quod sciantur partes secundum quod determinatis passionibus subjiciuntur : cum enim sic se habeant in esse et natura, erit iste modus sciendi rem in particulari et in propria natura, sicut habetur ab Aristotele in II Priorum.

Et etiam ipse dicit in primo de Anima 2 : Cum enim habeamus tradere secundum phantasiam et imaginationem de accidentibus omnibus aut pluribus, tunc et de substantia habemus quod quid est specialiter dicere. Omnibus enim demonstrationibus principium est quod quid est. Quare secundum quascumque diffinitiones non contingit accidentia cognoscere, sed nec conjecturari de ipsis, facile manifestum est, quod dialectice dicuntur et vanæ omnes, hoc est, quando habitum habemus talis scientiæ, per quam possumus tradere, hoc est, rationem reddere de accidentibus, quæ sun secundum imaginationem et phantasiam,

et cæteras potentias animæ, ut est immutari sensum a sensibili hoc vel illo, et tenere phantasmata, et cognoscere intelligibilia, et terreri ad quædam imaginata, et concupiscere quædam alia, tunc possumus ab eodem habitu perfecte dicere non solum universaliter quid est anima secundum substantiam et naturam, sed specialiter quid est secundum esse determinatum, quod habetur in partibus his vel illis. Et hoc necessarium est : quia illud principium demonstrationis quod est medium in demonstratione, est quid est, id est, diffinitio passionis non solum dicens esse passionis, sed etiam causam in esse demonstrationis, id est, quare insit.

Unde si aliqua diffinitio datur de substantia et natura subjecti in universali, ex qua non cognoscitur determinatum esse partium sub illis aut istis passionibus naturalibus, illa erit dialectica, id est, transcendens esse rei quod habet in natura : et vana, quia non concludit passiones de subjecto si ponatur medium in demonstratione. Vanum enim est, ut habetur in II Physicorum, quod est ad aliquem finem quod non includit 3.

Dicendum igitur, quod aliud est procedere secundum principiorum generationem, et aliud est incipere secundum processum ex principiis illis. Generatio enim principiorum incipit a memorii et experimentis singularium : processus autem ex principiis incipit ab ipsis principiis, et devenit in principiata et causata. Unde cum causa animæ et natura sint causa propriorum accidentium et partium ipsius animæ, debet disputatio prius quæ est ex principiis processus, et non generatio principiorum, incipere a substantia et natura ipsius animæ.

Ad aliud dicendum est, quod aliud est in acceptione numeri et esse substantiarum separatarum spiritualium, et aliud in ratione et substantia earum :

<--- Page Split --->

quia enim sunt, et quot sunt motores, cognoscitur ex mobilibus et motu : sed tamen diffinitivam rationem et substantiam non habet motorem a mobili, sed potius e converso. Et similiter est in compositione animæ ad corpus. Unde cum disputatio quærit diffinitivam rationem et substantiam, incipiet a cognitione animæ et non corporis.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod simpliciter, ut objectum est, actus sunt prævii potentiis et objecta actibus, sed non sunt prævii substantiæ et naturae ipsius animæ, imo causantur a natura ipsius et substantia, secundum quod omnis forma alicujus et actus accipiens rationem efficientis efficitur principium et causa actuum illius rei.

Id 4. Ad aliud dicendum, quod quaedam est certitudo simpliciter, et alia est certitudo secundum quid. Certitudo simpliciter est, quae est ex principiis ex quorum certitudine alia cognoscuntur : et sic certior est scientia animæ quam corporis : quia anima est causa dans esse specificum corpori et rationem diffinitivam in quantum est animatum corpus et naturale : et ideo certior est, quia ex ipsa cognoscitur esse corporis talis. Certitudo autem secundum quid est, quae est ad sensum et phantasiam, et hæc magis competit corpori. Et hoc intendit Philosophus quando dicit animam esse principium animalium.

Quod autem dicit, quod cognitio animæ proficit ad veritatem omnium, sic intelligendum est, quod omnia dicuntur ibi res, aut rationes. Res autem sunt vel a natura, vel ab anima. Ab anima res sunt ethicae, quae sunt opera voluntatis, et mechanicae, quarum principium est intellectus activus, ut habetur in VI Metaphysicae 1. Res autem a natura sunt in motu secundum esse et rationem, et illa sunt sensibiles : vel secundum esse qui-

dem sunt in motu, secundum rationem autem abstractæ a motu, et illæ sunt mathematica et imaginabiles : vel sunt secundum esse et rationem separata a motu, ut divinæ res, quæ sunt intelligibiles tantum. Unde anima quoddam principium est rationum per rationem, moralium, ut scilicet per participationem et essentiam rationalium, per rationem prudentialem, per caiopniv et eligentiam sive voluntatem, et per intellectum activum est principium mechanicorum. Est etiam principium veritatis naturalium per sensum, et veritatis mathematicorum per imaginationem, et veritatis divinorum per intellectum. Unde dicit Philosophus in libro III de Anima, quod anima est quodammodo omnia 2. Et in Metaphysica dicit, quod sciens et sentiens mensurant quodammodo omnia quæ sunt 3. Anima enim dicitur bonum, nobile, et honorabile, et mirabile. Et secundum physicam rationem dicitur ipsa bonum et optimum secundum quod est terminus et ultimus finis in natura : ab eo enim quod est finis est bonum, et ab eo quod est ultimus est optimum. Et hoc patet ex ratione formæ quæ ponitur in fine primi Physicorum 4, scilicet quod est divinum et optimum et appetibile.

Secundum autem quod anima differentem rationem habet a natura, et aliter movet, quam faciunt qualitates activæ et passive, et non habet principium materiale ex quo fit, sic dicitur nobile. Et hoc patet ex hoc quod dicitur ante finem primi de Animæ. Antiquius impossibile est aliquid esse quam animam. Inconveniens autem adhuc est intellectu esse antiquius ut naturam : rationabilissimum enim esse anima habet, nobilissimum, et proprium secundum naturam 5. Et rationabilissimum est maxime speciei et rationis tribulivum. Nobilissi-

<--- Page Split --->

mum autem est cum non sic alligatur materiae ut qualitas quaedam elementalis, secundum quam est agere et pati, sed movet corpus secundum proprietatem suarum virium, ut infra patebit. Proprium autem est secundum naturam : quia distinctum ab aliis physiciis est. Aliter enim anima generat, quam ignis, vel aliud elementum : quia anima generat determinata virtute et determinato organo, per decisionem superflui nutrimenti corporis, cujus ipsa est actus et motor. Alia vero corpora inanimata non sic, et similiter de aliis motibus et actibus. Honorabilius vero dicitur anima per relationem ad ea quae perficiunt secundum bene esse, ut scientiae, virtutes, quibus alia natura perfectibilis non invenitur. Mirabilis autem secundum quod ipsa est in aliqua sui parte de numero substantiarum separatarum : illae enim substantiae propter hoc quod multum sunt elevatae super sensum et imaginationem, admirabile esse habent in contemplantibus eas. Unde Philosophus dicit in primo Metaphysicae, quod deficiens et admirans opinantur ignorare causam 1. Et deinde in libro secundo, quod admiratio est timor in magna phantasia.

ARTICULUS II.

Utrum anima sit 2 9

Secundo quaeritur, Utrum anima sit? Et videtur, quod non :

nostrum : qua extincta, cinis erit corpus nostrum, et spiritus diffundetur tamquam mollis aer. Ergo videtur, quod principium vitæ in nobis sit fumus ortus a corde, et flatus respirationis in naribus ad mitigationem caloris naturalis pectoris, et sermo scintillæ, id est, calor naturalis dans sermonem diffinitivum, id est, rationem vivendi, qui calor cum extinctus fuerit, marcescit et deficit corpus in cineres, et exspirat spiritum corporalem qui diffunditur in aerem ex quo assumptus est. Ergo anima vel nihil est, vel non est aliud a corpore.

<--- Page Split --->

tur nec sit substantia, nec accidens, vel nihil erit, vel erit corpus.

esse et subtilis,qui etiam exspirare videtur in morte. Similiter, Heraclitus dicit animam esse vaporem, eo quod fumosa evaporatio cordis animalibus tribuit et influit vitam et motum. Idem etiam dicit Almeon 3.

IN CONTRARIUM sunt multæ rationes. Sed contra.

<--- Page Split --->

et principium illud a quo emanant ista affectiones, dicitur anima.

SOLUTIO. Concedendum est, quod anima est.

Et ad primum dicendum, quod impii errantes putabant animam esse ventum respirationis et calorem naturalem.

Ad aliud dicendum, quod inspiravit, id est, per spiritum fecit: et spiritus dicitur ibi substantia incorporea, quae est anima rationalis: spiraculum autem vitae ponitur ibi pro principio vitae et spirandi, et illud est anima.

Ad aliud dicendum, quod quaedam forma est substantia ut principium substantiae tantum, et haec non distinguitur a natura rei, cujus est forma : quaedam autem substantia est ut principium et ut res per se possibilis existere, vel ad minus ut distincta a natura, eo quod aliter movet quam natura : et haec potest esse subjectum et forma diversis respectibus, et talis substantia est anima.

Ad aliud dicendum, quod falsum supponitur in hypothesis. Anima enim est in vegetabilibus et sensibilibus. Et quod dicit Gregorius, quod plantae non vivunt per animam, sed per viriditatem, intelligitur de anima secundum quod diffinitio animae datur perfectissimis differentiis suis, scilicet cognoscitivo, et motivo secundum locum, secundum quod etiam dicit Philosophus in primo de Vegetabilibus, quod plantae non habent animam, sed partem partis animae.

Quod autem dicitur in Deuteronomio de brutis, quod sanguis est-eis pro anima, intelligitur, quod primi actus animae quoad sua objecta fundantur in sanguine, secundum quod sanguis est, vel alius, humor illi respondens, ultimum nutrimentum, ut dicit Philosophus in libro de Animalibus. Actus enim primi animae sunt nutrire, augmentare, et generare: et primi objectum est nutrimentum secundum sui substantiam, secundi autem secundum quod est quantum, tertii vero secundum quod est per membra dedu-

<--- Page Split --->

ctum et ad locum generationis tractum, habens virtutem formativam alterius individui et ejusdem in specie.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod quidquid sit de aliis animalibus, anima rationalis secundum suum esse non est in semine animalis, nec etiam secundum suam causam efficientem, sed est per creationem ingrediens ab extrinseco : et non est in semine nisi hoc modo dicatur esse in eo, quia hoc quod generatur ex semine, est materia ejus. Et etiamsi diceretur esse in semine ejus, adhuc non diceretur, quod esset semen, sicut nec aliqua forma est sua materia in qua est potentia vel actu.

Ad 6. Ad aliud dicendum sicut dicit Philosophus in II de Anima 1, loquens contra Empedoclem, quod licet calor operetur

in augmento et nutrimento, non tamen est causa, sed concausa, anima enim est prima causa quae movet non mota: eodem modo dicimus, quod sanguis non facit sensum, sed propter calorem naturalem qui est in ipso, est causa sentiendi, et non est causa quae est principium primum sensus.

Ad aliud dicendum, quod aer et vapor ponduntur esse anima a quibusdam Philosophis errantibus propter spiritum animalem et vitalem et naturalem, qui instrumentum 'animae est, ut dicitur in libro de Differentia spiritus et animae : et hic spiritus nascitur a vapore effumante de corde, et ponitur a medicis esse naturae aeree, et est instrumentum animae per quod influit sensum et motum corpori, etc.

QUÆSTIO II.

De diffinitionibus Sanctorum de eo quid sit anima.

Tertio quaeritur, Quid sit anima secundum substantiam et naturam ?

Et quaeratur de diffinitione ejus, circa quam quaeruntur tria.

Quorum primum est de diffinitionibus animae secundum quod est substantia quaedam per se existens.

Secundum, De diffinitione ipsius secundum quod est perfectio corporis animati.

Tertium, De diffinitione ipsius secundum suam naturam, id est, secundum quod est ut natura quaedam corporis considerata.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Utrum anima sit substantia 1 ?

est genus animae, secundum unam rationem praedicabitur de anima et de qualibet specie animae : sed substantia in eo quod est res per se existens, praedicatur de rationali anima, et in hac ratione non praedicabitur de vegetabili et sensibili, secundum quod est in plantis et brutis : ergo substantia non bene ponitur genus animae.

Ad primum proceditur sic :

Et ponantur primo diffinitiones Sanctorum, et postea Philosophorum.

Dicit ergo Augustinus in libro de Spiritu et anima, quod « anima est substantia rationis particeps, regendo corpori accommodata. »

Et Remigius : « Anima est substantia incorporea regens corpus. »

Et Damascenus in libro II de Fide orthodoxa : « Anima est substantia vivens, simplex, et incorporea, corporalibus oculis secundum propriam sui naturam invisibilis, immortalis, rationalis, intellectualis, infigurabilis, organico utens corpore, et huic vitae augmentationis et sensus et generationis tributiva, non aliud habens praeter seipsam intellectum, sed ut partem sui purissimam 1. »

Et Bernardus sic eam diffinit in epistola ad Carthusienses : « Anima'est res incorporea, rationis capax, vivificando corpori accommodata. »

Tres prime diffinitiones ponunt animam esse in genere substantiae.

`Contra quod sic obiicitur :

Inde ulterius procedatur sic : Omnes species specialissimae in genere substantiae sunt disparatae : sed disparatarum specierum una non constituit aliam : ergo anima rationalis cum vegetabili et sensibili non constituet aliam speciem in genere substantiae, quod plane falsum est, quia constituit hominem.

<--- Page Split --->

homine : ergo multo minus anima rationalis constituit hominem, quod falsum est : ergo male ponitur substantia genus animae.

et manus, et capitis, et hujusmodi, quae sunt forma praecedentes animam in corpore.

Sed in contrarium arguunt PhiloSed contra. sophi :

<--- Page Split --->

cum sit una numero : ergo recipit opposita : igitur est substantia.

Solutio. Solutio. Quod concedimus dicentes, quod anima est in duplici consideratione, scilicet rationis, et rei. Rationis secundum quod accipitur ut universale vel particulare : et sic est in consideratione logici. Rei autem duobus modis, scilicet secundum quod habet esse in natura, et sic est in consideratione naturalis Philosophi : et secundum quod est

substantia non comparata ad corpus generabile et corruptibile, et sic considerat de ipsa primus Philosophus. Loquendo autem naturaliter et secundum esse,non quaeruntur principia quae sunt genus et differentia : haec enim sunt principia cognitionis et non esse : nec ipsa hoc modo est species in natura, sed pars speciei. Et idcirco rationes quae fiunt circa ipsam, quaerentes substantiam ut genus de ipsa, quod per differentias contrahitur, logicae sunt et transcendentes.

Si autem accipitur in ratione universalis et particularis, tamen adhuc duobus modis potest considerari, scilicet ut species, et sic improprie sumetur et vane : quia species non est, licet quidam aliter dicant : vel ut differentia, et sic magis proprie sumetur, sicut differentiam unam dicimus vegetabile, aliam sensibile, aliam rationale. Et anima hoc modo est sumpta logice. Sed non differt proprie loquendo ab hac differentia animatum esse, nisi tantum in nomine : aliter enim oporteret dicere, quod anima esset species constituta, quod non est verum, sed est potius differentia constituens, si logice sumatur. Ergo hoc modo loquendo, secundum diversum modum praedicatur de anima et animali rationali et homine, sicut diversimode praedicatur de specie et differentia : de specie enim praedicatur ut de composito in quo est genus actu : de differentia autem non sic, quia differentia simplex est, sed reducitur praedicatio illa per similitudinem ad praedicationem subjecti de passione, licet non omnino sit idem modus pradicandi, quia passio est de genere accidentium et non differentia. Si quis autem vellet omnino illum modum praedicandi exprimere, diceret quod genus praedicatur de differentia sicut potentia indeterminata formalis de actu, qui agente intellectu eductus est de illa.

Et per hoc patet solutio ad primum, quod anima non est species in genere substantiae, sed differentia.

<--- Page Split --->

Si autem quis dixerit, quod est species, et dividitur divisione generis subalterni in vegetabilem, sensibilem, et rationalem, ille non loquitur nisi ad similitudinem eorum quae sunt species per se existentes : et patet, quod anima non est species secundum hunc modum : et ideo talis intellectus de anima error est, etsi logice loquamur de ea.

1 2. Ad aliud dicendum, ut habitum est, quod ipsa anima non est species, sed differentia : et ideo constituit speciem. ,let5. Ad aliud dicendum, quod cum dividitur substantia in substantiam corpoream et incorpoream, omnino, non accipitur anima ut constituta per differentiam quae est incorporea, quia sic acciperetur ut species : sed potius cum dividitur corpus per animatum et inanimatum, anima accipitur ut differentia corporis divisi, et non differt a differentia illa, nisi sub hoc nomine anima signifietur ut forma naturalis, quae est forma partis, scilicet materiae quae non praedicatur in parte vel toto : sub animato autem significatur ut forma de toto praedicabili : nihilominus tamen haec forma quae est differentia, abstrahitur a toto secundum potentiam inventam in parte, scilicet in anima.

Per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia : quia anima loquendo logice est differentia remoti generis, quae collecta cum aliis differentiis minus communibus constituit species ultimas.

Id 6. Ad aliud dicendum, quod aliud est principium quantitatis secundum rationem continui vel discreti, et aliud est principium quantitatis secundum esse quod habet in quanto et in natura. Primo enim modo principium quantitatis est indivisibile : continuum enim non continuat ad continuum, quia sic iretur in infinitum, sed continuum continuatur ad terminum continui, et primus continui terminus est punctum. Similiter discretum in ratione discreti non tollitur ex dissimilibus, sed ex unitatibus, et unitas est indivisibilis. Quantitas autem secun-

dum suum esse quod habet in quanto, principium habet perfectum et imperfectum, inter quae est motus augmenti vel diminutionis, et acquiritur vel perditur ex additione vel subtractione ad magnitudinem praeexistentem quod augetur vel minuitur. Loquendo autem proprie de anima, dicimus ipsam esse substantialem formam, quae constituit id cujus est forma secundum esse et rationem specificam.

Ad illud autem quod contra hoc est, dicendum quod in corpore organico nulla forma specifica est ante animam. Caro enim non est caro, nisi per hoc quod est medium in sensu tactus. Similiter nervus non est nervus, nisi per hoc quod est organum animae influentis per ipsum corpori sensum et motum. Similiter vena non est vena, nisi in quantum est organum nutritivae deportantis in ipsa sanguinem ad nutrimentum membrorum corporis : et sic est de aliis membris similibus et dissimilibus. Et haec regula supra melius expedita est in quaestione de natura.

Ad aliud dicendum, quod vegetabile Ad 7 et 8. et sensibile in homine, nec sunt in eo ut formae substantiales, nec ut formae accidentales, sed ut potentiae et virtutes formae substantialis, quae est anima rationalis : et ideo non sunt mediae inter corpus et illam. Similiter dicimus de vegetabili quae est in brutis. Hujus autem dicti causa infra explanabitur, ubi quaeretur, Utrum anima vegetabilis, sensibilis, et rationalis in homine sint una substantia?

Et per hoc patet solutio ad sequens.

Ad ultimum dicendum, quod lignum Ad 9. aridum non est arbor, sicut nec asinus mortuus est asinus vel animal, nisi æquivoce.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

Utrum anima sit incorporea ?

Deinde quaeritur de hoc quod diffinitur per incorporeum a tribus, scilicet Remigio, et Damasceno, et Bernardo.

Videtur enim, quod non sit incorporea.

Sed contra. Sed contra sunt rationes Constabilini in libro de Differentia spiritus et animae, sic :

<--- Page Split --->

les. Si in partes similes : aut illa partes sunt secundum intellectum suum totum, quia de speciebus qua^ sunt intelligibiles loquitur, aut non. Si primo modo, tunc pars vel partes est totum, quod non est verum secundum intellectum : quia alius est intellectus partium, et est alius intellectus totius. Si secundo modo, tunc semper remanet aliquid extra divisionem, quod non est simile dividentibus : et hoc est species per quam intelligitur totum ut totum : ergo non dividitur in partes similes, quod est contra positum. Si autem dividitur in partes dissimiles, tunc cum species intellecta partes dissimiles non habeat nisi genus et differentiam, non dividetur divisione sui subjecti nisi in illas : sed subjectum in infinitum est divisibile : ergo species intellecta in infinita genera vel in infinitas differentias dividetur, quod falsum est : quia probatum est, quod cujuslibet genera et differentiae sunt infinita. Praterea, prima genera et prima^ differentiae sunt simplices divisione generis et differentiae : ergo non omnia intelligibilia dividuntur divisione subjecti, quod est contra positum : ergo species intelligibiles sunt in anima, non ut in corpore, vel ut in potentia existente per corpus.

SOLUTIO. Concedimus, quod anima est incorporea.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod Angeli et anima dicuntur corpus, non a natura corporis, sed a quadam proprietate corporis, qua^ est diffiniti loco, sicut supra in diffinitione Angeli dictum est.

AD ALIUD dicendum, quod forma^ sensibiles et imaginabiles non imprimuntur in anima, sed potius in spiritu corporeo,et in organis sensuum et phantasiae.

AD ALIUD dicendum, quod incorporeum est negatio consequens quamdam differentiam positivam, qua^ est de natura anima^, et est spiritualis, quia anima est spiritualis.

<--- Page Split --->

motor corporis, conducit ipsum ad operationes.

Ad aliud dicendum, quod regimen A corporis universaliter convenit naturae et animae.

Ad ultimum dicendum, quod si una A potentia comparetur ad aliam, tunc convenit animae regi et regere secundum diversas sui partes. Si autem comparetur ad corpus, tunc convenit omnibus potentiis animae regere tantum.

Et ita intelligitur de diffinitionibus quae dicunt ipsam regere corpus.

ARTICULUS IV.

Quare anima non magis diffinitur per sensum quam per rationem?

Deinde, Quæritur de illa differentia in qua conveniunt tres : quia dicit Augustinus, rationis particeps. Item, Damascenus, rationalis. Bernardus autem, rationis capax. Et quia infra quaestio erit per se de ratione, hic non disputabimus nisi quantum sufficit diffinitioni.

ARTICULUS III.

Deinde, Quæritur de prima diffinitione animæ, in qua conveniunt Augustinus et Remigius, quæ est animam esse regnum corporis.

Et videtur, quod hoc non primo conveniat animæ.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod regimen duobus modis dicitur, scilicet cognoscentis, et operantis. Et secundum perfectam rationem ipsius est utriusque : secundum diminutionem tamen quandoque est cognoscentis tantum, quandoque operantis tantum. Cognoscentis tantum, ut in rege malo, vel ratione perversa. Operantis tantum, sicut in natura, et in vi regitiva simpliciter, sicut ponunt medici in corpore animato : et hoc modo regere est formæ conductentis materiam ad esse, et ad operationes naturales.

Ad 1. Et per hoc patet solutio ad primum : quia anima secundum quod est primus actus, conducit corpus ad esse : et secundum quod est actus secundus et

<--- Page Split --->

pax, et capacitas debetur continenti, continere autem est formae, videtur ex modo loquendi relinqui, quod ratio sit materialis ad animam, quod non convenit, sed est differentia ultima in diffini- tione ejus.

ARTICULUS V.

Utrum anima sit substantia vivens? et, Quomodo dicitur simplex et intellectualis?

Solutio. Dicendum ad primum, quod sensus non uno modo convenit animatis : quaedam enim habent sensus plures, et quaedam sensus pauciores. Ratio autem univoce dic'a tantum uno modo convenit animatis, licet per alium modum conveniat non animatis : et ideo anima potius diffinitur a rationali, quam a sensitivo.

1 et 3. Ad aliud dicendum, quod anima dicitur rationalis non a differentia quae dividit animal, sicut patet ex supra dictis, sed a virtute et potentia sua quae dicitur ratio.

Et ex hoc patet solutio ad sequens.

1 4. Ad aliud dicendum, quod ratio duobus modis dicitur, ut supra habitum est in quaestione de Angelis, scilicet ratio quae est in umbra intelligentiae, sicut dicit Isaac in libro de Diffinitionibus : et ratio quae est lumen intelligentiae. Primo modo est in hominibus, secundo modo in Angelis. Ratio autem per prius et posterius sic est dicta. Unde modus loquendi Augustini innuit, quod in omni modo dicta ratio est anima.

1 5. Ad ultimum autem dicendum, quod sicut patebit inferius, anima considerata in totalitate potentiarum suarum, est totum potestativum uniens in se partes quae sunt potentiae speciales. Hoc autem modo ipsa est ut forma et partes ejus ut materiales. Et hunc modum loquendi innuit Bernardus in sua diffinitione.

Deinde quaeritur de diffinitione in speciali Damasceni, quae plura aliis continet.

<--- Page Split --->

intellectus est pars sui purissima. Ergo non simplex.

SOLUTIO. Dicendum ad primum se Solucundum distinctionem Aristotelis in Ad 1. 11 de Anima 1, quod quo vivimus, dicitur duplex, sicut quo scimus, et quo sanamur. Quo enim scimus, est scientia et anima : sed scientia ut causa et principium et forma, anima autem ut subjectum et potentia. Similiter sanitate sanamur ut forma, sed thorace vel pede ut potentia et subjecto. Ita et quo vivimus, dicitur duplex, scilicet anima ut causa et principium, corpus autem ut potentia et subjectum.

Sed notandum, quod motor et causa duplicem sui proprietatem influit in subjectum et mobile, scilicet illam quae sibi inest, et illam quae sibi non inest. Quae non sibi inest, est motus : motor enim prius in ordine immobilis est. Quae autem sibi inest, dicitur ut esse et actus : mobile enim habet et esse et actum a motore : quorum utrumque convenit motori : et sic anima influit vitam et sensum. Vivere enim secundum Philosophum viventibus est esse, et sentire sentientibus est esse.

Et per hoc patet solutio ad tria prima.

Ad aliud dicendum, quod anima non dicitur simplex a privatione omnis compositionis, ut patebit, sed a privatione quantitatis compositionis tantum, vel ejus quæ non est sine illa.

Ad aliud dicendum, quod quaedam percipiuntur solo visu, et non alio sensu, ut astra : sed nihil percipitur aliquo istorum sensuum, quin etiam visu sit perceptibile : et ideo visus principalior est quoad objecta, quam aliquis aliorum sensuum, ut dicit Philosophus in principio Metaphysica 2. Maxime enim alio-

<--- Page Split --->

rum sensuum diligitur, qui est per oculos, non solum ut agamus, sed ut nihil debentes agere ipsum videre desideramus prae omnibus, ut dicunt alii. Causa autem est, quoniam maxime facit nos cognoscere hic sensus, et multas differentias ostendit. Per hoc igitur quod anima est invisibilis, supponitur etiam, quod sit sensibilis per alios sensus. Nihilominus tamen quaedam percipiuntur specie propria sensibilii, ut qualitates sensibiles. Quaedam autem specie, qua est in ipsis ut subjecto, ut substantiae quae sunt subjecta sensibilium qualitatum. Quaedam vero nec sic, nec illo modo, sed per speciem sui motus cadunt in sensuum cognitionem, et per illam percipiuntur substantiae eorum a ratione : et hoc modo percipitur natura animae et natura motorum orbium. Et hoc innuit quando dicit, secundum propriam naturum invisibilis.

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod Damascenus diffinit hic principaliter animam humanam, et illa est immortalis.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod aliter intellectuale cadit in ratione animae, et aliter in ratione Angeli, ut dicit Avicenna : quia humanus intellectus est in duplici potentia possibilis, angelicus autem in actu est perfectus. Una autem potentia est, quae est disposita et remota ab actu, ut potentia pueri ad aedificandum, scribendum, et militandum : quoniam nec aedificatoriam, nec scriptoriam, nec militariam scit, nec instrumenta earum cognoscit 1. Alia potentia est propinquior, et aliquo modo disposita, ut qualis est in juvene : quoniam artem quidem praediclarum non scit, sed tamen instrumenta earum cognoscit. Sed potentiae istae sunt in actu quando novit artes, et potest agere secundum eas quando vult nisi impediatur extrinsecus. Similiter est de intellectu possibili in nobis ad scientiam. Primo enim est in potentia sola, nec ha-

bens scientiam, nec cognoscens terminos principiorum. Secundo est in potentia habens in se cognitionem principiorum per notitiam terminorum. Tertio efficitur in actu per scientias ipsas. Intellectus autem angelicus tantum est in actu. Et ita paiet quomodo aliter et aliter intellectuale cadit in diffinitione animae et Angeli.

Ad aliud dicendum, quod anima secundum se est actus totius, et secundum suas partes est actus partium corporis. Et quia partes corporis diversimode figurantur, et diversitas figurarum in organis est propter diversitatem potentiarum animae, posset aliquis credere ex hoc quod partes animae diversas habeant figuras, sicut dicit Juliana haresis : et huic occurrit quando dicit, Infigurabilis. Unde infigurabilis refertur ad partes, et invisibilis ad naturam : et ita neutrum superfluit.

Ad aliud dicendum, quod hanc partem quae est ratio vel intellectus, non tribuit anima corpori ut actus specialis organi, ut infra in quaestione de intellectu erit manifestum. Alias autem potentias bene tribuit ei ut actus specialium organorum, et idcirco rationem et intellectum dicit ipsam habere partem : quia minus de illis videbatur.

Ad aliud dicendum, quod generatio inest plantae ut finis a quo diffinitur et denominatur vegetabilis : aliter enim convenit sensibili : huic enim convenit ut potentia. Et quia sic diversimode utrique convenit, propterea ponitur post utrumque.

Ad aliud dicendum quod nutritiva supponitur in vita : quia nutrire est primus actus secundum quem dicitur vivere in corpore animato, ut habetur in libro X de Animalibus.

Ad aliud dicendum, quod planta habent organa. Organum enim proprie determinatur ab actu, ut dicit Philosophus in II de Anima *, sicut caput est animalium, sic radices sunt plantarum. Con-

<--- Page Split --->

gruit enim instrumenta dicere diversa, et eadem opera. Nec est hoc verum, quod semper organa in partes dissimiles dividantur: quia nervus est organum virtutis motivæ et sensitivæ, nec tamen in partes dissimiles dividitur.

Ad 13. Ad aliud dicendum, quod secundum Philosophum partes nec sun eaedem cum suo toto, nec diversæ. Non enim sunt in actu, nisi per actum totius. Tamen differunt ab ipso per naturam et situm. Et hoc innuit Damascenus cum dicit, Non aliud præter ipsam habens intellectum : et tamen intellectus dicit partem. Nec tamen ideo dicimus hic, quod intellectus sit ex materia : sed sicut partes materiales distant per situm et ordinem in toto, ita partes spirituales per ordinem solum.

Ad 14. Ad aliud dicendum, quod anima secundum aliquas partes est actus partium corporis, sicut ipsa est actus totius : secundum intellectum autem non. Et ideo posset aliquis dicere, quod intellectus non esset pars ejus, sicut dixerunt quidam

errantes in scientia de anima. Et his obviat per talem modum loquendi.

Ad aliud dicendum, quod intellectus in actu suo potentior est caeteris potentiis animæ, et quod non miscetur materiæ organorum, caeteræ vero immiscentur.

Ad ultimum dicendum, quod diffinitio Augustini non est data nisi de anima humana : et tangit ea quae conveniunt animæ in se, et quae conveniunt ei in quantum est anima. In se convenit ei, quod sit substantia rationis particeps. In quantum est anima, convenit ei regere corpus. Eadem respicit diffinitio Remigii, nisi quod est de omni anima generaliter, diffinitio vero Bernardi est de anima humana tantum per eadem, et addit primum actum quem habet anima in corpus, qui est vivificare. Diffinitio autem Damasceni est de anima humana tantum, et respicit ea qua conveniunt animæ in se, et in quantum est anima, et tangit tam actum primum quam consequentes, quos habet anima in corpus.

QUÆSTIO III.

De diffinitionibus Philosophorum de eo quid sit anima.

Consequenter tractandæ sunt diffinitiones Philosophorum. Dicit enim Plato, quod « anima est substantia incorporea movens corpus. » Seneca autem dicit, quod « anima est spiritus intellectualis ad habitudinem in se et in corpore ordinatus. » In libro II de Motu cordis sic diffinitur : « Anima est substantia incorporea, susceptiva illuminationum, quæ sunt a primo. » Quia vero Aristoteles et sequentes ipsum aliter diffiniunt animam, propter hoc prius disputetur de ipsis, et postea ponantur diffinitiones suæ.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Quomodo anima movet corpus ?

sensitivi a generatione est, hoc est, a sensibili generante sensum secundum actum. Sicut autem est in sensu, ita est in intellectu ad species intelligibiles. Ergo videtur, quod anima secundum sensum et secundum intellectum movetur motu alterationis.

Sed quæritur de motu secundum locum.

Cicca primam vero diffinitionem Platonis de hoc quod dicitur substantia incorporea, supra disputatum est.

Quæratur ergo, Per quem modum moveat corpus? Aut enim movet ipsum cum ipsa sit immobilis, aut cum et ipsa moveatur.

Videtur, quod possit moveri secundum locum : minus enim videtur, quod motus localis conveniat magis simplici quam anima sit : sed convenit : ergo et anima. Quod vero conveniat, probatum est supra in quaestione de Angelis qui probati sunt moveri secundum locum.

Sed contra hoc sunt multæ rationes posita a Philosophis sic :

<--- Page Split --->

lenter : ergo secundum hoc anima moveretur ad aliquem locum violenter, et quiesceret in eodem violenter, et ad oppositum moveretur naturaliter, quod ridiculosum est : quia dicit Philosophus : « Quales violenti motus animæ erunt et quietes, nec fingere volentibus facile est reddere 1. »

Praeterea, Quidam Philosophi dixerant animam movere corpus in eo quod anima movetur, sicut Democritus et Leucippus. Democritus autem dixit animam esse ca-

lorem igneum, rationem sumens ex calore naturali : et haec est quae movet corpus : voluit enim, quod substantia animae esset ex atomis sphaericis igneis, ut ab ipsa indivisibilitate atomorum haberet incorporeitatem, et a rotunditate mobilitatem, et ab igneitate calorem et levitatem. Leucippus autem dixit animam esse frigus temperatum respirationis : per respirationem autem altrahuntur atomi sphaerici, qui sunt de substantia animae, et condensantur in corporibus animalis, et prohibentur exire qui jam intro sunt. Unde videmus, quod respiratio est vivendi terminus. Sed utrumque eorum improbatur pluribus rationibus. Si enim hoc esset verum, quod atomus esset causa motus animae : cum atomos non contingat quiescere etiamsi sit tranquillitas nimia, non continget animam quiescere, quod videmus esse falsum. Isti tamen probant rationem suam per simile 3 : Philosophus enim quidam de sequacibus eorum comediarum didascalus refert Daedalum fecisse ligneam statuam mobilem effundentcm argentum vivum, et propter hoc quod argentum vivum non posset quiescere in statua, statua movebatur. Sic dicebant isti animam esse constantem ex atomis sphaericis, et quod non poterat quiescere, et sic corpus moveri molu suo.

Plato autem dicebat animam movere corpus propter hoc quod complexa est ad ipsum secundum harmoniacos numeros : ponebat enim animam numerum esse idearum quarumdam, ex quibus ipsa harmonia componitur : unde omnia quae facit et sustinet, insunt ei secundum harmoniam illorum numerorum. Et sicut creator a principio unum circulum fecit in caelo, et ex illo circulo accepit per divisionem alium circulum, scilicet zodiacum qui est circulus obliquus : primus autem circulus caeli est rectus : sub cir-

<--- Page Split --->

culo vero obliquo accipit alios circulos septem, qui circuli septem planetarum et in motu suo sequuntur circulum obliquum. Ita anima descendens de cœlo a creatore primum aspectum rectum intelligentiae suæ reflexit in circulum, et sub circulo illo per divisionem accepit alium circulum, et sub illo alio septem alios, tamquam essent cœli motus animæ motus, et illis motibus movet corpus.

gis quam secundum circulum. Ita enim probatur, quod videmus intus suscipientcs, nihil extra mittentes, et similiter audimus, et olfacimus. Transgredienti autem positam locutionem contingit non possè terminari positionem suam rationibus. In rationibus enim utimur noninibus ut plures, et sic non utiur eis metaphoricam adstruens positionem.

SED CONTRA HOC SIC OBIICITUR :

Aut hoc quod dicit Plato, intelligitur metaphorice, aut secundum veritatem, sicut verba sonant. Metaphorice autem dico, quod sicut in cœlo inveniuntur duo circuli magni, ita in anima potentia recordativa secundum suam primam generationem est a rebus extra, et transeundo per memoriam revertitur in rem : et ita actus recordativæ quasi in re extra concludit circulum. Appetitus autem motus ab intellectu practico sive phantasia facit circulum. Primo enim movetur intellectus ab appetibili quod movet appetitum : et ille ulterius virtutes affixas organis, quæ ulterius movent organa in rem desideralam : et sic in appetitu iterum concluditur circulus. Similiter secundum Philosophum in quinque sensibus primo egreditur virtus ab anima, et conjungiturscnsibili , et refert speciem ejus ad animam : et sic in anima quinque sensus concludunt quinque circulos. Similiter alii duo circuli concluduntur in anima per motus sensus communis et phantasie. Si, inquam, sic metaphorice intelligitur, tunc videtur Plato incidere in duo peccata problematum, scilicet quod mentitur, et transgreditur positam locutionem. Nam etiam mentientes qui quod non inest alicui inesse dicunt, peccant : et qui extrancis nominibus res appellant, ut platanum hominem : transgrediuntur enim positam nominationem, sicut Plato vocat hominem arborem transversam. Quod autem mentiatur, patet ex hoc quod motus sensuum est secundum directum ma-

Si autem intelligatur secundum sensus verborum, tunc sunt contra eum rationes Aristotelis 1, quarum prima est :

<--- Page Split --->

pio de Cælo et mundo 1, quod est separabile in res suscipientes divisionem receptione quæ est semper. Magnitudine autem dico partes æquales, ut dicit Philosophus in V Metaphysicæ 2, quod idem in quantitate æquale est, scilicet quod quælibet sit dimidia, vel tertia, vel quarta . Si primo modo, cum illæ partes sint inflinitæ in circulo, et in infinitum divisibiles, sequitur idem quod prius, scilicet quod intelligibile numquam transibit intellectum nec aliquam partem ipsius intelligibilis. Si vero secundo modo, tunc sequitur, quod intelligibile multoties tangit partes ipsius intellectus. Et ponamus, quod illæ sint decem, tunc in tactu unius decimæ intelligitur decima pars intellectus, et in tactu alterius altera decima, et sic de aliis, quod falsum est: quia totum simul intelligitur.

Si vero dicatur, quod sufficit tactus partium et partis alicujus, tunc sequitur iuutiliter poni intellectum esse circularem. Præterea, Illa pars quæ tangitur, aut est partibilis, aut imparibilis. Si partibilis: sed partibile non tangitur impartibili: ergo cum quædam intelligibilia sint impartibilia, intellectus non tangitur ab illis, et sic non intelliguntur illa. Quod autem intelligibilia sint impartibilia, dicitur in tertio de Anima 3 : Indivisibilium intelligentia in his est, circa quæ non est falsum. Probatur prima : Omnia intelligibilia indivisibilia sunt: quia aliter iterut in infinitum, ut dicit Collectanus. Si autem sit impartibilis, tunc per eamdem rationem non tangetur a partibili intelligibili, sicut est intelligibile complexum et compositum : et sic talia non intelliguntur ab ipso, quod falsum est.

Si vero dicatur, quod non sufficit partium tactus: non enim est ibi verus tactus, sed tantum similitudo circulationis motus circuli. Contra objicit Philosophus sic:

finem ut terminos : sed omnis intelligentia habet principium et finem : ergo nulla intelligentia est circulatio vel similis circulationi. Prima harum probatur ex diffinitione. Est enim circulus figura una linea contenta, in se non habens principium et finem ut terminos. Secunda probatur inspiciendo in partes intelligentiae. Intelligentia enim est complexi vel incomplexi si est speculativa. Si autem est practica, cum omnis praxis sit alterius causa, scilicet operis, intelligentia practica terminabitur ad opus ut ad finem, et non regyrat in seipsam. Si autem est speculativa incomplexorum, aut illud est diffinitum, vel diffinienis. Et si diffinitum, tunc determinabitur intelligentia ad diffinitionem ipsius. Si est diffiniens, tunc stat in ipso ut in fine et termino. Si autem intelligentia est speculativa compositorum et stat in conclusione, quæ conclusio vel est absolute ita quod ex ipsa non proceditur ulterius ad aliud probandum, vel est conclusio sic probata quod est principium sequentis syllogismi, quæ stabit in conclusione sua : et sic patet, quod semper stat intelligentia et non regyrat in principium unde incipit : aliter enim principia probarentur per conclusionem, sicut fit e converso. Cum igitur stet in termino suo quælibet intelligentia, non habebit similitudinein ad circulum.

<--- Page Split --->

hoc propinquius est beatitudini, erit anima magis immobilis quam mota.

Fuerunt autem quidam qui dixerunt animam esse numerum seipsam moventem, et partim convenientes cum Platone in eo scilicet quod ponebant ipsam movere seipsam : et partim cum Pythagora, Democrito, et Leucippo, et Philippo. Pythagoras autem ponebat animam esse numerum ex primis unitatibus compositum, Democritus autem et Leucippus et Philippus dicebant animam esse numerum atomorum sphæricorum. Sed differebant in hoc quod Democritus et Philippus dicebant eam esse ex atomis igneis, Leucippus ponit eam esse numerum atomorum frigidorum propter respirationem, sed Plato posuit animam esse numerum ex ipsa idea et prima magnitudine et prima parvitate compositam. Omnes isti conveniunt in hoc quod movet seipsam : et ita esset numerus seipsum movens, qui in movendo se moveret corpus.

SED CONTRA hoc sunt rationes Philosophi 1, quae ut melius intelligantur, fiat talis divisio. Si autem est numerus, cum numerus non sit nisi duplex, scilicet numeratus, et numerans, scilicet quo numeramus. Numeratus ut punctorum et idearum vel atomorum. Numerans autem sive quo numeramus, ut aggregatio unitatum. Et si hoc modo est numerus

numerans, aut erit numerus potentia, aut actu. Si potentia, tunc erit unitas. Sed contra : Omne movens et motum simul distabit forma et quantitate a seipso : movens enim forma distabit a mobili, motum autem omne quantitatem habet. Ergo si unitas movetur a seipsa, in unitate duo erunt essentialiter distantia a se, ut movens et motum, et unitas erit quantitatis continuæ et divisibilis, quod falsum est.

Amplius, Si unitas accipiatur mota, tunc non potest accipi nisi in quanto continuo habens situm : et sic non differt a puncto : quia utrumque esset indivisibile positum in continuo. Sed si talis unitas ponatur moveri, fluxus ille non faciet nisi longitudinem sine latitudine : et sic anima si est unitas sic mota, motu suo de se facit lineam : et si hæc linea ponatur moveri, de se faciet superficiem, et superficies corpus : et sic anima erit jam habens potentiam et locum, et non poterit esse cum aliquo corpore in eodem loco : cum anima in eodem loco sit cum corpore animato.

Si vero dicatur esse numerus numerans qui est actu numerus : Contra : Sic est in numero qui est actu numerans, quod in qualibet unitate addita vel ablata efficitur alia species numeri : ergo anima, si est talis numerus, divisa in quolibet animato erit alterius speciei, quod falsum est : quia videmus in una planta esse unam animam, quæ planta si dividitur in duas, erit in utraque planta anima tota similis speciei, et convalescit utraque, et germinat in sua parte si plantetur in terram.

Si vero concedatur, quod anima est numerus punctorum vel atomorum sphæricorum. Contra : Ista puncta vel isti atomi convenientes nihil faciunt, nisi quantum et magnitudinem si aliquid faciunt. Cum igitur pars magnitudinis ab aliqua magnitudinis parte specie non differat, sed materia tantum, omne au-

<--- Page Split --->

tem movens et motum differunt specie, istud constitutum ex atomis illis non movebit seipsum.

Si vero dicatur, quod puncta et atomi habeant differentiam inter se, quia unum est principium, aliud medium, et tertium finis, et ita unum movens et aliud motum, et ita totum movet seipsum. CONTRA : Si differentia sit penes primum medium, et finem, et continuo sufficit ad hoc quod sit movens et motum : tunc omnis magnitudo erit movens et mota, cum in omni magnitudine ista inveniantur : et ita omnis magnitudo erit movens seipsam, quod est falsum.

Amplius, Si anima est numerus atomorum sive punctorum (quia ad praesens non facimus differentiam inter atomos et puncta) tunc ille numerus punctorum, aut erit ejusdem naturae et speciei cum numero puctorum ex quo est corpus secundum eos, aut diversae. Si primo modo : tunc omnia corpora organica et non organica constituerentur ex quodam numero punctorum secundum ipsos : et ille numerus erit ejusdem naturae cum numero animae : et tunc omnia corporea tam organica quam non organica erunt animata. Si secundo modo, cum numerus animae sit in numero corporis animati, aut erit in eodem loco, aut in diverso. Non in diverso : quia unum indivisibile non excludit aliud a loco suo. Si autem in eodem, ergo qua ratione non excludit indivisibilitatem sui corporis, eadem ratione non excludit numerum punctorum indivisibilium alterius animae et aiterius corporis : ergo infinitae animae et infinita corpora possunt esse in eodem loco.

Amplius, Supponatur quod punctum a quanto per divisionem et corruptionem non possit separari. Inde sic arguitur : Nullus numerus punctorum per quanti corruptionem separatur ab ipso secundum esse, ita quod non insit ei. Omnis anima ita separatur a corpore per corruptionem corporis, quod non est in ipso secundum esse. Ergo nulla anima est numerus punctorum.

Amplius, Si anima est unitas atomorum sphæricorum, cum ex talibus non constituatur nisi corpus, erit anima corpus : et cum ipsa cum suo corpore sit in eodem loco, quod est impossibile. Si autem est numerus punctorum, aut est numerus potentialis qui est unum punctum, et sic in uno corpore animato sunt multæ animæ secundum diversas partes : aut est numerus actualis, et si ille ejusdem rationis est cum numero corporis, tunc omnia corpora erunt animata : si autem est alterius rationis, tunc alios numeros corporum et animarum non excludet a loco suo : et sic infinitæ animæ etc corpora possunt esse in eodem loco.

Si vero dicatur animam non movere seipsam motu secundum locum, sed aliis motibus. CONTRA hoc sunt rationes Avicennæ sic : Aut movetur anima motu generationis, aut corruptionis, aut augmenti, aut diminutionis, aut alterationis. Isti enim sunt motus qui faciunt mobile a seipso, vel secundum formam substantialem vel accidentalem. Si motu generationis : tunc anima generabit seipsam, et generabitur a seipsa, quod non potest esse. Et eadem ratio est si motu corruplionis movetur : secundum hoc enim exigeretur, quod in quolibet motu animalis haberet anima aliam animam differentem numero a praecedente. Si autem moveatur motu augmenti, vel diminutionis : aut ergo movetur motu augmenti tantum, vel diminutionis tantum, aut utroque. Si augmenti tantum, tunc exigeretur, quod in quolibet motu animalis efficeretur anima major quam prius fuerit. Si autem moveatur motu diminutionis tantum, tunc efficeretur in quolibet motu tali minor quam prius. Si vero in utroque, tunc quandoquo esset major, quandoque minor, quæ omnia absurda et ridiculosa sunt. Si autem movet seipsam motu alterationis : aut ergo alterat seipsam ab hoc accidente quo dicitur anima, scilicet quod corpus animat, aut ab alio accidente quod est acquisitum per doctrinam vel per assuetudinem. Si pri-

<--- Page Split --->

mo modo, tunc sequitur, quod post motum non sit anima : quia quod alteratur ab aliquo accidente, post alterationem non retinet illud. Si secundo modo, tunc si ante motum fuit ignorans, post motum erit sciens, et iterum post alium motum erit ignorans : et cum multoties uno die movet seipsam, multoties uno die erit ignorans et sciens, et vitiosa et virtuosa : quod cum sit falsum, patet quod anima nullo modo movet seipsam : et 'ita non movet corpus in eo quod ipsa moveatur, sicut videbatur Plato dicere.

Si forte concedatur hoc, contrarium videtur Dionysius dicere in libro de Divinis nominibus 1, ubi dicit, quod divinarum mentium sive intelligentiarum tripliciter est moveri.

Circulari ter quidem unite sine principiis et interminabilibus illuminationibus pulchri et boni, hoc est, quando per intellectum uniuntur illuminationibus, quibus accipiunt summe pulchrum, et summe bonum sine omni ratione finis : tunc enim moventur a summo bono, per summum bonum, in summum bonum : et ita ab eodem in idem secundum circulum. In directum est moveri, quando procedunt ad subjectorum providentiam, recte omnia transeuntes, hoc est, quando superior Angelus illuminat inferiorem vel hominem vel Angelum, transeundo tamen recte quae recta sunt, non egrediendo ordinem superioris ad inferiorem secundum officium et potestatem illuminandi. Oblique autem sive reflexe, quando et providentes minus habentibus, inegressibiliter manent in identitate circa identitatis causam pulchrum et bonum indesinenter circa chorum agentes, hoc est, quando quasi duo motus sunt sibi succedentes, scilicet per infusionem illuminationis ad inferiores minus habentes, et reductionem eorumdem in identitatem primam, quoniam manent inegressibiliter agentes circa chorum contemplationis circa causam identitatis omnis, quae

causa est summum pulchrum, et summum bonum. Ergo videtur, cum intelligentia sic moveantur tripliciter, quod animae secundum intellectum sic possunt moveri.

Item, Ibidem, Animae motus circularis quidem est ad seipsam introitus ab exterioribus et intellectualium ipsius virtutum uniformis convolutio, sicut in quodam circulo non errare ipsi largiens, et a multis exterioribus ipsam convertens, et congregans primum ad seipsam, deinde sicut uniformem factam uniens unitive unitis virtutibus, et ita ad pulchrum et bonum manuducens, quod est super omnia existentia, et unum et idem, et sine principio et interminabile, hoc est, quando anima venit a Deo in creaturas, et a creaturis in seipsam, ut magis habente de bonitatibus primae causae. Habet enim esse vivere, ratiocinari, intelligere, per quae magis appropinquat primo, ut dicit Boetius in Hebdomadibus. Et has virtutes suas intellectuales uniformiter in circulo volvit, quando refert eas in principium unde exierunt : haec enim convolutio tribuit ei non errare, hoc est, quod non erret, inquirendo secundum summum bonum : quod primo per gradus entium convertit eam in seipsam, et deinde sic uniformem et conformem factam primo magis caeteris, in quantum plures bonitates ejus participat, unit eam per copulationem virtutibus unitivis, hoc est, Angelis ad unum primum appropinquantibus : quia Angeli dicuntur virtutes unitivae, eo quod inferiores ad eamdem unitatem reducunt. Anima autem sic unita v.rtutibus unitivis ulterius manuducitur ad id quod est supra omnia entia : quia nec habet ens commune cum aliis. Et illud est unum, quia in eo nullus est numerus partium : et idem, quia apud ipsum nulla est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio : et est sine principio et interminabile, quia increatum manens in saecula saeculorum.

<--- Page Split --->

Et nota, quod bonitates primae causae qua sunt vivere, sentire, ratiocinari, intelligere, in superioribus creaturis, ut in Angelis et in animabus, dicuntur unitae, quia in eis sunt unum : et dicuntur unitive, quia uniunt ad primum secundum gradum nobilitatis naturae : in caeteris autem dicuntur partitae, quia in quodam eorum invenitur esse tantum, in quodam autem vivere super esse, in quodam autem sentire super haec duo. In nullo autem uniuntur omnia nisi in creatura, quae participare potest summum bonum per beatitudinem.

Oblique autem movetur anima in quantum secundum proprietatem suam divinis illuminatur cognitionibus, non intellectualiter et singulariter, sed ratiohabiliter et diffuse, et sicut commixtis et transitivis operationibus, hoc est, quando cognitionem accipit Dei, non tam in uno simplici quod est intellectus prime, sed immiscet se aliis ratiocinando ex illis et diffiniendo, semper inquisitiones, operationibus transeuntibus per ea de quibus ratiocinatur, in Deum quasi oblique reflectendo.

In directum autem movetur anima quando non ad seipsam ingressa, et singulari intellectualitate mota, hoc enim est, sicut dixi, secundum circulum : sed ad ea quae sunt circa seipsam, progreditur, et ab exterioribus sicut a quibusdam signis variatis et multiplicatis ad simplices et unitas sursum agitur contemplationes, hoc est, motus rectus anime est, quando quidem non recipit a Deo, sed a creatura, et in creaturam transiens vadit in ipsam.

Ex his omnibus relinquitur, quod anime intellectivae sit moveri circulariter, oblique, et recte.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod anima non movetur aliqua specie motus, ut probant Philosophi, Aristoteles, et Avicenna, Averroes, Constabulinus, Alpharabius, et

Collectanus, et multi alii naturales : movet autem corpus ipsa existens immobilis per se, per accidens autem mota motu corporis : quia, sicut dicit Philosophus, moventibus nobis moventur ea quae in nobis sunt. Et tamen dicit Augustinus, quod anima est in corpore sicut Deus est in mundo : quia sicut Deus in mundo' existens caetera movet ita quod non movetur per se vel per accidens, ita anima movet corpus immobilis manens per se, mota tamen per accidens : quia sicut in omnibus deficit a Deo, ita virtus ejus motiva deficit a virtute divina motiva.

DICENDUM ergo ad primum, quod suppositio Platonis falsa est. In omni enim motu necesse est, quod primum movens immobile sit secundum motum illum. Unde Augustinus in fine libri octavi super Genesim ad litteram : « Per locum non movetur, quod per loci spatia non distenditur. » Quidquid autem per loci spatia distenditur, corpus est : ac per hoc consequens est, quod anima per locum moveri non putetur, si corpus esse non creditur.

Ad aliud dicendum, quod aliquid habetur ab aliquo multis modis, quorum duo faciunt ad propositum. Unus scilicet, sicut forma habetur a subjecto, et sic motum habet id quod movetur. Alio modo sicut effectus a causa efficiente, et sic motus habetur a motore in mobili, et sic non dat quod non habet.

Ad aliud dicendum, quod motus est proprietas quae effluit de motore in mobile : sed non propter hoc oportet, quod sit in motore sicut in subjecto, sed ab ipso influit sicut a causa efficiente.

Ad aliud dicendum, quod in talibus non movetur anima, sed corpus, ut dicit Philosophus in I de Anima 1 : anima autem est in his tantum movens. Et sunt haec verba ejus : Dicere animam irasci, vel timere, simile ac si dicat animam texere vel aedificare. Melius enim forte

<--- Page Split --->

est dicere non animam misereri, vel discere, aut intelligere, sed hominem per animam : hoc autem non motu in illa existente, sed quia aliquando quidem usque ad ipsam, aliquando vero ab ipsa, ut sensus quidem ab objectis est ad animam : reminiscentia vero ab anima ad eos motus qui sunt in sensuum organis.

ARTICULUS II.

Quare anima dicitur intellectus spiritualis ? et, Quomodo anima in se et in corpore ad beatitudinem ordinatur ?

Consequenter tractandae sunt reliquae duae diffinitiones Senecae et Alexandri in libro de Motu cordis.

anima est in corpore, nec habet motum localem per se : cum autem exuta est a corpore, tunc de ipsa videtur dicendum quod de Angelis dictum est supra.

AD AUCTORITATES vero Dionysii ultimo inductas dicendum, quod Dionysius symbolice loquitur referens proprietates corporales in spiritualia : et ideo distinguit motus intelligentiae secundum naturam intelligibilium. Unde super intelligibile illud quod est principium vel medium et finis intelligendi, dicit esse intellectum circularem : et hoc tantum est Deus. Sed super intelligibilia illa in quibus intelligentia in uno accipit principium intelligendi, et aliud reflectitur de illo alio in primum ut in finem, dicit motum oblique esse reflexum, sicut quando venimus a Deo in creaturas, et ab illis reflectimur in Deum. Quando vero intellectus de creatura procedit in creaturas, et sic decurrit in Deum, dicitur motus rectus : ipse enim non loquitur nisi de intellectu divino, sive sit hominis, sive sit Angeli : et ille motus semper habet Deum aut ut principium, aut ut medium, aut ut finem, et sic non exceditur extra ipsum. Aut habet eum ut principium et finem tantum, et esse egreditur in medio pertingens ad creaturas, et quod linea egrediens facit punctum in angulo reflexionis. Aut habet ipsum ut finem tantum, et sic est inter puncta diversa motus rectus. Non autem potest eum habere ut principium tantum : quia ille motus non esset divinus qui finem poneret in creaturis. Et haec etiam est causa quare non sunt nisi tres motus intelligentiae divinae.

<--- Page Split --->

corpore organico secundum quod organicum, nisi illa Damasceni. Quod autem hoc sit inconveniens, patet per Philosophum1 triplici ratione. Prima est : quia dicit, quod secundum quascumque diffinitiones non contingit cognoscere accidentia, hoc est, proprias passions diffiniti, sed neque conjecturari facile de ipsis, manifestum est, quod dialecticae dicantur et vanae omnes. Per habitas autem propriae passiones animae non possunt cognosci, sicut modi sentiendi, et imaginandi, et hujusmodi. Ergo videtur, quod vanae sunt et transcendentes, cum per ipsas non possit concludi perfeccta scientia de anima. Secunda est haec quam ponit2 : Ideo quidam argumentantur solum dicere quale quid anima sit, de susceptibili autem corpore nihil ad hoc determinatum est, tamquam continugens sit secundum Pythagore fabulas quamlibet animam ingredi quodlibet corpus. Videtur autem unumquodque habere propriam formam et speciem. Et tangit hoc quod Pythagoras dixit, quod anima hominis intraret corpus bruti et rediret : et hoc est inconveniens : quia secundum naturam unaquaeque materia habet determinatam formam et speciem. Tertiam sic ponit dicens3 : Simile aliqui dicunt, sicut si aliquis dicat teclorica tibicines indui. Oportet autem artem uti organis, animam autem corpore, hoc est, quod diffinientes animam non facientes mentionem de corpore, peccant : quia cum ars imitetur naturam, sicut ars mechanica utitur propriis organis et instrumentis, ut faber martello et incude, et non scuto et lancea : ita quaelibet anima habet sibi proprium corpus : et qui non dicunt naturam illius corporis, faciunt sicut illi qui dicunt artificem unius artis in opere suo induere habitum alterius arlis, sicut si tibicines, hoc est, musici, si vellent tibiis canere, induerunt tectorica, hoc est, arte aedificatoria.

SOLUTIO. Dicendum, quod ista duae solutio. diffinitiones datae sunt de anima in comparatione ad optimum : et quia hoc percipit sine corpore, propter hoc non faciunt mentionem de corpore.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod anima exuta a corpore magis habebit actum intelligentiae quam rationis. Similiter in corpore magis attingit felicitatem per intellectum quam per rationem : quia intellectus simplicior est quam ratio : et ideo cum illi Philosophi considerant animam in comparatione ad felicitatem, diffiniunt eam potius per intelligibile quam per rationale.

Ad ALIUD dicendum, quod beatitudo accipitur in via et in patria, perfecta et imperfecta. Perfecta est illa quae amputat et poenam et culpam : et hanc recipit anima secundum se quando est separata. Imperfecta est illa, quae tollit culpam, sed non omnem poenam : et hanc recipit in corpore existens. Boetius autem diffinivit beatitudinem secundum quod est in ultimo et in optimo statu. Sed beatitudo quae est viae, magis proprie dicitur felicitas, secundum quod dicit Philosophus, quod felicitas est actus animae qui est secundum virtutem perfectam.

Ad ALIUD dicendum, quod secunda relatio accipitur ibi pro cognitione Dei per sensibilia : haec enim cognitio est animae naturalis. Prima vero relatio acceptio est cognitionis Dei in ipso Deo, et est connaturalis Angelo, nec anima habebit eam nisi exuta a corpore.

Ad ULTIMUM dicendum, quod peccatum esset in diffinitionibus illis si consideraretur anima a prædictis Philosophis in comparatione ad corpus : nunc autem consideratur ab eis ad beatitudinem ordinata : secundum quem modum corpus est magis impediens quam promovens. Et ideo Philosophi isti de qualitate corporis non faciunt mentionem.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO IV.

De diffinitionibus animae secundum Aristotelem.

Consequenter accedendum est ad diffinitiones Aristotelis, in quibus tria consideranda sunt.

Quorum primum est de diffinitionibus quas ponit.

Secundum, Qualiter una illarum sit principium quod est medium in demonstratione, et aliae ut conclusio demonstrationis ?

Tertium, Secundum quem modum per diffinitiones suas contingit cognosere accidentia animae : et ita nulla est dialectica et vana ?

Circa primum quaeruntur tria, quorum primum est de diffinitione.

Secundum, De diffinitione faciente cognoscere substantiam ejus, secundum quod ipsa est ratio corporis organici.

Tertium, De diffinitione faciente cognoscere animam, secundum quod ipsa est natura corporis organici.

Ponamus igitur diffinitionem animae, quae ponitur in II de Anima in principio, ubi sic dicit Philosophus : « Anima est primus actus corporis physici, potentia vitam habentis. Hujusmodi autem est quodcumque organicum ' . »

Quæratur ergo primo, Quomodo anima sit actus ?

Secundo, Quomodo primus ?

Tertio, Quomodo corporis physici ?

Quarto, Quomodo potentia vitam habentis ?

Quinto, Quomodo hujusmodi est quodcumque organicum, et utrum haec sint de diffinitione ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Utrum anima sit actus corporis 1 ?

Ad primum proceditur sic :

Sed videtur quod anima non sit perfectio. Omnis enim perfectio fundatur in perfecto, nec habet esse nisi in illo : ergo si anima erit perfectio, esse suum non habebit nisi in corpore cujus est perfecc tio 2. Hoc autem non convenit anima : quia non convenit anima rationa Ergo male ponitur diffinitivum ipsius anima. PROBATIO PRIMA est ex ratione perfectionis. Perfectio enim est alicujus perfectio : non autem nisi perfecti : et ita patet, quod non habet esse nisi in illo, si substantiale est ei perfectionem esse : sic enim perfectio substantialis est, in cujus cadit diffinitionem.

sed quidquid diffinitivum est alicujus, substantiale est illi : ergo sine eo non erit esse ipsius : sed diffinitivum anima est perfectionem corporis esse : ergo sine eo non erit perfectio ipsius anima : et ita anima non erit nisi perfectio corporis.

Si forte diceretur, quod hoc non est commune omnium anima. CONTRA occurrit textus Aristotelis 4 sic dicentis : Si autem aliquid commune quod quidem est in anima, oportet dicere, erit anima actus primus corporis physici organici.

<--- Page Split --->

quælibet pars illius, actus vel perfectio erit illius corporis. Contrarium cujus dicit Philosophus in littera, scilicet quod intellectus nullius corporis est actus.

debet diffiniri ab anima rationali. Ipse autem diffinit eam ab infimo, quod est pars vegetabilis. VERITAS PRIME accipitur ab ipso Aristotele in II de Anima 2, ubi dicit, quod omnia appellari a fine justum est. A quo autem ponitur nomen, ab eodem necesse est dari diffinitionem : quia diffinitio est ipsius nominis, ut dicit Aristoteles in Topicis. Idem enim est nomine et diffinitione. Quod autem ipse diffiniat animam ab anima vegetabili, patet in principio secundi de Anima, ubi venatur diffinitionem gratia istius membri, quod est potentia vitam habentis. Vitam autem dicimus secundum alimentum, augmentum, et nutrimentum.

<--- Page Split --->

cujus est organum : et ita necesse est utrique in utrorumque rationibus uti, ut dicit Porphyrius.

cundum, quod perfectio et actus secundum Commentatorem sunt idem : et si aliquam habent differentiam, illa infra ostendetur.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod supra determinatum est de Angelis, quod substantialis differentia animae et Angeli est in hoc quod anima inclinatur ad corpus ut actus, Angelus autem non. Et ideo substantiale dicimus animae esse, quod sit actus corporis.

Si tamen attenditur id quod est anima, tunc potest considerari duobus modis, scilicet secundum esse quod habet in se, et sic non diffinitur in comparatione ad corpus : vel secundum comparationem ad corpus, et sic diffinitur. Et hoc pro tanto dicitur ei accidere, quia quaedam species animae potest considerari et esse sine corpore. Et ideo dicit Avicenna in VI de Naturalibus, quod hoc nomen, anima, non est nomen hujus rei ex ejus essentia, nec ex praedicamento in quo continetur : et cum anima diffinitur, sicut diffinita est ab Aristotele, non affirmatur esse ejus, nisi secundum quod est principium emanandi a se affectiones, quae non sunt unius modi et sunt voluntarie : et sic affirmatur esse ejus ex hoc quod habet aliquod accidens : quod tamen accidens valet ad certificandum ejus essentiam et ad cognoscendum quid sit. Et dat Avicenna simile dicens : « Fortassis enim jam dicimus, quod id quod movetur, motorem habet : tamen non scimus propter id essentiam hujus motoris quid sit. » Et intendit Avicenna, quod sicut motor dupliciter diffinitur, scilicet penes proprietatem hanc quae est movens, vel penes suam essentiam : ita anima dupliciter potest diffiniri, scilicet secundum quod est anima, id est, actus corporis et motor, et secundum quod est substantia quaedam contenta secundum seipsam in praedicamento substantiae.

Ad idem dicendum, quod quaedam Ad 2. forma est, quae est perfectio in natura quae est tantum forma et ooza, et non substantia per se existens in praedicamento, sicut sunt forma substantiates elementorum, et corporum commixtorum tantum mineralium, et forma quorumdam complexionatorum, sicut sunt forma vegetabiles et sensibiles, quae non sunt substantiae nisi quia constituunt et faciunt substantiam in brutis et in plantis, nec etiam per se sunt in praedicamento substantiae. Quaedam autem formae sunt substantiae utroque modo : non enim sunt tantum ooza, sed etiam oozaoza, ut dicit Boetius in commento super Praedicamenta : et illae sic sunt perfectiones, quod secundum esse substantiale non fundantur in perfecto.

Ad id autem quod objicitur, quod ratio perfectionis est esse in perfecto, dicendum quod hoc verum est secundum quod est perfectio : sed non oportet, quod conveniat substantiae rei perficientis, ut patet ex praehabitis.

Ad aliud dicendum, quod ibi Aristoteles accipit animam rationalem sic dicens : « In quibusdam formis est impossibile eas esse praeter materiam, in quibusdam vero non '.» Verbi gratia : Si est anima talis dispositionis non tota, sed intellectus, hoc est, intellectualis anima : tota enim forte impossibile semper est ut mancat post corpus.

Ad aliud dicendum, ut patet ex praedictis, quod motori aptantur duae diffinitiones. Una secundum quod est motor. Alia secundum suam substantiam, secundum quod per se est in praedicamento substantiae ut species praedicamenti : et quidquid est diffinitivum ejus hoc modo, sine hoc non potest esse. Et hoc ignoraverunt Themistius et Alexander Philo-

<--- Page Split --->

sophi, qui propter illud verbum animam cum corpore destrui dixerunt.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod duae rationes sunt quare non determinatur perfectio. Una est, quod quaedam anima, ut rationalis, secundum quamdam partem sui est perfectio corporis extrinseca ab eo, id est, non commixta organo corporis. Quaedam autem est ut intrinseca et organo conjuncta, ut vegetabile, et sensibile. Et ideo cum perfectionem esse secundum utrumque modum conveniat animae, non debuit in diffinitione ad alterum modorum determinari. Secunda ratio est, quod anima non est tantum perfectio corporis ut forma, sed ut motor et efficiens operationem animati corporis.

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod etiam duplex est ratio quare melius dicitur actus vel perfectio quam forma. Quarum una est, quia forma proprie secundum naturalem philosophiam est illa quae habet esse in hac materia, et non est sine ea. Perfectio autem quaedam bene est sine perfecto secundum suam substantiam, sicut nauta sine navi. Cum igitur anima secundum aliquam sui speciem separetur, convenit magis ei secundum omnem sui partem dici perfectionem quam formam. Secunda est, quia forma dicit comparationem ad id quod remotissimum est a complemento, hoc est, ad potestatem materiae. Perfectio autem dicit comparationem ad rem perfectam non tantum in materia, sed in omnibus quae exiguntur ad perfectionem rei, sicut dicit Philosophus : Perfectum est illud cui nihil deest 1. Et Avicenna, quod perfectio dicit comparationem ad rem perfectam, ex qua emanat accidens quod perfectio est respectu speciei : et cum sic anima comparetur ad corpus, melius dicitur perfectio quam forma.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod quaelibet

species animae est actus corporis. Anima enim rationalis habet in se potentiam vegetabilem et sensibilem, secundum quas ipsa est actus corporis : sicut enim trigonum est in tetragono potentia et non per esse proprium, sic vegetativum et sensitivum sunt in rationali potentia non habentia esse speciei rationalis animae. Non tamen oportet, quod si anima rationalis est actus corporis, quod quaelibet potentia ejus sit affixa organo. Ideo dicit Philosophus 2, quod quasdam partes animae nihil prohibet separari, propter hoc quod nullius actus corporis sunt, hoc est, nullius partis corporis. Et ideo alibi dicit 3, quod de intellectu aliud est quam de vegetativo et sensitivo. Vegetabilis enim anima ubi est per speciem, ibi est. Similiter et sensibilis ubi est per speciem, secundum omnes partes conjungitur organo. Sed rationalis in illo corpore cujus est species, non secundum omnes partes conjungitur organis. Vegetativum autem et sensitivum non sunt in rationali ut species, sed ut potentiae. Et hoc infra probabitur et explanabitur.

Unde de hoc decepti sunt plurimi, quorum primus est ipse Commentator Averroes 4, qui dicit, quod haec diffinitio per prius et posterius aptatur animae. Quod patet non esse verum, nisi ponerentur in homine esse tres perfectiones, quod est impossibile. Quia secundum perfectiones differunt perfecta. Unde si tres perfectiones essent in homine, vegetativa, sensibilis, et rationalis, non esset homo unus. Praeterea secundum Philosophum hoc non esset anima. Anima enim secundum Philosophum est uniens partes diversas, non diversa in partibus pluribus. Et ideo patet, quod anima vegetabilis in plantis perfectio est corporis plantarum a qua est esse, et ratio plantea, et operatio ejus. Et per hanc eam-

<--- Page Split --->

dem rationem communém anima sensibilis est in brutis, et anima rationalis in homine. Et sic patet, quod diffinitio generis per unam rationem convenit specciebus. Non autem necesse est, quod per eamdem differentiam contrahatur ita quod sit convertibilis cum qualibet specie : sic enim numquam diffinitio generis participaretura speciebus : quia sic oporteret, quod diversarum specierum differentia esset una ultima constitutiva, quod est impossibile.

Alii vero dixerunt, quod vegetabile et sensibile sunt immediatae perfectiones corporis cui uniuntur : sed rationalis est perfectio mediata, eo quod non nisi mediantibus vegetabili et sensibili conjungitur corpori in homine. Sed si hoc esset, tunc oporteret, quod illud a quo diffinitur homo, et quod dat ei esse in speciem et rationem, non esset immediatus actus : quod est contra communem philosophiam et rationem : quia nihil est ita immediatum rei sicut id a quo est esse et perfectio ipsius : hoc autem in homine non est vegetabile, neque sensibile, sed rationale.

Alii autem magis delirantes dixerunt, quod dupliciter aliquid est perfectio alicujus, scilicet per inesse ut actus, vel per inesse tantum : unde vegetabilis et sensibilis insunt ut actus, rationale autem inest tantum. Quod iterum stare non potest : quia illud quod inest tantum, est accidens. Praeterea, Quod aliquid sit perfectio rei substantialis et non sit actus ejusdem, est eidem convenire opposita contradictorie. Omnis enim perfectio inest rei. Aut igitur inest ut actus substantialis, aut ut accidens. Constat autem, quod non ut accidens. Ergo inest ut actus substantialis.

Et propter hoc alii totum inconveniens volentes evadere, dixerunt duplicem esse intellectum, scilicet practicum, et theoricum. Practicus autem est movens in motu processivo : theoricus vero con-

templativus est veritatis : et ideo cum motus processivus non expleatur sine motu organorum, videtur ille uti corpore sicut organo et esse actus corporis hujus. Etiam dicunt, quod secundum opus suum, scilicet docendi et loquendi est commovere linguam in interpretatione vocum. Alter enim intellectus qui theoricus est, nullius est corporis actus. Sed probatur hoc nihil esse. Esse enim aliquam potentiam actus corporis, est habere situm in corporeo organo et determinari ad illud, ita quod non operatur extra illud, sicut visus determinatur ad nervum opticum oculi, et auditus ad nervum qui expanditur in cartilagine auris interius, et sic de aliis. Sic igitur intellectus practicus si actus est, oportebit ipsum habere situm in nervis motivis. Ergo cum ipsius sit accipere species et formas appellutum et operabilium secundum quod hujusmodi, non accipiet aliquas nisi quae sunt de natura organi sui. Ergo non omnes accipiet : quia impossibile est, quod rationes omnium operabilium et appetituum aequaliter accedant ad complexionem illorum nervorum.

Si forte dicatur, quod practicus intellectus non sic dicitur actus, sed tantum ideo dicitur actus, quia utitur corpore. Contra hoc est, quod actus non est perfectio rei nisi sit primus actus qui dat et facit esse, quemadmodum dicit Philosophus 1, quod si oculus esset animal, visus esset anima ejus. Si igitur intellectus practicus sit ejus actus, hoc non erit ab usu, sed potius a determinatione ad organum cui dat esse et speciem. Praeterea, Si intellectus practicus utitur corpore in movendo, ergo et theoricus in cognoscendo : non enim habet cognitionem naturalem quam non abstrahit a sensibus : et ita theoricus erit actus corporis sicut et practicus. Unde omnibus istis opinionibus improbatis standum est solutioni prime.

<--- Page Split --->

Ad 8. Ad aliud dicendum, quod est endelechia sive species quae est ostra tantum, et haec secundum se non potest esse subjectum accidentium : et est species sive endelechia quae est ostra et ostra, et haec secundum se potest esse subjectum accidentium, et talis est anima et intelligentia : et hoc ignoravit Gregorius Nyssenus.

Ad 9. Ad aliud dicendum, quod potentia duobus modis est diffinita, scilicet activa, et passiva. Activa enim est principium transmutandi aliud secundum quod aliud. Passiva est principium transmutandi ab alio secundum quod aliud, ut dicitur in V Metaphysicae 1. Et vis similiter duplex est secundum eumdem modum : et uterque modus convenit animae in partibus suis : est enim ipsa secundum sensus et possibilem intellectum potentia et vis receptiva, quae potentia determinatur passioni : sed secundum nutritivam et generativam et quasdam alias est ipsa potentia et vis activa. Cum igitur nomen potentiae et vis sive virtutis non conveniant animae per unum modum, sed aequivoce, non poterat anima diffiniri ab ipso. Et haec est ratio Avicennae in VI de Naturalisbus. Alia posset assignari ratio ejusdem : quia potentia a forma vel materia causatur, et praecipue potentia ad opera : et ideo potentia vel vis sive virtus est de consequentibus esse : et propter hoc cum anima diffiniatur hic ut est actus proprius faciens esse, non potest diffiniri a nomine potentiae.

Ad 10. Ad aliud dicendum, quod actus duobus modis dicitur. Uno modo dicitur secundum proprietatem nominis, scilicet secundum id quod actus est ab efficiente per motum et transmutationem materiae, et sic forma in natura ultima dicitur actus, et ad similitudinem etiam hujus in artificiatis dicitur forma artificialis actus. Dicitur etiam actus illud quod actum est a forma in materiaet composito, et hoc est esse. Primo ergo modo

dicitur anima hic esse actus. Secundus modus tamen innuitur in verbo Philosophi, ubi dicitur, quod forma est secundum quam est hoc aliquid.

Ad aliud dicendum, quod Gregorius Ad 11. Nyssenus supponit quoddam falsum. Aristoteles enim in verbo illo non quaerit proprium vegetabile animae, sed id quod convenit animae secundum suum genus, a quo omnis anima possit diffiniri. Tale autem est principium quod est vegetabile : hoc enim est in omni anima, non autem sensibilis, vel rationalis. Et quod dicit Aristoteles, quod a fine sumenda sunt diffinitiones et nomina, sic intelligendum est, quod sumenda sunt ab ultimo perfectivo : quia hoc est finis. Sed hoc aliter sumitur in genere secundum naturam generis, aliter in specie secundum naturam speciei. Et cum hic diffiniatur anima secundum naturam generis, non debet a rationali diffiniri : quia haec est una suarum specierum.

Ad aliud patet solutio per praedicta : Ad 12. non enim bene exponit Commentator dicens actum sumi aequivoce. Et haec est ratio quia sumit rationale ut potentiam non ut animam : cum tamen hoc multum differat, ut infra probabitur.

Ad aliud dicendum, quod Gregorius Ad 13. Nyssenus supponit hoc ab Aristotele, quod Aristoteles appellaret ibi actum secundum genus suum : est enim quidam actus accidentalis, et quidam actus substantialis, et quidam ostra tantum, et quidam ostra et ostra; et iste ultimus differt a qualitate accidentali et substantiali, quae est differentia simpliciter in quale praedicata. Unde patet, quod Gregorius Nyssenus non sufficienter distinguit, nec secundum intentionem Aristotelis procedit.

Ad aliud patet solutio per praedicta in Ad 14. principio determinationis.

Ad ultimum dicendum, quod anima ut Ad 15. anima refertur ad corpus, et e converso, sed non anima ut est substantia consti-

<--- Page Split --->

tuta in prædicamento, ut prius habitum est: ct ideo non sequitur, quod secundum aliquam speciem sui anima non separetur a corpore.

ARTICULUS II.

Quomodo anima sit actus primus ?

Secundo quaeritur, Quomodo anima sit actus primus ?

Et accipiantur exempla Philosophi 1, quae sunt scientia, et considerare, et somnus, et vigilia, et figura ensis, et incidere.

attrahendo et alimentum digerendo vel distribuendo per membra. Et hoc patet per verba Avicennæ in VI de Naturalibus, ubi sic dicit : « Virtus nutritiva ex viribus animæ vegetabilis operatur omni tempore vitæ singularis, quæ dum permanserit exercens suas operationes, vegetabilia et animalia erunt viva. Cum autem defuerit, vegetabilia et animalia non erunt viva. »

Si vero dicatur, quod actus primus et secundus non habent talem ordinationem, quod si unus sit cum tempore, quod et alius. CONTRA hoc est quod dicit Philosophus in libro XVI de Animalibus 3,

<--- Page Split --->

necesse misceri. Unde forma accidentalis semper est sicut considerare, et numquam sicut scientia: sed forma substantialis illa potest movere et non movere, et ideo potest esse sicut scientia, et sicut considerare. Patet autem hoc esse falsum per prædicta, et non facere ad propositum. Præterea, Non omnisforma accidentalis habet contrarium. Præterea, Forma accidentalis quæ habet contrarium, non de necessitate est activa vel passiva simpliciter vel secundum quid: albedo enim et nigredo non aguntur, nec patiuntur invicem, etiamsi contingant se.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod si actus proprie secundum nomen suum accipitur, erit forma inducta ab efficiente supra materiam, ut supra dictum est: et sic erit proprium diffinitioni materiali.

Ad exempla autem Philosophi dicendum, quod non ponuntur nisi gratia similitudinis, et non nisi in his quae secundum aliquid sunt ab anima. Scientia enim et considerare sunt secundum intellectum speculativum, et scientia est facies ipsius actu, considerare autem est operatio ejus secundum quod in actu existit. Somnus autem et vigilia sunt secundum primum sensitivum, ut dicit Philosophus 1 : et in somno ligata est vis ab actu exteriori. Nihilominus tamen vis sensitiva organum constituit in esse, et sic est actus primus. Vigilia autem est expansio sensuum ad exterius in actibus exterioribus, et sic est ut actus secundus. Similiter figura ensis est illa quæ est inducta in ferrum, quæ dat esse et rationem ensi: quia in artificialis figura dat esse et rationem. Incidere autem est ut actus consequens speciem constitutam. Unde figura ensis primo fuit in anima artificis, et postea perducta supra materiam ensis per intellectum dirigentem et moventem ad opus.

Ad aliud dicendum, quod prioritas et posterioritas in actu primo et secundo

non attenditur in tempore, sed secundum naturam : prius enim secundum naturam est esse quam operatio ejus quod est : et secundum hunc modum dicitur actus primus et secundus. Nihilominus tamen hoc argumentum provenit ex prava intelligentia litteræ Philosophi. Non enim intendit dicere, quod in quolibet instanti nutritiva agat, licet tamen forte hoc verum sit : sed intendit, quod in vita individui nutritiva non habet tempus determinatum in quo tantum agat, sicut augmentativa quæ non agit nisi usque ad perfectum statum magnitudinis secundum longitudinem præcipue, generativa autem post duos septenos. Unde dicit Philosophus in libris de Animalibus : « Incipit in homine descendere semen, et post tres septenos incipit perfecte maturare ipsum ad robur natorum. » Sed nutritiva semper nutrit : et propter hoc animata tamdiu vivunt, quamdiu possunt accipere nutrimentum, ut dicit Philosophus. Ex ignorantia tamen hujus Commentator 2 coactus est dicere, quod nutritiva in quibusdam animalibus non semper nutrit. Unde dicit, quod hoc verum est quod dicit Philosophus de sensibili, et non de nutritiva, nisi forte in quibusdam animalibus ad tempus, ut sunt ranae magna manentes in paludibus in hieme et non thesaurizantes cibum, similiter et quidam serpentes.

Ad aliud patet solutio per prædicta.

Ad aliud dicendum, quod non in omnibus est similitudo, sed debet accipi similitudo ut explanata est in exemplis.

Ad aliud dicendum, quod si anima rationalis accipiatur ut anima, tunc erit actus corporis a quo emanant quaedam virtutes affixæ organis, et quaedam non affixæ. Et quod hoc non sit inconveniens, infra ostendetur. Et si accipiatur ut actus corporis, habebit quasdam operationes, quæ non sunt sine corpore quæ egrediuntur a potentiis quæ sunt affixæ or-

<--- Page Split --->

ganis : quasdam autem habebit, quae sunt sine corpore. Et penes hanc distinctionem potentiarum intelligitur verbum Philosophi in libro XVI de Animalibus.

Ad 8. Ad ultimum dicendum, quod similitudo non attenditur in hoc quod somnus est causa immobilitatis, sed in hoc quod sensus in somno est faciens esse tantum, in vigilia autem expanditur ad opera. Vel posset dici, quod licet somnus et vigilia sint passiones consequentes sensitivum principium, tamen ut habetur in principio libri de Somno et vigilia, propter causam somni quiescunt in matricibus embryo primum. Causa autem est continuus fluxus in superiora, et ita sensus in sui generatione primum secundum esse est in somno, et consequenter in vigilia.

ARTICULUS III.

Utrum anima sit actus corporis simplicis, sicut caeli, et elementorum ?

Tertio quaeritur, Quomodo anima sit actus primus corporis physici? Quaeritur enim, Utrum omnis corporis physici tam simplicis quam commixti ex contrariis ?

Et videtur, quod sit actus maxime simplicis, hoc est, cœli.

Item, Dicitur ibidem, Anima quæ movet cœlum, est, sicut jam motum est, corporalis, convertibilis, variabilis : nec est spoliata a materia, cujus comparatio ad cœlum, sicut comparatio animæ nostræ animalis ad nos : cujus est ut intelligat aliquo modo intelligibilitate scilicet commixta materiae : et omnino suæ æstimationes vel quæ videntur æstimationes sunt certæ, et ejus æstimationes et quæ videntur imaginationes sunt sicut intellectus activus in nobis, qui omnino initietur corpori.

<--- Page Split --->

pura separata, vel anima. Si autem est intelligentia pura separata, cum illa sit super totum universale, quod non varietur nec removeatur in partibus ejus, esset motus cœli non renovatus in partibus: quod falsum est: quia motus cœli non videtur aliud esse quam renovatio situs in partibus : igitur oportet, quod sit ab anima tamquam a motore proximo. Anima enim habet imaginationem et æstimationem particularium, et appetitum consequendi illa per motum partium diversis sitibus : et ita anima est actus cœli, quod est corpus simplex physicum.

Et si forte diceretur, quod anima diffi-

nitur tribus, scilicet motivo secundum locum, et cognitivo, et incorporeo. Unde licet cœlum sensibilem animam non habeat secundum partes sensibiles apprehensivas deinlus vel foris, habet tamen sensibilem animam secundum partem ejus motivam, eo quod motiva potentia pars sit sensibilis animæ, ut dicit Philosophus 2. Si, inquam, sic dicatur, hoc patet nihil esse: quia phantasia movet, et appetitus sequens phantasiam. Unde cui phantasia inesse non potest, eidem non potest inesse motus processivus.

Si concedatur, quod anima sit actus corporis quod est cœlum. Contra : Omne corpus cujus actus est anima, est organicum : ergo si anima est actus corporis

<--- Page Split --->

quod est cœlum, ipsum erit organicum, quod falsum est.

Omne autem quod nutritur, habet animam vegetabilem.

SED CONTRA ponit Philosophus plures Sed contra rationes sic :

SOLUTIO. Dicendum, quod anima est actus corporis physici, non simplicis, sed complexionati.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod Philosophus in illo loco non intendit dicere, quod cœlum habeat animam quæ sit ejusdem rationis cum nostra anima, sed quod secundum nobilitatem et dignitatem complexionis corporum infundantur

<--- Page Split --->

etiam animæ nobiliores, et motori cœli magis similes, secundum etiam quod sancti, scilicet Dionysius et Gregorius dicunt, quod quanto aliquis plus congregat de bonitatibus naturalibus, quæ sunt esse, vivere, sentire, ratiocinari, et intelligere, tanto ipsum est propinquius principio universitatis et motori celestium. Et hoc patet per eumdem Philosophum, qui dicit ibidem in VI de Naturalibus, solvens prædictam objectionem : Animalia et cœlum non conveniunt in intellectu nominis vitæ, sed in intellectu nominis rationalitatis. Rationalitas autem quæ est hic, convenit animæ habenti duos intellectus materiales : hoc autem non est possibile esse illic : intellectus enim illic est intellectus in effectu : intellectus autem in effectu non est constituens animam quæ est pars diffinitionis animalis. Similiter etiam sensus dicitur hic vis quæ apprehendit sensibilia ad modum recipiendi similitudines eorum et patiendi ab eis : hoc autem non potest esse illic. Materialis autem intellectus debet intelligi, sicut supra expositum est de potentia propinqua et remota in quæstione de diffinitione animæ quam ponit Damascenus. Fuerunt tamen quidam, qui dixerunt solventes ad rationem, quod cœlum habeat animam sicut hic diffinitur, et quod vis cujuslibet stelle conficitur non tantum ex se, sed ex multis sibi conjunctis, tum ex proprietate partium orbis, tum etiam ex proprietate quæ sit per motum stelle, quæ est in sphæra una ad stellam quæ est in sphæra alia. Sed hæc solutio quoad ejus primam partem, scilicet quod cœlum habeat animam, prout hic tractatur de ea, inter Philosophos est reprobata.

Ad aliud dicendum, quod perfectio nobilissima quæ est corporis complexionati est anima: sed non oportet propter hoc, quod sit perfectio corporis simpliciter nobilissimi, sed illius perfectio erit intelligentia hoc modo, quo motor est perfectio mobilis. Et hoc dico nisi anima

æquivoce hic sumatur: quia hoc modò non erit inconveniens cœlum habere animam: sed quidquid tunc de illa concluditur et nostra anima, nihil valet, sicut quod cœlum sit animal, et quod anima ejus possit mereri et demereri sicut nostra, sicut supra in quæstione de cœlo patenter ostensum est.

Ad aliud dicendum, quod si volumus Ad 3 et salvare Avicennam, tunc faciemus vim in verbo ejus quod dicit, quod omnis comparatio animæ cœli ad cœlum, est sicut intellectus activus ad corpus nostrum. Intellectus autem activus in nobis in quatuor distinguitur ab intellectu speculativo. Quorum primum est, quod activus habet formam quæ principium est operis, quod possibile est fieri per voluntatem. Speculativus autem habet formam scibilis secundum quod scibile est causativum scientiæ in nobis. Dico autem opus possibile fieri per voluntatem, sive sit opus civilitatis, sive sit opus artis mechaniæ. Secundum est, quod forma quæ est in intellectu activo est operativa rei, et propter hoc magis dicitur forma compositionis quam abstractionis, eo quod ipsa quasi ab anima movetur in rem extra, secundum quod dicit Philosophus, quod sanitas quæ est in ægro, inducta est a sanitate quæ est in scientia medici. Forma vero quæ est in intellectu speculativo, est a re extra, quæ est causa scientiæ : et ideo magis dicitur forma abstractionis et separationis a materia et appendiciis materialibus. Tertium est, quod ideo quia omnes actus et operationes sunt particulares et particularium in singularibus circumstantiis loci et temporis et partium materiæ circa quam est opus, forma quæ est in intellectu activo, est considerans particularia : et fertur non tantum circa totam materiam, sed etiam super partes ipsius, et super ordinem partium inter se, et ad formam totius artificiati, sicut patet in forma quæ est in intellectu arcarii. Hic enim primo præparat lignum pro materia, postea partes ligni diversas, postea fertur ad fun-

<--- Page Split --->

dum, latera, et operculum, et ordinem istarum partium et compositionem, ut æqualiter congregatæ in unum uniantar sub forma totius. Sed forma quæ est in intellectu speculativo, propter hoc quod est universalium in quibus est scientia, nihil considerat de materia et de partibus in quibus diversificatur tantum secundum numerum, sed accipit intentiones communes simplices denudatas in partibus et indifferentes secundum ipsa particularia. Quartum est, quod propter hoc quod intellectus activus est movens, fluit ab ipso vis et dispositio mobilitatis in organa exsequentia motum. Unde ipse non accipit a corpore, sed influit in ipsum : et idcirco dicitur inniti corpori secundum Avicennam. Sed intellectus speculativus non influit aliquid corpori, eo quod ipse non est movens, sed potius recipiens : unde et accipit a corpore hoc modo acceptiones quoad inferiores virtutes, quæ affixæ sunt organis, ut sensus et imaginatio subserviunt sibi ut compleatur abstractio universalis a particularibus.

Dicendum ergo, quod Avicenna vult dicere, quod propinquus motor cœli pro tanto dicitur anima ejus, quia influit ei motum, cognoscens particularia quæ consequuntur per motum partium cœli et per partes motus : cognoscens autem non per formam acceptam ab ipso mobili per abstractionem, sed potius per formam compositionis ad rem motam : et si est accepta, hoc erit per alium motum, secundum quem scilicet intelligentia separata et prima movet secundam intelligentiam inferiorem conjunctam mobili de bonitatibus suis influendis ei, quas bonitates possibile est assequi et acquirere per motum : et propter hoc quod illæ sunt particulares secundum partes mobilis et motus, dicit Avicenna motorem proximum cœli habere imaginationem et æstimationem. Imaginatiö enim, ut dicit Philosophus in libro de Memoria et reminiscentia, est forma imitans rem et ad rem extra, quæ est particularis.

Æstimatione autem accipit intentiones boni vel mali in imaginationibus. Non tamen intendit Avicenna, quod habeat imaginationem et æstimationem, quæ sunt partes sensibilis animæ : quia illæ non sunt certæ, sed deceptoriae frequenter. Et hoc innuit in modo loquendi, cum dicit : « Imaginationes vel quæ videntur imaginationes, et æstimationes vel quæ videntur æstimationes, sunt certæ. »

Et per hoc patet solutio ad sequentem auctoritatem ipsius.

Ad RATIONEM ejus dicendum, quod ipse non negat quin motus cœli sit a natura, sed non est a natura tantum, sed, sicut probatum est supra in quaestione de cœlo, motor cœli est movens cœlum secundum naturam ipsius mobilis : et iste motor non potest esse intelligentia simplex et pura, id est, quæ nullo modo consideret materiam et partes materiae : hæc enim, ut habitum est, nihil influit corpori, et non diversificatur secundum variationem aliquam motus vel partium mobilis. Unde hæc intelligentia non est movens, nisi ut desideratum movet desiderium et desiderantem : et hoc modo non movet corpus, sed intelligentiam inferiorem, quæ est proximus motor cœli. Nihilominus tamen motor cœli potest esse intelligentia activa, quæ si dicatur anima a Philosophis, eo quod comparatur ad cœlum sicut intellectus activus ad corpus, erit anima æquivoce dicta cum anima nostra. Unde si Sancti contradicunt hic dictis Philosophorum, non erit contradictio in re, sed in nomine tantum : non enim contra Sanctos est nec Catholicam fidem Angelos aliquos Deo subservire in hoc quod movent sphæras ad generationem et complexionem inferiorum. Quod autem sic intelligentia pura moveat motores sphærarum influendo bonitates, et illi moti moveant ulterius naturalem productionem rerum, patet ex secunda propositione libri Causarum, quæ sic dicit : « Omnis intelligentia scit quod est sub se, et quod est supra se : sed hoc quod est sub se, scit, quoniam

<--- Page Split --->

est causa ejus : et scit quod est supra se, quoniam acquirit ab eo bonitates. »

Ad 6. Ad ILLUD quod objicitur ex dictis Averrois patet solutio similiter : et bene concedimus, quod in cœelo non est anima sensibilis, nec etiam simpliciter anima, si anima stricte accipiatur.

Ad quest. Ad ILLUD quod ulterius quaeritur de elementis, dicendum est, quod opinio Orphei falsa est.

Ad 2. Ad RATIONEM Tharsis dicendum, quod anima est simplex et indivisibilis secundum quantitatem, et tamen divisibilis est secundum discretionem suarum virium, et secundum harum divisibilitatem est ipsa actus corporis similis in partibus. Similiter ex aere non trahitur anima, ut dicebant carmina Orphei, sed attrahitur aer ad refrigerium pectoris.

quod nutritur proprie in aliquo, anima est primus motor, et calor ut concausa sive instrumentum, et nutrimentum per digestionem assimilatum, et calore dividente per partes membrorum introductum ad singulas partes corporis nutriti. Improprie autem nutritur id ab aliquo, quod habet virtutem simpliciter activam, licet non digerat, nec per digestionem introducat ad partes ipsum nutrimentum. Et hoc modo dicit Philosophus in II de Anima, quod aqua alit ignem secundum Empedoclem, et non e converso. Et hoc modo etiam intelligitur in principio quarti Meteororum, quod tria elementa materia erunt igni.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod generatio, sicut quilibet alius motus, diversos habet motores, secundum quod est ad diversa ut ad fines : et ideo ad ignem movet species ignis, et ad animam anima : et ideo licet generatio sit in omnibus generabilibus et corruptibilibus, non tamen oportet quod anima in eis sit : quia anima non movet ad quamlibet generationem, sed ad generationem animati tantum, et non quolibet motu generationis, sed motu qui expletur per organum in corpore complexionato.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod est nutrimentum quod alteratur, non a virtute sumente, sed digerente et assinillante, et hoc est nutrimentum animati corporis : et est nutrimentum quod consumitur a virtute consumente ignei caloris, et cujus actio infinita est, eo quod non ponit terminum alterationis sua» nisi in specie alterantis, et hoc modo dictum est a quibusdam, licet improprie, quod fit restauratio in elementis per circularem generationem elementi ex elemento.

Ad 5. Ad ULTIMUM dicendum, quod illius

ARTICULUS IV.

Quomodo anima sit actus corporis potentia vitam habentis ?

Quarto quaeritur, Quomodo anima sit actus corporis potentia vitam habentis ?

CONTRA hoc enim ostendit Gregorius Nyssenus in libro suo de Homine, dicens : « Aristoteles ait corpus potestate vitam habere etiam antequam generata sit anima. Dicit enim corpus potestate vitam habere etiam in seipso. Oportet autem corpus quod potestate vitam habet, prius actu esse corpus. Non potest autem esse corpus antequam suscipiat speciem hyle. Hyle autem est sine qualitate, et non corpus est. Impossibile ergo est quod non est actu, potestate habere ut fiat qui:el ex eo. Si autem et corpus potestate est; qualiter quod potestate est corpus, potestate vitam habere in seipso potest 1. » Sensus hujus objectionis est iste : Potentia est ante actum : ergo corpus potestate habens vitam, est

<--- Page Split --->

ante vitam : et ante vitam corpus est, non in specie corporis organici : organicum enim jam habet vitam : ergo non tantum est in potentia habens vitam, sed etiam in potentia corpus : et oportet, quod prius educatur ad actum corporis, quam ad actum vitæ. Si autem propter talem potestatem materialem dicitur potentia vitam habens, tunc quælibet potentia est vitam habens : quod non est verum : quia nihil est in potentia in alio nisi quod uno motore educitur ex ipso, ut dicit Averroes super IX Metaphysice in commento 1.

niunt corpori : ergo sunt actus corporis actu vitam habentis. PRIMA patet per se. SECUNDA scribitur in libro XVI de Animalibus, ubi dicitur, quod embryonibus inest anima vegetabilis propter acceptionem nutrimenti ante sensum et rationem. Et per hanc rationem ulterius concludit Avicenna, quod anima sensibilis et rationalis sunt accidentia, sic dicens : Videtur, quod vegetabilis perficiat materiam ad quam postea advenit anima animalis : ergo anima advenit materiae quae prius constituta est ab illa, quae est causa perficiendi materiam, in qua advenit illa alia, scilicet animalis : ergo non est animalis nisi existens in sub-jecto : ergo est accidens.

<--- Page Split --->

Solutio. Solutio. Dicimus et supponimus hic, quod anima vegetabilis prout est species animæ, non est nisi in plantis, sed prout est potentia est in animalibus. Etiam sensibilis prout est species animæ, non est nisi in brutis : prout autem est in potentia, est in hominibus. Similiter rationalis prout est species animæ, est in hominibus. Si vero accipiatur anima secundum suum genus, tunc illud genus ponet naturam animæ secundum primas potestates animæ, quæ postea determinantur per consequentes differentias : et illæ sunt potestates vegetabilis : et sic dicta anima vegetabilis secundum genus erit in qualibet suarum specierum. Dico igitur, quod anima vegetabilis non est actus corporis hominis, nec etiam sensibilis. Similiter non est actus corporis bruti, sed illius, id est, hominis est actus rationalis tantum, et illius, id est, brutis sensibilis, tunc et plantæ vegetabilis tantum.

Ad t. Ad Primum ergo dicendum, quod diffinitio animæ physica est, hoc est, explicans substantiam animæ in hac materia hoc modo quo proprium est naturalis diffinire : et ideo necesse est corpus organicum oblique cadere in diffinitione : quia forma naturalis habet diffinitionem, secundum quod habet esse in hac materia. Et quod Aristoteles dicit, Potentia vitam habentis, ly potentia non dicit nisi respectum materiae ad

actum animæ qui est vivere. Ille enim respectus potentiae est, et non actus numquam enim Aristoteles intendit hoc quod Gregorius ei imponit, scilicet quod sit anima actus corporis existentis in potentia ad animam, imo illius non est actus. Et hoc patet per Philosophum, qui dicit in II de Anima : « Est autem non abjiciens animam et cum potentia sit : sicque vivere secundum quod est habens vitam, illud non est abjiciens animam, quia ipsa est jam actus ejus. Illud autem quod est potentia corpus hujusmodi, non est habens animam, sicut est semen animalis, vel fructus plantae 1. » Potentia enim vitam habens ponitur in diffinitione ad differentiam quorumdam physicorum corporum, quæ non habent potestatem vivendi, sicut mineralia, et lapides.

Ad aliud dicendum, quod licet corpus suscipiat vitam, tamen respectus corporis ad actum est respectus potentiae.

Ad aliud dicendum, quod vita est animæ sicut potentiae activæ, et corporis sicut passivæ. Unde patet, quod illæ rationes Gregorii ex prava intelligentia litteræ Aristotelis procedunt.

Ad aliud dicendum secundum præhabita, quod in solis plantis est anima vegetabilis ut species et ut actus : in brutis autem sensibilis est ut actus : et propter hoc illa immediate advenit corpori organico, et vegetabilis non est in eo nisi ut potentia. Nihil tamen prohibet, quin operatio unius potentiae sensibilis animæ prius manifestetur, quam operatio alterius potentiae. Et similiter dico de anima rationali in homine. Et hoc dicit Avicenna in VI de Naturalibus. Dicit enim, quod anima vegetabilis est in plantis faciens suum corpus, et sensibilis in brutis in qua non est vegetabilis nisi ut potentia, et similiter est de rationali in hominibus. Et hoc innuit etiam Philosophus in II de Anima dicens, quod

<--- Page Split --->

vivere viventibus est esse, et sentire sentientibus est esse : hoc enim vivere quod est esse secundum actum viventibus, est tantum habere principium vitae, quod est anima vegetabilis. Sed vivere non est esse sentientibus, sed sentire, hoc est, principium primi sensus habere, quod non est anima vegetabilis, sed sensibilis. Et per hoc patet quod anima rationalis et sensibilis non sunt accidentia : quia proxime adveniunt materiae.

Et per hoc patet solutio ad sequens. Ad aliud dicendum, quod vivere quod dicitur intelligere, est illud quod est ab anima intellectiva. Non quidem a potentia est, quae dicitur intellectus. Et hoc bene potest suscipere corpus organicum hominis.

d 7. Ad aliud patet solutio per diffinitionem duplicis potentiae, scilicet activae, et suscipientis.

d 8. Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, Cujus est potentia, ejus est actus : actus potest intelligi duobus modis, scilicet secundus et primus. Secundus autem est operatio : et si de hoc intelligatur, potentia supponit potentiam activam, quae non convenit corpori, nec actus ejus : et sic procedunt objecta. Si autem actus supponit actum primum, tunc potentia est potentia materialis receptiva, quae convenit corpori et similiter actus, et hoc modo objectio non procedit.

d 9 Ad aliud dicendum, quod habere sonat in habitum, qui competit actui formali : vivens autem sonat in agere, quod competit corpori : bene autem convenit ei habere actum formae quae est actus perfectivus secundum esse.

ARTICULUS V.

Quomodo anima sit actus corporis organici? et, Utrum hoc sit de diffinitione animae ?

Quinto quaeritur, Quomodo hujusmodi est quodcumque organicum ? et, Utrum hoc sit de diffinitione ?

Videtur autem non esse de diffinitione : quia

Si forte dicatur, quod haec diffinitio materialis est. CONTRA hoc est, quod non assignatur in ea ex qua fit, sicut in diffinitione materiali assignari consuevit.

<--- Page Split --->

Item, Materia magis est separabilis a forma, quam forma a materia : quia, sicut habetur in fine primi Physicorum 2, una materia numero potest esse sub diversis formis successive, sed non una forma in diversis materiis : ergo videtur, quod magis contingat corpus esse sine anima, quam animam sine corpore : sed anima rationalis est sine corpore : ergo corpus multo magis sine anima : ergo utrumque actu ens est sine altero : ergo ex ipsis non flet essentialiter unum. .

lia non possunt esse unum : ergo corpus organicum non est unum.

Si forte dicatur, quod est unum in ordine ad unum. CONTRA : Unitas in ordine dicit multitudinem simpliciter et unitatem secundum quid : et talis unitas non est receptiva unius formae naturalis et substantialis : ergo videtur, quod corpus organicum non habeat animam unam, cum anima sit forma naturalis et substantialis. Et hic fuit quidam error antiquorum, quem tangit Avicenna in libro VI de Naturalibus, dicens quod secta fuit quæ dixit, quod anima non est una, sed multæ : et quod anima quæ est in uno corpore, est collectio animarum, scilicet animæ regentis et apprehendentis, et animæ rationalis et irascibilis. Et ratiocinati sunt dicentes, quoniam non possumus dicere omnes animas esse unam animam, cum unaquæque differat ab alia, et habeat proprium locum : rationalis enim habet cerebrum, irascibilis cor habet, concupiscibilis habet hepar.

Quæst. JUXTA hoc quæritur, Utrum corpus organicum sit unum vel plura ?

Et videtur, quod unum : quia omnis perfectio una est unius perfectibilis. Cum igitur anima sit una in quolibet corpore ut perfectio in perfectibili, ipsum corpus organicum est unum.

Sed contra. SED CONTRA hoc est, quod

In idem videtur incidere sententia de harmonia, quam tangit Aristoteles in primo de Anima, et est sententia Empedoclis. Et quia hæc sententia credibilis fuit multis, et est hodie credibilis, ideo fortius disputandum contra ipsam.

Et ponantur primo rationes Aristotelis quibus eam esse improbat 4, et suæ rationes in universo sunt septem.

Quarum prima hæc est : Omnis har-

<--- Page Split --->

monia ratio sive concordia est contrariorum compositorum, vel ipsa compositio eorumdem : nulla anima est talis : ergo nulla anima est harmonia sive consonantia contrariorum. PRIMA probatur ex diffinitione harmoniae : quia harmonia nihil aliud est, quam concordia sive æqualitas contrariorum commixtorum in compositione corporis complexionati . SECUNDA probatur ex hoc, quod anima movet motu alio quam corpus complexionatum moveatur ex natura : movet enim processive, qui motus inducit pænam et lassitudinem, propter hoc quod non est de natura corporis complexionati sic moveri.

Secunda hæc est : Nulla harmonia movet aliquid nisi ad locum unum : anima sensibilis et rationalis movent ad loca multa : ergo non sunt harmonia. PRIMA probatur in primo de Cælo et Mundo 1, quod corpus compositum et commixtum sequitur motum dominantis in ipso. Et ideo si dominatur in eo grave, movetur deorsum : si vero leve, movetur sursum. Sed in omnibus corporibus animatorum dominatur grave, scilicet aqua et terra, ut dicitur in secundo de Generatione et Corruptione 2. Ergo, etc. SECUNDA probatur ad sensum : quia videmus animalia moveri ante et retro, ad dextrum et sinistrum, sursum et deorsum.

Tertia est hæc : Omnis harmonia est in contrariis commixtis ut corporea virtus sive forma corporalis : nulla anima sic est in contrariis : ergo, etc. PRIMA probatur sic : Dicitur in fine primi de Generatione et Corruptione, quod commixtio est mixtibilium alteratorum unio, et illa unio eorum est harmonia mixtorum. Unio autem illa est in ipsis mixtis ut forma corporis quæ resultat ex contrariis sic adæquatis, et ita erit forma corporea. SECUNDA vero probatur indirecte sic : quia si daretur, quod anima

esset talis unio mixtorum, oporteret quod ubicumque esset unio mixtorum, quod ibi esset anima : et ita lapides haberent animam. Præterea, Cum ars faciat multas commixtiones electuariorum et colorum et aliorum, oporteret quod in qualibet mixtura esset anima.

Quarta est hæc : Quorumcumque passiones et opera habent diversas rationes penes essentiam sumptas, illa differunt per substantiam et rationem : passiones et opera animæ et passiones harmoniæ et opera ejus habent diversas rationes penes essentiam sumptas : ergo anima differt ab harmonia per substantiam et rationem. PRIMA patet per se. SECUNDA vero probatur per inductionem passionum et operum harmoniæ et animæ. Opus enim harmoniæ est æquare contraria in mixto : opus vero animæ est sentire, intelligere, et movere secundum locum, et vegetare, et nutrire, quorum patet esse diversas rationes secundum substantiam sumptas.

Quinta est procedens super divisione : in harmonia enim non possunt accipi nisi duo, scilicet composita, et compositio. Composita autem nihil faciunt ad propositum secundum quod penes materiam tantum considerantur : quia sic non constituunt corpus animatum, et ita non erunt proxima animæ ita quod habeant convenientiam ad ipsam. Compositio vero facit contraria esse in corpore ænimato substantialiter diversa ab anima ; cujus probatio hæc est : Quæcumque sunt composita et non aliter habent potentiam ut moveantur ab aliquo motore, illa sic composita differunt substantialiter a motore illo : contraria sic composita et complexionata in tali harmonia habent potentiam, quod moveantur ab anima : unde compositio talis substantialiter differt ab ipsa anima. PRIMA probatur ex hoc quod motor et motum substantialiter differunt. SECUNDA patet

<--- Page Split --->

D. ALB. MAG. ORD. PRÆD.

ex hoc quod anima non movet omne corpus, sed sic complexionatum.

Sexta ratio est hæc : Omnis harmonia quæ est in multis, multipliciter fit. In quibusdam enim fit dominante sicco, in quibusdam dominante frigido, in quibusdam calido, in quibusdam humido, in quibusdam frigido et sicco, in quibusdam calido et sicco, in quibusdam frigido et humido, in quibusdam calido et humido. Et dominium eorum multiplex est, scilicet in parte dupla, et tripla, et quadrupla, etc., vel sextupla, vel sexquitertia, etc., vel superbipartiente, et subquadripartiente, etc. Est autem harmonia ad æquale omnium contrariorum. Cum igitur diversæ sint potentiae animæ, si anima est harmonia, causabitur diversitas potentiarum animæ ex diversitate harmoniae : et ita ex aliqua harmonia causabitur intellectus, et ex aliqua sensus, et sic de aliis, quod omnino absurdum est et impossibile, et etiam volenti fingere impossibile assignare.

Septima ratio est hæc : Cum videammus in corpore multa esse membra, quæ habent harmonias, in corpore uno erunt diversæ numero et in uno membro diversæ erunt animæ, ut in manu : quia in manu alia est harmonia ossis, alia autem carnis, alia nervi.

Postea ponit Philosophus duas rationes Empedoclis 1, quibus probat suam sententiam. Quarum prima hæc est : Quidquid removetur remoto aliquo universali, est idem secundum naturam vel secundum formam : anima sic removetur remota harmonia corporis : ergo idem est illi secundum naturam vel secundum formam.

Secunda est, quia nos videmus, quod sensus solvitur soluta harmonia carnis, et ponitur posita harmonia carnis : ergo videtur, quod sensus sit harmonia.

Hanc opinionem tangit Gregorius Nyssenus attribuens eam Dinarcho et Synnae Philosophis, qui contradixerunt Socrati:

quia positio Socratis fuit animam non esse harmoniam : et dixerunt animam quidem assimilari harmoniae, corpus autem lyrae.

Et his in Phædro contradicit Plato per sex rationes, quarum prima est hæc:

Postea solvit Gregorius Nyssenus ad rationem Dinarchi et Synnae ex verbis Platonis sic dicentis in Phædro : Nempe harmoniam participare animam non inconveniens : sed non ex hoc harmonia est. Et dat instantiam : Neque enim quod virtutem participat, virtus est. Ratio enim illorum fuit hæc : Quidquid participat aliquo, semper est illud : anima participat harmoniam : ergo semper est illud, scilicet harmonia. Inde sequitur, si anima dicatur crasis vel eucrasia corporis, quod crasis tantum valet, quantum harmonia sive complexio contrario-

<--- Page Split --->

rum secundum distinctionem complexionum.

CONTRA hoc autem, quod plures animae ponuntur in uno corpore, dicit Aristoteteles in libro XVI de Animalibus sic: Anima una est in corpore, et quodlibet membrum habet communicationem cum anima: et inde dicitur membrum æquivoce sicut membrum mortui. Unde manifestum, quod in quolibet membro anima est potentia, et in quodam propinquior, et in quodam remotior. Infra tamen disputabimus de hoc, utrum in uno animato anima sit una, ampliori inquisitione.

Solutio. Dicendum secundum Avicennam, quod anima est perfectio prima corporis naturalis instrumentalis habentis opera vitæ. Et secundum hanc diffinitionem organicum est pars diffinitionis, et instrumentale et organicum accipitur pro eodem.

Ad i. Et secundum hoc dicendum ad rationem Constabulini, quod licet corpus organicum accipiatur pro eodem, et secundum hoc supponatur per potentia vitam habentis, tamen ly potentia vitam habens alium respeclum materiae ad formam sive corporis ad animam dicit: ly organicum enim dicit respectum ad potentias animae, quae operantur in organis: sed ly potentia vitam habens dicit respectum corporis ad ipsam animam: quia vita est actus animae secundum se, ut infra prohabitur: quia vivere secundum Aristotelem viventibus est esse 1. Secundum vero Constabulinum qui dicit non esse de diffinitione, dicendum quod ipse intelligit, quod supponatur per ly potentia vitam habens, licet omnino non sint idem secundum rationem. Et hoc videtur velle Aristoteles ex ipso modo loquendi, cum dicit: «Anima est perfectio prima corporis physici potentia vitam habentis. » Hujusmodi autem est quodcumque organicum.

Ad aliud dicendum, quod diffinitio animæ materialis non est data per materiam ex qua sit anima, sed in qua est: et ideo corpus quod ponitur in diffinitione, non est corpus quod ponitur genus in Porphyrio.

Ad aliud dicendum, quod corpus organicum non est actu nisi per animam. Cum autem non habeat animam, non est corpus organicum, nisi æquivoce, ut homo mortuus dicitur homo. Figurae vero corporis et membrorum et cæteræ qualitates non faciunt corpus actu esse, sed sunt proportiones et adaptations materiae, quæ substantia et ratione sequuntur animam. Tempore autem nihil prohibet eas præcedere ipsam: sicut omnis materia generabilium et corruptibilium suam formam tempore præcedit.

Ad aliud dicendum, quod hæc propositio est falsa si universaliter ponatur: Omnis motor secundum locum processivum non solum est actus, sed actu ens per seipsum: sensibilis enim anima est motor processive secundum locum in brutis, et tamen non est actu ens per seipsam, sed est actus corporis solum. Si vero non universaliter, sed de anima rationali tantum proponitur, tunc supra soluta est argumentatio, ubi distinctum est, quod anima rationalis non tantum est substantia per se ens, nec tantum actus, sed substantia et actus: sed si esset substantia per se ens tantum, non esset umbilis alteri per constitutionem unius per substantiam.

Ad aliud dicendum, quod corpus bene separatur ab anima ut materia, sed non ut actu manens ut subjectum separatur ab accidente. Similiter anima rationalis dependentiam habet ad corpus, eo quod est umbilis ei et unitur ei in resurrecione novissima. Et ideo cum sic utrumque dependeat ad alterum, ex eis fit unum per substantiam.

Ad aliud dicendum, quod dictum Commentatoris intelligitur de his quae

<--- Page Split --->

conveniunt ut mixta in commixtione, sicut mel et aqua in hydromelle : omnia enim miscibilia separata actu sunt antequam misceantur, sicut dicitur in fine de Generatione et Corruptione : sed non intelligitur illud de his quae conveniunt ut essentialia sicut actus materia.

Ad qüest. Ad aliud quod juxta hoc quæritur de unitate corporis organici, dicendum quod corpus organicum est unum specie, actu, numero, et ratione. Specie, quia nullum membrorum habet speciem nisi totius. Similiter actu, quia omnia actu sunt per unam animam, ut habitum est ex auctoritate Aristotelis in libro de Animalibus. Ratione vero, quia anima omnibus dat rationem et esse. Numero vero, quia totum corpus organicum est una materia cujus perfectio est anima. Idem autem numero, ut dicitur in V Metaphysica 1 quod est idem materia.

Si vero quæritur de unitate et multitudine, dicendum quod duplicem habet unitatem. Unam materiae et originis : quia sicut dicit Aristoteles in libro XVI de Animalibus, primo generatur cor, et ex corde producuntur omnia membra animalis consequenter : et ideo ad ipsum diriguntur per colligationem nervorum et venarum et arteriarum. Aliam unitatem habet a forma : omnia enim membra influxum vitae recipiunt a corde, ut dicitur in primo de motu cordis. Unde quod dicitur in objectione, quod non sit unum specie et forma, falsum est.

Ad object. Ad hoc autem quod objicitur, quod alia est ratio carnis et ossis, dicendum quod hoc verum est secundum quod sunt ossa et caro, sed non secundum quod sunt partes animati : hoc enim modo una sola anima est, quae dat eis esse et rationem.

Ad object. Ad aliud quod quæritur de harmonia, dicendum quod omnes rationes Aristotelis sunt necessariæ procedentes vel ex

per se notis, vel ex necessario probatis, ut patet in objiciendo. Rationes autem Empedoclis non valent: non enim necessarium est si aliquid solvitur soluto alio, quod ipsum sit idem illi. Solvitur enim omnis forma soluta materia præter animam rationalem: nec tamen idem est illi. Rationes etiam positæ a Gregorio extractæ de Phædro Platonis, stare possunt præter primam. Gregorius enim iste Platonicus fuit valde, concedens cum Platone doctrinas esse rememorationes, et animas ante corpora esse creatas. Unde etiam reprehendit Armonium Philosophum, qui dixit animam esse substantiam incorpoream et in corpore creatam. Gregorius enim tenebat istam conclusionem, quod si anima rationalis non crearetur nisi in corpore, etiam destrueretur destructo corpore. Sed nos non ita probabimus, quia nec doctrinae rememorationes sunt, nec etiam destrueretur destructo corpore.

ARTICULUS VI.

Quare anima dicitur ab Aristotele substantia secundum rationem, sive ratio corporis physici habentis principium motus et status in seipso 2 ?

Deinde, Quæritur de diffinitione faciente cognoscere substantiam animæ secundum quod ipsa est ratio corporis.

Et ponamus diffinitionem ab Aristotele positam in secundo de Anima, ubi sic dicit : Anima est substantia secundum rationem, sive anima est ratio physici corporis hujusmodi habentis principium motus et status in seipso.

Quæritur, Ad quid dicatur hic ratio physici corporis ?

<--- Page Split --->

Et videtur secundum ipsum, quod ratio dicatur quod quid erat esse et diffinitio: quia sic explanat in littera, et dat simile in instrumentis artificialibus, ut in dolabra, cujus dolabra esse est substantia et ratio. Et dicitur dolabrale esse forma et figura dolabra in materia debita, quae est ferrum et chalybs. Cum igitur ars imitetur naturam, sic etiam erit in natura, quod forma naturae in debita materia substantia erit, et ratio ipsius materiae.

Sed contra hoc videtur esse, quod

videtur esse substantia et ratio scilicet corporis physici, quod supra improbatum est.

Solutio. Dicendum, quod duplex est 1 Solutio. diffinitio, scilicet lcgica, et naturalis. Logica est, quae sumitur a forma totius : et dico formam totius, quae praedicabilis est de toto sicut genus, differentia, et species : et omnis talis diffinitio de rebus in natura consideratis est transcendens : eo quod non tangit principia quibus res est, sed cognitionis tantum. Et similiter est vana : eo quod accidentia et opera rei existentis secundum quod est existens in natura, non possunt concludi vel excludi per ipsam. Physica sive naturalis sumitur ex principiis rei existentis, secundum quod est in natura existens. Principia vero illa sunt materia et forma : et dico formam non quae est totius, sed partis quae est materia. Sunt etiam principia efficiens et finis. Et ideo diffinitio naturalis quandoque datur per efficientem et materiam, sicut haec : Digestio est completio a naturali et proprio calore facta ex contrajacentibus passionibus, quae ponitur in quarto Meteororum 4 : proprius enim et naturalis calor digestivus efficiens est, completio vero effectus, contrajacentes autem passiones materia. Per formam et materiam datur diffinitio naturalis : et tunc

<--- Page Split --->

non debet dari ut quidam vitiose dicunt, quod homo est id quod constat ex corpore et anima : talis enim modus diffiniendi materialiter non est nisi in artificiatis, in quibus sola compositio forma est. Sed diffinitio naturalis debet dari per formam naturalem, secundum quod complet et terminat materiam in esse et specie. Per quem modum etiam data sunt istae duae diffinitiones animae, praecedens scilicet et de qua nunc loquimur : et non differunt in aliquo nisi in hoc, quod prima datur de anima prout terminat materiam suam quae est corpus organicum in esse : secunda vero prout terminat ipsam in specie naturae : et ideo utraque est de anima secundum quod ipsa est substantia : et hoc modo facit cognoscere substantiam ejus.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod objectio procedit de diffinitione logica.

Ad aliud dicendum, quod objectio procedit ex prava intelligentia litterae : non enim sic intelligitur anima esse substantia corporis secundum rationem, quod sit diffinitio ejus, prout diffinitio est oratio explicans esse rei per substantialia : sed intelligitur anima esse substantia et ratio corporis, quia dat ei esse secundum substantiam et rationem specie in naturali.

Ad aliud dicendum, quod materia aliter subjicitur operi artis, et aliter operi naturae. Operi enim artis subjicitur materia quae est actu per formam naturalem. Unde nec ab arte suscipit nisi formam accidentalem, quae est forma divisionis vel compositionis : et propter hoc etiam materia remanet post solutam formam artis susceptibilis adhuc ejusdem. Sed operi naturae subjicitur hyle solum quod est simplex substantia, sicut supra diximus in quaestione de materia : et ideo formam materialem non amittit nisi per corruptionem et privationem naturalis formae, quae corrupta non est nisi æquivoce. Unde non per omnia est

simile, sed in hoc tantum : quia sicut figura dolabrae esse et rationem dat dolabrae in specie artis, ita anima esse et rationem dat animato corpori in specie naturae.

Ad aliud dicendum, quod per ly hujuscomodi supponitur organicum. Per principium autem motus et status intelligitur principium motus processivi. Et sic patet solutio.

Ad aliud dicendum, quod quando materia alicujus formae non variatur in partibus, tunc formam illam in terminando materiam non est necesse variari, sicut patet in elementis et mineralibus : et propter hoc etiam virtus consequens essentiam una est per totum in talibus, sicut caliditas in igne, et vis attractiva in adamante. Quando autem diversitas est ex parte materiae sicut in corpore organico, tunc necesse est et diversitatem esse ex parte formae : et ideo anima secundum se perfectio totius est et ratio, sed non secundum se est substantia et ratio oculi, sed secundum potentiam visivam. Nihilominus tamen si oculus separaretur vel excaecaretur, separatus non esset oculus nisi æquivoce : quia expresse dicit Aristoteles 1, quod pupilla et visus sunt oculus, sicut anima et corpus sunt animal.

ARTICULUS VII.

Qualiter anima dicatur esse principium et causa vitae in mortalibus ? et, Quomodo haec diffinitio faciat animam cognoscere ?

Sequitur quaerere de diffinitione anima, quae facit cognoscere eam secundum quod est natura organici corporis. Et ponamus diffinitionem positam ab

<--- Page Split --->

Aristotele in II de Anima 1, quae est talis : Anima est principium et causa vitae in mortalibus. Dicit enim Philosophus ibidem, quod ista diffinitio convenit animae secundum se et partibus ejus, et quod ipsa demonstrat causam in esse, et non tantum dicit quid est esse rei. Praecedentes autem duae sunt sicut conclusiones conclusae per istam.

Quæratur igitur primum de ipsa diffinitione, et qualiter ipsa est faciens cognoscere animam secundum quam ipsa est natura et demonstrans causam in esse? Quæratur igitur, Secundum quem modum ipsa dicitur principium? Est enim principium esse causa formalis : et in praecedentibus diffinitionibus est ipsa diffinita secundum quod est forma : ergo videtur, quod in compositione illa etiam dicatur principium.

Si forte dicatur, quod non dicitur principium vitae, hoc erit contra diffinitionem.

et non animae secundum se : et ita non erit diffinitivus animae. Prima patet ex hoc quod dicit Philosophus, quod anima secundum se est actus totius, et secundum suas partes est actus partium. Unde pars animae est in organo corporis, et ita actus organi erit specialis actus partis animae. Secunda probatur per suppositionem naturalium et medicorum, scilicet quod a corde est influxus vitae per arterias, et spiritus vitalis in totum corpus.

<--- Page Split --->

esse de vita in vegetabili et sensibili et rationali : sensibili enim et rationali subtrahentibus influxum vitae sensibili et rationalis, non de necessitate subtrahit nutritiva vegetabilis : ergo vita erit proprius actus vegetabilis. Et similiter est in potentis animae, scilicet nutritiva, augmentaliva, et generativa. Augmentativa enim et generativa subtrahentibus causalitatem suam, non de necessitate subtrahit nutritiva. Ergo nutritiva erit potentia, cujus actus erit vita : et sic non erit vita diffinitiva animae, sed potius nutritivae potentiae.

Sed contra. QUOD SI CONCEDATUR. CONTRA :

Quæst. 1. JUXTA hoc quæritur, Quomodo hæc

diffinitio sit dicens causam propter quid in demonstratione, præcedentes vero sint ut conclusiones demonstrationum ?

Probatur enim in secundo Postericrum 2 per multas rationes, quod diffinitio non potest esse conclusio demonstrationis, sed medium. Unde dicit ibidem, quod principia demonstrationum diffinitiones sunt, quarum non esse demonstrationem ostensum est : prius autem erunt principia demonstrabilia et principiorum principia : et hoc in infinitum ibit.

Item, Ibidem, Diffinitio quidem ipsius quid est et substantia est : sed demonstrationes omnes videntur esse omnes suppositivæ et accipientes quid est, ut mathematicæ, quid est unitas, quid par, quid impar. Et alibi ponit ibidem pluries, quod diffinitio non potest esse conclusio demonstrationis. Ergo videtur, quod non verum dicat Philosophus de ista diffinitione, quod est ut medium demonstrationis, aliae vero duæ ut conclusio.

PRÆTEREA quæritur juxta hoc, Quæst.

SOLUTIO. Dicendum, quod in omni Soluti natura tres causæ coincidunt in unam, sicut dicit Aristoteles in II Physicorum 3, efficiens, finalis, et forma. Dico autem has incidere in unam, non quod modus causalitatis sit unus, sed quia una res quæ est forma, diversis rationibus et considerationibus sit forma efficiens et finalis : efficiens autem non est formam : quia sic efficeret seipsam, sed est efficiens esse compositi et compositiones consequentes esse : sed esse compositi efficit per seipsam formam, compositiones autem consequentes efficit per

<--- Page Split --->

potentias et virtutes suas. Et de hoc effectivo proprie intelligitur quod dicit Philosophus in II de Anima 1, quod in patienti et disposito activorum videtur esse actus. Secundum enim hunc modum vult ibi dicere, quod anima est activum, et etiam est actus ejus in animato corpore. Unde distinguit, quod dicitur dupliciter quo vivimus, et quo sanamur, et quo scimus. Uno enim modo dicitur quo vivimus ut forma effectiva vitæ : et alio modo ut corpore organico vitam suscipiente, et secundum hunc modum vivere viventibus est esse secundum naturam, ut dicit ibidem : et quo vivimus sicut effectivo formali vitæ, est ratio et substantia viventis : sicut et quo sanamur et quo scimus ut formali effectivo, est sanitas et scientia : quo autem sanamur et quo scimus ut suscipientes sanitatem et scientiam, est subjectum scientiae quod est anima, et subjectum sanitatis, quod est corpus secundum totum vel secundum partes. Anima vero est forma secundum quod est in hac materia, et est finis secundum quod est intenta ab efficiente primo ut terminans operationem ejus super materiam.

1 et 2. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod ut vult Aristoteles in IV Topicorum primum et principium sunt idem : et propter hoc principium non supponit hic causam, sed conditionem causæ, quæ conditio est principium esse et proprium proximum sive immediatum, causa vero supponit efficientem, efficiens vero secundum rationem suæ causalitatis solum sic causa est et non est causata. Quod patet, quia forma effectiva est per efficientem, et finis est inductus per operationem ejus : materia vero transmutata est per motum qui est ab efficiente. Unde causalitas efficientis est super tres alias causas : et ideo ipsa principium dicitur causarum : et sic sumitur hic causa in diffinitione

Aristotelis quando dicitur : Anim a est principium et causa vitæ.

Et per hoc patet solutio ad duo prima.

Ad aliud quod objicitur de vita, dicendum quod ut probant objectiones, vita est actus animæ secundum se, et non alicujus partis animæ per se. Et hoc etiam patet per diffinitionem animæ supra habitam, in qua ex parte corporis animati ponitur vitam suscipiens : ex quo de necessitate relinquitur, quod eadem est potentia corporis organici ad vitam, et ad esse animati secundum naturam. Damascenus autem non intendit dicere, nisi quod vita sit alicujus partis animæ secundum quod vivere est opus non gubernatum ratione.

Ad aliud dicendum, quod cor non tantum est organum, sed etiam principium membrorum omnium, ut supra habitum est: et in quantum sic consideratur, fluit ab ipso actus vitæ, qui est actus animæ secundum se : quia cor talem rationem habet ad membra, qualem anima ad vires.

Ad aliud dicendum, quod anima in suis partibus est ut totum potestativum, ut infra determinabitur : totum autem potestativum unum est in propriis partibus suis sine sequentibus, in sequentibus autem non sine primis, secundum quod dicit Philosophus, quod vegetativum tantum separabile est a sensitivo et rationali, sed non e converso : et similiter nutritivum bene separabile est in opere illo ab opere augmentativæ et generativæ, et non e converso. Dicatur ergo, quod vivere non reducitur ad nutritivam ut proprius actus illius potentiae, quia sic non conveniret aliis : sed reducitur ad ipsam ut in qua salvatur anima prius ut totum potestativum operans : quod tamen quando conjungentur ei caeteræ partes potestatis ejus, etiam in illis exercet eumdem actum : ex hoc enim quod vita est actus animæ secun-

<--- Page Split --->

dum se, et anima secundum se salvatur in qualibet parte ejus potestativa, relinquitur vitam esse actum cuilibet parti animae convenientem.

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod vita est primae animae quae est vegetabilis : sed quia non convenit ei per partes vegetabiles, sed per seipsum, ideo etiam est actus animae sensibilis et rationalis. Unde sicut dicit Philosophus, vivere viventibus est esse : ita dicitur, quod vivere inest animalibus propter sensum primum qui est tactus : tactus enim inter sensus solus est, et sensus et differentia constitutiva animalis, ut infra probabitur. Et ideo dicit, quod sentire sentientibus est esse : hoc autem sentire non est nisi sensibilem animam habere. Et secundum hunc modum etiam intelligere intelligentibus est esse, et hoc intelligere erit intelligibilem animam habere secundum actum : et sicut anima diffinitur per sensum et intellectum in specie, ita determinatur actus ejus qui est vita per sentire et intelligere : aliter enim, ut supra habitum est, male diceretur corpus animatum potentia vitam suscipiens.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod verum est quod prima causa plus influit : sed hoc non est prima causa potentia aliqua animae, sed potius anima secundum se : cujus prima potestas in vegetabili, secunda in sensibili, tertia in rationali. Rationes autem quae contra hoc sunt, concedimus de plano.

Ad quest. Ad aliud quod ulterius quaeritur, scili- 1. cet quando haec diffinitio dicit causam propter quid? Dicendum, quod duplex est diffinitio, sicut supra habitum est, scilicet logica, et physica quae est per essentialia rei. Diffinitio autem logica praedicatum est in problematibus, et ideo habet principia et considerationes, quibus constituitur et destruitur in esse ut diffinitio, et hoc ex probabilibus com-

munibus, et non propriis immediatis : et de hac nihil ad praesens : quia haec nec est medium demonstrationis, nec conclusio. Illa vero quae est per essentiam rei, est duplex : quaedam enim non dicit nisi quid est, et haec reducitur ad scientiam quia : quaedam autem dicit propter quid et quid, et illa reducta ad demonstrationem facit scientiam propter quid. Exemplum primae est, ut si diffiniatur eclipsis solis sic : Eclipsis solis solum est defectus luminis in sole : sic enim dicendo dicitur quid est eclipsis, sed non determinatur causa in esse. Aliud exemplum ejusdem datum est a Philosopho in II de Anima 4, ut si diffiniatur tetragonismus sic : Tetragonismus est quadratum orthogonum aequaliterae aequale altera parte longiori quadrato : haec enim diffinitio non dicit nisi quid est tetragonismus : quod patet : quia tetragonismus nihil aliud est, quam figura quadrata aequalium laterum tantae capacitatis, quantae est quadratum non aequalium laterum, sed habens duo latera longiora duobus aliis. Verbi gratia : protrahantur duae lineae, quarum utraque sit sex cubitorum, et conjungantur per duas reclas lineas cadentes super ipsas in extremis punctis, quarum utraque sit duorum cubitorum. Superficies igitur inter has duas lineas contenta, quadratum erit habens duo latera longiora duobus aliis, quod habebit in universo latera sedecim cubitorum. Tetragonismus autem est quadratum aequalium laterum aequale illi : et orthogonum, id est, rectorum angulorum, ut scilicet quatuor latera habeat, quorum quodlibet sit quatuor cubitorum. Illud enim quadratum erit sedecim cubitorum, sicut et illud quod est altera parte longius. Diffinitio autem propter quid est dicens essentiam et causam illius propter quam est, sicut si diffiniatur eclipsis solis, quod est detectus luminis in sole ex eo quod subjicitur ei luna : sic enim tangitur essentia

<--- Page Split --->

eclipsis per hoc quod dicitur defectus luminis in sole, et tangitur causa propter quam est per hoc quod dicitur, eo quod subjicitur ei luna. Et etiam in exemplo Philosophi in II de Anima, ubi dicit, quod media inventio est causa æqualitatis tetragoni cum altera parte longiori quadrato, est hæc diffinitio dicens propter quid: quia tetragonus est orthogonum æqualiterale æquale altera parte longiori quadrato, ex inventione media inter latus brevius et latus longius. Quod sic patet: Supra dictum est, quod tetragonus sit omnium laterum æqualium, vel quodlibet latus habens latitudinem quatuor cubitorum. Quadratum vero altera parte longius unum latus habet sex cubitorum, alter vero duorum. Medium autem inter sex et duo sunt quatuor, eo quod æqualiter distant a duobus et sex: vincunt enim duo in duobus, et vincuntur a sex in duobus. Et ita patet, quod hæc inventio media inter duo et sex, causa est æqualitatis tetragoni ad tetragonum altera parte longius.

Dicendum ergo, quod diffinitiones dicentes quid tantum et præcipue materiales, sunt communes in demonstrationibus, et non notæ per se: sed diffinitiones dicentes quid et propter quid, sunt principia demonstrationum secundum quod medium dicitur primum: quia illæ sunt notæ per se. Et de his intelligit Philosophus in II Posteriorum, quod non possunt esse conclusiones in demonstrationibus.

Si vero quæratur, Quomodo concludatur una per alteram? fiat talis demonstratio : Omne per se lucens cui supponitur corpus non perviun, deficit in illuminando : sol eclipsatus est per se lucens cui supponitur corpus non pervium, deficit in illuminando : sol eclipsatus est per se lucens, cui supponitur corpus non perviun : ergo deficit in illumiinando. Item, Secundum aliud exemplum quadratum orthogonum æqualiterum protractum super lineam, quæ est media

inventio proportionis lateris longioris et brevioris in quadrato altera parte longiori, est æquale quadrato altera parte longiori : tetragonus est quadratum orthogonum protractum super lineam, quæ est media inventio proportionis lateris longioris et brevioris quadrato altera parte longiori : ergo tetragonus est quadratum orthogonum æqualiterale æquale quadrato altera parte longiori.

Similiter se habent diffinitiones datæ de anima. Primæ enim diffinitiones non dicunt nisi quid est anima, secundum quod est actus corporis physici organici potentia vitam habentis, et quod est substantia talis corporis vel substantia secundum rationem. Propter quam autem causam sit actus talis corporis vel substantia secundum rationem, non demonstratur illis diffinitionibus: et ideo sunt ut conclusiones et non ut principia in demonstratione. Et quia conclusiones sunt ut incertæ certificatæ tamen ex certioribus, ideo necesse est aliam diffinitionem reperiri, quæ dicat causam propter quam anima est actus talis corporis vel substantia secundum rationem : hæc autem est ista, quia anima est principium et causa vitæ corporis physici potentia vitam habentis. Potentia enim viventis actus est vita : actus enim viventis potentia est vita. Causa igitur propter quam anima est actus potentia viventis, est quia est principium et causa vitæ. Fiat ergo talis demonstratio : Omne quod est per se principium et causa vitæ, est actus potentia viventis et substantia ejus secundum rationem : anima est per se principium et causa vitæ : ergo est actus potentia viventis et substantia secundum rationem.

Ad iLLUD quod dicitur, Quomodo Ad 2. 1. 1. 1. 1. 1. 1. 1.

Dicendum, quod hoc modo quo monstrat animam ut naturam : natura enim est intrinsecum principium movendi et quiescendi. Unde cum dicitur, Anima

<--- Page Split --->

est principium et causa vitæ, et vivere dicitur multipliciter secundum opera animæ, accipitur anima ut natura movens ad opera illa.

Ad ultimum dicendum, quod sicut se habet anima ad corpus, ita partes ipsius se habent ad partes corporis. Unde sicut ipsa est causa vitæ in toto, ita per partes influit vitam partibus corporis: propter quod dicit Philosophus, quod si oculus esset animal, visio esset anima ipsius. Et ideo ista diffinitio tangit causas accidentium et passionum. Animæ enim omnia accidentia et passiones sunt se-

cundum partes ipsius et secundum opera ejus in quibus ipsa anima est principium et causa.

Sic igitur patet determinatio duorum quæ quæruntur de anima, scilicet substantia ipsius, et natura. Restat quærere modo quæcumque accidunt circa ipsam. Et sic patet qualiter hæ diffinitiones sic se habent, quod una concluditur per aliam, et qualiter causæ accidentium animæ cognoscuntur per ipsas: et ideo non est necesse specialiter de ipsis disputare.

QUÆSTIO V.

De partibus animæ.

Deinde transeundum est ad quæstionem de partibus animæ, et de divisione, et de propriis passionibus et operationibus quæ accidunt illi, et quæ divisio videtur manifestare substantiam ipsius per posteriora.

Quærendum est primo de ipsa.

Et quia unum individuum est in se, quæratur primo, Utrum anima sit una, vel multæ in omnibus animatis ?

Et si multæ, quæratur, Utrum ante corpus fuerint creatæ in comparibus stellis, ut dicit Plato, vel in corpore sint creatæ vel multiplicatæ ?

Et si sint in corpore creatæ, Utrum immediate causentur a Deo, vel ab intelligentiis angelicis, sicut videntur dicere quidam Philosophorum ?

Postea vero consequenter quærendum est de divisione animæ per has differentias vegetabilis, sensibilis, et rationalis, qualis scilicet sit ista divisio ?

Et, Utrum sit insufficiens, vel non ?

Et, Utrum dividi possit anima per rationale et irrationale, sicut dividitur animal ?

<--- Page Split --->

Et consequenter quaeritur, Utrum istae tres differentiae animae sint una substantia in aliquo uno corpore animato, vel non ?

Et, Utrum in quolibet animato sint plures animae, vel non ? Et tandem, Quaerendum de singulis istarum differentiarum.

ARTICULUS I.

Utrum anima sit una, vel multæ in omnibus animatis ?

Quæratur ergo primo, Utrum anima sit una, vel multæ in omnibus animatis ?

in lapide, et forma calidi in calido. Cum autem anima non sic dividatur ad divisionem sui subjecti, ipsa non erit forma materialis : ergo non erit forma quæ est in materia, eo quod omnis forma quæ est in materia, materialis est : igitur erit forma separata : nulla autem forma separata et immaterialis diversificatur pro diversitate materiae in qua operatur : ergo nec anima : sed arbor, brutum, et homo sunt subjecta in quibus operatur : ergo ipsa non erit diversificata propter illa, sed remanebit una.

<--- Page Split --->

cesse est, quod hoc fiat per differentias ex opposito ipsam dividentes : ergo a destructure consequentis si dividunt ipsam per oppositum, non erit necesse dividi animam per esse : sed differentiae animae sunt vegetabilis et sensibilis et rationalis, quae non sunt oppositae differentiae, sicut patet ex hoc quod sunt actu in uno, scilicet rationali : ergo non dividunt animam per se : et sic relinquitur, quod anima sit una secundum esse in omnibus animatis.

Sed contra Sed contra hoc sunt multæ rationes Collectani et Avicennæ.

habere formam numero et specie differentem ab alio quod est in alia specie secundum naturam : sed homo, brutum, et planta sunt in natura æumero et specie differentia : ergo necesse est ea habere diversas formas numero et specie differentes : sed forma animati non est nisi anima quæ dat animato speciem et esse : ergo necesse est animam in istis diversam esse specie et numero.

Hoc idem accipitur ab Aristotele in II de Anima 1, ubi sic dicit : Unusquisque actus et in eo quod in potentia et in propria materia sit, aptus natus est fieri. Ergo videtur, quod secundum diversitatem propriæ materiae rei naturalis diversificetur actus a forma : sed actus et forma animati est anima : ergo diversa erit in diversis animatis.

Si forte dicatur, quod anima variatur

<--- Page Split --->

in sapientia et ignorantia ex respectu ad corpus hoc vel illud. Contra hoc est : quia sapientia et ignorantia non sunt forma respectiva, sed absoluta, qua non in corpore aliquo, sed in ipsa anima sunt ut in subjecto. Ergo videtur, quod non diversificentur ex respectu ad hoc corpus vel illud, cum non sint in hoc corpore vel illo, sed in anima secundum se, et non per respectum vel per relationem sibi convenientes. Videmus enim in simili, quod homo non est in respectu omnium hominum pater, vel filius, vel frater, vel soror, sed respectu hujus vel illius : eo quod forma significatae pro illa natura per respectum non omni conveniunt : sed respectu omnium est sapiens si sapiens est, et ignorans si ignorans est, vel senex si senex est, vel juvenis si juvenis est, eo quod ista forma absolute sunt in homine.

Ad aliud dicendum, quod illud non est simile duplici ratione, quarum una est : quia ignis habet qualitatem activam quae est caliditas, quae transmutat maleriam, ad hoc ut sit susceptibilis ignis : et cum actio omnis sit inter contraria, est illud in quod agit caliditas ignis, primo distans a natura ignis, et postea magis appropinquans, et postea speciem recipiens : talis autem virtus activa non est in anima : quia aliter oporteret, quod planta alteraretur et fieret brutum, et brutum alteraretur et fieret rationalis, quod non contingit. Secunda ratio est : quia ignis de se et lumen de se non quaerit materiam diversificatam in partibus dissimilibus, sed accidit ei hoc. Animae vero non convenit esse nisi in tali materia quae dissimiles habet partes. Sicut enim dicit Philosophus in III de Anima 3, impossibile est simplex corpus esse animalis.

Solutio. Concedendum est, quod anima nec una numero est nec specie in diversis, sed in animatis differentibus specie est ipsa diversa specie, et in differentibus numero est ipsa diversa numero, sicut probant ultima rationes, quae propriae sunt et physicae.

Ad pnmm ergo quod objicitur, dicendum quod non est simile de partibus corporis humani, et de corporibus diversorum animatorum specie et genere et numero : et hoc duplici ratione, quarum una est, quia membra corporis humani secundum originem reducuntur ad unum membrum quod est cor, a quo recipiunt influxum vita, sicut superius habitum est. Influens autem est unum numero et specie. Talis autem reductio non est in corporibus diversorum animatorum numero et specie et genere. Secunda est : quia partes corporis humani inveniuntur omnes in forma totius compositi corporis : talis autem unio non invenitur in corporibus diversorum animatoFum specie et genere et numero.

Ad aliud dicendum, quod forma materialis dicitur quatuor modis in forma substantiali, et etiam duobus modis in forma accidentali. In forma substantiali unus modus est, quod est actus materiae simplicis non resolubilis in partes, quae virtute et potentia sint ipsa : et sic forma elementi est forma materialis. Secundus modus est, quod est actus materiae commixtae, cujus quaelibet pars est in actu illius mixti : et sic forma lapidis et mineralium est forma materialis. Tertius modus est, quod est actus materiae complexionatae, quae secundum diversas sui partes diversos habet actus mixtionis, sicut alius est actus mixtionis in carne, et alius in osse : et hoc modo anima vegetabilis et sensibilis sunt formamateriales. Quartus modus est, quod est actus materia complexionatae et diversimode commixtae in partibus, sed non secundum omnes partes sui est actus partium corporis : et hoc modo anima rationalis est forma materialis. Et cum sic diversis modis dicatur forma mate-

<--- Page Split --->

rialis, diversimode etiam dividitur a divisione materiae. Prima enim duae propter hoc quod sunt in materia simili per totum in partibus, divisa materia sunt in qualibet parte ipsius, et in qualibet parte materia exercent omnes operationes quas exercuerunt in toto. Tertia vero propter hoc quod est actus corporis totius dissimilis in partibus, et secundum omnes partes est actus partium ejus, divisa est materia in utraque parte dividente tota quidem, sed non de necessitate exercet omnes operationes in partibus quas exercuit in toto : sed quandoque sic, quandoque non. Planta enim divisa habet usum alimenti et augmenti et generationis in utraque parte. Sed brutum divisum animam habet in utraque parte quidem per sensum et motum, sed non de necessitate exercet in illis opera quae exercuit in toto, et praecipue digestionis et alimenti : et idcirco etiam talia non convalescunt. Contingit autem hoc propter defectum organorum. Quarta vero diviso corpore in nulla parte est : et hoc contingit ex hoc quod ipsa trahitur in speciem per hoc ipsum quod est rationale, et secundum illud nullius partis actus est, et ideo non manet in partibus diversis.

Forma vero accidentalis, ut dictum est, duobus modis dicitur materialis : quorum primus est, quando talis est, quod nullam essentiam activam vel passivam vel ex his consequentem adjicit materiae naturali generabilium et corruptibilium, sed tantum dicit positionem partium, vel illud quod consequitur positionem partium ejus : et hoc modo forma materiales sunt rarum et spissum, grave et leve : rarum enim est, cujus partes distant a se invicem : spissum autem, cujus partes sunt propinquae : leve autem sequitur ad rarum, et grave ad spissum. Secundus modus est, quando addit materiae generabilium et corruptibilium essentiam activam et passivam, vel consequentem ex his, sicut calidum, frigidum, humidum, et siccum, dulce, ama-

rum, album, et nigrum, quae consequuntur ex his : et ista forma accidentales dividuntur etiam divisione materiae. Sed aliter sunt in partibus dividentibus quam forma substantiales : forma enim substantiales vel materiales in partibus materiae magnis sunt nec magna nec parva : accidentales autem in partibus materia magnis sunt magna, et in parvis parva. Quantitas autem secundum intellectum est ante materiam generabilium et corruptibilium : eo quod invenitur in non generabilibus et corruptibilibus, ut in cœelo : et tamen non dividitur in his in quibus dividitur materia, sicut dividuntur forma accidentales materiales. Patet igitur, quod non sequitur hoc : Si anima non est tota in qualibet parte corporis divisi, quod sit forma non materialis et separata. Et ita non sequitur ulterius, quod propter diversitatem corporis non recipiat diversitatem.

Ad ALUD dicendum, quod non est simile de partibus humani corporis, ut patet ex praedictis.

Ad ALUD dicendum, quod vegetabile sensibile et corruptibile possunt sumi dupliciter, ut differentiae specificae constitutiva et divisiva sui generis : et hoc modo sunt opposita : quia sic vegetabile non est nisi in plantis, et sensibile non nisi in brutis, et rationale non nisi in hominibus : et anima secundum esse dividitur ex illis. Possunt etiam sumi ut potentiae et vires animae ejusdem numero : et de hoc plenius habebitur infra.

Ad ALUD dicendum, quod consequentia sunt duobus modis, scilicet consequentia potentiam materiae, et consequentia ens perfectum. Consequentia potentiam materiae semper faciunt ipsam materiam unum vel multa secundum esse : et hoc modo differentiae substantiales consequuntur genus et forma naturales materiam : et ideo etiam genus secundum esse multiplicatur per differentias, et materia per formas. Consequentia autem ens perfectum sunt accidentia : et de illis est verum quod dicitur.

<--- Page Split --->

M 7. Ad aliud dicendum, quod convenire per se dicitur duobus modis, scilicet convenire immediate et convenire substantialiter. Convenire autem immediate adhuc duobus modis dicitur, scilicet per se solum, vel in disjunctione ad alterum. Per se solum, sicut homini convenit risibile, triangulo habere tres angulos aequales duobus rectis. In disjunctione vero ad alterum, sicut par et impar conveniunt numero : et hoc modo differentiae opposite conveniunt generi, sicut rationale et irrationale conveniunt animali : et hoc modo vegetabile et sensibile et rationale insunt animae ubique et semper conveniunt. Et haec distinctio sumitur in primo Posteriorum Aristotelis.

Substantialiter autem convenire contingit etiam dupliciter, scilicet gratia inferioris, cujus superius est substantia secundum partem, et gratia superioris quod est substantia inferioris secundum totum. Exemplum primi est sicut risibile convenit animali, et habere tres angulos aequales duobus rectis, convenit figurae: risibile enim convenit animali gratia hominis cujus substantia est animal. Secundum partem habere angulos tres convenit figurae gratia trianguli, cujus substantia secundum partem est figura: genus enim pars est substantiae speciei, et differentia pars altera. Exemplum autem secundi est sicut risibile convenit Petro, et habere tres angulos convenit huic triangulo plumbeo : superius enim quod est homo et species, est totum esse formale Petri : et superius quod est triangulus et species, est totum esse hujus trianguli plumbei.

Similiter per accidens convenire dicitur duobus modis oppositis, scilicet per oppositum ad immediate convenire, et per oppositum ad substantialiter conve-

nire. Primo modo accidit rationali Petrum esse, et eidem accidit animal esse. Secundo modo accidit albedo Socrati : et de hoc solo procedit ratio prius habita.

ARTICULUS II.

Utrum anima sit idem quod Deus vel hyle, ut dixerunt quidam 1 ?

Deinde quaeritur, Utrum omnes animae ante corpus fuerunt creatae in comparibus stellis, ut dicit Plato, vel in corpore sint creatae et multiplicatae ?

Et quia sententia ponentium animas ante corpus duplex est, scilicet Pythagoricorum et Platonicorum, ideo disputandum est de utraque.

Et primo de sententia Pythagoricorum. Ponebant autem Pythagorici animam esse Deum, ut refert Joannes Chrysostomus in prima homilia super Joannem, sic dicens : « Pythagorici secundum superabundantiam confusionis delinquentes, muscas, et sciniphes, et arbores, hominum animas fieri, et Deum ipsum animam esse, et alia quaedam hujusmodi turpissime asserebant. »

De sententia autem hujus Pythagorae videtur esse Varro Philosophus, ut dicit Augustinus in libro IV de Civitate Dei 2, quod hi soli videbantur philosophi animadvertisse quid esset Deus, qui crediderunt eum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem. Et hanc sententiam tangit Avicenna in VI de Naturalibus dicens : Quidam putaverunt, quod anima Deus est, qui est sublimis super esse. Et illi dicuntur haeretici.

<--- Page Split --->

Dicunt enim, quod ipse in aliquibus est natura, et in aliquibus anima, et in aliquibus intellectus qui est sublimior et mirabilior. Hanc etiam sententiam tangit Ptolemaeus in suo libro de Anima. Haec sententia in libro David Manthensis invenitur non solum tacta, sed etiam multis rationibus probata. Ex quibus rationibus concluditur in fine sic: Manifestum est igitur unam solam substantiam esse, non tantum omnium corporum, sed etiam animarum omnium, et eam nihil aliud esse, quam ipsum Deum. Quia vero substantia de qua sunt omnia corpora, dicitur hyle, substantia vero ex qua sunt omnes animae dicitur ratio sive mens, manifestum est Deum esse rationem omnium animarum, et hyle omnium corporum. Et inducit ibidem Platonem et Xenophanem Philosophos, qui sunt hic consentientes : quia dicebant mundum nihil aliud esse quam Deum sensibilem. Quem errorem tangit etiam Augustinus in libro IV de Civitate Dei dicens, quod « quidam credebant Deum esse omnia : secundum quod invenitur quidam poeta dixisse, Jovis omnia plena. »

Disputandum igitur est de hac sententia. Et primo ponantur eorum rationes : et haec est ratio David :

accipiuntur : ergo accipiuntur per identitatem : et ita intellectus et Deus et hyle idem erunt.

<--- Page Split --->

terum vero agens. Ergo si abstrahatur illa differentia, Deus et hyle erunt idem : et quia prius habitum est, quod hyle et intellectus sunt idem : ergo idem est hyle et Deus et intellectus.

Iste rationes inveniuntur in libro David Manthensis per theologos facto, qui

totus est hereticus, et in quodam libro antiquo Alexandri cujusdam Græci.

SED IN CONTRARIUM obiicitur sic :

<--- Page Split --->

materia quam forma : ergo Deus qui est efficiens primum, et anima quæ est forma, et hyle quæ est materia, nullo modo sunt idem.

movens, materia vel hyle motum, anima vel vovc terminus transmutationis in natura, quia est terminus generationis aninati : ergo Deus, vovc vel anima, et hyle, numquam possunt esse idem. PRIMA probatur ex hoc : quia si primum movens esset motum, esset motum. ab aliquo, et sic non esset primum movens. Quod autem prima materia sit motum tantum, probat Philosophus in multis locis metaphysicae, et praecipue in libro nono 3 : quia tantum cognoscitur per potentiam ad motum et transmutationem : unde in quibus nulla est potentia ad motum vel transmutationem, in illis nulla est materia, ut ibidem dicit. Quod autem anima sit terminus transmutationis in natura, patet per hoc quod est substantia et actus.

<--- Page Split --->

assuetus erat et nutritus in arithmeticis, posuit unum principium esse omnium et unum esse omnia. Hujus autem quidam discipulus Xenophanes magis aberrans dicebat unum solum esse omnia, et idem esse Deum. Unde dixit esse scriptum in templo Palladis, quod Pallas est quidquid fuit, et quidquid est, et quidquid erit : nec aliquis hominum detexit peplum quo facies ejus velabatur. Refert autem Plutarchus Philosophus, quod vetustissimi Philosophorum interpretati sunt illud fuisse dictum de Deo, qui peplo tectus est, quia omnes eum ignorant, et omnes nihil aliud quam eum vident. Peplum autem quo ipse tectus est, videtur esse sensus qui est in anima, et forma quae est in corpore : quibus duobus circumscriptis ab anima et corpore, apparet ipse Deus in propria sui natura.

Item, Dicit quod vetustissimi Philosophorum dixerunt unum esse ens impartibile et immobile, quod non nisi de Deo intelligi potest. Similiter inducit Orpheum hoc dicentem, mundum esse plenum diis. Inducit etiam Lucanum dicentem :

Hæremus cunctis superis temploque tacente, Nil agimus nisi sponte Deo.

Et post pauca :

Estne Dei sedes nisi terra, pontus, et aer? Juppiter est quodcumque vides quocumque [moveris.

Inducit etiam Senecam dicentem : « Quid est Deus? Mens universi. Quid est quod vides totum, et quod non vides totum? Totum ubique est, opus suum intra et extra replet : cui demum magnitudo sua redditur, quo nihil majus excogitatur. »

Sed hoc totum derisione plenum est : quia etiam dicit ibidem, quod-formae rerum non sunt nisi secundum sensum

tantum, et quod licet mundus habeat secundum sensum magnitudinem et motum, tamen secundum rationem neque magnitudinem habet neque motum, sed est impartibile et immobile, et quod tempus et locus non sunt nisi secundum sensum, et quod motus etiam omnis sive localis sive alius non sit nisi secundum sensum, et hujusmodi quae dicit, abhorret fides et ratio, quae omnia sequuntur ex primo falso supposito, scilicet quod omnia sunt unum.

Et propter hoc contra eum ostendit Collectanus in suo libro de Anima :

Si forte dicatur, ut dicitur in IV Topicorum, quod Deus potest prava agere, et ita habet idem posse cum anima. Contra : Aut potentia illa reducibilis est in actum, aut non. Si sic, cum non contingat prava agere nisi per appetitum pravum, sicut dicit ibidem : per appetitum autem pravum dicitur aliquis et est pravus, ut etiam ibidem dicit, Deus posset esse pravus. Quod est contra Aristotelem in libro de Causis, ubi vocat eum puram bonitatem : et in XI Metaphysica 1, ubi probat ipsum esse nobilissi-

<--- Page Split --->

mum et optimum et desideratum ab omnibus morioribus inferioribus. Ergo relinquitur, quod haec potentia non egrediatur in actum. Unde non est potentia nisi tantum potentia permittens, sicut dicit Anselmus, quod dicitur aliquis facere aliquid cum permittit fieri quod prohibere posset, cum tamen justa ratione permittat. Et sic dicitur, Isa. LXIII, 17: Quare errare nos fecisti, Domine, de viis tuis : indurasti cor nostrum ne timeremus te ? Et Apostolus, ad Romanos, 1, 24 : Tradidit illos Deus in desideria cordis eorum, in immunditiam : ut contumeliis afficiant corpora sua in semetipsis. Cum igitur potentia faciendi prava in anima sit reducibilis in actum, in Deo autem permittens tantum, patet quod non est una potestas Dei et animae : ergo non sunt idem.

Solutio. Solutio. Secundum Catholicam fidem et secundum omnium recte philosophantium attestationem dicimus, quod Deus et anima et hyle non sunt idem.

Ad auctoritatem autem Varronis Philosophi quam inducit Augustinus in libro de Civitate Dei, responsum est supra in quaestione de cælo. Aliorum autem dicta omnium putamus deliramenta.

Ad rationem autem dicendum, quod res extra res diversimode intelliguntur. Quædam enim intelliguntur per se ut primæ causæ, quædam autem a priori, quædam vero ex posteriori, et quædam intellectu composito, et quædam incompleto. Et quæ intelliguntur intellectu incompleto, sic intelliguntur duabus de causis, scilicet propter elevationem sui esse supra nostrum intellectum : et hoc modo intelligitur Deus incomplete, ut dicunt Boetius et Avicenna. Aut propter debilitatem sui esse, ut materia, tempus, et motus. Quædam etiam intelliguntur per se, ut habitus et affirmatio : quædam per suum oppositum, ut privatio et negatio, sicut infra habebitur ubi quæstio erit de intellectu et intelligibili : et

hoc ignoravit David cum dixit omnia intelligi per similitudinem propriæ formæ et per identitatem.

Ad aliud dicendum, quod hoc falsum est, quod illud quod unum est in activis et passivis, non patiatur : imo illud patitur tantum, et reliqua, id est, formæ contrariæ tantum agunt. Anima autem non patitur nisi quodammodo et secundum quid, sicut in objectione tactum est : et propter hoc non est ejusdem materiæ cum corporalibus, in quibus est passivum simpliciter. Hoc tamen melius infra discutiatur cum quæretur, Utrum anima sit ex materia vel non ?

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est quod ostenditur de puncto et unitate. Ideo autem sunt idem abstractis differentiis : quia conveniunt in eadem natura generis discretum et continuum. In nulla autem generis natura conveniunt Deus et hyle, sicut habet probari in quaestione, Utrum Deus sit ens in prædicamento, vel non ? et, Utrum Deus sit ens cadens sub communitate entis ? Et ideo per intellectum separatis omnibus differentiis materie primæ et Dei, non remanet adhuc ens unum, sed divisum.

Ad aliud dicendum, quod David prave intellexit litteram Aristotelis. Dicit enim Aristoteles, quod scientia secundum actum est res scita, et non secundum esse : et vocat scientiam intellectum speculativum, et vocat actum speciem rei intellecte. Species autem in anima est res extra per actum ipsius speciei, et non per esse quod habet in materia extra : et ideo non sequitur, quod anima sit res intellecta, sed quod actus speculativus sit species rei intellectæ, et non ipsa res : et sic intelligitur quod dicit Philosophus, quod anima quodammodo est omnia : quia species lapidis est in anima et non lapis. De hoc autem infra melius patebit.

Ad aliud dicendum, quod hæc est falsa, quod omnis differentia est a forma quam habet res differens. Forma enim

<--- Page Split --->

non habet formam, et hyle secundum quod hyle non habet formam, et tamen forma differt a materia. Similiter hæc est falsa, quod omne quod differt ab aliquo, differt per differentiam aliquam quam habet : quia una differentia differt ab alia differentia, et tamen non habet differentiam per quam ab alia differat : quia si haberet, iretur in infinitum. Unde patet, quod multa differunt seipsis. Et cum dicit Philosophus, quod idem est a quo non differt differentia, intelligit omnem modum differendi, sive per se, sive per formam quæ insit, differentia accipiatur.

AD ALIUD dicendum, quod sicut habitum est, probari habet alibi, quod Deus non sit ens determinatum sub communitate entis. Prima enim determinatio entis est ad species ejus quæ sunt prædicamenta : Deus autem non est ens in prædicamento, neque ut generalissimum, nec ut subalternum, neque ut specialissimum, nec ut individuum, nec ut materia, neque ut forma, neque ut compositum : eo quod ipse nullo modo compositus est, neque componibilis alteri : et ideo licet omnia distinguentia eas abstrahantur, et remaneat solum ens indistinctum, quia per intellectum etiam abstrahitur a materia indistincta distinguibili per formas, cum illo ente relicto non uniunlur materia, Deus, et voùc : eo quod Deus non potest esse unum aliquid distinctum et determinatum sub communitate entis.

riale, sed causale. Et sicut dicitur in Actibus, quod in ipso vivimus, et movemur, et sumus 1.

Dictum autem Senecæ, quod Deus est mens universi, intelligitur secundum quod Deus est primus motorum et rector mundi, sicut anima regit et movet corpus. Ex hoc autem non sequitur quod Deus sit omnia.

Similiter dicimus antiquissimos veterum errasse in hoc quod Deum Palladem nominaverunt, sed non errasse in hoc quod Deum dixerunt fuisse et esse in omni eo quod est, fuit, et erit, et ipsum Deum esse rerum esse non materiale, sed causale. Et dicemus tunc, quod peplum significabat proprium esse rerum, quod habent a propriis formis : quia res in quibus cognoscitur Deus ut per imaginem et vestigium, velant eum, eo quod non perfecte repræsentant eum ad cognoscendum : et nullum sapientum per rationem posse revelare peplum hoc, quia nullus per inquisitionem naturarum perfecte posset cognoscere Deum : et ideo fides est necessaria, quæ est argumentum faciens cognoscere divina rerum non apparentia.

ARTICULUS III.

Utrum omnes animæ ante corpus fuerunt creatæ in comparibus stellis * ?

Versus autem Lucani non faciunt aliquid pro David : quia etsi Lucanus errando Deum omnipotentem appellavit Jovem, non tamen sequitur ad hoc, quod Deus sit esse omnium materiale, sed quod Deus est ubique et in omnibus præsens et extra omnia, sicut etiam beatus Bernardus supra Cantica dicit, quod Deus est esse omnium, non mate-

<--- Page Split --->

Genesis, in quadam Glossa dicere, quod anima humana creata sit ante corpus : reputat enim inconveniens, quod aliquid sit creatum post diem septimum in quo requievit Deus ab omni opere suo, id est, creationis, dispositionis, et ornatus. Cum igitur anima humana creata sit, videtur quod in operibus septem dierum sit creata. Glossæ autem quæ sunt super Genesim accipiuntur ex libro VII super Genesim ad litteram 1, ubi Augustinus sic disputat : Unde sit anima, id est, de qua velut materia facta sit, vel de qua velut perfecta beataque natura defluxerit, vel utrum omnino ex nihilo facta sit, etiamsi dubitatur et quæritur : illud tamen minime dubitandum est, et si aliquid antea fuit, a Deo factum esse quod fuit, et eam nunc a Deo factam, ut anima viva sit : aut enim nihil fuit, aut hoc quod est non fuit. Et quia consueverunt dicere, quod omnia creata sint operibus septem dierum vel in materia, vel in similitudine. In materia, ut corpora : in similitudine, ut anima, quia similitudinem habet cum Angelis. » Obviat Augustinus ibidem dicens 2, quod si in angelica natura est causalis ratio animæ creata, tunc Angeli filia esset : et si in alicujus corporis natura, tunc illius filia erit, quod durius est dicere.

vivere : male autem vivere non est jam naturae, sed perversae voluntatis quam juste pœna subsequitur 3. » Hæc et his similia multa inveniuntur in Augustino ibidem, a quibus omnibus videtur accipi, quod animæ humanæ creatae sint ante corpus, et postea per imperium Dei et voluntatem naturalem incorporatae.

<--- Page Split --->

fiunt, et corruptibiles sunt, quemadmodum alia quae ex successione generis fiunt. Si autem ex non entibus animae deducuntur, creatio quidem fit : et tunc non est verum dictum Moysi, Requievit Deus die septimo ab universo opere quod potrarat. Inconvenientia vero sunt utraque. Ergo relinquitur animas simul ante omnia corpora fuisse creatas. Et quia aliquis posset objicere in his verbis Joannis, v, 17 : Pater meus usque modo operatur, et ego operor : solvit ibidem dicens, quod non de novo creando, sed providendo hoc dictum esse bene videtur.

vivendi a natura datum confecerit, ad illud astrum cui accommodatum fuerit, reversum, beatam vitam acturum. Contra vero agentem, cogi in ortu secundo sexu mutato fieri mulierem. Et qui ne tum quidem finem peccandi faciet, quatenus depravatur, eatenus in brutorum naturam suis motibus similem permutari. »

<--- Page Split --->

id est, naturam plantandi et augmentandi corpora in ingressu globi lunaris exercet. »

cum anima sit substantia, non potest fieri a formis corporalibus, sive substantialibus, sive accidentalibus. Formae autem corporales agunt in omni natura. Ergo anima non potest esse facta in natura. Relinquitur igitur, quod anima facta sit ante cursum hujus naturae, vel futura sit post : sed non est futura post : ergo factae sunt omnes animae ante corpoream creaturam.

Quod si concedatur, in contrarium sed con sunt rationes Avicennæ, quas ponit etiam Collectanus, sic :

<--- Page Split --->

unum, vel multa. Si unum, tunc oporteret, quod ex illo uno animarentur omnia corpora : et hoc non posset contingere, nisi altero duorum modorum, scilicet ut eadem anima numero esset in omnibus corporibus animatis, quod supra improbatum est : aut quod omnes animæ particulares essent partes illius : et sic oporteret, quod in cujuslibet animati corporis generatione descenderet pars ab anima illa, quod absurdum est dicere. Si vero dicatur, quod est multa, cum non sint nisi quinque causæ multitudinis, necesse est, quod aliqua illarum causarum fecerit multas animas. Causæ enim multitudinis sunt ex divisione formali, vel materiali, vel accidentali, vel causali, secundum quod causa extrinseca dividit quandoque causata extra : et divisione accidentali duobus modis, scilicet secundum quod quædam divisa sunt loco, et secundum quod quædam divisa sunt tempore. Cum enim differentia sit causa numeri, et non contingat pluribus modis inveniri differentiam dividentem quam per numerum et esse, oportet quod animarum multiplicatio sit aliquo istorum. Patet autem, quod non est hæc divisio formalis : convenientium enim in forma non est differentia vel numerus secundum formam illam : animæ autem humanæ omnes conveniunt in diffinitione et forma : ergo non est ipsarum numerus et differentia secundum formam.

Si vero dicatur, quod divisio materiae facit numerum. CONTRA : Aut materiae intra in qua est anima, aut materiae extra ex qua est corpus. Si primo modo, tunc anima esset ex materia divisibili et quanta, et sic ipsa esset corpus, quod improbatum est. Si secundo modo, tunc animæ non habebunt multitudinem nisi in generatione corporum. Et quia hoc non potest fieri nisi duobus modis, scilicet quod ante corpus fuerunt omnes una anima solum, quæ per generationem dividatur in partes, quod prius destructum est. Aut quod nec fuerunt omnino ante, sed simul esse et multitu-

dinem accipiant in corporum generatione : et hoc erit contrarium opinioni illi quæ dicit ante corpora fuisse animas.

Si vero dicatur, quod multitudinem habent per respectum ad corpus. Contra : Aut illud corpus ad quod habent respectum, erit actu, vel potentia. Si actu, tunc oporteret, quod omnia corpora essent simul facta sicut et animæ, quod esset contra sensum. Si vero potentia. CONTRA : Illud quod est in potentia materiali tantum, est contingens possibile fieri et non fieri. Ponamus eigo, quod non fiat, tunc non erit respectus ad ipsum. Ergo anima ejus non erit una per respectum illum : et quod non est unum, non est : ergo anima illius non est ante ipsum : et eadem ratio est de qualibet anima : ergo nulla est ante respectum illum.

Si vero dicatur, quod hæc multitudo est a causa extrinseca dividente, hoc nihil est : ab extrinseco enim neque res est una, neque multa : unum enim et multa sunt in his quæ sunt unum et multa ab aliquibus dividentibus vel unientibus ea : causa autem extrinseca efficiens in quantum hujusmodi, non facit unitatem, nec multitudinem : si enim faceret per se unitatem, numquam faceret multitudinem, et e converso. Sed nos videmus, quod quandoque facit unitatem dando formam unam, et quandoque multitudinem dando formas diversas.

Si vero dicatur, quod hæc multitudo est ab accidente, quod est tempus et locus. CONTRA : Loco non dividuntur quæ in nullo loco sunt per se : ergo animæ per locum non dividuntur. Eadem ratio est de tempore : quia quæcumque simul sunt tempore, non dividuntur tempore. Sed animæ ab istis ponuntur omnes simul creata. Ergo tempore non dividuntur.

Si vero dicatur, quod per accidentia spiritualia distinguuntur, sicut per gratiam, sapientiam, vel virutem, adhuc sequeretur duplex inconveniens, scilicet

<--- Page Split --->

quod ante corpus talia habeantur, et quod in illis non differant : non est enim ratio, quare una habeat gratiam, sapientiam, vel virtutem, et alia non : ergo vel omnes habent, vel nulla. Et sic patet, quod in illis accidentibus omnes conveniunt : et differentia sola est causa numeri : ergo per illam non numerantur. Cum igitur ante corpus non sint animae unum vel multa, sequitur quod non sint : quia omne quod est, est unum, vel multa.

Sed quia Avicennae posset objici, quod anima humana eadem ratione non remaneret post corpus, cum non esset causa unitatis ver multitudinis vel singularitatis ejus, solvit Avicenna dicens, quod hoc non esset necesse. Anima enim in corpore incipit esse, quod tamen esse non habet a corpore, et rema-

nent sibi proprietates quas habet in corpore proprias non communicatas corpori, quibus differt ab alia anima, etiam cum corpore erit absoluta.

SOLUTIO. Dicendum, quod Deus infundondo creat animas humanas, et creando infundit eas : et omnia alia reputamus deliramenta.

Ad auctoritates autem Augustini dicendum, quod opinando et opiniones aliorum sequendo talia dicit, et non sic sentiendo, ut patet per auctoritates ad oppositum ex eodem loco inductas. Si tamen vellemus distinguere, diceremus quod anima duobus modis prior est corpore, et corpus uno modo prius anima :

<--- Page Split --->

est enim substantia prius corpore, et sic corpus prius est anima : quia non infunditur ei nisi jam organizato.

Et quod Augustinus dicit difficile dicere aliquid de nihilo factum esse postquam requievit ab omni opere quod patrarat, duobus modis glossatur ab antiquis. Quorum unus est, quod cessavit ab operibus novis, et nova tunc dicuntur opera, quia ante non fuerunt per materiam, vel similitudinem. Unde omnia corpora quae generantur, fuerunt prius in materia : animae autem humanae prius fuerunt in similitudine, quia natura angelica in hoc quod intellectualis est, similitudinem habet cum anima rationali. Alius modus est, quod novum dicatur opus a quo cessavit Deus, quod ante non fuit per speciem et rationem. Licet ergo modo animae creantur, tamen Adam factus fuit sexto die, qui habuit animam rationalem, quae ejusdem speciei et rationis est cum omnibus animabus postea creatis. Et haec Glossa videtur accipi ex verbis Augustini ultimo inductis.

Possemus tamen dicere, quod hoc proprié creatur, quod fit sine omni præcedente materia. Materia autem duplex est, scilicet ex qua et in qua. Materia autem ex qua non habet formam aliquam : unde si propter defectionem illius materiae diceretur anima humana creata, tunc diceretur creari omnis forma eadem ratione : et eadem difficultas quae videtur esse de anima humana contra textum Genesis si crearetur, sequeretur de omni forma. Est etiam materia in qua, et haec est duplex. Una cum aliqua forma quae sic est in materia quod non educitur ex ipsa per actum generationis et naturae, sed tantum natura operatur aliquid respectu ejus, et talis est anima humana : unde anima humana non est omnino sine materia. nec omnino sine opere naturae. Posset igitur dici, quod requievit Deus die septimo ab omni opere creationis et dispositionis et ornatus, quae sic sunt opera divina, quod nec natura operatur ea, nec aliquid ope-

ratur ad ipsa, ut diximus supra in quaestionibus de operibus sex dierum : sed non requievit ab operibus illis quae operatur in natura, et quae operatur in se, ita tamen quod natura operatur ad ea. De his videtur intelligi illud Joannis, v, 17 : Pater meus usque modo operatur, et ego operor.

Ad 5.

Dicendum est ergo ad rationem Gregorii, quod hoc non sequitur, si humana anima sit creata in corpore, quod propter

<--- Page Split --->

circulis septem inferioribus et octavo superiori lacteo reliquerunt. Innituntur autem verbo Psalmi cxxxvi, 1 et 2 : Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, cum recordaremur Sion. In salicibus in medio ejus suspendimus organa nostra. Dicunt enim flumina Babylonis corruptionem esse et confusionem hujus vitae, in quam animae eorum detrusae sunt, in qua flendum est, dum recordantur Sion. Cum enim recordatio praeteriti sit, oporteret, ut dicunt, quod in praeterito fuerint in Sion, id est, in coelo. Et dicunt, quod in Sion dum descenderent, suspenderunt organa sua, hoc est, corpora sua, quae reliquerunt in circulis, quae dicuntur pro tanto suspensa in salicibus quae arbores infructuosa sunt, quia corpora illa sine vita sunt, suspensa tamen ad reiteratam reinductionem.

Innituntur etiam ei quod habetur, Sapient. vni, 19 et 20, ubi Salomon sic loquitur : Sortitus sum animam bonam. Et cum essem magis bonus, veni ad corpus incoinquinatum. Si igitur anima sic bona venit ad corpus, ipsa fuit ante corpus.

Sed ad hoc dicendum, quod Psalmus loquitur de filiis Israel ductis in captivitatem in Babylonem, qui ad litteram sederunt super flumina Babylonis et fleverunt super destructionem Sion.

Ad aliud dicendum, quod Salomon non potuit animam sortiri antequam esset, sicut etiam per praecedentem litteram patet, ut dicit : Puer autem eram ingeniosus, et sortitus sum animam bonam. Et quod dicit : Veni ad corpus incoinquinatum, intelligitur venisse per considerationem corporis, non per locum : et hoc videtur ex modo loquendi : dicit enim sic : Veni ad corpus incoinquinatum. Et ut scivi quoniam aliter non possem esse continens, nisi Deus det, etc 1. Si autem dicatur, quod anima venit ad corpus, intelligitur ordo naturae, non temporis.

Ad illud quod objicitur per primam rationem, dicendum quod forma substantiales non sunt activa et passiva physice : sed nihil prohibet, quin sint motiva, et praecipue secundum locum : forma enim substantialis ignis movet ignem sursum, et forma substantialis terrae movet terram deorsum. Similiter anima qua est forma substantialis, movet animatum corpus multis motibus. Haec autem propositio, quod accidens non facit substantiam, vera est, si intelligitur accidens ut elementum non facere substantiam : quia nec est forma in substantia composita, nec materia. Si autem intelligitur effective, tunc iterum verum est, quod non facit substantiam illam cujus est accidens. Sed nihil prohibet transmutari materiam per ipsum accidens ad hoc ut educatur de materia forma substantiae, quae non est, sicut videmus calidum et frigidum transmutare naturam omnium generabilium et corruptibilium. Similiter qualitates elementares multa possunt, quando conjunguntur eis virtutes stellarum, et virtutes animae, quae non possunt per se solas. Nec hoc dicimus, quod velimus animam educi in esse ex materia virtute stellarum, sed potius dicimus eam creari a Deo. Utrum autem similiter sit de vegetabili in plantis, et sensibili in brutis, infra declarabitur, cum disputabitur de potentia generativa.

Ad aliud dicendum, quod hoc non oportet, quod omne efficiens sit in eadem specie cum effecto : sol enim efficit generata inferius, ut probatur in secundo de Generatione et Corruptione 2 : sed hoc tantum exigitur in efficiente habente naturam communicabilem ei quod efficitur. Et hoc infra melius patebit.

Ad ultimum dicendum, quod non est simile de formis quae non educuntur de materia, et de formis quae potentia sunt in materia, educibiles ex ipsa per actum generationis et naturae. Illa enim qua

<--- Page Split --->

potentia sunt in materia, subjectum habent in quo possunt esse simul hoc modo secundum quod sunt in potentia : et hoc subjectum est materia prima per intellectum accepta ante omnem formam. Sed illa quae non educuntur de materia, non habent tale subjectum, et ideo non sunt nisi quando sunt actu : et cum hoc non sit nisi generatione corporis, non habebunt esse ante corporis generationem.

Quæst. Si autem quaeritur, Quid Plato intellexit per compares stellas ?

Dicendum, quod compar stella dicitur duobus modis secundum Platonem. Uno modo respectu corporis in animæ descensu : et sic dicitur compar stella, quae influxum virtutis habet specialiter ad illius vel illius corporis generationem : et hoc accipitur ex verbis Platonis in Timæo, ubi dicit, quod in eodem rursus cratere, in quo mundi totius animam permiscens temperaverat, superioris temperationis reliquias miscendo perfudit, modo quodam eodem, non tamen incorruptas similiter, sed et secundo et tertio gradu a primis deficientes. Secundo modo dicitur stella compar animæ ad reditum, quæ deberet animæ justitiam coleti secundum proportionem sui meriti revertenti ad superos. Sed hæc fabulosa sunt secundum Theologos et secundum Philosophos naturales.

ARTICULUS IV.

Utrum omnes animæ immediate create fuerunt a Deo, aut ab intelligentiis 1 ?

Deinde quaeritur, Utrum animæ rationales immediate creentur a Deo, aut ab

intelligentiis angelicis? ut videntur dicere quidam Philosophorum, quorum rationes primo ponendæ sunt.

<--- Page Split --->

Istæ sunt rationes Collectani fortiores, et quasdam alias ponit debiles, quas subticemus.

Quæst.

Nedcontra.

GRATIA cujus etiam quaeritur, Quid sit dictum, animam unam creari in umbra alterius ?

SED CONTRA :

SOLUTIO. Collectanus excusat se et a solutio dictis Sanctorum, dicens quod licet consentiat animas creari ab Angelis, non tamen dicit Angelos esse creatores : quia creator est ille, qui propria auctoritate et virtute aliquid de nihilo facit : sed Angeli faciunt hoc ministrantes Deo et auctoritate Dei. Sed indubitata fide tenendum est, quod Angeli non creant etiam ministerio : honor enim creatoris singularis est, qui exhiberi habet ei ab omni creatura : et ideo non debuit transponi honor ille in creatura aliqua. Creatura etiam non fuit possibilis suscipere potentiam creandi duplici ratione. Quarum una est, quia cum nulla materia praejaceat creationi, oportet quod creatio sit opus causae quae secundum se est causa causae : nihil autem creatum in esse per se est causa causae : et ideo creatio non potest esse opus creati. Alia est, quia cujuslibet potentiae non convenit opus aliquid secundum genus suum, impossibile est illi potentiae convenire speciem operis. Sed creatae potentiae non convenit creare secundum genus suum, cum ipsa sit terminus suae creationis et non principium. Ergo eidem non convenit creare hoc vel illud. Plures autem rationes sunt assignatae supra in quaestione de creatione.

DICENDUM ergo ad primum, quod Deus ad 1. est causa nunc agens propter hoc quod advenit sibi nova dispositio : elegit enim et voluit ab aeterno, ut anima haec nunc

<--- Page Split --->

crearetur : voluntas enim sua et scientia sua ab aeterno sunt, et non temporaliter nunc et tunc esse ab ipso accipiant.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod multa immediate esse recipiunt a Deo, scilicet cœlum, et terra, et materia prima, et hæc tamen non nobilissimum recipiunt esse. Et hujusmodi causa est, quia illud quod recipitur, non est tantum secundum potestatem ejus a quo recipitur, sed et secundum naturam et potestatem recipientis. Unde non sequitur ex illa ratione amplius, nisi quod unumquodque immediate recipiens esse a primo, recipiat esse nobilius quod potest habere secundum sui naturam, congruentiam, et potestatem.

Ad ALIUD dicendum, quod primum est infinitæ virtutis quodammodo, id est, si ly infinitum negative exponatur, hoc est, primum potentiam habet, quæ non terminatur loco, vel tempore, vel intellectu. Ex tali autem virtute non sequitur, quod semper sit effectus infinitus, sed quod sit tantus, quod natum est recipere illud quod creatur a potentia tali. Dicendum autem ad argumentum est, quod si ab infinita potentia semper esset effectus infinitus, oporteret quod intelligentia angelica esset infinita : quia illa immediate exit a prima causa.

Ad 4, 5 et 6. Ad 10 vero quod objicitur de commento libri Causarum, dicendum quod duobus modis intelligentia est causa

animæ. Quorum unus est, quod est per impressionem illuminationum in ipsa, sicut supra est in quæstione de Angelis est expeditum. Alius est, quia cum intellgentiæ sint motores sphærarum secundum Philosopbos, per motum illum aliquo modo causant quare anima existit in corpore, eo quod movent ad generationem corporum.

Ad ILLUD quod objicitur de Isaac, dicendum quod ipse vocat umbram occasum luminis superioris ex defectu naturæ inferioris, quæ non potest recipere illud : unde cum intelligentia intellectum semper habeat in actu et agentem, ipsa est in pleno lumine intelligentiæ. Sed rationalis anima habet intellectum cum triplici potentia, ut supra diximus, et indiget inquisitione et studio ad hoc ut fiat actu, ideo est umbra intelligentiæ, non habens plenum lumen secundum actum. Sensibilis vero non est cognitio nisi particularium, et non cognoscit quidditates et veritates rerum quas inquirit et percipit ratio : et ideo ipsa etiam est in umbra respectu rationalis. Cum autem iterum sensibilis apprehensivam et motivam habeat virtutem in quibusdam animalibus, in omnibus autem habeat apprehensionem per sensum ad minus, et insuper opera vegetabilis, vegetabilis dicitur esse in umbra ejus, co quod occidit in ipsa lumen cognitionis sensibilis.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO VI.

De divisione animæ per has differentias, vegetabile, sensibile, et rationale. Et, An possit dividi per rationale, et irrationale 1 ?

Deinde, Quæritur de divisione animæ per has differentias, vegetabile, sensibile, et rationale, qualis sit ista divisio ?

Et, Utrum sit sufficiens vel non ?

Et, Utrum anima dividi possit per rationale et irrationale, sicut dividitur animal ?

Constat enim, quod hæc divisio non est accidentis : eo quod nullum accidens constituit speciem in natura et substantia. Vegetabilis autem constituit speciem plantæ, et sensibilis speciem bruti, et rationale speciem hominis.

Nec etiam potest esse vocis æquivocæ penes significationes : eo quod anima non dividitur diversis rationibus secundum suum nomen de vegetabili, sensibili, et rationali.

Nec videtur esse generis in speciem : eo quod species dividentes genus non possunt coadunari in unam speciem, ut homo et asinus : vegetabile autem et sensibile et rationale inveniuntur constituere speciem unam, scilicet hominis.

Si vero dicatur, quod sit divisio totius in partes, aut erit totius integralis, aut totius virtualis sive potestativi. Non integralis : quia sic totum non prædicaretur de parte. Sed nec videtur esse virtualis : virtus enim alicujus virtus est, sine quo non habet esse : unde si vegetativa esset virtus alicujus animæ, non esset virtus alicujus nisi ipsius in quo

etiam sunt aliae virtutes animae : hoc autem non est nisi rationale : et sic divisio animae per sensibilem, vegetabilem, et rationalem esset divisio animae rationalis, non animae secundum se. Hoc autem non est verum : ex hoc enim sequeretur, quod vegetabile quod est in planta, et sensibile quod est in brutis, essent partes animae rationalis et hominis, quod non est verum.

Si propter hoc diceret aliquis, quod hæc est divisio principii, quæ est media inter divisionem æquivoci et univoci. CONTRA : Secundum hoc oporteret, quod anima secundum prius et posterius diceretur de vegetabili et sensibili et rationali. Hoc autem non est verum : quia tres diffinitiones superius datæ a Philosopho conveniunt animæ secundum quamlibet partem sui, ut superius demonstratum est. Unde Philosophus dicit in II de Anima in principio : « Si autem est aliquid commune quod in omni anima oportet dicere, erit utique actus corporis primus physici organici potentia vitam habentis 2. »

PRÆTEREA quæritur de hac divisione Quæst. 1. quorumdam Philosophorum, quod animarum quædam est rationalis, et quædam irrationalis. Hæc enim divisio est Jamblici cujusdam Platonici, qui dicebat animas rationales non transformari

<--- Page Split --->

ad bruta, nec brutorum animas transformari ad hominem.

Videtur autem, quod bona sit : quia

Sed contra. Sed contra hoc ponit Philosophus in III de Anima 1, cap. de movente, tres rationes. Quarum prima hæc est : Quæcumque divisio sufficienter dividit aliquid, extra illam non debet inveniri aliqua pars totius divisi. Si ergo rationale et irrationale sufficienter dividunt animam, non debet inveniri aliqua pars animæ quæ non sit irrationalis, nec rationalis. Sed vegetabilis neque rationalis, neque irrationalis est. Ergo hæc divisio non est bona. Omnes præmissæ propositiones patent præter illam quæ est, quod vegetabilis nec rationalis, nec irrationalis est, quæ sic probatur : Si irrationalis sumitur ut negatio, tunc nihil ponit, et sic non ponit differentiam dividentem vel constituentem : sed si ponit aliquid, hoc erit differentia quæ erit in eodem genere proximo cum rationali : rationalis autem est in cognitivo : ergo et irrationalis erit in cognitivo : sed vegetabilis extra genus cognitivi est : ergo erit etiam extra utramque partem dividentem genus illud. Et propter hoc dicit Philosophus etiam, quod habet majorem differentiam quam rationale et irrationale.

Secunda ratio est, quod si hæc divisio est per opposita, debet ostendere diversitatem omnium partium animæ : sed hoc non facit : per hanc enim divisionem non potest sciri utrum phantastica sit alia a rationali, vel irrationali : et quod

hoc verum sit patet, quia phantasia invenitur in rationali vel irrationali.

Tertia est per instantiam appetitivæ et motivæ secundum locum : motiva secundum locum invenitur in rationali et irrationali, et appetitiva similiter : ergo non omnes partes animæ intelliguntur separatæ et divisæ per istam divisionem.

JUXTA hoc etiam quaeritur de suffiQuæscientia divisionis præhabitæ.

Videtur enim non esse sufficiens : eo quod multæ sunt partes animæ, quæ non videntur esse narratæ, sicut nutritiva, et augmentativa, etc.

<--- Page Split --->

Solutto . DicendumsecundumPhilo - sophuminIIdeAnima 1 , quodeademcstdeterminaliodeanimaetpartibusejus , quæestdefiguraetpartibusejus . Ethocdupliciratione . Quarumunaest , quodfigurasecundumserationemhabetquamdamgeneris , secundumquoddi - citur , figuraestterminatioquantilineavellineiscontenta : ethæcratiocon - venitcuilibetspecieifiguræ : ettamennulliusestpropriaratio : etideoadper - fectamcognitionemfiguræoportetco - gnoscereetiampropriasrationespartiumejus , utquidcirculus , quidtriangulus . Etsimiliterestinanima , quodestquæ - damratioipsiusanimæsecundumse , quænulliuspartiumestpropria , etquacognitanoncognoscuntpartesnisiinuniversalietpotentia , etnoninproprianatura . Undesidebeatperfectecognoscianima , oportetquærererationespro - priaspartium , etcumsitinquolibetgenerepercomparationemadsuasspe - c i e s , animaquoadhocindivisionesuisimilitudinemhabetcumdivisionegene - r i s . Aliaratioestinfiguris , quodfigurapræcedensquæestpaucorumangulo - r u m , semperestinconsequente , etcumperseaccipitur , habetessepropriumetspeciemingenerefiguræ : cumautemaccipiturinconsequente , tuncnonhabetessepropriumetspeciem , sedtantumpotentiadistinguibilisestinsequentifigura . Trigonusenimintetragonononestnisiinpotentia , etnonsecundumactum , fittamenactu , sidividaturtetra - gonusperlineamdiagonalem . Hocau - temideoctontigit , quiainomniquantocontinuoveldiscretoinmajorietplurisemperincluditurminusetpaucius , quodtamensicinclusumnonestinillonisitantumsicutmaterialiteretpoten - tialiter , nondistinctumperessepro - priuminspecie : quodtamensidistin - gueretur , haberetpropriumesseetpropriamspeciemsubgeneresuo : sedtuncessetseparalumaconsequente : e t

licethocsitinomniquanto , utdictumest , tamenPhilosophusdatexemplum , quodsicuttrigonusestintetragono , quiadeomnifigurahocverumestquoddetrianguloprobatur , scilicetquodinqualibetfigurapluriumangu - lorumsunttottrianguli , quothabetillafiguraangulos , etresultantaquolibetangulofiguræsitrahalurlineacentroipsiusfiguræquæestpluriumangulo - r u m . Etsicestinpartibusanimæ : vegetativumenimestinsensitivononperpropriumesse , sedutvirlusetpotentiaipsius . SicutenimdicitBoetiusinDivisionibus : Quidquidpotestpoten - tiainferior , potestetsuperior , sednonconvertitur : quandoqueenimseparaturvegetativumasensitivo . Exhispatet , quoddivisioanimæpervegetabileetsen - sibileetrationale , estdivisiototiuspoten - tialis : quæmediaestinterdivisionemto - tiusuniversalisettotiusintegralis . EthocexpressedicitBoetiusinDivisionibus .

Adilludveroquodcontrahocobjici - Adobject . t u r , patetsolutioperprædicta : vegeta - bileenimsecundumquodestspeciesanimædividenseam , estaliquidsepara - tumasensibilietrationali , etestinplantistantum : ettuncestspecieshujusuniustotiuspotestativiquodestanima . Siverosumiturutvirtusetpotentiaquædam , tuncnonhabetessespecificumperse , sedestpotentiainsensitivovelrationali . Aliaenimestdivisioanimæinspecies , etaliainviressiveinpotentias .

AdilludquoddiciturdedivisioneAdquæst . Platonicorum , dicendumquodnonestbona : nonenimproprievegetabiledici - turirationalesecundumquoddicitdifferentiamdividentem . Siautemredu - caturadaffirmationemetnegationem , etsicnondicaturhaberemedium , tuncnihilfacietadpropositum : quiairratio - nalenonponitdifferentiamaliquamdividentemvelconstituentem .

<--- Page Split --->

Ad quest. Ad ILLUD quod quaeritur de sufficientia divisionis, dicendum quod haec divisio sufficiens est, et data penes genera animatorum.

Ad 1. Ad primum autem quod contra hoc est, dicendum quod alia est divisio animæ in vires, et alia in species. Species enim sunt constitutivæ animatorum differentium specie : vires vero sunt potentiae quæ species constitutas sequuntur per comparationem ad opera, ut nutritiva, visiva, intellectiva.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod non datur penes species specialissimas, sed penes species subalternas, ut probatum est.

Ad 3. Ad ULTIMUM dicendum, quod motivum secundum locum non habet virtutem propriam, sed tantum extensionem quarumdam virtutum cum appetitu. Intellectus enim pars est rationalis animæ, quo extendente se per considerationem boni vel mali operabilis, et imperante motum, si conjungatur imperio ejus voluntas, fit motus processivus. Similiter phantastica quæ est pars sensibilis animæ, extendens se ad apprehensionem convenientis et inconvenientis, imperat motum, cujus imperio si conjungatur appetitus et desiderium, fit motus. Unde patet, quod moventia in motu processivo sunt vires consequentes animam sensibilem et rationalem, secundum quod hujusmodi : et ideo non faciunt speciem animæ per se. Quod autem quædam alia motiva sint secun-

dum locum, et quædam non, hoc ideo accidit, quia quorumdam salus et nutrimentum sunt in loco uno, et quorumdam in locis diversis. Et illa quorum salus et nutrimentum sunt in loco uno, accipiunt nutrimentum ad modum plantæ digestum prima digestione tractum a terra, et ideo non moventur nec habent organa processivi motus. Et hoc est quod dicit Philosophus in libro VII de Animalibus circa principium sic : « Natura graditur paulatim a non animato ad animatum, et propter continuationem rerum non apparent termini et medium inter ea, et primum ens quod invenitur post inanimata, est plantarum genus, et diversificatur etiam hoc genus, quoniam in eo est magis durans et minus durans, et hoc genus si confertur ad alia corpora animata, videtur in aliquo simile animali, quia remotio inter ipsum et animal est continua : et in mari sunt quædam, in quibus est dubium utrum sint animalia vel plantæ, et sunt continua cum locis in quibus inveniuntur, et plura ex eis corrumpentur si mutentur ab illis locis, sicut solmera, et rivaria : quoniam ista non possunt vivere si eradicentur a suis locis : et omne genus corii testei est simile plantæ, cum ad animal ambulans confertur. » Similiter dicit Avicenna in VI de Naturalibus. quod ordines animalium variantur gradatim quousque perveniatur ad speciem completam, quæ est rationale.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO VII.

Utrum vegetabile, sensibile, et rationale sint una substantia in homine? et, Utrum in quolibet animato sint plures animæ ?

Deinde quæritur de istis differentiis animæ, vegetabili, sensibili, et rationali, utrum sint una substantia in homine vel non ? et, Utrum in quolibet animato sint plures animæ ?

Et quæruntur tria, quorum primum est, utrum ista tria in homine sint substantia una, vel diversæ ?

Secundum, Utrum quodlibet istorum vel aliquod sit potentia plura, multiplicabile in actu per divisionem corporis in quo est.

Tertium, Utrum anima quæ continet hæc tria,sit simplex,vel composita?

ARTICULUS 1.

Utrum vegetabile, sensibile, et rationale in homine sint substantia una vel diversæ 1 ?

Ad primum proceditur sic : et videtur, quod in homine ista tria sint una substantia.

num est possibile indifferens secundum substantiam : ergo actus ejus indifferentes erunt secundum substantiam : sed vegetabile, sensibile, et rationale actus sunt hominis : ergo non differunt secundum substantiam. Quod autem illa tria sint actus hominis, probatur ex hoc quod forma et actus est id quod movet ad opera, et sic faciunt vegetabile et sensibile in homine.

<--- Page Split --->

est, et sensitivum in rationali : sed trigonus in tetragon o existens non est distinctum ab illo per substantiam : ergo similiter vegetativum et sensitivum non sunt distincta per substantiam a rationali : ergo sunt una substantia.

Ex his omnibus accipitur, quod sententia omnium Philosophorum est, quod vegetabile, sensibile, et rationale in homine sunt una substantia. Et hoc expresse dicit Augustinus in libro de Spiritu et anima.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

in substantia, ergo ubicumque est invenire sensum, est invenire rationem. Sed in oculo est sensus : ergo in oculo erit ratio, quod falsum est.

phus in libro XVI de Animalibus sic : « Nos dicimus, quod anima cibativa est in semine, et in concepto animalis quod est divisum ab animali : et manifestum est, quod illa anima est in eis in potentia, in actu-autem non, antequam adveniat cibus, et faciat operationem anima : quoniam videtur, quod omne quod est conceptum, vivit in principio sicut vivunt arbores 2. » Et sequitur dicere de dispositione animae sensibilis : quoniam necessarium est, ut ista animae sint prius in potentia, aut non sint prius in potentia, et aut quod nullum eorum sit extra, aut quaedam sint, quaedam non. Et manifestum est, quoniam impossibile est dicere, quod omnia sint ante in semine ex ipsis rationibus, quas diximus supra in libro de Anima : quoniam quando operatio principiorum fuerit corruptibilis, non possent illa principia sine corpore esse. Verbi gratia, quoniam ambulatio non potest esse sine pedibus : est ergo impossibile, quod intret in corpus ab extrinseco, scilicet vegetabile et sensibile, quoniam corpus est superfluitas cibi alterati. Et sequitur dicere, quod intellectus tantum intrat ab extrinseco, et quia ipse solus est divinus : quoniam operatio ejus non habet communicationem cum operatione corporali aliquo modo. Ex hoc accipitur, quod sensibile et vegetabile sunt actus materiales educti de materia : et ideo operationes illorum non possunt expleri sine corporalibus instrumentis. Intellectus autem, eo quod operatio ejus expletur sine instrumentis corporalibus, ideo non erit eductus de materia, nec actus materialis.

Et de hoc sunt tres sententiae diversae. Prima enim est Philosophi, qui dicit sic : « Trigonus unitur tetragon o cum est in ipso 3.

<--- Page Split --->

SED CONTRA :

Propter hoc dicunt quidam alii, quod in homine anima rationalis sola sit actus, sensibilis autem et vegetabilis sunt dispositiones, et in bruto sensibilis est actus, et vegetabilis dispositio.

SED CONTRA :

materia, oporteret necessario, quod omne sensibile esset rationale, quod est contra sensum et contra Philosophum. Si autem secundo modo, oportet quod sensibili addatur aliqua dispositio per quam fiat ultimata, et illa dispositio majori ratione erit alia quam sensibilis : et sic habemus plures differentias animae quam vegetabile, sensibile, et rationale. Eadem esset prorsus objectio de vegetabili in comparatione ad sensibile in bruto.

<--- Page Split --->

actum secundum, esse autem animam in corpore reducitur ad actum primum : sed secundum ordinatur ad primum : ergo si est dispositio ad operationes, erit dispositio ad esse, quod improbatum est : ergo nullo modo erit dispositio. Praeterea, Sicut se habet operatio ad operationem, ita virtus ad virtutem, et essentia ad essentiam : ergo si operatio disponit ad operationem, et virtus ad virtutem, et essentia ad essentiam, et hoc improbatum est : ergo nihil est dictu, quod disponat ad operationem, et non ad esse.

Propter hoc venit tertia opinio et dicit, quod in veritate tres substantiae sunt in homine, vegetabilis, sensibilis, et rationalis. Et vegetabile est substantia, quae est traduce, per quam vivit homo vita qua communicat cum plantis. Sensibile autem est substantia, quae est ex virtute activa masculi et stellis et orbe declivi. Intellectus vero sive anima rationalis est substantia, quae est immediate a Deo, et ad imaginem Dei creata. Et iste tres uniuntur in actu illo, qui est perficere corpus humanum, et ideo sunt unus actus.

anima post mortem sentiret, quod absurdum est dicere. Et si diceretur, quod haberet quidem potentiam, sed non egredientem in actum, sequeretur quod illa potentia esset vana. Praeterea hoc esset contra Philosophum 1, qui dicit, quod intellectus solus separatur sicut perpetuum a corruptibili.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod secundum solutio. omnes Philosophos etiam naturales, vegetabile, sensibile, et rationale sunt in homine substantia una, et anima una, et actus unus.

<--- Page Split --->

Ad object.1 Ad PRIMUM autem quod contra hoc objicitur, dicendum quod corruptibile et incorruptibile per se et in se et secundum idem numquam est substantia una : et sic non est anima rationalis corruptibilis et incorruptibilis. Anima enim rationalis est substantia una et incorruptibilis tantum existens, ex qua fluunt quaedam potentiae operantes sine instrumentis corporalibus. Unde corruptio non est ex parte animae, sed ex parte organorum est : et corruptio operationis non potentiae operantis : aliter enim oporteret ipsam rationalem animam dicere diversas substantias : in motu enim processivo hominis movent intellectus et voluntas, quorum utrumque rationalis animae est : et cum operatio illa non sit absoluta a corpore, eo quod ambulatio non posset esse sine pedibus, principia illius operationis erunt operantia in instrumentis corporalibus : et si potentia animae corrumperetur propter corruptionem operationis, oporteret nos dicere, quod aliqua pars animae rationalis corrumperetur : et ita una pars animae cum alia essent diversae substantiae.

Præterea, Secundum omnes Philosophos intellectus practicus sive actualis totus innititur corpori, et præcipue in mechanicis, eo quod actuale bonum non acquiritur sine operatione corporis : nec tamen ideo dicimus ipsum secundum substantiam corrumpi corrupto corpore, vel esse diversæ substantiæ ab aliis partibus animæ rationalis : corruptio enim hæc accidit ex parte corporis, et non ex parte partium animæ, sicut et debilitas operationis accidit ex debilitate organi, et non ex debilitate virtutis organi. Dicit enim Philosophus 1, quod si senior accipiat juvenis oculum, videbit utique sicut juvenis. Hoc tamen melius patebit infra, cum de immortalitate animæ rationalis disputabitur.

Ad object.2 Ad ALIUD dicendum eodem modo, quod potentiae animæ rationalis sepa-

rantur quidem secundum quod sunt in substantia animæ, sed secundum operationes ex organis deficientibus corrumpuntur.

Ad ALIUD dicendum, quod non sequiAd ctur, quod si sensibile et rationale sint idem in substantia, quod ubicumque sit sensus, quod ibi sit etiam ratio : sed sequitur, quod ubi est sensus in homine, quod ibi est substantia animæ rationalis : quia sensus et ratio uniuntur in homine in substantia una.

Ad ALIUD dicendum, quod hæc est Ad o falsa, quod sicut differunt operationes, quod ita differant virtutes a quibus sunt opera : nisi intelligatur hoc modo quo virtutes per opera diffiniuntur. Verum etiam est, quod diversa opera in specie, diversas ponunt virtutes in specie : sed non oportet, quod sicut diversa opera specie, non reducuntur ad unam virtutem, quod sic diversæ virtutes non reducantur ad unam substantiam. Aliter enim oporteret tot esse substantias animæ, quot sunt virtutes particulares et potentiae. Et hic fuit error quorumdam Pythagoricorum dicentium, quod in quolibet corpore animato sunt infinitæ animæ : quarum quaedam sedent in cerebro, ut intellectus et ratio : quaedam in hepate, ut nutritiva : quaedam in membris genitalibus, ut generativa, et sic de aliis. Et iste error improbatus est ab Avicenna in VI de Naturalibus.

Ad ALIUD dicendum, quod PhilosoAd o phus non intendit dicere, quod anima vegetabilis vel sensibilis sint in semine sicut actus in potentia, sed sunt in ipso, ut ibidem dicit, sicut artificium in artifice : et non intendit dicere, quod anima vegetabilis sit ante sensibilem in homine tempore, sed quod prius manifestantur operationes ejus : et hoc nihil prohibet, quin anima rationalis sit substantia una cum sensibili et vegetabili : et tamen prius tempore sunt opera vegetabilis quam sensibilis, et sensibilis quam ra-

<--- Page Split --->

tionalis. Utrum autem anima vegetabilis et sensibilis sint in semine, vel ex semine, et quomodo sint, et quomodo non, quaeretur infra cum disputabitur de potentia generaliva.

Apet. AdALIUDdicendum , quodpropositioveraest , quodensabagenteextrinseco , e t c . : sedhæcfalsaest , quodanimave - getabilisetsensibilisinhominesintabagenteintrinseco : substantiaenimani - mærationalissecundumsetotamestpercreationem , quæinfunditurcorporiorganico , etinquibusdampartibusejusoperaturoperavegetativæ , etinquibus - damsensitivæ .

Ad hoc quod objicitur de Philosopho, dicendum quod ipse ibi intendit reddere causam maris et fecminæ, et ostendere, quod in plantis sufficit ad vegetabile materia seminis cum virtute cœlesti sine operatione masculi. In brutis vero oportet in materia esse semen masculi, quod substantificat et movet materiam : quia aliter non egrederetur animal sensibile. Præter hoc in hominibus propter diversam virtutem ipsius intellectus exigitur creator extrinsecus ipsius animæ. Et hæc omnia patebunt infra, cum disputabitur de potentia generaliva.

Per hoc etiam patet solutio ad sequentia.

a p e t . 8 AdALIUDquodobjiciturdemodounionisistorumtrium , dicendumquodtriplexestmodusunioniseorum , scilicetutpotentiæetactus , etutcausæprimæetsequentium , etutpartiumvirtualiumintoto . Dicoautemutpotentiæetactus , sicquodmateriadicaturpotentia , etformaactus , secundumquodgenuspo - tentia , etdifferentiaconstitutivaactus : relatioenimdifferentiæadgenusestrelatioactusadpotentiam , etpropterhocimmediateunitureiadconstituen - dumspeciem : etsicutdifferentiapote - stateestingenere , actuautemnon , nisiquandocumgenereconstituitspeciem , sicsensitivumestinvegetativo . EtistamunionemtangitAvicenna , quidicit , quodvegetabiletribusmodisconsidera -

tur, scilicet ut genus, et ut species, et ut potentia. Ut genus, secundum quod dicitur contrahi per sensibile et rationale ad constituendam speciem brutì vel hominis. Ut species, secundum quod constituit speciem plantæ. Ut potentia autem, secundum quod est pars virtualis consequens substantiam animæ sensibilis et rationalis.

Secundusmodusunionisistarumestutcausæprimæetconsequentium : etistemodusunionistangiturinprincipiodecausis . Cumenimprimacausasit , quæinfluitnoninfluentesecunda : s e - cundaautem , quænoninfluitsinepri - m a , secundumquodsubstituitsuamremmagisquamprima : patet , quodvegetabileestutcausaprima , etsensi - bileunitureiutcausasecunda , etratio - naleunitursensibiliutcausatertia : potestenimperintellectumvegetabileabstrahiasensibilietinfluerecausalita - temsineipso : sedsensibilenonpotestabstrahiavegetabili : etcademestcom - paratiorationalisadsensibile .

Tertiusautemmodusunionisistorumestutpartiumvirtualiumintoto : ethuncmodumunionistangitBoetiusinDivisionibus : etvideturinnuiinexem - ploPhilosophidetrigonoettetragono : trigonumenimnonestintetragonose - cundumesseproprium , sedsecundumessetetragoni : distinguibileenimesttrigonumperdivisionemtetragoni .

Etestibisimilitudoduplex , etunomododissimilitudo : estenimsimilitudoquantitaliscontinuæetpartiumejusadtotumpotestativumetpartesejus , inhocquodsicutintotocontinuoinclu - dunturpartessecundumessentiamethabentactuminipsoetesseetnonperse , itaintotopotestativosuntpartespotestatumparticularium , quæpartesviresvelvirtutesdicuntur , etnonsecun - dumesseetspeciempropriam , sedse - cundumesseetspeciemsuitotius : v e - getabileenimquodestparsrationalisanimæ , nonestspeciesanimæ , sedparshujustotiusquodestanimarationalis .

<--- Page Split --->

Et hæc similitudo sumitur ex comparatione totius ad totum secundum continentiam partium, secundum quam minus semper est in majore, et attenditur a Philosopho in secundo de Anima 1.

Secunda similitudo est in modo divisionis : sicut enim continuum dividitur in plura, sic et totum potestativum dividitur in plura potentialia secundum ea in quae potest. Sed in hoc est differentia : quia continuum dividitur per intranea, et ideo non manet unum quando divisum est : potestativum autem non dividitur per intranea, sed objecta potentiae, secundum quod potest in duo, vel tria, vel quatuor, et ideo manet unum respectu illorum. Differentia etiam est in hoc quod partes continui non possunt signari nisi per divisionem continui. Sed partes potestativi signantur per operationes. Secundum autem duos primos modos unionis per intellectum vegetabile est ante sensibile, et sensibile ante rationale : sed secundum tertium modum vegetabile per naturam sequitur sensibile, et sensibile per naturam sequitur rationale, ut pars suum totum, licet tempore operationes vegetabiles praecedant operationes sensibiles, et sensibiles operationes praecedant operationes rationales.

Ad 1D vero quod dicitur contra objecta, dicendum quod sensibile quod est pars ejus, rationalis secundum quod est pars ejus, non corrumpitur, ut patet ex supra dictis.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod sensibile non est compositum ex vegetabili et aliquo alio, ut rationale compositum est ex sensibili et aliquo alio : nulla enim differentia composita ex genere est : si enim composita esset, non posset esse composita nisi ex genere et differentia. Et ad hoc sequuuntur tria inconvenientia, quorum primum est, quod differentia esset species, quia compositum est ex genere et differentia. Secundum est,

quod eadem quaestio esset de differentia quae componit differentiam, et iterut in infinitum. Tertium est, quia genus bis poneretur in diffinitione speciei, scilicet per se secundum quod differentia constituit speciem, et secundum quod differentia constituit differentiam. Et adhuc sequeretur, quod differentia esset diffinibilis per differentiam, et sic differentia esset prior differentia, et posterior. Et ideo quia omnia haec valde inconvenientia sunt et absurda, non potest dici, quod differentia sit composita.

Dicendum igitur, quod sensibilis anima species animæ est et composita, ut supra dictum est, et similiter anima rationalis : sed sensibilis et rationalis constituentia has species, simplicia sunt : et tamen ab intellectu vegetabilis non potest abstrahi sensibile, quia vegetabile semper intelligitur in sensibili : sed non intelligitur in ipso sicut pars essentialis speciei quæ est genus, sed intelligitur in ipso ut potentia a qua educitur actus, sine qua actus talis non potest educi. Differentiæ enim potestative sunt in genere et educuntur ex ipso, et non possunt educi, nisi ex tali potentia : et ideo comparatio differentiæ ad genus est comparatio actus ad potentiam, quæ præcedit ipsum secundum rationem et naturam, et in hoc differt a forma naturali et a propria passione : forma enim naturalis educitur de materia et de potentia quæ præcedit ipsam tempore, non natura et ratione : sed convenit in hoc cum eadem, quod sicut materia non est pars formæ, ita genus non est pars differentiæ. Propria vero passio comparatur ad subjectum constitutum et completum ut ad id quod est prius tempore et ratione, et in hoc convenit cum differentia in comparatione ad genus : sed differt in hoc, quia ipsum subjectum diffinit passionem propriam, secundum quod dicimus, quod impar est numerus medium habens, sed genus non diffinit dif-

<--- Page Split --->

ferentiam : convenit enim in hoc quod subjectum non est pars essentialis passionis, sed id sine quo passio non intelligitur.

Bcrunda batentia.

Ad illud quod dicitur, quod una est dispositio ad alteram, dicimus falsum esse simpliciter, ut bene probatum est in objiciendo.

tia sententia. Ad 1.

Ad illud quod objicitur de tribus substantiis in homine, quarum una est ex traduce, alia ex stellis, tertia a Deo creante, dicendum quod non est verum, nec secundum philosophiam est dictum : quia philosophia contradicit, et Aristoteles, et Avicenna, et Sancti contradicunt, ut Boetius et Augustinus. Neque valet simile inductum, duabus rationibus, quarum una est, quod illuminantia conveniunt in actu illuminandi, et idcirco uniri possunt in opere, sed diversa sunt secundum substantiam : sed vegetabilis, sensibilis, et rationalis in opere non conveniunt, sicut patet inspicienti opera vegetabilis, sensibilis, et rationalis. Unde secundum eos manebunt diverse secundum opera et secundum substantias, et sic nullo modo unitæ. Alia ratio est quare non valet simile : quia propter hoc conveniunt ignis, stella, et sol in illuminando : quia aliquid unum commune generatur ab ipsis, quod facit actu esse perspicuum, verbi gratia, lumen quod est actus lucidi secundum quod est lucidum, ut dicitur in secundo de Anima : sed non unum tale generatur a vegetabili, sensibili, et rationali, qüæ differunt substantia et ratione secundum istos, quod faciat actu hominem vel corpus humanum.

Ad 2.

Ad aliud dicendum, quod in veritate vegetabile et sensibile non sunt nisi potentiæ animæ rationalis, naturaliter consequentes ipsam. Qualiter autem maneant vel corrumpantur ex parte post mortem hominis, partim patet ex prædictis, sed subtilius infra discutietur.

ARTICULUS II.

Utrum quodlibet istorum, scilicet vegetabile, sensibile, et rationale, vel aliquod sit potentia plura, multiplicabile in actu per divisionem corporis ?

Secundo quaeritur, Utrum quodlibet istorum, scilicet vegetabile, sensibile, et rationale, vel aliquod sit potentia plura, multiplicabile in actu per divisionem corporis in quo est ?

De hoc enim disputat Augustinus propter divisionem quorumdam vermium, in quibus videtur eadem anima numero manere in utraque parte. Quod etiam dicit Anselmus in Monologio : vult enim, quod proprium Dei sit esse ubique : sed creatura spiritualis quæ est anima, in pluribus locis possit esse, licet non ubique.

Quæremus ergo de hoc. Videtur enim, quod

<--- Page Split --->

Quæst. 1. SED TUNC quæritur, Utrum insita mutatur in stipitem, vel stipes in insitam, vel ambæ in tertiam quæ sit ex his?

tia tantum, videtùr quod neutrum eorum generabitur ex ipsis.

Et videtur, quod stipes mutetur in insitam.

SED CONTRA hoc videtur, quod

PRÆTEREA quæritur i n divisione a n i - Quæmalium , sicut serpentium , anguillarum , e t quorumdam vermium annulosorum , utrum maneat u n a anima , v e l pluresnumero ?

Si forte dicatur, quod anima non est nisi in parte una vel in neutra, in reliqua vero vel in utraque remanent quædam species et virtutes affixæ illis, quibus movet ad tempus tales partes animalium : sicut vis projectiva remanet in medio, per quod fit projectio, etiam cessante primo projiciente : et ideo etiam talia animalia non convalescunt. CONTRA hoc est, quod nos videmus motum processivum et sensum in utraque parte : si enim tangantur, incurvantur et fugiunt partes : et hoc non posset fieri nisi virtute animæ.

JUXTA hoc quæritur, Utrum similiter Quæ sit in anima rationali in homine ? Legitur enim in vita beati Pauli, quod post abscissionem capitis lingua sua clare et aperte nominavit nomen Domini Jesu Christi. Similiter legitur de beato Dionysio, quod portavit per longum spatium caput abscissum in manibus. Similiter videtur in aliis decollatis lingua palpitare post abscissionem capitis.

SOLUTIO. Dicendum, quod in plantis solu una anima actu, potentia est plures, sicut forma materialis, et per divisionem plantæ fit actu plures. Quod autem con-

<--- Page Split --->

valescit planta divisa, est propter similitudinem partium ejus : licet enim radices habeant ori similitudinem, tamen figura radicis non multum diversificatur a figura stipitis et ramorum : radix enim trahit nutrimentum per poros, qui etiam sunt in ramo : et ideo frequenter contingit, quod ramus fixus in loco nutrimenti incipit trahere nutrimentum ut radix, et convalescit. Hujus autem signum est, quod cortex inspissatus circa radicem plantæ, propter hoc quod oppilatur in poris, impedit attractum nutrimenti, et propter hoc minus fructificat planta, et tandem arescit. Videtur etiam propter hoc, quod si scindatur radix in plantis antiquis, et scissuræ imponatur lapis, ne iterum possit concludi, incipiet radix trahere nutrimentum sicut prius per operationem pororum in medio radicis, et planta incipiet germinare et virere, nisi forte superiores partes ita desiccatae sint, quod non possint trahere nutrimentum quod est in radice : tunc enim a radice pullulabunt surculi per quos redit ad radicem inventus. Et similiter dicendum videtur in animalibus quibusdam, quæ sunt similia in partibus corporis, ut anguillæ, et serpentes, et rugosa propter hoc solum. Sed quia non videntur convalescere divisa, hoc contingit ideo, quia pullum animalis corpus est ita simile in partibus, quin semper dissimilitudinem habeat in ore, et ideo propter defectum oris quo accipit cibum, et defectum membri quo digerit cibum, cognoscuntur deficere partes, licet utraque habeat animam sensibilem.

Ad iLLUD ergo quod dicitur de Augustino et Anselmo, dicendum quod ipsi intelligunt, quod in utraque parte divisi est anima una per rationem, et non per numerum una.

Ad i. Ad aLUD dicendum, quod illa divisio est causa numeri in corpore, et per consequens causa numeri in anima. Ad 2. Ad aLUD dicendum, quod illa duplex divisio quae ponitur, est divisio quanti per se, et per accidens. Sed non omnis

forma dividitur ut quantum : ut quantum enim dividitur, quod dividitur in partem majorem et minorem, quarum neutra æqualis est toti : sed forma substantialis materialis dividitur divisione materiae, ita quod ipsa secundum totam sui rationem et totum esse manet in utraque parte. Et hoc dico quando divisio non corrumpit speciem, sicut est de auro : et ideo quælibet pars auri est aurum : sed non quælibet pars asini est asinus : quia divisio auri non corrumpit speciem auri, sed divisio asini corrumpit speciem asini.

Ad aLUD dicendum, quod neutra plantarum mutatur ad alteram : sic enim dicit Philosophus : « Planta quedam nascitur in terra, et quedam in alia planta.»

Ad iLLUD autem quod objicitur, dicenAd quest. dum quod non sufficit hoc quod planta Ad i. sumat plus de alimento ad conversionem

Ad aLUD dicendum, quod causa ejus quod fructus et folia sunt secundum naturam insite, est quod nutrimentum acceptum ut in proximo digerente digeritur in organis insite, quæ ne fiant in stipite, impedita sunt per insertionem in stipite. Si enim stipes talia organa haberet, folia et fructus sequerentur naturam ejus.

Ad aLUD dicendum, quod remanet Anima quam prius habuit, sed non sequitur, quod convertat animam in se : nihil enim prohibet, quin planta locum habens in planta alia accipiat nutrimentum digestum ab illa, et digerat illud ulterius secundum quod convenit sibi.

Ad iLLUD quod opponitur, dicendum Ad object. quod radix est causa vitæ : sed radix dicitur quod primo trahit nutrimentum : et nihil prohibet, quod sit radix una in terra et alia in planta, secundum quod radix dicitur hoc quod per similitudinem oris primo trahit sive accipit cibum.

Ad aLUD dicendum, quod nutrimenAd object. tum assimilatum uni non nutrit aliud, nisi ulterius per aliquam digestionem as-

<--- Page Split --->

similetur illi, sicut fit in alia planta accipiente cibum ab alia planta.

Ad object. 3. Ad aliud autem dicendum, quod componentia constituunt tertium, quando unum est ut materia, et alterum ut forma : sed non est sic in insertione plantae in plantam.

Ad quest. 2. Ad aliud dicendum, quod animalia quaedam divisa animam habent in utraque parte differentem per numerum, et non per speciem, sicut dictum est, et vivunt ad tempus, praecipue si dividantur in loco diaphragmatis sive parietis, et in tempore calido : quia tunc in inferiori parte remanet calor diu propter membra digestionis, in superiori autem diu manet propter cor. Unde si abscindatur caput a talibus animalibus, cito redditur caput immotum, eo quod a se non habet calorem vitalem tenentem vitam.

Ad quest. 3. Ad aliud quod juxta hoc quaeritur, Utrum similiter sit in homine?

Dicendum, quod non : anima enim rationalis non est forma materialis, quae sic dividatur divisione corporis : principales enim partes ejus non sunt in organo aliquo corporis, sicut intellectus, ratio et voluntas.

Ad illud quod objicitur de sanctis, dicendum quod miraculosa fuerunt illa, et virtus operata est ea potius quam anima.

Ad illud quod objicitur de aliis interfectis, dicendum quod in nervis motivis remanet virtus quaedam, quae non est pars animae, sed causata ab anima, et est corporea, quae post mortem post breve tempus in incerto movet quaedam membra.

ARTICULUS III.

Utrum anima humana quae continet in se vegetabile, sensibile, et rationale, sit simplex, vel composita ?

Tertio quaeritur, Utrum anima humana quae continet in se vegetabile, sensibile, et rationale, sit simplex, vel composita ?

Et hic potest adduci tota disputatio quae supra habita est de simplicitate Angeli. Sed quia quidam probant animam esse compositam ex materia et forma, ponemus rationes eorum.

<--- Page Split --->

anima non est materia tantum, quia materia per se non habet esse : nec forma tantum, quia forma non habet esse nisi in materia tantum : ergo relinquitur, quod sit composita ex materia et forma.

cies cum substantia corporea, quae est composita.

<--- Page Split --->

habet intellectum hylealem : hyleale autem est materiale : ergo anima composita est ex materia et forma.

Solutio. Solutio omnium harum objectionum et similium habetur ex quaestione de simplicitate Angeli. Dicimus enim animam esse compositam, sed non ex materia et

forma, sed ex eo quod est et quo est. Et quid appellamus quod est et quo est, et quomodo quod est differt a materia et quo est a forma, explanavimus ibidem. Sunt tamen qui dicunt animam causari ex materia prima, et unam esse materiam spiritualium et corporalium, propter supra habitas rationes : et hoc dicit expresse Collectanus, cujus rationes sunt præhabitaæ. Sed quia hoc non est verum secundum Philosophum naturalem, non videtur nobis ita dicendum esse. Quomodo etiam anima sit simplex, et quomodo composita, ibidem diximus. Præterea in quaestione de cælo distinximus quatuor modos simplicitatis in articulo, ubi quæritur, Utrum cœlum sit simplex, vel compositum ?

QUESTIO VIII.

De vegetabili.

Consequenter quaerendum est de singulis harum differentiarum, vegetabilis, sensibilis, et rationalis.

Et primo de vegetabili, circa quod quaeruntur duo, scilicet de vegetabili in se, et de partibus ejus.

De vegetabili autem in se quaeruntur duo : quorum primum est, Utrum vegetabile sit unius rationis et speciei in plantis, brutis, et hominibus ?

Secundum, De divisione ejus per nutritivum, et augmentativum, et generativum.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Utrum vegetabile sit unius rationis et speciei in plantis, brutis, et hominibus ?

Ad primum proceditur sic :

SED CONTRA : Dicit Philosophus in VI Sed contra. Topicorum, quod Dionysii vitæ diffinitio, scilicet quod vita est motus generis nutribilis naturam assequens, peccat : quia vita non secundum unam speciem videtur dici : sed altera animalibus quidem, altera autem plantis inest. Dionysii autem diffinitio est, quod vita unius rationis sit in speciebus illis. Ergo vita non est unius rationis et speciei in animalibus et plantis : ergo nec anima quæ est principium vitæ.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod non est ejusdem rationis vegetabile in plantis et animalibus, sicut probant rationes ultimæ : est enim in plantis species, in animalibus autem potentia tantum et non species.

Ad PRIMUM ergo dicendum, sicut dicit Philosophus1, quod ratio animalis secundum unumquodque est altera : habet enim animal duplicem rationem : unam secundum quod est abstractum per rationem ab omnibus animalibus, et sic diffinitur per principia rationis, quæ sunt genus et differentia : et cum hoc modo sit prædicatum commune de omnibus subjectis sibi speciebus, dicetur in hac ratione univoce de illis. Aliam autem habet secundum quod est in 'unoquoque animali : et tunc cum sic habeat in natu-

<--- Page Split --->

ra esse, diffinietur per principia illius esse naturalis. Et cum non sint eadem principia hujus animalis et illius, non habibit eamdem rationem animal secundum quod est in illis. Et similiter dicimus de vita. Unde quod dicit Philosophus, quod communiter inventa est, etc., intelligitur de communitate generis remoti, et non de communitate formae quae est species faciens esse in natura.

est, quod anima vegetabilis secundum naturam non est unius rationis in omnibus plantis, sed in vite est anima dans ei esse vitis et rationem secundum speciem et formam, et in oliva est vegetabilis anima faciens olivam, dans ei esse et rationem et secundum speciem et formam, et sic de aliis. Unde vegetabile quod dicitur de ipsis, dicitur in ratione generis, et non in ratione speciei.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod manifestum et occultum hic supponunt duas differentias specificas, scilicet sensibile, et insensibile, et ita secundum supposita non secundum accidentia, licet nomina eorum ab accidente imposita esse videantur.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod actus non sunt ejusdem rationis in animalibus et plantis, nisi secundum genus : cum enim operationes trahantur in speciem per objecta, si operationes essent ejusdem rationis, etiam objecta essent. Objectum autem est alimentum, quod secundum substantiam est objectum nutritiva : secundum autem quantitatem, augmentativa : et secundum quod est superfluum in individuo, necessarium est speciei generativa. Cum igitur nutriens plantam sit assimilatum planta, et nutriens animal sit assimilatum animali, patet quod illud quod nutrit hinc et inde, non est in eadem specie nutrimenti : aliter enim ex nutrimento ejusdem speciei aptum natum esset fieri lignum et caro, quod falsum est. Similiter generativa in planta generat lignum ex superfluo nutrimenti in planta, ex quo aptum natum est fieri lignum : in animali autem generat carnes et ossa animati corporis, quae apta nata sunt fieri ex superfluo nutrimento animalis.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod animal si accipiatur ut prædicatum universale, habet unam rationem generis ad omnes species suas, sed secundum quod est in unoquoque per esse naturae, habet aliam et aliam rationem, ut habitum est supra.

Ad 5. Ad ultimum dicendum, quod verum

ARTICULUS II.

Utrum nutritivum, augmentativum, et generativum non differant nisi per accidens ?

Deinde, Quæritur de divisione vegetabilis per nutritivum, et augmentativum, et generativum.

Et videtur, quod ista tria non differant nisi per accidens.

<--- Page Split --->

bultio. Solutio. Dicendum, quod istae sunt partes potentiales ipsius animae vegetabilis, et dividitur in eas sicut totum potestativum in particulares potestates.

Ad 1. AD PRIMUM ergo quod objicitur, dicimus quod objectum habet substantia-

lem differentiam si ut objectum consideratur : potentia enim corpus non de necessitate est existens sub majori quantitate quam prius fuit : et ideo cibus secundum quod ex eo fit corpus cibatum , et cibus secundum quod ex eo fit majus in quantitate , praecipue secundum longitudinem, quam prius habuit, habent differentiam secundum substantialem formam objecti. Et hoc patet ex differentia finium : finis enim nutritiva est per incorporationem sibi salvare corpus animatum : sed finis augmentativa est per incorporationem quanti cibi conducere corpus ad perfectam magnitudinem secundum figuram. Unde augmentativa majori calore indiget, qui sufficiat extendendo organa, et addendo cibum, conducere ad magnitudinem debitam speciei. Et magis infra hoc patebit. Similiter superfluum nutrimenti super quod operatur generativa, est potentia tantum corpus organicum , non addibile alii corpori sicut fuit cibus nutritiva e at augmentativa : et propter hoc oportet, quod in isto maxime virtus operetur transmutativa seminis et formativa organorum. Sic igitur patet, quod hoc nutrimentum idem sit secundum substantiam materiae, non tamen idem est secundum speciei rationem. Alia enim virtus est in ipso a virtute nutritiva, quae est in hepate, vel in corde : et alia a virtute augmentativa, quae est in fonte caloris facta, in corde scilicet : et alia a virtute generativa quae est in vasis seminariis : et per has virtutes descendentes in cibum cibus trahitur in diversas rationes, quae fiunt ei specificae secundum quod ad diversas potentias vegetabiliter comparatur.

Ad aliud dicendum, quod vis generativa semper adest, sed non semper operatur : et hoc contingit vel ex debilitate organi, ut in juvenibus : vel ex defectu materiae seminis. Similiter augmentativa semper adest : sed impeditur tum propter debilitatem instrumenti, cum ex parte ejus quod debet augeri, sicut sub-

<--- Page Split --->

tilius infra explanabitur. Unde contingit impediri per accidens ab opere : et hoc non facit accidentalem esse virtutem.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod vegetabile secundum quod ut totum potestativum consideratur, non habet perfectionem nisi in partibus suis : et ideo quando anima dividitur per ista, non omnino dividitur per accidentalia : imo sicut se habent membra corporis ad corpora, ita se habent vires animæ ad animam. Quod patet ex verbo Philosophi in II de Anima 4, ubi dicit, quod sicut anima tota est actus totius corporis, ita partes sunt actus partium : et ideo si oculus esset animal, visus esset anima ejus. Nec hoc est verum, quod omne consequens aliquid, sit accidentale, nisi intelligatur de consecutione secundum tempus : secundum rationem enim partes semper consequuntur totum, quæ tamen relationem simul sunt et secundum materiam prius : et sic est de omnibus consequentibus, in quibus id quod consequitur, habet perfectionem secundum substantiam et posse.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod cum dicitur potentia naturalis, duo dicuntur : per ly potentia enim supponitur ens qualitatis : per ly naturalis vero supponitur causa necessaria ejus in subjecto. Et hinc etiam est, quod potentia naturalis non adest et abest, sed semper adest, quia causam necessariam supponit in subjecto : et ideo non est omnino accidens, sed propria passio fluens de principio substantiae : et sic se habent omnes vires animæ ad animam. Unde patet, quod non sunt accidentales, sed naturales proprie et immediate fluentes ex ipsa substantia animæ.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod omnis forma naturalis est in ratione triplicis causæ, ut supra diximus, scilicet formalis, et efficientis, et finalis. Et secundum quod anima est ut efficiens operationes animati, sic habet vires in quibus perficitur causalitas sua in efficiendo opera. Im-

perfectum enim efficiens est, quod non potest omnia opera potentialia fieri secundum naturam in subjecto. Unde causa multitudinis virium in una substantia animæ est, quod anima comparatur ad corpus ut efficiens : quia corpus unum quidem est per substantiam, sed multum per organa. In anima vero rationali secus est per intellectum quem recipit anima non ex comparatione corporis, sed ex comparatione ad Deum causantem. Et hoc videtur innui in libro de Causis, ubi dicitur, quod omnis substantia nobilis habet tres operationes : nam ex operationibus ejus est operatio animalis, et operatio intellectualis, et operatio divina. Anima enim nobilis dicitur hic anima integra, ut dicit Philosophus. Dicit enim Alexander in libro de Intellectu et intelligibili, quod sola anima hominis est integra, et hoc ex comparatione ad corpus : habet enim operationem divinam, et animalem. Esse enim divinum est esse salvatum et perfectum secundum possibilitatem naturae : esse autem salvatum in individuo est etiam in specie : perfectum autem est corroborata virtute secundum perfectionem magnitudinis subjecti : et ideo anima nobilis consequitur esse divinum secundum possibilitatem sui per tria opera vegetativæ partis 2. Operatio autem animalis est propria operatio animæ secundum quam distinguitur a natura : non enim secundum esse divinum distinguitur, eo quod omnia moventur ad illud : et propter illud agit quidquid agit. Unde operatio animæ est secundum quod movet corpus secundum locum : et cum ille motus non sit sine apprehensione sensibili, sensus et motus secundum locum sunt operationes proprie animales : et in his anima est causa corporis, et superior, eo quod corpus recipit impressiones ab anima ad consequendum hæc duo : et ideo oculus non videns non est oculus nisi æquivoce : et pes non mobilis, non est pes nisi æquivoce. Est

<--- Page Split --->

etiam anima nobilis nihilominus, ut dicit Philosophus, creata a Deo ut instrumentum intelligentiae : et cum intelligentiae sint substantiae separatae, recipiet anima impressionem ab eis. Et utrum illa impressio sit opus intellectus agentis vel modi revelationum et prophetiae, sicut dicit Augustinus in libro XII super Genesim ad litteram, modo non determinamus. Hoc autem constat, quod operatio intellectualis est in anima non ex comparatione ad corpus, sed potius ex comparatione ad intelligentiam primam et intelligentias secundas : et ideo in hac comparatione ad intelligentias anima inferior facta est, eo quod recipit impressiones ab ipsis.

Ad alud dicendum, quod illa quatuor quae ponuntur, non sunt partes animae : anima enim est influens impressiones in corpus, ut jam habitum est : et illae impressiones sunt receptae a corpore, et dicuntur virtutes fixae membris quae sunt substantialiter partes animae : sed fundantur in ipsis naturalibus et calore et complexione membrorum, et ideo variantur et debilitantur et juvantur secundum variationem membrorum. Unde attrahere, digerere, retinere, et expellere, nutrive sunt potentiae : et ipsa una existens per diversitatem activarum et passivarum qualitatum operatur omnia illa : per calidum enim et siccum, quibus viget attractiva attrahit, per frigidum autem et siccum retinet, per calidum vero digerens in humido per similitudinem glixationis, ut dicitur in IV Meteororum, digerit et convertit cibum ad corpus : sed

per calidum, ventosum, et humidum lubricans expellit. Similiter et quandoque expellit per frigidum, humidum lubricans inducens: sed hoc fit per accidens : unde talis expulsio frequenter est indigesti cibi: quia frigus circumstans impedit actionem caloris naturalis digerentis cibum, ne possit attrahere humidum subtile et purum, et consumere partem humidi aquei, ex quorum consumptione et attractione grossum terrestre et impurum inspisset. Qualiter tamen qualitates activae et passivae subserviunt partibus animae vegetabilis, infra melius explanabitur.

Ad hoc quod objicitur de expulsiva, quod non sit in animatis omnibus, dicendum quod verum est hoc: natura enim non abundat superfluis: et ideo cum plantae trahant cibum digestivum digestione prima, in qua grossum et impurum separatur a subtili puro et convenienti, non indigent ventre vel expulsione: quia sicut dicit Philosophus in libro de Animalibus, terra est eis pro ventre. Et causa hujus est, quia trahunt cibum per poros, et non recipiunt grossum, ut animalia. Et causa hujus est debilitas caloris naturalis in plantis, qui attractum cibum grossum in planta non posset digerere. Hujus autem signum est, quod ex modico frigore exteriori restringuntur pori plantae, et densatur succus, et fluunt folia: et ideo etiam, quia attrahit cibum in radice, non tam ex calore sui, quam ex calore vaporum qui sunt in terra.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO IX.

De nutritiva in se.

Deinde, Quæritur de partibus vegetabilis.

Et quæruntur duo, scilicet de partibus sigillatim, et de partibus in communi.

De partibus sigillatim quæruntur tria, scilicet de nutritiva, augmentativa, et generativa.

De nutritiva autem quæruntur quatuor.

Quorum primum est de nutritiva in se.

Secundum, De motu ejus.

Tertium, De nutritivo et nutriente.

Quartum, De instrumento ejus.

Circa primum quæruntur tria.

Primo enim quæritur,.Quid sit ?

Secundo, Utrum sit una vel plures ?

Tertio, Si plures sint nutritivæ, utrum sint ejusdem speciei vel non ?

ARTICULUS I.

Quid sit potentia nutritiva ?

Ad primum proceditur sic :

Dicit Avicenna in libro VI de Naturalibus, quod nutritiva est vis animæ vegetabilis convertens corpus a*corporeitate in qua erat, in similitudinem corporis in quo est, et unit ei cibum per restaurationem ejus quod solutum est in illo.

Sed contra hanc diffinitionem proceditur sic :

<--- Page Split --->

g mentatio ratione differunt 4. Item, infra, Secundum id quod advenit potentia est quanta caro, augibile est carnis : secundum id autem quod solum potentia caro, nutrimentum. Et hoc patet, quod mutare corporeitatem cibati corporis est augmentativæ et nutritivæ.

Julio. Solutio. Dicimus, quod praebabita diffinitio bona est et physica : diffinitur enim potentia physici per actum quem habet supra propriam materiam, et in comparatione ad finem, et per suum subjectum in quo est : haec autem omnia tanguntur in prædicta diffinitione. Quod enim dicitur, Vis animæ vegetabilis, tangit subjectum, per quod proprie naturalis substantia et naturalis passio debet diffiniri. Per hoc autem quod dicitur,

Convertens, tangitur proprius actus ejus : conversio enim haec sonat versionem in se ex alio, et non aliud quod non erat prius. Per hoc autem quod dicitur, Corpus a corporeitate in qua erat prius, tangitur propria materia ipsius, et effectus quem consequitur in ipsa. Cum autem duplex sit finis, scilicet finis operis, et intentionis, per hoc quod dicitur, In similitudinem corporis in quo est, et unit ei cibum, tangitur finis operis, finis enim operis est in quo sistit opus efficientis. Per hoc vero quod dicitur, Per restaurationem ejus quod solutum est in illo, tangitur finis intentionis, qui est finis ultimus movens intentionem efficientis.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod conversio proprie est generativæ, sed transmutatio a specie in speciem aliam. Dicimus enim, quod conversio est versio alicujus ad se, non in aliud : sicut illud quod nutritur, cibum convertit ad se per actum nutritivæ, et non convertit ipsum in aliquam speciem novam, quæ prius non fuerat, sed in carnem, nervum, et os, quæ prius fuerunt.

Ad ALIUD dicendum, quod corporeitas non sumitur hic metaphysice, sed potius physice : et ideo dicit hic speciem corporis quod est cibus : et sic proprie convenit nutritivæ.

Ad ALIUD dicendum, quod per actionem caloris dividentis id quod nutritur ad subinductionem nutrimenti semper aliqua fit deperditio secundum materiam, licet non secundum speciem. Et quod dicit Philosophus in libro de Morte et vita, intelligitur sic, quod calor naturalis destrueretur consummando subjectum, si non objiceretur ei nutrimentale humidum.

Ad ALIUD jam patet solutio per explanationem diffinitionis in duplici fine. Salus enim individui includitur in restauratione deperditi : cum enim species nu-

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3

Ad 4.

<--- Page Split --->

tritivi non possit salvari nisi in materia, et partes secundum materiam deperdantur per actionem caloris, non relinquitur modus salutis speciei in eo quod nutritur, nisi per nutrimentum restauretur deperditum in partibus materiae. Et hoc infra erit magis manifestum.

ARTICULUS II.

Utrum sit una nutritiva, an plures ?

Ad 5. Ad alud dicendum, quod corporeitas supponit hic speciem corporis physic: sed secundum speciem solam substantialem non potest esse motus : quia nihil habet contrarium, et omnis motus est de contrario in contrarium : nihilominus tamen quia nutrimentum est diffinitum a fine, et haec est mutatio cibi substantiae, et unio substantialis ad cibatum, potius diffinitur a corporeitate secundum quod est species physici corporis, quam a passionibus sive a qualitatibus. Licet enim alterando agat in conversione cibi, tamen alteratio est propter conversionem substantiae, et digestio quae diffinitur in libro Meteororum, sumpta est generaliter, prout habet sub se contentas species calidi digerentis, sive illud calidum sit extrinsecum, sive intrinsecum. Et hoc patet in penpasi : in penpasi enim quae est digestio alimenti in fructibus, est calor intrinsecus digerens. In ephesi autem quae est digestio ad totum a calore humido, est calor extrinsecus : et ideo proprie dicitur ephesis in elixatis, ut ibidem dicit Philosophus. In opthesi vero quae est digestio a causalitate sicca et aliena, et proprie dicitur in assatis, est calor digerens extrinsecus et siccus, ut calor ignis : et propter hoc illa digestio non semper convertit ad substantiam digerentis, sicut facit calor digestivus animati corporis, sed complet humidum ejus quod digeritur, removendo ipsum a passionibus frigidi, quod est causativum indigestionis.

Ad 6. Ad ultimum patet solutio ex hoc quod corporeitas supponit speciem cibi.

Secundo quaeritur, Utrum sit una nutritiva, an plures ?

Et videtur, quod una.

Sed contra :

<--- Page Split --->

nutrimenti, propter hoc non erunt ejusdem rationis.

Sed contra. SED CONTRA :

Species motus non distinguuntur penes fines in specie, sed penes fines in genere, sicut dicimus alium motum esse substantiae, alium quantitatis, alium in ubi. Cum igitur non sit conversio cibi nisi in substantiam tantum, non erit diversitas motus secundum illam et illam substantiam, in quam fit conversio.

Solutio. Ad 1.

SOLUTIO. Secundum prius dicta, termini qui sunt ad finem et sunt termini particularium operum, non proprie secundum speciem distinguunt operationem efficientis : et ideo cum tales termini sint, cum dicitur nutrire os, nutrire carnem, istae virtutes non proprie differunt specie, sed numero et materia.

Ex hoc patet solutio ad primum.

Ad alud dicendum, quod organa proprie sunt membra officialia, quae ad aliquod officium speciale sunt ordinata, ut oculus ad visum : et idcirco nervus, et

os, et hujusmodi non sunt organa nutritiva potentiae, sed potius materia circa quam operatur nutritiva in aliquo organo existens, ut in hepate, vel in corde. Vel dicatur, quod diversorum organorum quae sunt diversorum finium, sunt diversae potentiae : sed non oportet, quod diversorum organorum eumdem habentium finem, diversae sint virtutes.

Ad alud dicendum, quod alia est reductio istarum virium ad nutritivam, quam virium animae ad animam, et membromum ad cor : vires enim reducuntur ad animam ut ad substantiam et subjectum in quo sunt : membra autem ad cor ut ad principium ex quo generantur, et a quo accipiunt influxum vitae : sed istae vires reducuntur ad nutritivam sicut quaedam instrumenta in quibus operatur nutritiva. Nec hoc est verum, quod species motus distinguuntur penes genera : quia in substantia est duplex motus, generatio scilicet et corruptio, in quantitate est augmentum et diminutio.

QUÆSTIO X.

De motu nutritivae.

Deinde quaeruntur de motu nutritivae, et quaeruntur quinque. Quorum primum est, Utrum habeat motum aliquem ? Secundum, Utrum plures vel unum ? Tertium, Ad quam speciem motus reducitur. Quartum, Quid sit mobile in hoc motu ? Quintum, Utrum semper sit nutritio dum animal vivit, et quare ?

<--- Page Split --->

anima vel aliqua potentia ejus. Ergo nullus motus est in cibo nutrimenti.

SED CONTRA :

Sed contra.

ARTICULUS I.

Utrum nutritiva habeat aliquém motum ?

Ad primum proceditur sic :

Et videtur, quod non habeat motum. 1. Omnis enim motus est ad finem aliquem, qui est in movente per intentionem vel substantiam : substantia autem carnis quae terminus est nutritionis, secundum Philosophum nec per intentionem, nec per substantiam est in potentia nutritiva : ergo non habet motum, qui sit ad terminum illum. PRIMA probatur per inductionem : quia movens physice convertit patiens vel transmutat in suam substantiam, ut ignis aquam in ignem : et ideo terminus motus fuit in movente : movens autem in arte per intentionem cognitionis praedeterminat finem. SECUNDA probatur per hoc quod anima vegetabilis nec intentionem habet, nec ipsa secundum substantiam est caro.

SOLUTIO. Dicendum, quod nutritiva Solutio. habet actum et motum qui est assimilare nutrimentum, et unire substantiae nutriti. Sed primus ejus motus est reslauratio deperditi in partibus materiae nutriti per cibum advenientem : et iste motus est de quo dicit Philosophus, quod nutritum nutritur, et non cibus nutriens, et est tantum in nutrito : et hoc melius patebit, scilicet quando quaeretur, Quid sit mobile hujus motus ?

DICENDUM ergo ad primum, quod substantia carnis est per intentionem in po- tentia nutritiva, et non per substantiam. Sed duplex est intentio, scilicet tendens in finem tantum, et non determinans ipsum per cognitionem : et hæc est inten- tio omnium virtutum activarum in na- tura : omni enim cui attribuitur finis, attribuitur intentio in fine illo. Alia est enim intentio tendens in finem præde- terminans in materia per cognitionem :

<--- Page Split --->

et haec est intentio artis. De prima habetur in Ethicis, quod virtus est certior arte : causa autem certitudinis est : quia virtus assimilatur naturae, et natura est certior arte, ut dicitur in ultimo cap. libri quarti Meteororum.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod haec est falsa, quod omnis motus sit a contrario in contrarium, nisi intelligatur de motu physico tantum agentium et patientium. Sed non est vera generaliter de omni motu locali, nec de motu animae, sicut nutritio motus est animae.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod illa ratio bene procederet si nutritio esset in nutriente et in mobili subjecto : sed infra probabimus, quod non est verum : nihilominus tamen nutriens transmutatur de contrario in contrarium, ut fiat simile nutrito : et habet contrarietatem ad nutritum in quantum distat per species ab ipso.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod nutrimentum movetur ad propinquam bonitatem animae vegetabilis : quia efficitur corpus animatum.

ARTICULUS II.

Utrum nutritiva habeat plures motus vel unum ?

Deinde quaeritur, Utrum nutritiva habeat plures motus, vel unum ?

Et videtur, quod plures.

Sed contra :

<--- Page Split --->

tatur in speciem et formam carnis, quae prius fuit : transmutatur enim in speciem et formam nutriti, quae prius fuit : ergo non est generatio.

ARTICULUS III.

Solutio . Hocconcedimus . Dicendumestenim , quodnutritioestunusmotusquiestinnutritosimpliciterquidem , quemtamenpræceduntquidammotusexpartenutrimentiquodperdigestivamtransmutaturexcontrajacentibuspassio - nibus , etassimilaturmembris , etpercaloremnaturalempuriuselevatursur - sumadnutrimentumsuperiorum , etgrossusdeprimiturinferiusadnutri - mentuminferiorum .

Ad argumenta autem facta in contrarium, patet solutio per rationes pro ista parte inductas.

Ad quam speciem motus reducatur nutritio ? et, Quomodo ejusdem est facere et reficere ?

Tertio quaeritur, Ad quam speciem motus reducatur nutritio ?

Et videtur, quod ad generationem.

<--- Page Split --->

Ad aliud dicendum, quod nutrimentum quod trahitur a vi generativa in corpore animato existente in semine, est alterius rationis, quam nutrimentum quod trahitur a vi nutritiva in corpore animato : illud enim est in potentia ad formam et speciem organorum quæ non est actu, sed istud est in potentia ad formam et speciem membrorum similium, quæ jam actu est in nutrimento adveniente, et non acquirit nisi salvationem.

Illud autem quod dicitur, quod ejusdem sit facere, et reficere, dicendum quod hoc est verum, si in eadem ratione accipiatur facere et reficere : virtus enim generativæ est facere secundum formam, et reficere secundum formam : sed nos jam diximus, quod nutritivæ est tantum reficere secundum partes materiae effluentes et refluentes.

Anima t, quod in patiente et disposito videtur inesse actus. Et ibidem dicitur, quod cibus est patiens, et id quod nutritur, est agens. Ergo cum actus agentis sit motus, motus ille ut in mobili erit in cibo.

Sed contra :

ARTICULUS IV.

Quid sit mobile in motu nutritivae?

Quarto quæritur, Quid sit mobile in hoc motu ?

Et objiciur sic :

Solutio. Hoc concedimus, licet quisolutio. dam ex ignorantia scientiae dicant oppositum : dicunt enim illi, quod salus est magis quies, quam motus : unde cum salvetur id quod nutritur, magis quiescit quam moveatur. Sed nos dicimus, quod in salvato non est motus, neque proprie quies : salvatur enim forma et species totius membrorum : sed in eo in quo salvatur, motus est, hoc est, in partibus materiae effluentibus et refluentibus.

Ad primum ergo dicamus, quod alia Ad 1. ratio est in isto motu et in aliis motibus: iste enim motus tantum est in partibus materiae, et non de forma in formam. Concedimus tamen bene, quod cibus transmutetur : sed non transmutatur motu nutritionis, sed alterationis quae exigitur ad nutrimentum.

<--- Page Split --->

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod nutritum ejusdem dispositionis est ante et post secundum formam, sed non secundum partes materiae, ut patet ex prædictis.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod agens transmutationem nutrimenti est nutritum : sed restituens deperditum in partibus materiae est vis nutritiva in ultimo actu nutriendi, et patens in hoc actu est corpus animalum secundum materiam.

Ad 4. Ad ultimum dicendum, quod movens et mobile non sunt unum in essentia, sed bene possunt esse unum compositum, ut anima et corpus, et vis nutritiva et corpus nutritivum.

ARTICULUS V.

Utrum nutritio semper sit dum animal vivit, vel non?

Quinto et ultimo quaeritur, Utrum nutritio semper sit dum animal vivit?

Et videtur, quod sic :

Sed hoc videtur falsum :

Solutio. Dicimus, quod semper agit solu in vigilantibus; et dormientibus etiam magis, sicut dicit Philosophus in primo de Somno et Vigilia sic : « Opus suum

<--- Page Split --->

facit nutritiva particula in dormiendo magis quam in vigilando : nutriuntur enim magis tunc et augentur tamquam vel agentia. »

AbjectAnobjectumdicendum , quodanima - liacumabsconduntse , nonquiescitineisnutritivanisisecundumacceptionemnutrimentiexterius : suntenimtaliaanimaliafrigidadebiliscalorisnonha - bentiamultamfamem : causaenimfa - misestdissolutionutrimentivehemens : etcausadissolutionisestpaucitasmate - r i æ , etejusdemsubtilitas , etraritaspel - l i s , etcalornaturalisfortis , etcaloraerisextrinsecusadjuvans , etsimilitermotus : etideircoquandoaliquidisto - rumdeestvelpluraquibusdamanima - libus , etsuntgulosa , propterappetitumcontrahuntmultassuperfluitatesgrossas , quascalornaturalisdebilisdissolverenonpotest , præcipuecumnonjuvaturcaloreexteriori , necmotu : taliaenimanimaliaproptermultamsuperfluitatemfrigidamcontractam , etcaloremnatura - lemdebilem , temporefrigidoefficiunturpigravalde , etdesiderantiaquietemetimmutabilitatemsuicorporis , etideoabsconduntse . Etsiinquibusdameo - rumfueritcaloradeofortis , quodsu - perfluitatesillaspotestconsumereetdissolveretototemporeabsconsionis , tuncillaanimaliaattenuabunturetde -

bilitabuntur : siveroadeodebilissit , quodnonpossitnaturadecoquere , tuncindeecoctasuperfluitasfrigiditateintesti - norumcoagulaturinarvinam , eteffi - ciunturmagispinguiatemporeabscon - sionis : etsecundumquodcalorpotesthocfacereveltardiusvelcitius , secun - dumhocestlongiusvelbreviustempusabecsonioniseorum . Etnonestincon - veniens , quodhocaccidatinquibusdamhominibus , etpræcipueinmulieribussifiuntimmobilessecundumlocum , q u e m - admodumincivitatePaduanaabstinuitquædamquadragintadiebus .

AdALUDdicendum , quodquædamAdobject . virtutesanimæmoventorganasuapro - priomotuanimæ , etnonnaturæ , utvirtusmotivasecundumlocumetvirtussensitiva : etquiatalismotusnonestdenaturaorganorumsecundumcomposi - tionemexelementis , inducitpænametlaboremorganis : etexhocnasciturde - sideriumquietisetiamimmobilitatis , s i c - utinsomnoetvigilia . Sedquædamvir - tutesmoventsecundumnaturamorga - norum , etillemotussemperestorganisdelectabilis : etsicmoventomnesvir - tutesvegetabilispotentiæ , etpræcipuenutritiva : etideodixitDionysiusPhi - losophus , quodmotusgravisgeneratio - n i s , nutribilisestnaturamassequensinmovendo .

QUÆSTIO XI.

De nutriente et nutrito.

Etquæriturexpartenutrièntis , Utrumnutriatsimile , veldissimile ? Secundo , Utrumnutrienstranseatinsubstantiamnutrii , veltotumemittaturinsecessum , utvideturDominusdicereinEvangelio ?

<--- Page Split --->

Tertio, Si ipsum mutatur in corpus humanum, utrum mutetur in veritatem humanæ naturae, quae resurget in die judicii ?

Quarto autem quæritur ex parte nutriti, Utrum nutritur secundum speciem et materiam tantum ?

Quinto quæritur, Si nutritur secundum materiam tantum, utrum in omnibus partibus materiae possit fieri deperditio et restauratio, vel in quibusdam tantum ?

ARTICULUS I.

Utrum nutriens nutriat simile, vel dissimile ?

Ad primum proceditur sic :

Omne nutriens patitur a nutrito : nihil autem patitur nisi contrarium et dissimile : ergo, etc.

Si forte dicatur, secundum quod Philosophus videtur solvere istam quaestionem 1, quod non est coctum dissimile, coctum autem simile, quaeretur de illo cocto. Est enim similitudo , ut dicit Boetius in Topicis, rerum differentium eadem qualitas. Ergo oportet, quod aliqua qualitas una specie sit in cocto et nutrito. Aut igitur illa forma est substantialis , aut accidentalis. Constat , quod non substantialis : quia si etiam cibus accipiatur decoctus quarta digestione, quae ultima est, adhuc non habet formam substantialem carnis vel ossis : ergo relinquitur, quod sit accidentalis.

SED CONTRA : Probatum est in quaestione de materia, quod solum hyle subjicitur transmutationi illi qua est secundum substantiam, et cum subjectum accidentium sit ens completum, non possunt accidentia inesse illi quod non est

completum per formam substantialem : sed cibus transmutatur per substantialem formam cibi : ergo per consequens amittet omnia accidentia quae fuerunt in cibo : et sic nullum manet in quo possit attendi dissimilitudo.

SED CONTRA hoc est quod dicit Philosophus in secundo de Generatione et Corruptione, quod habentium symbolum facilior est transitus ad invicem, eo quod manet in utroque qualitas una communis. Ergo videtur aliquid manere in transmutato et in eo in quo fit transmutatio, penes quod potest attendi similitudo et symbolum.

SOLUTIO. Dicendum cum Philosopho, solquod priusquam decoquatur, est dissimile : et cum decoctum est, est simile et maxime ultima digestione.

Ad illud quod quaeritur, In quo attenditur dissimilitudo ?

Dicendum, quod penes proportionem ad unum quod inest uni actu, et alterum proximam habet dispositionem ad illud : hoc autem est forma carnis et ossis, qua inest nutrito actu, et nutrimentum ultimum proximam habet dispositionem ad ipsam. Concedimus tamen bene, prout supra probatum est, quod hyle tantum subjectum est transmutationis secundum substantiam : sed ad hoc quod transmutelur in substantiam hanc vel illam, exiguntur dispositiones diversa, quarum licet nulla eadem numero maneat in ma-

<--- Page Split --->

teria prius et post, manet tamen eadem secundum speciem et rationem : et hoc sufficit similitudini.

Et quod dicit Philosophus, quod habentium symbolum facilior est transitus, non intelligit, quod una qualitas numero maneat in utroque, sed specie, quæ facit ad facilitatem transmutationis in hoc quod non agit contrarium, sed movet ad transmutationem si intendatur.

Et per hoc patet solutio ad totum.

dem determinavimus, ideo de his breviter hic nos absolvimus, ad utrumque dicentes, quod cibus transit in substantiam corporis, et quodammodo in veritatem humanae naturae, sicut ibi determinavimus.

Ad ultimam autem rationem dicendum, quod calor ignis consumit, sed calor digestivus non agit tantum secundum proprietatem ignis, sed etiam secundum virtutem coelestem, ut infra determinabimus, et ideo potest incorporare cibum.

ARTICULUS II.

ARTICULUS III.

Utrum nutriens transeat in substantiam nutriti, vel totum emittatur in secessum? Et, Utrum mutetur in veritatem humanae naturae ?

Secundo quaeritur, Utrum nutriens transeat in substantiam nutriti, vel totum emittatur in secessum, ut videtur Dominus in Evangelio dicere.

Solutio. Solutio. Et quia de hoc satis disputa- 1 1 et 2. tum est in quaestione de resurrectione, et de sequenti articulo, Utrum transeat cibus in veritatem humanae naturae, et quid sit veritas humanae naturae 2 ? ibi-

Utrum nutritum nutritur secundum speciem et materiam, vel secundum materiam tantum ?

Quarto quaeritur ex parte nutriti, Utrum nutritur secundum speciem et materiam, vel secundum materiam tantum ?

Videtur, quod secundum speciem et materiam : quia

<--- Page Split --->

esset materia : oporteret enim, quod aliquid esset subjectum illi motui, et ita esset materia, et moveretur ad materiam : quia nihil est, quod non potest intelligi : ergo nutritio non est motus secundum materiam tantum in nutrito.

veretur ad aliquid, et esset in motum esse in illo simul et semel : et esset aliquid actu, et non esset simul et semel : quae omnia sunt impossibilia : ergo nutritum non nutritur nisi secundum materiam.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod absque duSolu bio secundum omnes veritatem intelligentes nutrimentum non est nisi secundum materiam. Et quidam contradicunt huic sententiae ex ignorantia veritatis.

DICENDUM ergo ad primum, quod illud Ad quod additur, non efficitur in alia specie quam quae prius fuit : et ideirca nutritum nutritur secundum speciem illam, licet aliquid addatur ei : sed quia alias partes accipit materiales, propter hoc mutatur in partibus materiae et nutritur.

Ad ALIUD dicendum, quod nutrimenAd tum non tantum est in potentia, sed in actu : sed ille actus est idem qui fuit prius in partibus nutriti, licet non eadem partes sint secundum materiam.

Ad ALIUD dicendum, quod nullus moAd tus est de materia in materiam, ut probatum est : sed bene contingit aliquid idem numero movens recipere partem materia pro parte et post partem et cum parte, secundum quod ipsum transmutat aliquid in se et in speciem suam.

Ad ALIUD dicendum, quod cum perdiAd tur pars materiae, non destruitur propter hoc species membri animati corporis : pars enim deperdita non fuit necessaria speciei, sine qua esse non posset : et ideo potest effluere illa et influere alia, sicut per simile ostendit Philosophus in vase et aqua.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

Utrum in omnibus partibus materiae possit fieri deperditio et restauratio, vel in quibusdam tantum ?

Quinto et ultimo quaeritur, Utrum in omnibus partibus materiae possit fieri deperditio et restauratio, vel in quibusdam tantum ?

Et est objectio antiquorum, quod non in omnibus, quae videtur esse fortis.

leontra. Quod si concedatur, est objectio gravissima in contrarium.

SOLUTIO. Dicimus, quod substantia solutio. corporis humani et similiter cujuslibet animalis materialiter constat duplici humido, scilicet humido seminali, quod non tantum est materiale, sed etiam factivum organorum : et ex illo principaliter fit substantia illa, in qua est prima organizatio corporis : recipit autem augmentum per aliud humidum, quod attrahit quasi pro cibo, et vocatur humidum nutrimentale a quibusdam : et tamen non est ita adeo conveniens super factura corporis sicut primum : et propter hoc virtutes naturales operantes in corpore animato, hebetantur in illo.

Dicendum igitur, quod in primo humido deperditio non recipit restaurationem per ejusdem nominis humidum : licet enim membra radicalia augmentum et nutrimentum recipiant per cibum, non tamen umquam adeo conveniens potest fieri humidum cibi, quod efficiatur radicale : et ideo consumpto universaliter humido radicali, vel in tanto quod non sufficiat corpori animato, necessario inducitur mors, et non potest fieri restauratio : et consumptio ejus impëditur per

<--- Page Split --->

continuam infusionem humidì nutrimentalis : humidum enim radicale est illud quod est in ipsis membris radicalibus imbibitum, et est quasi quoddam vas et instrumentum naturale in quo virtutes animæ quæ sunt in organis, convertunt humidum nutrimentale attractivum in membra, et in complexionem membri, et sine quo hoc facere non possunt, sicut nec artifex potest operari sine instrumento. Et inde est quod si distinguatur humidum per locum, triplex humidum reperitur in corpore humano, scilicet radicale quod est intra membra radicalia, et per quod tamquam per instrumentum operatur natura in humidum cibi. Et secundum quod est humidum nutrimentale, quod est jam attractum ad singula membra. Et tertium est humidum nutrimentale superinfusione semper infusibile a venis, quæ sunt viæ nutrimenti. Et hujusmodi exemplum ponitur in oleo lucernæ, cujus quædam pars est imbibita intra lychnum, et quædam pars attingit lychnum undique, et quædam circumnatat in plures lucernas : et cum apponitur ignis, agit quidem immediate in humidum quod est intra lychnum continue et paulatim, et attrahit continue humidum circumstans lychnum : sed ne subito possit consumere humidum primum, impeditur a continua infusione olei circumstantatis. Et sic calor naturalis continue agit in radicale, continue deperdendo partem ejus : sed ne subito possit consumere, impeditur a continua infusione humidì nutrimentalis.

DICENDUMergoadprimum , quodde - perditiofitinomnibuspartibuscorporissecundummateriam , sivesintexhumidonutrimentali , siveexhumidoradicali : sednoneodemmodofitrestauratio : l i - cetenimresituaturcaroexhumidonu - trimentali , tamenillacarononeritin - strumentumetvasnaturæinquapossitoperaricarnemaliam , sicutinstrumen -

tum et vas est illa caro quæ fit ex humido radicali : vas enim appellat Philosophus eam in libro I de Generatione et Corruptione 1.

ADALIUDdicendum , quodsinedubioproceditillaobjectio , sicutjampatetexsupradictis : sedsubstantiaorganorumfitexhumidoradicali . Undesicutde - structaradiceinplantanonfitposteanutrimentum , quianonestquodconver - titnutrimentumadmateriamplantæ , sicdestructoradicaliquoddiffusumestperorgana , noneritvegetatiomembrorum : radicaleenimestconvertensetactivumpervirtutemanimæ , quæestinipso : sednutrimentaleestconvertibiletan - t u m .

ADALIUDdicendum , quodsecundumPhilosophuminlibroprimodeGenera - tioneetCorruptione 2 , suntpartesincorporeanimato , quæsuntsecundumspeciem , etpartesquæsuntsecundummateriam . Suntenimincorporemem - braanomiomera , utmanus , etpartes , quæsuntsecundumspeciemetformam . Quodpatetexhocquodabscissanonre - tinentnomensuum , nisiæquivoce . Etsunthumoresquisuntvicinissimijuxtamateriamelementorum , exquibusgene - ranturpercommixtionem . Etsuntquæ - dampartesmediæ , exquibuscomponun - turanomiomera , . . etquæsecundumdiversascompositionesgeneranturexhumoribus : etillasuntmembraquædi - cuntursimilia , utcaro , nervus , o s , e t h u - jusmodi : etillasuntmediaintermate - rialiaetformalia : inquantumenimcontinuamrecipiuntgenerationempar - tiumexnutrimentalihumidohumorum , tenentsejuxtamateriam : inquantumveroexprimoradicaligeneratacompo - nuntorganaquæsuntanomiomera , t e - nentseadspeciem : etillaquæsicfor - maliasunt , dicunturvas : etideoabscissanonrecrescunt : quiadeestvasinquopræpararidebuitmateriarestaurans , n i s i

<--- Page Split --->

forte in quibusdam animalibus, in quibus quædam membra fiunt ex humido nutrimentali tantum, ut in cancro. Et hoc est

quod dicit Philosophus, quod maleria effluit et refluit, sed species manet. Residuum disputationem concedimus.

QUÆSTIO XII.

Utrum calor sit instrumentum virtutis nutritivae ?

Deinde, Quæritur de instrumento virtutis nutritivæ, quod dicitur ab omnibus esse calor.

Sed hoc non videtur esse verum :

SOLUTIO. Dicimus, quod primum inAd t et 2. strumentum nutritivæ est calor naturalis : sed calor ille est in triplici virtute, ut dicit Aristoteles expresse in libro XVI de Animalibus sic : « Natura quæ est conveniens elemento terminanti, scilicet ignis, non generat aliam, nec apparet sustentata nisi sustentetur in rebus humidis aut siccis : et præter hanc calor solis, et calor animalis, sunt in corpore, et non in spernate tantum, sed in qualibet superfluitate aliarum superfluitatum naturae. » Appellat autem superfluitatem hic hujusmodi materiam seminis, et sanguinem, et humores. Calor enim digestivus qui congregat homogenias partes sibi, hoc est, subtile, spirituale, dulce, humidum, et disgregat heterogenia sibi, hoc est, grossum, terrestre, aquosum, expellendo, ille est de natura ignis. Sed calor qui est principium vivificabilitatis in parte cibi, quæ incorporatur, proprie calor cœlestis est, et præcipue qui est a lumine solis. Calor vero digestivus ab anima alterans secundum rationem ad speciem carnis, et ad speciem ossis, non usque ad cineres, dicitur calor animalis ab anima. Et calor quidem est unus in subjecto, sed triplex in virtute, scilicet elementi, cœli, et animæ. Et cum istæ sint operationes principales animæ vegetativæ, ponitur calor sic in triplici virtute, ut proprium instrumen-

<--- Page Split --->

tum ejus : et ideo redarguit Aristoteles Empedoclem in II de Anima 1 de hoc quod dicebat tantum calorem ignis esse causam augmenti, dicens : « Quid est continens in contraria quæ feruntur ignem et terram ? Distraheretur enim nisi aliquid sit prohibens. Si vero sic erit, hoc est anima et causa alimenti et augmenti. » Et ibidem dicit infra, quod ignis est concausa quodammodo, et non causa simpliciter, sed anima. Et ex hoc patet, quod necesse est calorem agere in virtute animæ.

Item, Etiam in libro XVI de Animalibus probat, quod necesse est eum agere in virtute cœli, sic : « Calor ignis consumptivus est et destructivus substantiae : calor autem naturalis conservativus est et principium vitæ : igitur agit in virtute cœli : quia calor cœli principium vitæ est. » Frigiditas autem quæ est in corpore humano, ut dicit Avicenna, obsequitur secundario, quædam membra coagulando : frigiditatis enim proprium est coagulare humidum, continendo hu-

midum intra. Et his duabus virtutibus obsequuntur duæ virtutes passivæ, scilicet humidum, et siccum : et hoc duobus modis, scilicet ad substantiam membrorum, et ad figuram et speciem eorumdem. Ad substantiam : humidum enim per actionem digerentis caloris et frigidi continentis continuat siccum : siccum autem per actionem eorumdem terminat humidum. Ad figuram vero et speciem membrorum : quia humidum eo quod cedit imprimenti circumstando ipsum, ut dicitur in IV Meteororum, 2 receptivum est speciei et figurae, sed non retentivum : siccum autem receptivum male et bene retentivum est : et ideo commixtum ex humido et sicco, bene est receptivum propter humidum, et bene retentivum propter siccum.

Ex his patet solutio ad duo prima.

Ad TERTIUM vero dicendum, quod humidum est causa vitæ ut materia : omnes enim causæ longioris vitæ consistunt in humido difficulter siccabili, et in calido difficulter infrigidabili 3.

QUÆSTIO XIII.

De augmentativa in se.

Consequenter quæritur de parte animæ vegetabilis, quæ dicitur augmentaliva in se.

Et quæruntur quatuor, quorum primum est de augmentativa in se.

Secundum, De motu augmenti.

Tertium, De augmentante et augmentato.

Quartum, De instrumento.

De augmentativa in se quæruntur duo, quorum primum est, Utrum sit virtus animæ tantum, vel etiam aliorum inanimatorum ?

Secundum, Si est virtus animæ tantum, tunc quæritur quid sit ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Utrum augmentativa sit virtus animæ tantum, vel etiam aliorum inanimatorum ?

Ad primum proceditur sic:

Iulio. SOLUTIO. Dicendum 3, quod si vis augd 1. mentativa proprie sumatur, est tantum in auimatis : tunc enim proprie est faciens majorem quantitatem ex aliquo extrinseco quod convertitur in substantiam rei augmentatæ, ita quod res aucta maneat in sua specie, et forma, et res augens eamdem numero speciem et formam ac-

cipiat : large autem quælibet vis activa consumpliva substantiarum sibi appositarum, et generaliva suæ speciei in ipsam et per hoc augens suum subjectum, dicitur vis augmentativa, sicut est virtus caloris ignei in igne : et hoc modo dicitur ignis augmentari : non tamen augmentatur proprie : quia non eadem numero species ignis efficitur in majori quanto, sed potius nova species ignis generatur a materia aquæ : et hanc generationem novam consequitur major quantitas : neque aqua augens hoc modo ignem additur sic ei ut subintret quamlibet partem ignis, sed sufficit si additur ei in parte una.

Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad ALIUD dicendum, quod intelligitur additamentum fieri cuilibet parti secundum speciem per subinductionem augentis in auctum, sed non observatur hoc quando aqua auget ignem.

Ad ILLUD quod quæritur juxta hoc, dicendum quod secundum antiquos Philosophos, Empedocles scilicet, nullum elementorum augetur et alitur nisi ignis, et nullum alit et auget nisi aqua : cujus ratio est, quia in aucto oportet esse vim activam transmutativam corporis in se, et oportet in ipso esse naturam rari porosi receptivi : et oportet tertio esse materiam sicci terminantis illud quod receptum est : et hæc tria in nullo clemento conveniunt nisi in igne. In augmentante autem oportet esse materiam humidis subtiliis penetrativi, sicut dicit Aristoteles in II de Generatione et Corruptione 4 de humido quod est impletivum : quia non determinatur quidem in se, sed bene terminabile est ad terminum alterius corporis : quod sequitur tangens subtile ut repletum est in partibus et partium partibus. Oportet autem augens esse incorporale aucto : et hæc non conveniunt ali-

4 II de Anima, tex. com. 43. 3 II de Generatione et Corruptione, tex. com. 37. 2 Pro hæc solutione Doctoris vide Averroem

in I de Cælo et Mundo, tex. com. 22 (Nota edit. Lagd.) 4 II de Generatione et Corruptione, tex. com.

<--- Page Split --->

cui in elementis nisi aquæ tantum : humidum enim aereum non est incorporale.

Ad 4. Ad ultimum dicendum, quod impropriissime sumitur augmentum et rarefac tio : quia nihil præexistenti magnitudini extrinsecus est additum, per quod efficiatur in majori quantitate.

ARTICULUS II.

Quid sit vis augmentativa ?

Secundo quæritur, Quid sit vis augmentativa ?

Et sumatur diffinitio Avicennæ in sexto de Naturalibus, quæ talis est : Augmentativa est vis augens corpus in quo est ex corpore quod ipsa assimilat illi augmento proportionabili in omnibus dimensionibus suis, quæ sunt longitudo, latitudo, et spissitudo, ut perducat rem ad perfectionem.

Et videtur quod non sit vis augens corpus :

tur sub quantitate cibati, quæ major est quam sua quantitas fuerit, videtur tunc cibus augmentari, et non tantum corpus in quo est vis augmentativa.

Si forte dicatur, quod proportio accipitur hic hoc modo ut sumitur ratio in secundo de Anima 1, cum dicitur : Omnium natura constantium terminus est et ratio magnitudinis et augmenti : quæratur tunc, Quæ sunt natura constantia ? Et si dicatur, quod constantia per speciem et formam. CONTRA : Quorum una

<--- Page Split --->

est virtus secundum speciem et formam, eorum una erit operatio virtutis secundum speciem illam : sed una operatio dicitur ab uno termino secundum rationem : ergo oporteret, quod vis augmentativa in qualibet specie una haberet terminum unum secundum rationem : et hoc manifeste falsum est : videmus enim unum hominem bicubitum esse, et alterum tricubitum, qui non sunt idem terminus quantitatis secundum rationem.

Praeterea, Quid est quod dicitur, Itatio magnitudinis et augmenti ? Hoc enim videtur idem esse.

Solutio. Dicendum quod haec diffinitio bona est et physice data : est enim per proprium actum per quem debet diffiniri virtus, et per propriam materiam actus, et per proprium finem. Hoc enim quod dicitur, Vis augens, ponit proprium actum virtutis augmentative, Cum autem sit duplex materia ipsius actus : una circa quam operatur augmentum, illa supponitur cum dicitur, Corpus in quo est. Alia ex qua operatur augmentum, et illa tangitur, cum dicitur, Ex corpore quod ipsa assimilat illi. Finis vero est duplex etiam, scilicet forma in qua terminatur actus, et ille supponitur cum dicitur in diffinitione, Augmento proportionabili in omnibus dimensionibus suis, quae sunt longitudo latitudo, et spissitudo : motus enim augmentativus termi-

natur ad magnitudinem sic proportionatam secundum longum, latum, et spissum. Alius enim finis est qui intenditur a movente, et ille supponitur, cum dicitur, Ut perducat rem ad perfectionem.

DICATUR ergo ad primum, quod hoc quod dicitur, Augens, non posuit genus virtutis augmentative, sed proprium actum, qui licet non semper sequatur virtutem, tamen est actus per se, et quicscit virtus ab ipso cum pervenit ad finem intentum a movente, sicut infra explanabilur, cum quaeretur, Quare animal non semper augetur, sicut semper nutritur ?

Ad aliud dicendum, quod ly augens non supponit idem, sed actum, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod augmentativa non auget nisi id in quo est, et non cibum : ad hoc enim quod aliquid augeatur, oportet manere idem numero secundum substantiam : cibus autem non manet, sed accipit substantiam aucti.

Ad aliud dicendum, quod assimilatio in nutritiva et augmentativa est diversimode secundum diversos terminos nutritiva et augmentativa. Unde nutritiva assimilat, ut sit potentia substantia, in qua salvetur esse individui : augmentativa vero assimilat, ut sit potentia quantum, extendens individuum ad majorem quantitatem.

Ad aliud dicendum, quod proportio non sumitur ibi secundum comparationem dimensionis ad dimensionem in se, sed secundum operationem omnium dimensionum in comparatione ad figuram, quae debetur corpori ex hoc quod est subjectum talis animae, secundum quod corpus humanum dicitur a Philosopho in libro de Animalibus longum et rectum, et alia corpora animalium non sunt adeo lata secundum quantitatem suae magnitudinis, sed sunt magis spissa : latitudo enim est a dextra in sinistram : et spissitudo ab ante et retro, longitudo autem deorsum ad sursum, ut dicitur in secundo de Cælo et Mundo 1.

<--- Page Split --->

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod virtus est ultimum potentiae in re : et ideo eum ultimum potentiae nutritivae sit salvare per restaurationem deperditi, de potentia nutritiva nihil invenitur ultra ultimum illud. Cum ergo majoris difficultatis sit extendere majus ad id quod salvatum est, oportet quod hoc sit alterius virtutis, quae est augmentativa : et ideo nutritiva non ponit augmentum per se, nec in latitudine, nec in spissitudine, sed per accidens : quia id quod restituit, quantum est : non tamen in eo quod quantum est, restituit, sed in eo quod substantia. Et ita solvunt quidam. Sed melius dici potest, quod ut supra habitum est, quaedam partes sunt in corpore animato, in quarum extensione principaliter est augmentum naturale, et illae sunt ossa, et nervi, et venae : et illas extendere difficillimum est, eo quod sunt durae : et ideo etiam extensae non revertuntur : non enim videmus, quod homo efficiatur minus longus quam fuit per aliquam diminutionem : et sic est etiam in latitudine, et spissitudine substantiae radicalis. Haec igitur augmentatio proprie est virtutis augmentativae et est secundum naturam : et in hac etiam expresse apparet quod dicit Avicenna, quod multo plus additur longitudini, quam latitudini et spissitudini. Alia ratio est augmentatio in partibus quae sunt ex humido nutrimentali, quae non sunt ut vas, sed potius ut factae in vase ut fluentes et refluentes : et secundum has saepe accidit ingrossatio et attenuatio : et haec augmentatio pertinet ad nutritivam : quia est tantum a nutrimento majori vel minori, sicut etiam videmus in parvulis : quia calor eorum est fortis, et corpus rarum : et propter hoc de nutrimento eorum plus transit ad superiora membra, et efficiuntur superiora membra eorum majora inferioribus secundum proportionem corporis sui. Postea vero cum corpus inspissatur, et calor efficitur debilior, non transit ad superiora membra in nutrimento nisi quod est subtile et penetrativum et leve,

et totum residuum transit ad inferiora : et ideo inferiora efficiuntur majora superioribus secundum proportionem sui corporis.

Ad aliud dicendum, quod proportio sumitur hic in comparatione ad figuram quae debetur corpori talis animae, sicut dictum est : et licet fiat ingrossatio et attenuatio in partibus humidi nutrimentalis, non tamen variatur dimensio radicalium membrorum.

Ad aliud dicendum, quod illud quod prop or tio ab Avicenna dicitur, vocatur ratio ab Aristotele : et vis est in hoc quod dicit Philosophus, Natura constantium : non enim constant nisi quae per naturam diversa sunt, et uniuntur in composito per mixtionem : et si illa simul stare debeant, necesse est adesse aliquid continens ea : hoc autem est forma, quae dicitur natura, et in animatis est anima. Terminus vero dicitur respectu ejus quod auget : in hoc enim non auget quocumque modo, sed alteratur ad terminum speciei et figurae ejus quod augetur. Et ideo hoc verbum dicit Philosophus contra Empedoclem, qui dicebat augmentum fieri ab igne tantum : et reprobat ejus dictum, eo quod ignis non alterat ad terminum speciei et figurae inanimati corporis, sed in infinitum quousque fit combustibile, et non relinquitur, quod sit tantum ponere augmenti et virtutis animae quae dicitur augmentativa. Respectu vero magnitudinis dicitur proportio magnitudinis, et dicitur proportio potentiae ad actum, et etiam proportio figurae et magnitudinis ad formam et virtutem formae. Dico autem proportionem potentiae ad actum mensuram substantiae quae est in humido radicali, ex quo fiunt membra radicalia ad tantam et tantam extensionem secundum longum, latum, et spissum. Mensura autem illa est in duobus, scilicet in calido activo, et humido passivo : calidum enim activum in semine quod est activum, ut praehabitum est, virtute ignis elementa-

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

quia secundum hoc oporteret, quod quantitas a quantitate esset activa et passiva, et accideret ex hoc quod in aliqua essent activa et passiva invicem et mobilia physice, quod totum falsum est.

Quæ sunt principia motus augmenti ?

Ad primum proceditur sic :

Et propter istam rationem dixerunt quidam mirabiles homines, quod cum in motu augmenti non sit nisi materia, et duo termini quantitatis moveri non possunt, quod materia movet. SED CONTRA : In eodem motu numero non est ejusdem. movere et moveri : et materia in motu augmenti est moveri : ergo non movebit secundum eumdem motum. Et ad hoc dicunt, quod materia movet mota, non per se. Et ad hoc sequitur duplex inconveniens. Quorum unum est, quod ubicumque est movens motum, si ibi est movens tantum, illud erit magis movens quam movens motum. Quæratur ergo, Quid sit in motu augmenti movens tantum? Aut enim hoc erit substantia, vel forma, aut qualitas, aut quantitas, aut materia. Et patet, quod non substantia, vel forma, nec qualitas : per hoc quod ipsi supponunt, quod movens per se est in eodem genere cum moto : nec est quantitas per rationem prius habitam : ergo erit materia, et materia non movet nisi mota : ergo primum movens erit movens motum, quod est impossibile. Præterea, Quid est motum tantum? constat, quod non nisi materia : ergo idem erit movens motum, et movens tantum. Secundum inconveniens est, quod nihil erit movens in generatione : forma enim substantialis nec est activa, nec passiva, et nihil movet physice nisi quod est activum et passivum.

<--- Page Split --->

sensibilis est ante 4. » Secundum hoc enim videtur, quod idem sit principium motus localis, et augmenti : sed quorumcumque motuum sunt principia eadem specie, illi motus sunt idem specie : ergo augmentum et loci mutatio quæ est ad sursum, sunt idem specie.

JUXTA hoc iterum quaeritur, Utrum augmentum sit motus vel mutatio quaedam ?

Et videtur, quod mutatio tantum. Cum enim aliquid accipit incrementum, quaelibet quantitas quam accipit, est alia numero et specie a praecedenti : et cum quælibet species sit terminativa motus, videtur quod in augmento accipiantur quantitates infinitæ per ordinem in infinitis instantibus. Cum ergo mobile in instanti sit in motum esse, et non moveatur, ut probatum est in sexto Physicorum, augmentum videtur esse mutationes multæ instantanee, et non motus.

Solutio. Dicendum, quod augmentum motus est animati proprie, ut habitum est, et est secundum quantitatem, et sunt ejus termini imperfectum et perfectum secundum figuram et magnitudinem debitam corpori animato.

Ad primum igitur dicendum, quod quantitati secundum quod est quantitas, nihil est contrarium in genere et specie : et hoc est quantitati in se consideratae prout consideratur in praedicamentis. Sed quantitati prout consideratur perfecta vel imperfecta in comparatione ad vires organorum, nihil prohibet aliquid esse contrarium. Contraria enim inter quæ est motus, non sunt unius rationis in omnibus motibus : quandoque enim unum contrarium simul movet, et est terminus motus secundum esse speciei contrariae, et secundum hoc tantum primæ qualitates sunt contrariae activæ et passivæ. Calidum enim movet frigidum, et est terminus motus ejus quod est calefactum. Quandoque autem est contrarium ut terminus motus, sed non ut contrario agens et movens id quod movetur, sicut album et nigrum sunt contraria : album enim et nigrum sunt passiva ab invicem et activa. Quandoque enim unum est in specie nullo modo activum, et alterum non habet esse speciei, sed privationis, sicut est in genere substantiae in qua unum, ut dicit Philosophus in fine primi Physicorum 2, sufficit absentia et præsentia facere mutationem. Aliquando etiam unum per suum esse materiale non contrariatur alteri, sed per rationem quam habet ex proportione ad figuram secundum naturam et proportionem ad vigorem virtutis cujus est materia : et hoc modo perfectum et imperfectum sunt contraria in quantitate animati corporis, in quo solo est motus augmenti secundum propriam augmenti rationem.

Ad aliud dicendum, quod licet minus quantum salvetur in majori secundum esse materiale, secundum quod non est terminus motus, tamen non salvatur in ipso secundum rationem imperfecti secundum quod erat terminus motus, ut patet ex prædictis : si enim minus et majus secundum esse quanti possunt

<--- Page Split --->

esse termini motus, esset motus in mathematicis, quod impossibile est.

Ad 3. Ad id quod objicitur de movente, dicendum quod expresse dicit Aristoteles in secundo de Anima ', quod vis augmentativa movet, et calor est causa, quorum neutrum est in genere quantitatis : motus enim non distinguitur ad genus vel speciem ex movente, sed ex termino in quo est motus. Et haec propositio, quod in diversis motibus specie et genere diversa sunt moventia specie et genere, plane falsa est, si generaliter intelligatur. Si vero intelligatur de movente quod est efficiens et species, tunc vera est, sicut est calidum movens ad calidum : sed de nullo quod est movens ut efficiens tantum, est vera : quod patet : quia calidum movet ad substantiam, et movet ad quantitatem et ad qualitatem, prout efficitur instrumentum diversarum virtutum moventium. Concedimus autem, quod materia nullo modo movet.

Ad aliud dicendum, quod Philosophus non intendit in libro de Coio et Mundo loqui generaliter, sed intendit investigare dextrum et sinistrum, et sursum et deorsum, et ante et retro in corporibus animatis, in quibus illa sunt per figuram et virtutem distincta, ut videatur secundum quem modum dextrum et sinistrum sint in coelo : et idcirco dicit esse dextrum unde est motus in animalibus, qui est motus processivus : et non sinistrum, quia in illa parte est defectus virtutis motivae in animalibus. Et ante dicit esse principium motus sensibilis : sensus enim est susceptivus specierum sensibilium sine materia, praesente tamen materia : et principium talis motus non est nisi a natura ubi sunt sensus : licet enim tactus sit retro sicut ante, tamen motus ejus non est motus sensus proprie : quia non est speciei sine materia, sed polius per materiae contactum. Et de hoc sermo erit infra in tractatu

de sensibus. Principium autem motus augmenti in animato est sursum non simpliciter, sed sursum in animato : et illius causa est, quia ultimum virtutis augmentativa determinatur sursum : ex natura enim alimenti facile accipiunt augmentum membra inferiora. Similiter ad latum et spissum non exigitur nisi positio parlis cibi cum parte substantiae, ad quod etiam sufficit nutritiva, ut prius habitum est. Sed summum posse est in prolongatione membrorum radicalium : et ad hoc principaliter est virtus augmentativa.

Et si objiciatur, quod sursum in plantis est locus radicum, et illuc est facilis descensus nutrimenti ad augmentum.

Dicendum, quod sursum determinatur ab ipso quod est principium longitudinis, et hoc tam in toto corpore, quam in membris animati corporis : unde sursum est hoc in quod extenduntur membra secundum longitudinem, sive sint posita sursum, sive deorsum in corpore.

Ad aliud dicendum, quod non oportet si primus motus est a dextra in sinistram in coelo, quod propter hoc generalis sit in aliis : eo quod ille est causa omnium motuum et non unius solum : et unumquodque recipit motus causatos ab illo secundum proportionem convenientem suae naturae.

Ad aliud dicendum, quod deorsum Ad 6 non potest esse principium motus augmenti : eo quod ad illud non determinatur ultimum potentiae augmentative. Per hoc idem patet solutio ad sequens.

Ad id quod ulterius quaeritur, Utrum Ad q augmentum sit motus vel mutatio tantum ? Dicendum, quod motus.

Ad id autem quod objicitur in contrarium, dicendum quod est quanlum fluens, et quantum stans in specie et esse quanti. Id autem quod augmentatur, accipit continue quantum fluens in fieri

<--- Page Split --->

ab imperfecto ad perfectum : et cum nullum accipiat ut stans determinatum in specie, in nullo accidit quiescere : et cum nullum sit indivisibile, in nullo accidit moveri in nunc : sed si acciperetur quantum stans in specie, tunc uteretur illo ut termino in quo non est motus, sed in motum esse : et sic sequeretur objectio.

ARTICULUS II.

Utrum motus augmentativæ sit ad omnes partes æqualiter, vel plus ad unam ?

SOLUTIO. Secundum auctoritates scientiae naturalis dicendum, quod vis augmentativa præcipue operatur ad extensionem membrorum radicalium ad perfectam figuram et magnitudinem ipsorum, et secundum quod illa sunt in toto corpore, ita augmentum est in toto corpore. Sed ultimum ejus secundum quod ipsa virtus, determinatur in sursum, quod est principium longitudinis membrorum. Est etiam augmentum per cibum additum, ad quod etiam sufficit nutritiva per se sola : et illud non est in corpore animato.

Ex hoc patet solutio ad totum.

Secundo quaeritur, Utrum motus iste æqualiter sit ad omnem partem, vel plus ad unam ?

Et videtur, quod æqualiter ad omnem partem : quia

ARTICULUS III.

Utrum ejusdem virtutis sit diminuere, cujus est augmentare ?

Деостра. SED CONTRA :

Tertio quaeritur, Utrum ejusdem virtutis sit diminuere, cujus est augmentare ?

Et videtur, quod sic.

<--- Page Split --->

violentus, nec voluntarius. Ergo naturalis : ergo habebit motorem in natura. Cum autem idem sit susceptibile augmenti et diminutionis, et ostensum est, quod non nisi animatum est susceptibile augmenti, tunc etiam nihil erit susceptibile diminutionis nisi animatum proprie : et cum omnis motus animati sit a motore qui est anima, diminutio erit ab aliqua virtute animae.

Videtur enim, quod non stet :

Solutio. Solutio. Ad hoc dicendum, quod diminutio est motus quidam naturalis in animato et in inanimato, si communiter diminutio sumatur : vel in animato tantum, si proprie sumatur : sed non erit ab anima nisi a virtute deficiente : sicut etiam naturalis potentia causatur a victoria formae supra materiam, naturalis autem impotentia causatur a defectu illius.

A 1 1. Dicatur ergo ad primum, quod contraria sunt ejusdem potentiae passivae, sed non ejusdem activae. Dicitur enim in libro IV Meteororum, quod contrariorum sunt causae contrariae, sed non contrariorum materia contraria, sed eadem.

Ad aliud dicendum est, quod virtutes apprehensivae passivae potentiae sunt, et ideo sunt contrariorum : sed virtutes animae vegetabilis omnes sunt activae : et ideo non est simile de illis.

Ad aliud dicendum, quod diminutio est motus naturalis a calore naturali consumente, et non ab anima nisi sicut a virtute deficiente.

ARTICULUS IV.

Utrum stet motus augmenti ?

Quarto quæritur, Quare stet motus augmenti quandoque ?

Sed contra :

<--- Page Split --->

est secundum suum posse ad opus : sed tales sunt virtutes animae praecipue vegetabilis : ergo necesse est etiam subjectum in quantitate et figura esse finitum.

solo. Solutio. Dicendum, quod augmentum stat tribus rationibus. Quarum prima sumitur ex calore naturali, qui est in membris radicalibus, cujus posse in extendendo limitatum est, ut supra est determinatum. Secunda est ex parte materie membrorum radicalium, cui licet addatur nutrimentum, tamen non est extendibilis ultra debitam speciei quantitatem. Tertia est ex temperatione mobilis ad motorem, hoc est, organi ad virtutem animae, quae est in ipso : hoc enim in tanta quantitate et tali figura, virtuti animae est proportionatum.

d. t. Ad primum igitur dicatur, quod finis nutritivae est salvare individuum : et hunc finem non sequitur nisi continue nutriendo sicut continua fit deperditio. Finis autem augmentativae, ut prachabitum est in diffinitione, est perfectio secundum magnitudinem et figuram organorum : et ideo cum consequitur illum, quiescit in illo : quia supervacuum esset ultra movere : omnis enim virtus quiescit in fine suo, quando perfecte consequitur ipsum. Unde etiam nutritiva subservit augmentativae ministrando plus de nutrimento longitudini, quam latitudini vel спissitudini quoadusque stet augmentativa : ex tunc enim incipiunt plus inspissari et dilatari membra, ex majori fluxu nutrimenti ad dimensiones illas.

Ad aliud dicendum, quod virtus crescit in multiplicatione propriae materia, sed non alienae. Propria materia caloris naturalis est substantia radicalium membrorum : substantia autem humidii nutrimentalis ingeritur ab extrinseco : et propter hoc non est proprie propria : et ideo calor remittitur in illo quanto magis multiplicabitur.

Sed adhuc quaeritur, Utrum illo tempore quo augetur animal, continue augeatur, vel non ?

Et videtur, quod sic :

Sed si hoc concedatur, erit contra Sed contra. Philosophum in VIII Physicorum dicentem, quod non sequitur, si aliquid tantum auctum est in aliquo tempore, sicut in anno ad digitum vel duos, quod in qualibet parte temporis augmentum sit secundum partem proportionalem illius totalis quantitatis.

Solutio. Dicendum, quod non augetur Solutio. continue, sed quandoque additur quanto, et quandoque non.

Ad primum autem dicendum, quod caAd t. lor non semper agit, sed quandoque disponit, ut postea fiat facilior additio.

Ad aliud dicendum, quod ratio diffeAd 2. rentiae est : quia non eodem modo id cui additur, in qualibet hora est dispositum, nec etiam id quod additur : et secundum hoc discontinuatur additio.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XV.

De augente et aucto.

Deinde quæritur de augente et aucto.

Et quæruntur duo.

Primo enim quæritur ex parte augentis, Utrum sit corporeum vel incorporeum ?

Secundo autem quæritur ex parte aucti, Utrum augeatur secundum quamlibet partem, vel secundum aliquam tantum ?

ARTICULUS I.

Utrum augens sit corporeum vel incorporeum ?

quod est contra Philosophum, qui dicit, quod advenit cuilibet parti secundum speciem.

Ad primum sumantur rationes Aristotelis in primo de Generatione et Corruptione t.

Propter istas rationes et similes dixerunt quidam, quod de substantia augentis non transit in id quod augetur, sed tantum per ipsum refocillatur calor naturalis, qui confortatus dilatat substantiam in qua est.

SED CONTRA HOC est :

<--- Page Split --->

Corruptione, cap. de augmento, ubi sic dicit, quod adveniente aliquo oportet augeri, recedente autem diminui 1.

solutio. Solutio. Dicimus, quod augmentum fit ex adveniente aliquo augente quod transmutatur in substantiam aucti. Sed sicut habitum est supra, virtus augmentaliva est in aucto, non in augente : augmentativa autem virtutis est extendere substantiam radicalium membrorum, et in ipsis transmutare ad se cibum advenientem, Item notandum, quod cibus adveniens secundum totam substantiam suam transmutatur in id quod augetur : et propter hoc oportet ipsum corrumpi secundum formam quam prius habuit. Unde Philosophus dicit : « Ingrediens generatur species, sed corrumpitur haec patiens 2. » Probatum autem est supra in quaestione de materia, quod corrupta forma substantiali in aliqua materia, nullum de accidentibus et consequentibus manet idem numero, neque quantitas, neque qualitas. Aliter enim oporteret materiam quandoque esse actu infinitum : non enim finitur per formas

accidentales, sed per substantialem tantum. Et dico infinitam prout infinitum est determinatum in esse : et si finiretur per formas accidentales, oporteret tot species esse in aliquo, quot sunt accidentia : et multa alia inconvenientia sequerentur quae supra posita sunt. Unde relinquitur materiam solam esse subjectam transmutationi substantiali et ipsam solam manere eamdem numero in utroque terminorum transmutationis, diversam tamen per esse.

Dicimus igitur ad primum, quod augens secundum quod est augens, est potentia pars aucti, quae est caro, vel os, vel utrumque : et non tantum potentia pars sed potentia quanta, neutrum tamen actu.

Et ad hoc quod objicitur, quod cum ipsum sit materia aucti, videtur aliqua materia esse vacua a forma substantiali et quantitate. Dicendum, quod hoc non sequitur, nisi posset probari, quod inter non carnem quantam quae potentia est caro quanta, et carnem quantam esset aliquod medium : sed cum illa sint contradictoria quantum ad terminos, patet quod inter ea nullum est medium. Et sic patet, quod inter amissionem formae substantialis et quantitatis cibi, et acceplionem formae substantialis et quantitatis cibati nullum est medium. Et sic patet, quod materia numquam est sine forma substantiali et quantitate cibi vel cibati.

Et si objicitur, quod secundum hoc augmentum non erit motus : quia est de non subjecto ad subjectum, hoc est, de non quanto ad quantum. Dicendum, quod motus cibi non est augmentum, sed transmutatio substantialis. Nec tamen est generatio : quia non est in speciem quae non est, sed potius in speciem augmentati, quae praexistit. Augmentum autem est in augmentato, quod de minori quantitate movetur ad majorem.

<--- Page Split --->

AD ILLUD autem quod objicitur, quod non quantum non est quantum continue, dicendum quod hoc est falsum : non quantum enim actu, potentia tamen quantum, constitutive facit quantum : et talis est materia cibi. Unde licet non ferat quantitatem actualem, cum tamen additur substantialiter ad cibatum, efficitur quantitas major in cibato : quantitas enim est mensura substantiae secundum partes materiae : et ideo necesse est ipsam extendi multiplicatis partibus materiae, et decrescere deperditis partibus materiae. Et hoc dico materiae partibus eodem modo se habentibus in situ, scilicet quod per rarefactionem una non distet ab alia, nec per inspissationem contrahatur.

Ad alud dicendum, quod non manet corpus nisi potentia, et efficitur actu, quando accipit corporeitatem ejus quod augetur. Idem autem quod est potentia corpus, non autem actu, bene potest esse pars constitutiva corporis materialis,

Ad ea quae objiciuntur contra hoc quod nihil transeat de substantia cibi ad cibatum, concedimus de plano.

ARTICULUS II.

Utrum auctum augetur secundum quamlibet partem ?

Secundo quaeritur de aucto, Utrum augeatur secundum quamlibet partem, vel secundum aliquam tantum ?

Et dicit Philosophus expresse 1, quod quælibet pars secundum speciem augetur, et non quælibet secundum materiam. Et dictum est supra quid appelletur pars secundum speciem, et quid pars secundum materiam.

addit longitudini quam latitudini vel spissitudini de cibo. Cum igitur species membrorum sit secundum latum et spissum sicut secundum longum, videtur fieri non proportionabiliter augmentum secundum quamlibet partem secundum speciem.

Propter hoc dicunt quidam, quod sine dubio nutrimentum additur cuilibet particulæ, et tanta est in quantitate pars nutrimenti quanta pars nutriti : sed nutri-

<--- Page Split --->

mentum est liquor subtilis parum habens de materia, caro autem est substantia grossa. Unde quando nutrimentum accipit substantiam carnis, contrahitur in minus, sicut omne subtile quando efficitur grossum, fit in minori loco et in minori quantitate. SED CONTRA : Ponamus, quod in viginti partibus efficiatur minus : tunc addatur vigesima : ergo id quod nutritur, in qualibet nutritione crescit secundum abjectionem vigesimae, quod ad oculum est falsum.

stantialem, illa nova de necessitate alia erit numero a forma quae est in nutrito : et ita oporteret, quod essent ibi duae carnes per duas formas carnis, et duo ossa per duas formas ossis. Si vero daretur, quod accipit quidem eamdem formam carnis numero quae est in nutrito, sed novam quantitatem : tunc sequeretur de necessitate, quod in eodem numero per substantiam essent duae quantitates, et sic quælibet pars carnis cui fit additio, habebit duas quantitates, et sic quælibet pars ossis duas quantitates numero.

Solutio. Dicendum, quod duplex est augmentum, scilicet generale quod est secundum quamcunque quantitatem : et de hoc loquitur Philosophus in primo de Generatione et Corruptione. Et est augmentum speciale quod perducit corpus animatum ad perfectam quantitatem et figuram : et hoc specialiter est in extensione radicalium membrorum per additionem cibi.

DICENDUM ergo, quod Avicenna intelligit de hac secunda augmentatione : secundum utramque autem augmentationem fit additio cuilibet particulae proportionate, ita scilicet quod majori membro plus, et minori minus.

Ad alud dicendum, quod calor dividit in minima et nutritum et nutriens : subinducit enim undique cibum in corpus nutritum, et nihil prohibet quin pars cibi tantæ sit dimensionis, quantæ est pars corporis nutriti antequam addatur ei. Sed quia, ut supra habitum est in quæstione de nutritiva, cibus non additur cibato ita quod maneat in forma propria substantiali, nec quod acquirat formam novam substantialem quæ prius non fuit, sed accipiendo formam quæ actu est in nutrito, ideo etiam non additur manens in quantitate quam habet, nec accipiendo aliquam quantitatem novam, sed accipiendo quantitatem ejus quod nutritur : et ideo non est necesse augmentari in duplum, vel in triplum, vel etiam in aliquo. Si enim dabitur, quod ipsum accipiat formam novam sub-

Si forte dicatur, quod quantitas nova generata in parte addita, unitur quantitati antiquæ quæ fuit in nutrito prius. CONTRA : Quantitas illa nova aut est ante unionem illam, aut non. Si non : tunc non unitur : quia nihil unitur quod non est. Si vero est : tunc ei quod nutritur, non advenit materia cibi sola, sed materia quanta cibi. Materia autem cibi quanta non est, nisi sit in aliqua forma substantiali. Ergo advenit materia cibi in forma substantiali et quantitate, quod utique est impossibile. Unde nihil remanet dicendum nisi hoc solum, quod materia cibi adveniens accipit eamdem formam substantialem numero quæ est in nutrito, et eamden quantitatem,et qualitatem, et idem ubi.

Si vero quaeritur, Qualiter lit tunc augmentum ?

Dicendum, quod per calorem naturalem extendentem membra radicalia in omnem dimensionem et plus in longum : et ideo cum extensio fortior est quam multitudo partium additarum possit inspissare, est corpus nutritum subtile et rarum, sicut sunt corpora puerorum. Quando autem utrumque proportionatum est utrique, est corpus medio modo se habens, sicut sunt corpora juvenum. Quando vero stat extensio, et nihilominus ingeruntur partes materiales per cibum, tunc necesse est corpora fieri spissa et grossa et solida propter humidis consumplionem, sicut sunt corpora senum."

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XVI.

Utrum instrumentum augmentativæ sit humidum et siccum ?

Deinde Quæritur de instrumento virtutis augmentativæ.

Et videtur, quod ipsum sit humidum et siccum : augmenti enim est deducere ad magnitudinem et figuram : sed secundum Philosophum humidi est suscipere figuram, et sicci retinere : ergo videtur proprium instrumentum virtutis augmentativæ esse humidum et siccum.

quæ dura sunt, et convertere cibum in substantiam et quantitatem aucti, quam convertere cibi substantiam in substantiam nutriti tantum. Primum facit vis augmentativa per suum instrumentum, et secundum vis nutritiva per suum etiam instrumentum : ergo majoris virtutis calor erit instrumentum augmentativæ quam nutritivæ.

Sed contra. Sed contra hoc est, quod

Quod concedimus, dicentes tamen, soluti quod calor ejus agit in triplici virtute, scilicet ignis, cœli, et animæ, sicut dictum est supra : et huic calori obedit frigiditas coagulans, et illis ambobus obediunt humidum et siccum recipiendo et tenendo figuram.

QUÆSTIO XVII.

De potentia generativa.

Consequenter tangendum est ad quærendum de generaliva. Et quæruntur quinque. Quorum primum est, Quid sit generaliva ? Secundum, Quid sit actus ejus ? Tertium, Quid generatur et ex quo ? Quartum, Quid sit instrumentum ejus ? Quintum, Quare generaliva dicatur finis a quo est denominatio inter vires animæ vegetabilis ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS 1.

Quid sit potentia generativa ?

Ad primum ponatur diffinitio Avicennae in sexto de Naturalibus, quae est haec : « Generativa, est vis vegetabilis animae accipiens de corpore in quo est partem illi similem in potentia, et operatur in ea per attractionem aliorum corporum, quae illi assimilat generari et commiseri, et convertit eam in similitudinem illius in effectu. »

CONTRA hoc sic obiicitur :

Solutio. Dicendum, quod ista diffinitio bona est, et datur per comparationem virtutis ad suum genus, ad propriam materiam, et proprium finem, et actum virtutis ejus. Genus supponitur per hoc quod dicit, Vis vegetabilis animae. Actus etiam ejus supponitur duplex, scilicet pro accipere, et pro operari. In generante enim accipit primo per attractionem ad vasa seminaria, quae attrahunt semen a toto corpore, et ab ipsis vasis descendit in ipsum vis generativa. Vis autem operans est in semine, et non in organo aliquo, et illius est operatio ejus quod nascitur. Materia vero duplex etiam supponitur, scilicet principalis quae profundatur in membris radicalibus : et hoc est humidum quod est in substantia seminis, et supponitur per hoc quod dicitur, Partem corporis similem illi in potentia. Secundaria vero supponitur cum dicitur, Per attractionem aliorum corporum quae illi assimilat. Illa enim est materia sanguinis menstrui et seminis mulieris, quae attrahitur a semine et commiscetur illi, ut sufficiat ad corporis quantitatem. Alia vero pars sanguinis menstrui derivatur ad mamillas ad nutrimentum quod praeparari debet generato. Similiter duplex finis est : per hoc enim quod dicitur, Generari, tangitur figuratio formalis secundum lineamenta membrorum. Per hoc autem quod dicitur, In similitudinem illius in effectu, tangitur finis ultimus qui est finis intentionis, et est inductio formae specificae in eo quod generatur.

Dicendum ergo ad primum, quod denominat materiam, sed semen est potentia pars, et non actu pars ejus in quo est generativa: et etiam est potentia illi similis, et non actu.

Ad aliud dicendum quod cum dicitur, Potentia illi similem, intelligitur potentia quae est ad formam specificam secundum se, et non ad hoc quod fiat actu pars animati corporis: per has enim duas potentias distant materia generativa et nutritiva.

<--- Page Split --->

Ad ultimum dicendum, quod nec unius generationis potentia est in materia generativa et materia nutritiva, nec etiam unius rationis actus. Et de potentia jam habitum est. Actus enim nutritiva est actus partis in quo fit transmutatio : sed actus generativa est actus forma specifica secundum se.

ARTICULUS II.

Quis est actus potentiae generativa?

Secundo quaeritur, Quis sit actus generationis?

Et videtur, quod

quod generativa in masculo et femina sit equivocce, sicut patet ex diffinitionibus supra positis : et cum generativa sit a qua denominatur vegetabilis anima 1, videtur anima vegetabilis equivocce dici in masculo et femina.

<--- Page Split --->

Si forte diceretur, quod in plantis est sexus, sicut dixit Abrutallus, sunt contra hoc multæ rationes, quæ ponuntur a Philosopho in libro de Vegetabilibus et plantis. Quarum una est, quia masculus quando generat, in alio generat, et femina quando generat, ab alio generat, et sunt ambo separata ab invicem,et postea commiscentur : et illud non invenitur in plantis. Alia est, quod non indigent plantæ effectivo nisi sole in hora pullulationis. Cum igitur effectivum sit masculus, non indigent masculo. Et hoc dicit Philosophus per talia verba : « Planta indiget temporibus anni, et sole, et temperantia, et vere plus omni re. » His ergo indiget in hora pullulationis arborum. Estque principium generationis fructuum a sole : quia Anaxagoras dixit, quod earum frigus est ab aere : et ideo dixit Letineon, quod terra est mater plantarum, et sol patet.

rationis est in subjecto : ergo virtus generativa erit in ipso etiam ut in subjecto. Cum igitur semen per substantiam sit separatum a generante, virtus generativa subjecto et ratione distare videbitur ab ipso generante.

SOLUTIO. Sicut dicit Avicenna in ultimo cap. libri sexti de Naturalibus, ab anima quæ est in toto corpore virtus generativa emanat in organum generationis, quæ virtus influit semini virtutem generationis, quæ generat membra secundum unamquamque virtutem congruam actioni illius, ita quod unumquodque membrum sit aptum ad recipiendum virtutem propriam quæ apparet in eo. Et secundum hoc dicimus, quod virtus generativa prima quæ est pars vegetabilis animæ, est in generante, et in animalibus quidem situm habet in determinato organo generationis : in plantis autem in quibus secundum omnem partem est vis imprægnans et imprægnata, non habet determinatum situm, sed est in toto corpore plantæ : et hujus causa patebit infra. Sed in semine est vis generativa causata ab illa quæ nec anima est, nec pars animæ, licet actione animæ operetur.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod descindere semen a superfluo quartæ digestionis actus est generativæ primæ, quæ pars animæ est. Et hoc est tam in animalibus, quam in plantis. Sed generativæ secundæ quæ est in semine, non est actus ille : quia aliter semen a semine descenderetur.

Ad ALUD dicendum, quod semen est duplex, scilicet materiale, et effectivum, quod tamen effectivum pars est materiae secundum subjectum primum in quo salvatur : et primum, id est, materiale descinditur a femina per attractum sanguinis menstrui, vel alicujus humoris qui est loco ejus. Secundum autem, scilicet effectivum descinditur a viro in omnibus animalibus, de quibus est masculus et femina. Sicut a utem dicit Philosophus

<--- Page Split --->

in X Metaphysicae 1, masculinum et femininum accidunt omnibus animalibus : sed in libro de Animalibus excipit quoddam genus piscis, in quo non est umquam visus masculus : et hoc necesse est contingere propter similitudinem partium illius piscis : quando enim corpus animatum omnino est simile in partibus, vel minimam habet diversitatem, tunc superfluum cibi ab ultima digestione accipit virtutem ad proferendum tale corpus, et non est necesse ut a virtute organi specialis recipiat aliquem influxum ultra haec : et ideo cum organa generationis influentia virtutem specialem superfluae quartae digestionis faciant distinctionem maris et feminae, non erit in tali animali distinctio sexus. Et ideo dicunt quidam Philosophi experimentatores, quod hoc genus piscis est anguilla, in qua numquam apparuit masculus vel femina.

Ad aliud dicendum, quod femina non solum generat in se ex semine alio quod est effectivum, sed etiam ex semine proprio quod est materiale.

Ad aliud dicendum, quod sicut corpus organicum diffinitur in comparatione ad animam, et anima diffinitur in comparatione ad corpus organicum : ita diffinitur passivum ad efficiens, et efficiens ad passivum. Et similiter femininum, ad masculinum, et masculinum ad femininum. Sunt enim ad idem operantia, unum effective, et alterum materialiter. Et cum illud ad quod operantur, sit finis, diffinientur ambo per idem. Et quia illud unius rationis est per quod diffinitur, non omnino sunt æquivoca virtus generativa in masculo, et virtus generativa in femina, et per consequens nec etiam vegetativa erit æquivoca in illis.

Ad aliud dicendum, quod decisio seminis est in plantis : decisio enim seminis in genere est separatio quaedam nutrimenti a cibo, quod est natum sustinere individuum, in quo separato, per generatio-

nem salvatur species. Talis autem separatio fit in planta : quia id unde fit generatio, separatur ab eo quod est cibus maxime ad sustentationem corporis plantæ. Sed verum est, quod planta non ejicit semen extra se. Vel dicatur melius, quod in planta est duplex generatio. Quarum una est per quam ad ipsam plantam generantem redit juventus ejus : et in ista generatione generatum semper est pars generantis, et ideo ista fit de nutrimento ipso ipsius plantæ. Alia est generatio plantæ similis in specie per quam non salvatur nisi species plantæ, et non individuum : et haec fit per semen decisum a nutrimento, et extra plantam projectum, sicut patet in nucleiis et fructibus.

Ad aliud dicendum, quod descendere semen est separare ipsum a nutrimento, et influere ei virtutem generativam materialem vel effectivam, qui influxus fit a generativa quæ vel est in toto corpore generantis, vel in organo speciali.

Ad aliud dicendum, quod in plantis sine dubio multiplex est generatio, hoc est, multorum : et hoc contingit propter qualitatem et similitudinem corporis plantæ in partibus : ex hoc enim accidit, quod nutrimentum quod est aptum nutrire partem unam, est etiam aptum nutrire partem alteram. Et ex hoc iterum contingit, quod nulla differentia est inter humidum radicale, et humidum nutrimentale in ipsis. Et ex hoc contingit ulterius, quod ex humido nutrimentali potest esse generativa partium in plantis : cujus signum est, quod partes ejus abscissæ recrescent, quod non fit in animalibus habentibus multam diversitatem in organis. Dicimus igitur, quod ex nutrimento in quo dominatur humidum aquosum quod est facile digestibile, producuntur folia. Ex nutrimento vero in quo dominatur subtile terrenum bene commiscibile, producuntur virgæ et surculi. Ex illo autem in quo dominatur subtile aereum cum aqueo digestibili fa-

<--- Page Split --->

cile et maturabili, generantur fructus, et sic de aliis.

d s. Ad aliud dicendum, quod in plantis non est distinctio masculi et feminae per sexum, sed per proprietates, quae proprietates sunt formam speciei et figuram imprimere, et haec impressa recipere : et ideo ambae istae proprietates adunantur in planta una, ut dicit Philosophus in primo de Vegetabilibus et plantis. Calidi tantum et sicci est imprimere et quasi sigillare formam et figuram : calidum enim est penetrativum, et siccum terminativum : et cum haec sint ubique in planta, proprietas masculi ubique erit in planta. Proprietates autem feminae sunt frigidum et humidum : et humidum est figura et speciei receptivum, frigidum vero per coagulationem humidi aquosi eorumdem est retentivum : et istae proprietates similiter ubique sunt in planta. Et ideo dicit Philosophus, quod planta ubique est impragnans et impraegnata. Quod autem non distinguitur sexus in plantis, hoc est propter aequalitatem corporis planta in partibus. Ex hoc enim contingit, quod nutrimentum assimilatum parti uni, est etiam assimilatum alteri : et assimilatum parti, est etiam assimilatum toti : et quod est potentia pars, est potentia totum : et cum nutrimentum in planta ubique sit potentia pars, ubique erit potentia totum : et sic ubique generatio. Quod autem idem sit in planta humidum nutrimenti, et humidum generationis, patet per experimentum : quia partes abscissarecrescunt, quod non fieret si esset humidum diversum : et ideo cum ad humidum nutrimenti non exigatur distinctio sexus, sed tantum calor agens cum virtute animae et virtute coelesti, etiam adgenerationem planta non exigitur nisi calor agens cum virtute animae et coeli. Et hoc est quod dixit Letineon, quod omnium vegetabilium terra est mater, et sol pater.

Ad 9. Ad aliud dicendum, quod distinctio maris et feminae duplex est, scilicet per proprietatem et sexum. Per sexum est in

animalibus, per proprietatem autem in plantis. Et hoc est ideo, quod anima sensibilis diversas habet virtutes et operationes, præcipue ubi perfecta est : et ideo exigit magnam diversitatem partium in corpore quo utuntur ut organo in illis virtutibus et operationibus. Et cum talia sint difficilioris generationis secundum naturam, contingit ex hoc quod nutrimentum assimilatum parti uni, non est assimilatum parti alteri : et quod est assimilatum parti, non est assimilatum toti. Ulterius quod est potentia pars, non est potentia totum : et quia species non salvatur nisi in eo quod est potentia totum, oportet talia habere speciale organum in quo sit virtus animæ, quæ trahat partem cibi a toto corpore, et faciat ipsum potentia totum vel materialiter vel effective, ut supra diximus : et distinctio horum organorum facit distinctionem sexus in animalibus. Et hoc patet ex hoc, quia si sunt animalia similia in partibus, quorum facilis est generatio, et præcipue quæ non sunt completa in numero sensuum, multa eorum generantur ex putrefactione et virtute stellarum, ut dicit Aristoteles in libro de Animalibus.

Ad aliud dicendum, quod perfectiorem habent generationem animata quam inanimata, tam ex parte agentis, quam ex parte materiae. Ex parte agentis : quia in illis agit qualitas activa, sicut calidum et frigidum tantum : in istis autem non sufficit hoc, sed cum calore oportet addere virtutem animae et virtutem cœli. Ex parte materiae vero : quia illa generando præparant materiam : in istis autem oportet esse materiam ante præparatam. Quod vero illa non generant de sua substantia, hujus causa est : quia homogenia sunt, et in homogeniis nihil est quod sit in potentia ad formam, sed totum est in actu : in animatis autem sunt quædam partes potentia, et quædam actu : nutrimentum enim assimilatum est pars potentia et non actu : et cum generatio fiat ex potentia ente et non actu, in his quæ sunt animata, dcbet

<--- Page Split --->

fieri generatio ex talibus partibus : in illis autem quae non sunt animata, non potest fieri : quia omnes partes eorum sunt actu : et ex ente actu non fit generaratio : et ideo oportet, quod generent speciem suam super naturam alienam, quae est extra ipsa.

Ad aliud dicendum est secundum supra dicta, quod prima virtus generativa quae pars animae est, in organo est et in generante : et hinc est actus ille primus qui est decisio seminis. Sed ab hac virtute influxa est alia virtus in semen, cujus est convertere substantiam seminis in similitudinem speciei primi generantis, et iste est actus secundus, et virtus haec non est in generante, sed in semine.

Per hoc patet solutio ad ultimum.

ARTICULUS III.

Quid generatur ?

Tertio quaeritur, Quid generatur, et ex quo ?

Et hic occurrit illa disputatio, Utrum anima sit ex traduce, quemadmodum dixit Apollinaris quidam haereticus ?

Et, Utrum anima sit in semine, sicut videtur dicere quidam Philosophus ?

Et, Utrum anima sit per creationem et infusionem, vel per actum naturae qui est generatio ?

Et si hoc universaliter quaerendum est de omni anima, vel tantum de anima humana ?

Et si specialiter de anima humana quae infundendo creatur, tunc assignanda erit hujus ratio.

Dicit igitur Apollinaris, ut refert. Gregorius Nyssenus in libro de Homine, animas ab animabus generari, sicut corpora a corporibus : provenire enim animam

secundum successionem primi hominis in eo quia ex illo sunt omnes secundum corporalem successionem, nec subjacere animas ut primogenitas, neque nunc creari.

Et hujus ponit talem rationem : quia

<--- Page Split --->

nec vegetabilem, nec sensibilem, neque rationalem, adhibentes suae opinioni has rationes. Dicit Avicenna : « Cum creatur materia corporis, cum sit dignum fieri instrumentum animae, et ejus regnum : tunc causa separata quae solet dare unamquamque animam, creat animam : ergo ut animas creet et sine corporibus, quibus propria sit creatio unius et non alterius, impossibile est. » Ex hoc accipitur, quod anima creatur a Deo, sed non creatur nisi corpore organizato, eo quod uni corpori debeatur una, et alteri alia.

rem, decoquit eam matrix caliditate sua, et commiscetur aqua illa cum sanguine matricis donec sit frustum. Deinde formatur, et fit in ea spiritus vitae jussu Dei.

<--- Page Split --->

ex eis non producitur nisi effectus mixti. Anima vero et quælibet pars formæ substantialis compositi, nec est simplex elementum, nec mixta tantum ex elementis. Ergo non causantur ab illis.

Si forte diceretur, quod causantur a forma substantiali quæ est in agente. Contra hoc est, quod formæ substantialiles nec activæ nec passivæ sunt. Si enim essent activæ et passivæ, tunc ea quæ habent formas substantiales, quando appropinquarent sibi invicem, corrumperent se per actionem formæ substantialis. Et hoc nos non videmus. Ergo non potest dici, quod causentur a formis substantialibus, cum illæ nec activæ nec passivæ sunt. Et istæ sunt rationes Theodori et Avicennæ.

quod ex non substantiis non fiat substantia. Cum ergo qualitates primæ sint non substantiæ, ex ipsis non fient formæ substantiales : ergo multo magis nec anima.

<--- Page Split --->

tialium et præcipue animæ est talis : ergo necesse est ipsam reduci ad principium immobile et æternum, quod est Deus. Major patet ex hoc quod agens quandoque, et quandoque non, non potest esse causa essendi semper eodem modo. Minor probatur sic ex hoc quod cursus generationis ad formam substantialem semper est eodem modo.

animam rationalem quae est substantia separata a materia, sed est a substantiis perpetuis ingenerabilibus et incorruptibilibus, de quibus pertinet considerare ad primum Philosophum.

<--- Page Split --->

cenna, Theodorus, et alii sequentes eos.

SED QUIA Aristotelis philosophia vadit Sed com in contrarium, ponamus rationes ejus sic :

<--- Page Split --->

corruptibili proximo : ergo nec a causis separatis : quia illæ substantiæ omnes sunt incorruptibiles.

Si forte dicatur, quod per se non creant formas, sed per motum superiorum, et per motum elementorum, tunc reditur ad propositum : quia bene conceditur, quod causæ separatæ sunt primæ causæ agentes in naturam, sed non proxime facientes formas substantiales generantium et corrumpentium.

Si forte dicatur, quod etiam generatio est inquieta et infinita, ut probatur in secundo de Generatione et Corruptione 2 : nihil est ad propositum : quia illa infinita est secundum successionem omnium generabilium : nos autem quærimus de causa agente proxima hujus formæ generabilis, vel illius.

a causis separatis, sed per motum cælestium corporum et elementorum. Propter quod etiam generationis continuatio assimilatur continuationi soni in cithara, in qua non continuatur sonus in una chorda, vel duabus, vel tribus, sed in omnibus : sicut quando non sonat una, tunc sonat alia.

Præterea, Infinitatio generis per successionem non est immediate et proxime

<--- Page Split --->

Anima i, quod nihil alitur nisi quod vitam habet et animam : embrya concepta aluntur : ergo habent vitam et animam. Si non creditur PRIMÆ propter auctoritatem, tunc probatur per supra dicta, ubi habitum est, quod ubi cibo actus est nutritiva potentiae, quae est pars animae vegetabilis. Similiter SECUNDA scribitur expresse in multis locis libri de Animalibus. Similiter in primo de Somno et vigilia dicitur, quod embrya quiescunt in matricibus quinque mensibus propter multum fluxum nutrimenti in superiora. Si autem non crederetur hoc, tunc sic probatur : Omne quod accipit augmentum absque hoc quod rarificatur in substantia, necesse est, quod hoc fiat pernutrimentum additum sibi : semina accepta sic augentur : hoc ergo fit per nutrimentum additum sibi : et sic sequitur, quod habent vitam et animam.

aut extra illud. Si extra illud, quaeratur in quo. Si dicatur, quod in matrice, hoc erit contra Avicennam qui dicit, quod matrix non facit nisi ad meliorationem, et quod in ea non est nisi virtus formativa. Præterea ad propositum non erit : quia nos loquimur hic generaliter de vegetabilibus animalibus : et constat, quod semina plantarum non projiciuntur in matricem a materia : ergo oportet, quod principium hujus actionis sit intra semen ipsum. Aut ergo ipsa est calidum, aut frigidum, aut anima, vel corporea virtus vel incorporea. Si corporea virtus, tunc non potest esse frigidum : quia hoc non est principium vitæ et generationis et motus, sed potius immobilitatis, ut dicit Avicenna. Nec calidum potest esse : illius enim est alterare in infinitum quousque est combustibile et calefactibile, ut dicit Aristoteles in secundo de Anima contra Empedoclem 3. Ergo erit virtus incorporea. Virtus autem incorporea non est nisi in anima. Ergo in semine est virtus animæ : et cum nulla virtutum animæ sit separata a substantia animæ, in semine erit substantia animæ.

<--- Page Split --->

consequenter, quod eadem anima facit corpus quæ recipit ipsum semen. Et ratio sua colligitur ex hoc quod membra corporis non fiunt simul, sed successive, primo cor, et postea alia. Supponit etiam, quod quodlibet factum per naturam necesse est habere formalorem conjunctum sibi et intrinsecum. Vis ergo formativa cordis aut parit formationes cordis, aut non. Si parit, tunc non erit aliquid formans cætera membra : quia illa formantur ex corde. Si vero non parit, tunc eadem virtus quæ formavit unum membrum, et alterum formabit, manens post formatum membrum. Ergo virtus formativa manet post singula membra formata, conservans et regens illud quod formatum est : quia non est alterius conservare et regere, quam ejus cujus est formare. Sed regere et conservare formatum est animæ. Quod probatur ex hoc quod dicitur in fine primi de Anima 1, quod anima continet corpus, qua egrediente corpus exspirat et marcescit. Ergo eadem erit formatrix membromum : et sic eadem anima erit in semine et in corpore organizato.

nis erit ex virtute maris, quæ est in semine. Item, Hoc non tantum sensui, sed rationi est manifestum : quoniam conceptum sustentatur ex semine maris. Item, ibidem, Manifestum est, quod materia est ex fecmina, et principium motus est ex masculo. Item, ibidem, Rectum est quærere quæstionem gravem dicendo, quod si talis anima est in fecmina, et superfluitas fecminæ est materia, qua de causa fecmina indiget mare, et non generat per se sine mare? Causa ergo illius est, quia inter animalia et arbores est differentia sensus. Ergo non potest esse manus, aut caro, vel aliud membrum, nisi sit in eo anima sensibilis aut actu aut potentia : quoniam simpliciter erit sicut membrum mortui. Si vero mas est factio illius animæ, quando dividitur mas a fecmina, non potest fecmina per se generare animal : quoniam virtus est maris, sicut narravimus in quæstione gravi. Item, Avicenna in suo libro XI de Animalibus magnam et longam ponens disputationem de altercatione Galeni et Aristotelis, sic dicit : In spermate est virtus maturativa et informativa, et illa virtus erit potens generare membra, sicut est potens generare ossa, nervos, et venas : quoniam generatio est impertinens ad matricem. Item, ibidem, Stultus est qui dicit, quod eodem modo operatur matrix sicut furnus in coctura panis : quia licet matrix sit calidissima, ejus tamen superficies interior est humida valde ex sua substantia : et ideo non est de sua natura assare aliquam substantiam. Item, Avicenna in cap. de diluviiis, quæ numerantur in Timæo Platonis : Omnia ista generantur ex complexione elementorum, et matrix nihil facit nisi retinere. Item, ibidem, Matrix non facit nisi ad meliorationem, et non format.

SOLUTIO. Sine præjudicio aliorum non discedimus a nostra positione quam su-

<--- Page Split --->

pra posuimus in quaestione de creatione, scilicet quod formae omnes praeter animam rationalem potentia sunt in materia ipsa generabilium et corruptibilium, et educuntur per actionem calidi et frigidi humidii et sicci in commixtionem. De anima autem sola rationali dicimus, quod ipsa infundendo creatur, et creando infunditur a prima causa, quae est ipse Deus gloriosus et sublimis. Dicimus etiam, quod anima plantae et brutii sunt in semine potentia, non actu, et non potentia materiali tantum, sed potentia efficientis et operantis. Sic autem non est de anima rationali, quae est anima hominis, quae est creata ad imaginem Dei, quare in sui substantia imaginem Dei habet, nec habet efficientem nisi solum Deum. In semine igitur hominis est virtus formativa membrorum corporis humani, quibus formatis per creationem infunditur anima a Deo.

Quorum omnium ratio patebit in solutione singulorum objectorum.

Dictur e r g o a d primum , sicutdiciGregoriusNyssenusrespondensApolli - n a r i , quodinhisquiinadulteriogene - rantur , providentiærationemrelinqua - m u s , ignotanobisexistenti . Siautemopereturquidprovidentiaquidem , o m - ninonovitDeusquodgigniturvelvitævelsibiipsiutilefuturum . Etproptereaconceditanimationemhancfieri . Suffi - ciensautemargumentumhujusaccepi - musillumSalomonemquifuitexeaquæfuitUriæ 1 , etaDavidgeneratum . P o s - setetiamdici , quoddistinguendumestopusnaturæaboperevoluntatis . A d u l - teriummalumest , quiaestconcubitusillicitus : opusautemnaturæquodestformatiocorporisetinfusioanimæ , quamoperaturDeuscooperandonaturæ , nonestmalum : ipseenimDeustotiusnaturæmotorestprimus , etideodebetnaturæcooperari .

ADALIUDestresponsumsupra 2 , q u a - literDeusrequievitabomnioperequodfecerat .

Ad 10 quod objicitur de Augustino, dicendum quod anima non est ex traduce, sed corpus quod generatur, duplici corruptione corruptum est, scilicet passionis, et vitii : et ex illa corruptione quae est vitii, dicit Augustinus in libro de Nuptiis et concupiscentia 3, quod tamquam ex filia peccati causatur originale in anima, cum tamen tantum poena sit in corpore. Quod tamen qualiter fiat, expressius determinari habet in quaestione de originali peccato.

Adaliuddicendum , quodverumqui - demestanimamstatimcumest , essecommaculatamoriginalipeccato : sedillamcommaculationemnontrahitapa - rentibustamquamsitextraduce , sedpotiussequituripsamunionemanimæadcorpus , sicutliquoraliquispuruscorruptionemcontrahitavaseinquoest . Subtilestamenrationesomniumhorumponihabentinquæstionedeoriginalipeccato 4 .

Adaliuddicendum , quodestduplexefficiens : unusquioperaturrem , etaliusquioperaturadrem . Etdeprimotenetquodobjectumest , desecundoveronon . BonitasenimDeicooperaturvoluntatioperantiadsesemper : q u a n - documqueenimaliquisfacitquodinseest , Deusinfuditeigratiam . EtsimilitereadembonitasDeicooperaturnaturæingerationehominis : quandocumqueenimnaturasufficienterformavitorganacorporishumani , Deuscreandoinfunditanimamrationalem : ethocnonestexpotestateefficientisnaturæ , sedexordinecooperationisDeiadopusnatu - r æ .

Adsequentesverorationesquævi - denturessephysicæ , dicendumquodsivoluerimussustinereAvicennam , d i c e -

<--- Page Split --->

mus quod causæ separatæ, scilicet motores orbium, non habent actum in natura nisi per opera naturae, et idcirco illæ non creant formas nisi per motum superiorum, et per motum elementorum, et per materiae transmutationem.

Similiter dicendum est ad sequentem auctoritatem Avicennæ.

mæ, quia non est eadem ratio vegetabilis et sensibilis. Similiter non est eadem ratio operis restaurantis naturam et operis, quod est per naturae propagationem : opus autem restaurans naturam est per creationem, sed propagatio est a natura : et hoc satis discussum est in quaestione de operibus sex dierum.

d 8. Ad tertium dicendum, quod causa prima agens in natura est causa secunda nuda a materia et mensuris, sed non causa agens proxime formam substantialem.

d 9. Ad quartam auctoritatem ipsius dicendum, quod bene conceditur, quod matrix non habet virtutem formativam : sed hoc quod dicit, quod forma et virtutes substantiales veniunt a principiis intransmutabilibus aeternis, non sic debet intelligi, quod illa principia immediate sunt causa formarum substantialium, sed quod sunt causæ primæ agentes quibus tota natura accipit virtutem agendi.

d 10. Ad illud quod objicitur de dicto Aristotelis, dicendum quod hoc plane verum est : sed ipse non loquitur nisi de infusione animæ rationalis : et hanc concedimus immediate esse a Deo, et non ab alia causa.

d 11. Ad m quod objicitur de libro de Motu cordis, dicendum quod si generaliter loqueretur de anima, dicendum quod summus omnium creator infundit animam ut causa prima movens, sed natura ut causa proxima. Si vero loquitur de anima rationali tantum, tunc plane verum est quod dicit.

d 12. Ad m quod objicitur de libro secundo Machabeorum, vn, 22 et 23, dicendum quod verum est : quia ibi non loquitur nisi de anima rationali.

Ad rationes vero inductas dicentes, quod eadem est ratio animæ et omnis animæ, dicendum quod verum est quantum ad naturam animæ in genere, sed non est verum quantum ad species ani-

Ad aliud dicendum, quod in veritate causa agentes et patientes in natura non sunt nisi qualitates primæ in se vel in mixto : sed moventes causæ sunt plures : motus enim cœli non est a talibus causis. Sed quia hoc non est ad propositum, dicimus quod formæ substantiales sunt a qualitatibus primis agentibus et passionibus : licet enim calidum tantum sit agens, non tamen agit tantum a virtute calidi ignei : quia hoc est consumptivum, ut dicitur in libro de Substantia orbis 1 : agit enim cum virtute calidi cœli, et cum virtute calidi animæ, ut supra habitum est, et expresse scribitur in libro de Animalibus 2, et in libro de Substantia orbis : et virtute ejus est inductivum formarum substantialium, et diversificatur in agendo secundum quod diversimode recipitur a lumine descendente a stellis. Diversitas autem illius luminis descensus causatur ex diversitate situs stellarum ex propinquatione et elongatione earum ad invicem.

Ad aliud dicendum, quod ista propositio, Nihil agit ultra speciem suam, si absolute intelligatur, falsa est. Miscibilia enim in mixto agunt ad actum mixti, qui est præter actum miscibilium. Si vero intelligatur specialiter de actione simplicium, adhuc falsa est : quia simplicia non semper agunt in simplici virtute, sed quandoque in virtute sua, et in virtute cœli, et in virtute animæ. Si autem intelligatur de simplici agente in virtute simplici, sic vera est, et non facit ad propositum.

Ad rationem per quam probatur, dicendum quod tenet tantum quando sim-

<--- Page Split --->

plex in virtute simplici agit, in omnibus aliis non procedit in infinitum actio, sed terminatur quando generatur conveniens secundum proportionem agentis et materiæ. Dico autem proportionem agentis et materiae, quia calidum et humidum moventia in generatione diversas accipiunt proportiones ad formas substantiales inducendas ex diversitate luminis descendentis a sublimi de stellis, et ex diversitate materiae, quæ quandoque commixtionem tantum nata est suscipere, et tunc generantur mineralia : quandoque autem commixtionem et complexionem, non tamen ad æquale, sed in qua dominatur substantia terrestris dura, et tunc generantur plantæ : quandoque autem complexionem accedentem ad æquale : et tunc generantur animalia 1. Et sic etiam intelligitur quod dicit Philosophus, quod omnis generatio est ex convenienti. Conveniens autem supponit proportionem agentis et materiae ad formam quæ inducitur. Et hoc idem ponit Avicenna in VI de Naturalibus, in actione ignis, qui cuidam materiae non communicat nisi calorem, alicui autem calorem et lumen, et alicui calorem, lumen, et speciem, secundum quod magis et minus materia apta est suscipere impressiones quæ sunt ab igne.

Ad 16. Ad aliud dicendum, quod haec propositio absolute intellecta, Ex non substantiis non fit substantia, falsa est. Sed si intelligatur, quod ex non substantiis non fit substantia constitutive, ut scilicet non substantia sit pars substantiae faciens esse ejus, sic vera est, et sic supponitur a Philosophis : quia ly ex habet nominare materiale principium : si vero ly ex causam efficientem nominat, falsa est : quia qualitates primæ transmutant materiam in generatione substantiarum.

Ad aliud dicendum, quod haec propositio vera est, quod nihil educitur in actum nisi per hoc quod est actu : sed non

oporteret, quod sit in actu simili secundum speciem, sicut expresse videtur in lumine et coloribus postquam fuerint in potentia : nec tamen est in aliqua specie coloris : quia si esset in specie una, tunc non faceret actu esse colorem qui est in specie alia. Et propter hoc quandocumque dicitur, quod nihil educitur in actum nisi per illud quod est in actu, oportet quod intelligatur de actu agentis, et non de actu formae. Et tunc propositio verificatur quinque modis. Quandoque enim illud quod est in potentia non est pars agentis, est tamen natum suscipere substantiam et formam agentis : et tunc agens quod est in actu, educit illud quod est in potentia in substantiam et speciem suam, sicut patet in circulari generatione elementorum. Quandoque vero illud quod est in potentia, pars est agentis nata suscipere substantiam et rationem ipsius agentis : et tunc necesse est, quod ab agente primo influat virtus in id quod est in potentia, quæ sit effectiva formæ et speciei, sicut est in generatione plantarum et animalium ex seminibus. Tertio modo, id quod est in potentia ens pars agentis, habet in se virtutem agendi ex diversis specie commixtam, sicut est in generatione muli ex semine asini et equæ. Quarto modo, illud quod est in potentia, nullo modo est pars agentis, nec ejusdem materiae cum ipso, sed proportionatur ei secundum esse formale tantum : et hoc modo se habet in coloribus et lumine. Et similis modus est in agente, intellectu, et phantasmatibus, a quibus abstrahuntur universalia : et in hoc casu inducitur propositio a Philosopho in tertio de Anima 2. Quinto modo, illud quod est in potentia, habet in se agens quod est in actu per multiplicem virtutem conjunctam sibi ex cœlo et elementis, per quas virtutes proportionatur secundum convenientiam : et sic qualitates primæ sunt in actu in materia

<--- Page Split --->

mineralium et eorum quæ generantur ex 3 in putrefactione. Patet ergo, quod non oportet agens esse in simili specie et forma cum eo quod educitur de potentia.

Ad hoc autem quod quæritur, Utrum hoc sit in materia, vel extra? Dicendum, quod quandoque sic, et quandoque non. In generationibus enim omnibus est in materia, sed in intellectu et intelligibilibus et sole et lumine et coloribus non est sic.

Ad hoc autem quod objicitur de illo, quod materia est eadem cum educto, et ibitur in infinitum, dicendum quod non est verum. Actio enim inferiorum non reducitur ad alia inferiora anteriora sicut procedit objectio, sed ad motum superiorum a quibus inferiora accipiunt virtutem agendi, speciem, et formam, et superiora accipiunt a motoribus, et motores a motore primo, et ibi est status.

in rationibus agit intellectus : quia rationalia denudata sunt a materia et ex parte potentiae quae est genus, et ex parte differentiae quae est actus. Et similiter in naturalibus agunt principia naturalia quae sunt in materia ipsa, eo quod naturalia omnia tam ex parte potentiae quae est materia, quam ex parte actus qui est forma, conjuncta sunt materiae.

Ad aliud dicendum, quod Philosophus loquitur ibi de anima rationali, de qua jam diximus, quod non est ex materia, sed per creationem a Deo.

Ad id quod quæritur, Utrum anima sit in semine ?

Dicimus, quod anima rationalis, hoc est, anima hominis cum omnibus potentiis suis vegetabilibus, et sensibilibus, et rationabilibus, non est in semine sicut in effectivo, neque per substantiam, sed creatur a Deo, et infunditur corpori. Nos enim dicimus, quod in homine est una substantia quæ est anima, et non tres substantiæ, et ideo non possumus dicere, quod ex hoc substantia in parte creetur a Deo quantum ad rationales potentias, et in parte educatur ex substantia seminis quantum ad potentias sensibiles et vegetabiles : sed totam dicimus creari a Deo, et infundi corpori. Sed animas brutorum et vegetabilium ponimus per generationem educi ex materia seminis.

Ad hoc autem quod quæritur, Utrum sint in semine, vel non? Dicimus, quod sint ibi per aliquem modum, et per aliquem non. Sicut enim habetur in libro XVI de Animalibus, non sunt ibi actu, sed sunt ibi in potentia efficientis et materiae.

Et si quæratur, Quid sit illud efficiens, utrum sit anima, vel non? Dicimus secundum Philosophum, quod ipsum non est anima, sed est calidum, et materia est humidum commixtum secundum complexionem seminis et naturam. Calidum autem est, eo quod agit multiplici virtute, ut habetur expresse in libro de Animalibus, scilicet in virtute ignis se-

<--- Page Split --->

cundum quam habet attrahere subtilia apta animationi, et in virtute cœeli secundum quam ponit esse proprium formae et speciei, et in virtute animae secundum quod recipit a virtute generativa patris vim informativam et generativam organorum. Et ideo dicit Philosophus, quod anima est in semine sicut artificialum in artifice. Artificialum in artifice non est secundum esse et speciem suam, sed sicut in officio suo, in quo est ratio operis : quae ratio est proportio efficientis ad opus. Et similiter anima sensibilis et vegetabilis sunt in semine sicut in effectivo, in quo est proportio ad talem formam et speciem secundum naturam. Supra vero ostendimus qualiter contingit, quod calidum elementare efficitur subjectum calidi cœeli et calidi animae. Concedimus igitur bene, quod anima non est in semine, neque per genus, neque per speciem, neque per virtutem, quae sit pars animae, quemadmodum dictum est.

Ad aliud dicendum, quod non in omnibus ars imitatur naturam : quia non potest : sed in hoc tantum, quod quaerat materiam aptam formae quam vult inducere, et adaptat eam praeparando illi formae sicut et natura : in hoc autem non potest imitari eam, quod efficiatur principium intrinsecum sicut natura.

Ad aliud dicendum, quod bene concedimus hoc, quod non eadem virtus utitur et facit. Nec nos dicimus animam esse per substantiam in semine, ut patet ex praehabitis.

Ad object. Ad alia omnia quae objiciuntur per 1 ad 8. Aristotelem contra datorem formarum in generatione, concedimus de plano : sicut enim habetur in VII primae philosophiae 1, idem numero non potest esse a duobus agentibus immediate, ita quod unum agat formam, et alterum materiam ipsius : quia agentium separato-

rum per substantiam et actum separati sunt effectus per substantiam : non enim posset poni uniens si qualitates agentes et patientes facerent materiam compositorum in natura, et substantiae separatae facerent formam substantialem, nec posset esse unum compositum ex materia et forma : et ideo non credimus verum esse quod dicitur de formarum datore.

Ad in vero quod objicitur specialiter Ad 1 de anima, et probatur, quod sit in semine, dicimus quod concedimus duo prima quae probant semen esse causam efficientem generationis. Sed dicimus, quod secus est in anima hominis : haec enim secundum partem principalem sui absoluta est a materia, et non est alicujus partis corporis actus. Et ideo cum comparatio ipsius non dependeat a corpore, principium non potest habere a virtutibus corporalibus, sicut expresse probatur in libro XVI de Animalibus, et quomodo anima rationalis dicitur anima, quae sola egreditur ab extrinseco, scilicet a Deo creante. Unde virtus quae est in semine hominis, non est nisi formativa et generativa organorum.

Ad aliud vero quod supra in tertio Ad 10 1 objicitur, dicendum quod sicut etiam supra notavimus in quaestione de nutritiva, tractus nutrimenti est duplex, scilicet ad factionem organorum, et ad salutem factorum organorum per restaurationem deperditi. Et primus tractus est virtutis generativae, secundus vero nutritivae : et de hoc secundo intendit Philosophus cum dicit in secundo de Anima 2, quod nihil alitur nisi quod habet vitam et animam. De primo autem tractu intelligit quod dicit in libro primo de Somno et vigilia, quod sicut ipse dicit in libro de Animalibus 3, primo in generatione formantur membra superiora, post cor, et postea inferiora : et propter hoc in quinque primis mensibus magnus est fluxus nutrimenti in superiora attracti

<--- Page Split --->

per virtutem formativam quae est in semine.

abject. AD RATIONEM quae probat hoc, dicendum est, quod sic est sicut concludit ratio : sed tractus ille nutrimenti est a formativa virtute : et ideo dicit Philosophus circa finem libri XVI de Animalibus, quod semen assimilatur filio egredienti de domo patris : ille enim cum egreditur, partem cibi sumit quam portat secum de domo patris, et in domo propria per lucrum et negotiationem multiplicat cibum illum, ut sufficiat sibi. Sic semen humidum quoddam in quo salvatur virtus formativa, trahit secum de corpore masculi generantis : et cum est in matrice, negotiatur circa sanguinem menstrui extrahendo purius ex eo ad multiplicationem sui humidi, ut ex eo possit perfici formatio suorum organorum.

quod sit eadem virtus informativa faciens quodlibet organum, et contingens ipsum factum : virtus enim informativa, organo facto, manet in humido radicali, quod est in organis : et sicut prius erat tractivum sanguinis menstrui, ex quo multiplicato humido seminali facit organum, ita postea per attractum humidi nutrimentalis restaurat deperditum in organis factis. Et hoc est quod dicit Avicenna in VI de Naturalibus, quod virtus generativa postquam perfecit corpus, sic committit illud salvandum et augendum virtuti nutritivae et augmentativae.

Ad omnia vero sequentia argumenta Ad object 14 et 15. patet de facili solutio per praedicta.

Et per hoc patet solutio ad duo sequentia.

ARTICULUS IV.

abject. AD ALIUD dicendum, quod virtus cor- 12. porea quae est in calido, agit in semine, sed agit, ut dictum est, triplici virtute : et propter hoc dictum Aristotelis contra Empedoclem non obviat, nisi diceremus, quod calidum agit in virtute ignis tantum. Nec dicimus, quod virtus formativa sit in anima matris vel in matrice : quia huic expresse contradicunt auctoritates naturalis philosophiae.

abject. AD ALIUD dicendum, quod primam ra- 13. tionem Philosophi bene concedimus : necesse est enim, ut secundum naturam agens tangat patiens : et quod movetur secundum naturam, habeat motorem intraneum sibi conjunctum vel talem extrinsecum, cujus actus et motus sit per aptitudinem naturae. Et hoc dico propter dictum Aristotelis in VIII Physicorum 1, qui dicit, quod motus sursum et deorsum sunt a generantibus grave et leve, quorum generantium actus est ipsius levis et gravis secundum naturam : sed non intendit dicere, quod eadem-anima sit quae facit corpus et regit ipsum, et

Utrum instrumentum generativae est calidum ?

Quarto, Quaeritur de instrumento generativae.

Et videtur esse calidum : quia calidum est principium vitae.

Sed contra hoc est.

Er quia de hoc jam saepius supra disputatum est, dicendum est ut supra, quod calidum est instrumentum principale secundum quod est conjunctum calido cœeli, et calido animae : et secun-

<--- Page Split --->

dario frigidum est instrumentum, quibus duobus obediunt humidum et siccum. Quod autem adjuncta debeat his esse vis animæ et vis cœli, patet per Aristotelem in libro XVI de Animalibus, ubi sic dicit : « Durities et mollities et viscositas et omnia accidentia similiter erunt in membris animatis ex calore et frigiditate : mixtio autem ex qua quoddam erit caro, et quoddam os, non erit ex calore et frigiditate, sed erit ex motu generationis secundum quod id quod est in actu, est ex illo quod est in potentia : sicut accidit in rebus artificialibus, quoniam calidum et frigidum faciunt durum et molle in ferro : gladius autem efficitur ex motu instrumenti, quod movet secundum scientiam artificis, quoniam ars est principium et forma illius quod erit ' . »

per videtur esse in actu : generativa autem non semper est in actu : in principio enim aetatis non est generatio, nec in fine, sed in medio tantum.

SED CONTRA HOC est, quod

ARTICULUS V.

Utrum generativa est finis vegetativa?

Quinto quaeritur, Quare generativa dicitur finis a quo est denominatio inter vires animæ vegetabilis ?

Et videtur, quod non sit finis.

Quæritur etiam juxta hoc, Utrum ejusdem speciei sit in omnibus generantibus ?

Et videtur, quod sic : quia si potentia diffiniuntur per actus, et actus per objecta, tunc cum in omnibus sit generare ex superfluo nutrimenti, videbitur in omnibus esse ejusdem rationis generativa.

SOLUTIO. Dicendum est, quod generaSolut tiva finis est a quo denominatur et diffinitur vegetabilis anima. Et ratio est haec : quia nutrimentum non attingit nisi restaurationem materiae individui. Et cum materia non sit finis, nutritiva non potest esse finis. Et idem judicium est de augmentativa, quae conducit ad perfectionem et figuram quantitatis quae accidit substantiae, et ideo non est finis : generativa autem ad salutem formae et speciei quae simpliciter finis est, ideo generativa dicitur esse finis. Et hoc dico in his in quibus vegetativa est ut species, et haec est in plantis solum.

<--- Page Split --->

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod generativa quiescit in specie, et post speciem non est motus aliquis ad speciem. Sed nutritiva est ad restaurationem partis materiae, et vegetativa ad conductionem quantitatis debite : et sic licet in eodem sequantur generationem, tamen quia non sunt ad idem, non impediunt quin generatio sit finis.

Ad ALIUD dicendum, quod generatio in eodem praeedit nutritivam et augmentativam, et generatum committitur eis. Sed generativa quae est ad alterum in eadem specie, sequitur nutritivam et augmentativam, et subserviunt ei nutritiva et augmentativa. Et haec habet duplicem finem : unum quem consequitur in motu uno qui est generatio unius, alium quem consequitur in omnibus moribus qui est salus speciei per successionem in omnibus.

Ad ALIUD dicendum, quod generativa dicitur finis, eo quod ipsa attingit duplex perfectum, scilicet in actu, et subjectum in actu. In actu attingit formam specificam quam inducit. In subjecto autem attingit statum, qui medius est inter naturam deficientem, et profectum ipsius. In profectu enim naturae nihil de nutrimento est superfluum, et propter hoc totum cedit in substantiam.

Praeterea, Corpus quantum ad complexionem et robur membrorum non est completum : et ideo etiamsi descinderetur semen, non esset conveniens generationi, sicut dicit Philosophus in libro de Animalibus. In statu autem naturae deficientis vincit frigidum et siccum : et per siccum quidem diminuitur semen, per frigidum autem efficitur non conveniens generationi. Et propter hoc generativa non agit nisi in statu perfecto. Et tamen dicitur finis propter hanc duplicem perfectionem quam attingit. Forma vero est ipsa anima vegetabilis, et ipsa est potentia.

Quare autem in vegetabilibus multiformis sit generatio, supra est expeditum.

Ad hoc quod juxta hoc quaeritur, Ad quaest. Utrum generativa in omnibus sit ejusdem speciei ? jam supra respondimus in questione de nutritiva.

Dicimus enim, quod non. Et convenientia actus et subjecti non est nisi in genere. Non enim ejusdem speciei est superfluum ex quo est generatio in plantis et animalibus, nec in una specie planta et alia. Et similiter est in forma inducta per actum. Et propter hoc in nullis quae non sunt ejusdem speciei, est generatio ejusdem speciei, etc.

QUÆSTIO XVIII.

De sufficientia partium vegetativae.

Consequenter quaeritur de his partibus vegetabilibus animae in communi.

Et quaeritur de earum sufficientia, et de ordine earum.

Et ad hoc dicendum est, quod de talibus, ut supra probatum est, non potest

esse specialis potentia animae : quia vita est actus animae secundum se. Similiter attractiva, digestiva, retentiva, expulsiva, non sunt potentiae animae speciales, sed ministrantes nutritivae. Et ideo potentiae animae vegetabiles quae nihil

<--- Page Split --->

respiciunt extra substantiam, aut sunt ad substantiam quae est forma, aut ad substantiam quae est materia, aut ad robur utriusque. Si ad materiam, tunc est nutritiva. Si ad formam, tunc est generativa. Si ad robur utriusque, tunc est augmentativa.

De ordine autem dicendum, quod dupliciter possunt ordinari, scilicet secundum respectum individuorum, vel secun-

dum respectum speciei. Si primo modo, tunc generativa erit prima, et sequitur eam nutritiva, et ultima erit augmentativa. Si secundo modo, tunc generativa erit ultima, cui ministrat augmentativa corroborando et maturando organa a quibus descenditur semen generationis. Nutritiva autem servit utrique ministrando materiam, etc.

QUÆSTIO XIX.

De visu.

Deinde transeundum est ad animam sensitivam.

Et primo disputandum est de partibus ejus, et postea de ipsa in communi.

Sed quia partium quaedam est apprehensiva, quaedam motiva, et apprehensio praecedit motum, quaerendum est primo de apprehensiva, et postea de motiva.

Quia vero iterum apprehensivarum quaedam est apprehensiva deforis, et quaedam apprehensiva deintus, primo quaerendum est de apprehensiva deforis, postea deintus.

Sed quia iterum apprehensiva deforis duplex est, scilicet sensus proprius, et sensus communis, ideo primo quaerendum est de sensu proprio, et postea de communi.

De sensu vero proprio dupliciter agendum est, scilicet sigillatim de unoquoque, et in communi de omnibus, scilicet qualiter quilibet sensus susceptivus sit specierum sensibilium praesente materia.

Sensus autem proprius quintuplex est, scilicet visus, odoratus, gustus, auditus, et tactus.

Quaerendum est ergo primo de visu.

Et quaeruntur quatuor, scilicet quid sit visus ? et, Quare visus ponatur primus sensuum ?

Et secundo, De visu ex parte organi.

<--- Page Split --->

Tertio, De visu ex parte objecti et medii. Quarto, De visu ex parte modi et actus videndi. Circa primum quaeruntur duo, Quid scilicet visus est ? Et, Quare ponatur primus sensuum ?

ARTICULUS I.

Quid sit visus ?

Ad primum proceditur sic :

Dicit Damascenus in libro secundo de Fide orthodoxa : « Visus est primus sensus, cujus organa sunt qui ex cerebro nervi et oculi, et sentit secundum primam rationem colorem, cognoscit autem et cum colore coloratum corpus 1. »

Item, Gregorius Nyssenus videtur sic diffinire : « Visus est sensus, qui in anterioribus cerebri secundum rectam lineam accipit colorem, et cum colore coloratum. »

Item, Avicenna sic : « Visus est vis ordinata in nervo optico ad apprehendendum formam ejus quod formatur in humore crystallino ex similitudinibus corporum habentium colorem, quae veniunt per corpora radiosa in effectum ad superficies corporum tersorum. »

CONTRA SECUNDAM diffinitionem videtur esse, quod anteriora cerebri sunt interius : apprehensivae autem virtutes deforis debent habere organa sua exterius.

CONTRA TERTIAM videtur esse quod dicit Philosophus in secundo de Anima : Si oculus esset animal, quod visus esset anima ejus 2. Ex hoc enim relinquitur, quod visus sit vis ordinata in oculo : et sic falsum est quod dicit, quod visus sit vis ordinata in nervo optico : quia nervus opticus non est oculus.

CONTRA PRIMAM diffinitionem videtur esse,

Sed quia haec omnia melius patebunt solutio. in sequentibus, ideo respondendum est, quod omnes istæ diffinitiones dantur de visu secundum quod est potentia quædam organo conjuncta, in quo operatur, et passiva ex objecto exteriori.

Prima tamen cum substantia visus tangit ordinem ipsius ad alios sensus, et ordinem objectorum ipsius visus. Per hoc enim quod est primus sensus, tangit ordinem ad alios sensus. Per hoc vero quod dicit, Et sentit secundum primam

<--- Page Split --->

rationem colorem, tangit ordinem objectorum ipsius visus. Per hoc vero quod dicit, Cujus organa sunt qui ex cerebro nervi et oculi, tangit substantiam visus secundum quod est vis determinata ad organum.

Secunda vero datur penes substantiam et objectum visus, et modum videndi, qui importatur per hoc quod dicit, Rectam lineam, etc.

Tertia vero magis exprimit esse visus quam duæ præhabitæ : illa enim dicit proprium organum visus, quod est nervus opticus ad oculum terminatus : et dicit esse ipsius visus, secundum quod est potentia passiva recipiens impressa in humore crystallino, et dicitur agens proprium, quod facit visum in actum, qui est color secundum actum lucidi.

AD 1. DICIMUS ergo ad primum, quod tactus est primus sensus in constituendo animal, sed visus est prius in apprehendendo, ut patebit inferius.

AD 2. AD ALIUD dicendum, quod cum dicitur, Qui ex cerebro nervi, etc., fit restrictio per hoc quod additur, Oculi, ad nervos opticos, id est, visibiles.

AD 3. AD ALIUD dicendum, quod virtus visiva secundum sui perfectionem est in anteriori parte cerebri, sed secundum inceptionem est in humore crystallino, sed secundum progressum ad perfectionem est in nervo optico et spiritu visibili qui discurrit in illo : et sic nihil prohibet, quin vis visiva diversimode considerata diversa habeat instrumenta, sicut etiam una vis visiva habet duos oculos.

AD 4. AD ALIUD dicendum, quod lux et color secundum esse formale coloris in ratione objecti visus non differunt : esse enim formale secundum quod est actu color visibilis est a luce : secundum etiam quod dicitur : « Color est extremitas perspicui in corpore determinato. » Et sic utrumque æque primo videtur : quia per unam rationem videtur.

Ad 1D quod objicitur contra secundam,

dicendum est, quod vis visiva diversimode est in anteriori parte cerebri, et in nervis opticis, et in oculo, ut dictum est.

Et per hoc patet solutio etiam ad id quod objicitur contra tertiam.

ARTICULUS II.

Quare visus dicatur esse primus sensuum ?

Secundo quæritur, Quare visus dicatur primus sensus a quibusdam ?

Si forte diceretur, quod visus est pri-

<--- Page Split --->

mus secundum objectum, et non secundum rationem organi. CONTRA : Tactus est primarum qualitatum, ex quarum commixtione omnia objecta sensata causantur : ergo priora sunt objecta tactus omnibus aliis sensibus.

sectra. SED CONTRA :

est. Cum igitur invenire sit ante addiscere, visus erit ante auditum, et multo magis ante quemlibet alium sensum qui non est per se disciplinabilis.

SOLUTIO. Dicendum, quod sensus du- 8olutio. plicem comparationem habet, scilicet ad sensitivum, et ad sensibile. Ad sensitivum in constituendo ipsum, ad sensibile ut in cognoscendo. Et secundum primum modum tactus est primus sensus, secundus gustus qui est sensus alimenti, et quidam tactus. Et ideo dicit Philosophus in tertio de Anima 2, quod isti duo sensus sunt propter esse, reliqui vero tres sunt propter bene esse. Tertius vero est odoratus : quia sicut dicit Philosophus in libro de Sensu et sensato, odores in aliis animalibus præter hominem non habent propriam delectationem, sed tantum eam quæ est cibi : quia odores indicant cibum : et ideo dicitur in Ethicis, 3 quod canes non gaudent odoribus leporum vel cervorum propter delectationem odoris, sed quia propinquus est, scilicet

<--- Page Split --->

cervus ad devorandum. In hominibus autem quaedam sunt delectationes odorum, et florum, et aromatum quorumdam : et de his tractatur in sequentibus. Quartus vero erit auditus, et ultimus visus.

Secundum hanc comparationem procedunt rationes primae, et istum ordinem sequitur Avicenna. Secundum autem ra-

tionem cognitionis visus est primus, ut probant rationes inductae secundo, et consequenter auditus est, tertio odoratus qui ducit ad cibum distantem longe quaedam animalia, deinde gustus, et ultimo tactus : et hunc ordinem sequuntur Gregorius, Damascenus, et Aristoteles, etc.

QUÆSTIO XX.

De visu ex parte organi.

Deinde, Quæritur de visu ex parte organi, scilicet utrum consistentia oculi sit tantum in humido aquoso, vel igneo luminoso ? De hoc enim altercatio est inter Aristotelem et Platonem et sequaces eorum.

Videtur enim, quod in oculo dominetur ignis vel lumen sic :

visualem per imaginationem tantum, sed per rem egredientem ab oculis, et linea visualis non est nisi radius qui non egreditur nisi a luminoso : ergo in oculo dominabitur luminosum.

<--- Page Split --->

repercussi motu recto redeunt ad oculum, et recurrentes interius ad animam operantur visum.

Sed contra hoc sunt rationes plures selectra. Aristotelis et imitantium eum, probantium quod in oculo dominatur aqua. Quarum quaedam jacent in libro de Sensu et sensato. Et sic :

<--- Page Split --->

una sit forma visibilis quae recipitur a medio et ab oculo, oportet unam naturam esse receptibilitatis in medio et in oculo. Cum igitur in medio recipiat naturam perspicui, in oculo dominatur aliquid perspicuorum. Sed tantum duo sunt perspicua, scilicet aer, et aqua. Ergo in oculo dominabitur alterum horum. Differunt autem aer et aqua in recipiendo in hoc quod aqua servabilius est elementum quam aer : et hoc tripliciter : melius enim servat quantitatem et figuram ipsius oculi quae fabricatur ex ipsa. Similiter etiam melius servat actum luminis ab extrinseco egredientem in ipsum humorem oculi. Et servat etiam melius species receptas visibiles, quae tantum transeunt per ipsum aerem. Cum igitur oculi sit recipere et tenere aliquantulum, relinquitur quod in ipso dominetur elementum aquae.

oculi. Si autem esset natura oculi ex igne, tunc non oporteret naturam ingeniari qualiter oculus salvaretur in calore cordis in abundantibus sanguine calido : quia tanto melius conservaretur oculus, quanto calidius esset cor.

<--- Page Split --->

hoc Philosophus non disputat contra hoc, sed relinquit pro absurdo.

Videtturautem , quodneutrumhorumsitverum , sedquodinoculodomineturterra .

Iutio . Solutto . Dicimus , quodinoculodo - minaturaquaquantumadillamparteminquafitimpressio . Esteniminoculoduplexhumor , quorumunusestinacie , quidiciturcrystallinuspropterpurita - t e m , etglacialissivegrandinosuspro - pterfrigidumcomplexionaledominansinipso : q u i a , sicutdicitPhilosophus , oculusestitafrigidus , quodservatacom - plexionenoninfrigidaturamplius : etideointemporibusetinlocisinquibusinfrigidanturoculisupratemperamen -

tum, generatur obscuritas visus. Et hoc patei ex hoc quod diu ambulantibus in nive, vel glacie, vel aqua, obscura apparent loca nivium et glaciei et ripa« aquarum et littora marium. Alius humor est post illum in textura venarum, qui habet colorem vitri aliquantulum tendentem ad ruborem : et ideo a quibusdam Philosophis dicitur vitreus : claritatem enim vitri habet ex convenientia cum crystallo, cujus ille est nutrimentum : sed ruborem participat ex convenientia cum sanguine ex quo generatur in extremitate venarum tangentium oculum ; superfluitas autem ponitur in albumine, ut sit scutum humoris crystallini. Circa hos autem humores sunt tunicæ sive retia oculi, quæ tunicæ ex parte sunt perspicuæ, ut per ipsas possit fieri immutatio humoris crystallini, et circumducitur acies cum circumferentia nigra vel glauca, ut ex illo colore fiat congregatio et coadunatio virtutis visivæ, cujus natura est turbari claritate nivis. Et hac etiam de causa velamina, ut palpebræ et supercilia, ponuntur extrinsecus : et ideo accidit, quod adspiciens diu ad magnam albedinem vel claritatem, postea non bene videt nisi prius coadunetur visus. Cum vero humidum crystallinum receptibile sit luminis et coloris, oportet quod pelliculæ quæ sunt ante ipsum, perviæ sint, ita quod per ipsas possit immutando ingredi color et lumen : quia color non immutat visum, ut postea dicetur, nisi per actum luminis : et ideo contingit quando aliquis habuerit oculos diu clausos, vel in tenebris fuerit, et postea subito vadit ad lumen, quod non bene videt antequam ingrediatur lumen temperate immutans ab extrinseco. Quia vero iterum visus perficitur spiritu visibili qui defertur ad oculos per nervos opticos et concavos ab interiori parte cerebri, qui spiritus secum trahunt temperatum calorem, ideo contingit, quod post somnum in quo spiritus omnes moventur ad

<--- Page Split --->

interiora ad locum digestionis relinquendo organa exteriora sensuum, statim aperiens oculos non bene videat ante reditum spirituum et caloris ab interioribus ad exteriora organa sensuum. Quia vero illi spiritus clari et puri sunt, qui deferuntur ad oculos, super omnes spiritus sensibiles, ideo turbatio quaecumque contingens in cerebro, magis apparet in ipsis : et ideo contingit in ebriis, in quibus multus vapor fertur ad cerebrum, quod obscuratur visus. Et eadem causa est quare visus obscuratur in iratis : quia ira accendit sanguinem circa cor, et elevat vapores ad caput. Cum vero iterum spiritus ille fervidus sit, iterum contingit ipsum a vaporibus calidis moveri extra situm proprium in quibusdam infirmitatibus et ebrietatibus et ira, et tunc apparet unum duo. Spiritus vero accipiens formam in situ uno, antequam renuntiet eam, et plene imprimatur ab ea, accipit eamdem in alio statu : et sic unum in duplici situ acceptum apparet duo. Et haec eadem causa est quare unum apparet duo, quando digitus supponitur et elevatur oculus ad situm altiorem, vel deprimitur ad inferiorem : et ideo quanto magis ponitur extra situm proprium inferius vel altius, tanto magis apparet dissonantia inter id in duplici situ acceptum. Et hujus simile est videre in sole percutiente super aquam fluentem, quae videtur esse majoris quantitatis secundum duplum vel triplum secundum motum aquae. Est etiam tersum corpus et politum in acie, ut ad ipsum fiat reflexio luminis extrinseci, sub quo fit immutatio a coloribus et abstractio coloris. Sed de hoc plenius dicetur infra in quaestione de coloribus.

Ad 1. AD PRIMUM igitur dicatur, quod quaedam animalia sunt, quae debilem habent visum et non bene coadunatum, et illa claritate diei vincuntur : et propter hoc in die quiescunt, et de nocte moventur, quando lumen luna e et stellarum est in aere, quod debilius est lumine solis. Sed si essent omnino tenebrae, sicut est sub

tecto in domibus, dico quod tunc nihil viderent. Et si tunc venantur, odoratu venantur, et non visu.

Ad aliud dicendum, quod noctiluca, sicut oculi quorumdam animalium et capita piscium et corpora putrefacta, sunt actu lucida in tenebris, et non tamen sic semper, quod illuminent medium. Quod patet ex hoc quod si medium esset illuminatum, tunc non lucerent illa : aliter enim lucerent die ac nocte, quod non videmus : unde illa lux in talibus est a partibus igneis, quae sunt in exteriori parte, et non progreditur ab interiori parte oculi ad projectionem radiorum per quos illuminentur medium et objectum visibile : aliter enim circumstans aer et colorata omnia illuminarentur sicut a candela, quod non videmus : proxima enim quae sunt juxta noctiluca, non videntur, sicut nasus lupi et maxilla.

Ad aliud dicendum, quod non tenemus sententiam adspectivorum tenentium radios esse corpora egredientia ab oculis : sed dicimus radios esse immutationes secundum rectas lineas in diaphano factas : et quia oculus politus est et tersus, reflectitur super ipsum lumen, quod est actus visibilis rei sicut super speculum : et quia reflexio lucis fit ad pares angulos cum incidentia ejusdem, et ideo sicut radii a primo illuminante diriguntur secundum figuram pyramidalem, cujus punctum est in corpore projiciente radios, et dilatantur plus et plus secundum quod radii procedunt ab illo. Similiter in corpore reflectente lumen et radios, colliguntur radii in punctum pyramidis, et ampliantur plus et plus secundum quod radii distant magis a corpore reflectente lumen et radios. Et cum tale corpus sit oculus, per hunc modum fit reflexio lucis ab ipso, et non sic quod radii procedant ex ipso sicut ex primo illuminante. Nec est etiam de proprietate scientiae adspectivorum determinare de natura radii : sed potius ponit ipsum in passionibus geometricis, quae sunt curvum, et rectum, et hujusmodi. Naturalis

<--- Page Split --->

autem habet quaerere, An sit corpus vel qualitas alia a corpore ? De hoc tamen planius habebitur infra.

Ad nD quod objicitur de opinionibus inductis a Gregorio Nysseno, patet solutio per prædieta.

Ad nD quod objicitur de libro de Sensu et sensato, dicendum quod primi Philosophi si dicebant ignem dominari in oculo, falsum dicebant, sicut bene probatur ab Aristotele. Si autem dicebant visum secundum actum non perfici sine luce, et lucem appellaverunt ignem, tunc verum dicebant.

Ad ALIUD dicendum, quod lucis illius quae apparet in tenebris vel oculis clausis in refractione vel percussione oculorum, causa est claritas spiritus visibilis, qui dispergitur in seipsum in tali refractione vel repercussione : et ideo retro in oculo apparet quandoque mutatio luminis : crystallinum enim oculi immutabile est secundum ante et retro et profundum, sicut infra dicemus : retro enim ad ipsum fluunt imaginationes somniales, et ante recipiuntur imaginationes sensibiles, et transeunt ad ipsum sensum communem et phantasiam.

Ad ultimum patet solutio per prædieta. Ad 12.

QUÆSTIO XXI.

De visu ex parte objecti.

Consequenter quaerendum est de visu ex parte objecti et medii. Sed quia lumen est actus utriusque, ideo etiam necessarium est quaerere de lumine.

Circa hunc ergo articulum quaeruntur quinque.

Primum est de lumine.

Secundum, De noctilucis, quae sunt objecta visus in tenebris.

Tertium, De coloribus, qui sunt objecta visus in lumine.

Quartum, De natura medii per quod est visus.

Quintum et ultimum, Qualiter species visibiles sunt in medio ?

<--- Page Split --->

omnis passio est accidens : ergo lumen est passio, et sic accidens.

ARTICULUS I.

Utrum lumen quod descendit a corporibus luminosis, sit substantia vel accidens 1 ?

Circa primum ergo quaeritur, Utrum lumen quod descendit a corporibus luminosis, sit substantia vel accidens?

Et obiicitur sic :

<--- Page Split --->

ergo lumen est accidens. PROBATIOPRI - M E : Corruptibile et incorruptibile conveniunt secundum substantialem formam : quia quorum una est forma substantialis, illorum unum est esse : quod non est in corruptibili et in incorruptibili. Item, Non conveniunt secundum materiam secundum quod habetur in X Metaphysicae 1, scilicet quod corruptibilium et incorruptibilium non est eadem materia. Ergo si conveniunt, relinquitur quod convenientia illa erit in forma accidentali. PROBATIOSECUNDEest, quod lumen invenitur in igne et cælo secundum actum illuminandi et faciendi colores in actu visibiles.

quod non est subtenía composita. Item, si eset substantia composita : aut esset spiritualis ita quod esset spiritus, aut corporalis sive corpus. Si primo modo, aut accipitur spiritus pro corpore, sicut accipiunt eum Philosophi, sicut habetur in libro Constabulini, quod spiritus est quoddam corpus subtile, et in humano corpore oritur ex toto corde, et fertur in venis pulsativis ad vivificandum corpus, et operatur vitam et anhelitum et pulsum, et oritur ex cerebro, et in nervis fertur. et operatur motum et sensum. Aut accipitur spiritus modo theologico pro eo quod est anima, vel ejusdem naturae cum ipsa. Si primo modo accipitur spiritus, tunc nulla distinctio erit inter dicentes esse substantiam spiritualem, vel corpoream. Praeterea, erit inconveniens : quia illa substantia aut est pervia cum lumine quod habet, aut non pervia, sed luminosa, sicut et substantia solis et ignis. Si primo modo. CONTRA : Omne pervium densatum minus est pervium : substantia luminis est pervia : ergo densata minus erit pervia. PROBATIO PRIMÆ est in condensatione aeris et aquæ, quæ sunt elementa pervia : et patet, quod densius minus est pervium. Similiter patet in partibus crystalli quæ sunt tenues, et si componantur, multum diminuetur per metas, et tandem tolletur in toto. Deinde sumatur conclusio probata. Omne minus pervium, minus visibile conducit ad visum : lumen densatum est minus pervium quam non densatum : ergo visibile minus conducit ad visum : quod patet esse falsum : quia quanto magis est luminosum, tanto melius videtur aliquid in ipso lumine.

<--- Page Split --->

Si vero dicatur, quod est substantia spiritualis hoc modo quo Theologi sumunt spiritum, quia est similis substantiae cum anima.

Si forte dicatur, quod lumen est intellgentia, hoc est stultius, quam quod contra disputatur.

Præterea, Dicit Isaac in libro de Diffinitionibus, quod orbis totus et lumen creantur in umbra animæ vegetabilis, sicut vegetabilis in umbra sensibilis, et sensibilis in umbra rationalis, et rationalis in umbra intelligentiae. Sed creare aliquid in umbra alterius, nihil aliud est secundum ipsum, quam unum incipere in esse et virtute, ubi desinit suum superius opere et virtute, sicut patet per singula : intelligentia enim non est cum inquisitione, et ideo in inquisitione incipit ratio. Similiter ratio non est cum apprehensione sensibilium, et ideo ibi incipit sensus. Sensus autem non est sine apprehensione, et ideo ubi est opus animæ et sine apprehensione, incipit vegetabilis. Ergo si orbis et lumen sunt post

ista, non habebunt aliquam operationem spiritus : ergo non erit spiritus hoc modo dicto spiritu.

Si autem dicatur, quod lumen non est spiritus secundum esse, sed secundum opus suum.

Contra :

Si propter hoc dicatur, quod lumen est forma substantialis, et non substantia composita. Contra :

<--- Page Split --->

facere vel pati vel aliud, supple, quidquam habet, sed secundum quod contrarietas in unoquoque est. » PROBATIO SECUNDE accipitur a sensu : quia lumen immutat aerem.

cum sit qualitas mutuata, et omnis qualitas mutata sit accidens, lumen erit accidens.

Sed contra :

Item, Videtur, quod lumen sit corpus. 1. Descendit enim a sole, et advenit ex parte ignis : venire autem et descendere corporis est : ergo videtur, quod lux sit corpus.

<--- Page Split --->

reflectitur ab illo, est corpus : lumen attingit radiosum corpus, et reflectitur ab illo : igitur est corpus.

FUERUNTautemquidamquipropteristasrationesdixeruntlumennihilaliudessequamcolorisresplendentiamsivemanifestationem , utenteshisrationibus .

v o c a . Probatiominoris : quiapropterquodunumquodquetaleetilludmagistale . Lumenvisibileestpropterlumen . Ergolumenmagis : ergocoloretlumenrecipiuntmagisetminusinvisibilitate , etitaunivocasuntinnaturaillainquasuntvisibilia , etsiceruntejusdemnaturæ .

SED CONTRA est.

<--- Page Split --->

et cæteri colores erunt præter esse ipsorum.

actum proprium : lucidum enim est diaphanum actu illuminatum, cujus actus non est actus coloris.

Si forte dicatur, quod lumen est essentia albedinis tantum, et secundum nagis et minus generantur ex lumine alii colores. CONTRA : Magis et minus non diversificant speciem : ergo secundum hoc omnes colores essent in una specie coloris, quod patet esse falsum. Item, Contraria sunt, quae maxime a se invicem distant sub eodem genere : participantes autem extremum non maxime distant : ergo cum nigredo maxime distat ab albedine, nihil participabit de essentia ipsius : ergo non generabitur aliunde nigredo, sed a privatione luminis : sed quidquid generatur a privatione luminis, est privatio, cum privatio non possit dare speciem nec materiam generato ab ipsa, cum ipsa nihil sit : ergo nigredo est privatio : et ex hoc sequitur, quod nigredo non est species coloris, quod est contra Philosophum in libro de Sensu et sensato.

Si FORTE dicatur, quod albedo et nigredo sunt contraria, et tamen generantur a lumine generatione æquivoca et non univoca. Et dicitur generatio æquivoca, quando generans in generato non imprimit suam speciem. Univoca vero dicitur, quando imprimit in eo suam speciem, sicut sol est æquivoca causa generationis inferiorum, homo autem generat hominem sicut causa univoca. Si, inquam, sic dicatur, quod lux est accidentalis causa colorum, hoc est contra positionem eorum : quia generatio æquivoca est, quando generans non dat essentiam suam generato. Ipsi autem dicunt, quod lucis essentia est essentia colorum.

Item, Licet generans æquivoce unum existens in substantia generat multa, sicut sol omnia inferiora terrænascentia, non tamen eodem modo se habens : quia dicit Philosophus 2, quod necesse est esse duplicem allationem propter diversitatem

<--- Page Split --->

quæ invenitur in generabilibus et corruptibilibus : ergo similiter si lumen generat diversos colores æquivoce, oportet quod ipsum diversimode se habeat ; et iste diversus modus non invenitur in solo lumine.

Pro hac tamen opinione videntur quædam facere auctoritates Philosophorum :

Quest. 1. JUXTA hoc iterum quæritur, Cum lumen non sit contrarium frigiditati, secundum quem modum ad multitudinem luminis sequatur multitudo caloris ?

Si enim, ut quidam dicunt, radius luminis secum trahat calorem corporis illius in quo est lumen, tunc deberet major calor esse in corpore, quod vicinius est illi corpori a quo lumen sumit calorem, quam in remotiori : et sic major calor deberet esse in medio aeris quam juxta terram. Item etiam sequitur contra eos qui dicunt, quod radius superiorum transiens per ignem accipit calorem ab igne. Quod

autem non sit major calor in medio aere, quam juxta terram, expresse dicit Philosophus in libro Meteororum, et per experimentum scitur : vapores enim elevati ex reverberatione luminis ab inferioribus congelantur in grandines et nives in medio aeris et interstitio.

Similiter patet ex hoc quod accidit in speculis concavis aut convexis solari luci objectis : reflectitur enim lux cum calore, ita etiam quod lux intensiva sit in loco ad quem conveniunt multæ reflexiones ex omnibus partibus speculi.

Præterea, Lux solis a proprio subjecto non potest trahere calorem : quia sol neque calidus est, neque frigidus est.

JUXTA hoc iterum quæritur, Utrum luQuæst. : men ignis et lumen superiorum corporum sit unius rationis ?

Et videtur, quod sic : quia utrumque est actus diaphani. Item, utrumque facit calores in actu. Item, utrumque immutat subito. Item, dicit Philosophus in II de Anima : Non secundum quod aqua neque secundum quod aer, lucidum est, sed quoniam natura est eadem utrisque his, et in perpetuo superius corpore 1. Si igitur diaphanum est idem in aere et aqua et in perpetuo corpore, et actus diaphani erit idem quantum ad rationem. Et hoc dicit etiam ibidem Commentator sic : Una natura est in omni perspicuo, in qua conveniunt perspicua cum cœlo : sed in quibusdam est semper perfecta actu luminis, ut in cœlo, et in igne, in quibusdam autem non, ut in aere, et in aqua.

CONTRA :

<--- Page Split --->

w.est. 3. ULTIMO quaeritur de differentia lucis, et luminis,et splendoris, et radii, et radiositatis, et luminaris ?

Solutio. Solutio. Circa istam quaestionem omnes ille opiniones sunt quae sunt supra tactae cum suis rationibus. Quidam enim dicunt, quod lux est corpus, et sunt multa corpora parva radiosa descendentia in aerem et terram, quae illuminant. Quidam autem dicunt, quod lux est substantia spiritualis adveniens ei quod illuminatur sine corruptione alicujus forme in diaphano, sicut anima advenit corpori praeter hoc quod corrumpat. Quidam vero dicunt, quod sit substantialis forma ejus in quo est. Quidam autem alii, quod non sit nisi manifestatio colorum. Sunt autem alii recte dicentes, quod lumen sit accidens, innitentes verbo Philosophi, qui dicit in secundo de Anima, cap. de visu : Lumen neque ignis est, neque omnino corpus, neque defluxus corporis ullius (esset enim aliquod corpus), sed est ignis, aut alicujus hujusmodi potentia in lucido : neque enim duo corpora possibile est in eodem esse 4. Videtur autem contrarium esse tenebrae : est autem tenebra privatio hujusmodi habitus a lucido. Et similiter illud dicit Avicenna. Ex hoc patet, quod lux est habitus diaphani, et quod colores non acquirunt habitum ex luce. Hoc etiam videntur dicere omnes naturales Philosophi. Et ideo sine prae-

judicio consentientes istis dicimus, quod lux est accidens quod est in quibusdam habitus, et in quibusdam dispositio.

Ad m vero quod in contrarium objicitur per rationes, dicendum quod expresse in textu habetur, quod lumen est habitus, etc. Et sic patet, quod non est passio vel passibilis qualitas : et non oportet, quod habitus habeat contrarium : scientia enim non habet contrarium, sed opponitur ei ignorantia ut privatio.

Et ad hoc quod contra objicitur, quod quidquid infert passionem sensui, est passio vel passibilis qualitas : et lumen infert passionem sensui : ergo, etc. Dicendum, quod quoddam est inferens passionem sensui vel alterans solum, et hoc est passio vel passibilis qualitas : quoddam autem non per se est alterans, sed ut perfectio visus et visibilis secundum quod est visibile, et secundum quod est visus ad actum, et hoc est habitus et dispositio. Habitus autem et dispositio sunt qualitates perficientes potentias ad actum, sicut visibile et lumen perficitur ad actum, et visus etiam lumine sibi conjuncto cum humore crystallino perficitur ad actum videndi. Tamen si velimus vim facere in verbo Philosophi, tunc visibile proprium est color, et lumen est non visibile, sed est habitus vel dispositio quo visio perficitur secundum actum. Unde et ille actus communis est organo et medio et objecto visus : oculus enim habet aliquod lumen innatum, et lumen actus diaphani, ut dicit Philosophus, et actus coloris per quem movet visum. Nec sequitur hoc argumentum : Color videtur per lumen : ergo lumen est magis objectum visus. Quia non in eodem modo color et lux se habent ad visum : unum enim se habet ut passio vel passibilis qualitas, alterum ut habitus vel dispositio. Et est instantia : quia conceptio sive sententia alicujus vocis prolatae pervenit ad intellectum mediante voce : nec tamen vox est objectum intellectus.

<--- Page Split --->

Quia vero sic dicentes declinamus omnes objectiones, dicamus aliter, quod lumen nihil prohibet esse passionem vel passibilem qualitatem. Sed tunc distinguendum est inter passiones corporum passivorum et activorum, et inter passiones quae non habent contrarietatem, nec agunt, nec patiuntur, sed tantum movent : sicut enim corpus cœeleste se habet ad corpora inferiora, sic passio ejus ad passiones corporum inferiorum. Unde sicut corpus cœeli elementis nullum habet contrarium, ita nec passiones ejus in passionibus elementorum. Philosophus vero cun dicit secundas qualitates generari a primis, intendit in generatione et corruptione circulari elementorum: et ideo dictum suum intelligitur de passionibus et qualitatibus quae sunt propriae elementorum.

Ad alud dicendum, quod lux non habet contrarium, nec oportet, quod passibilis qualitas superiorum corporum aliquid habeat contrarium, sicut jam dictum est : concedimus tamen bene, quod non proprie alterat : quia ad hoc quod alteratio sit proprie, tria exiguntur, scilicet quod forma alterans habeat aliam essentiam a qualitate et essentia materie : et propter hoc rarum et densum, cum non dicant nisi quamdam compositionem partium materie, non proprie alterant.

Secundum est, quod forma alterans magis facta sive excellens abjiciat a substantia corrumpendo substantiam : et hoc modo habitus et dispositio, sicut virtutes et scientiae, et habitus corporei, ut sanitas in homine, et lumen, si in ratione habitus accipiatur, non alterant : quia potius unusquisque dicitur perfectus secundum Philosophum 1, cum attingit scientias et virtutes, quam corruptus vel alteratus.

Tertium est, quod forma alterans corrumpit aliam formam contrariam sibi in subjecto : et hoc modo iterum lumen non alteratur. Hoc autem quod subito movetur, non est sufficiens causa, quod non

habet contrarium in subjecto quod immutat : sed oportet cum hoc quod ubique inveniat dispositionem sui in subjecto quod immutat : et hoc est natura diaphani in perspicuo corpore.

Ad alud dicendum, quod haec propositio non est vera, quod nulla forma accidentalis est actus alterius accidentis mediante quo sit actu. Imo omnis forma accidentalis si habeat actum secundum esse formae vel materiae, ille erit actus accidentalis naturae : quia ex substantia et accidente non sit unum ut ex potentia et actu. Quid autem vocemus materiam coloris et quid formam, infra patebit.

Ad alud quod objicitur, quod sit corpus, dicendum, quod lumen non ascendit et descendit ut mobile per seipsum, sed ut immutans subjectum superius et inferius secundum partes diaphani.

Ad alud dicendum, quod lumen non movetur localiter, nisi sicut umbra, ut dicit Avicenna, et forma quae est in speculo : non enim idem lumen est hic nunc, et postea ibi, vel nunc hic, et post tenebram iterum in eodem loco : sed destruitur lumen, et succedit alterum ad praesentiam et absentiam illuminantis corporis, sicut et umbra ex objectu corporis opaci ad lumen et figuram in speculo ex directa oppositione adspicientis.

Ad alud dicendum, quod non reflecctitur idem lumen, sed diversum, ut dictum est.

Ad id quod objicitur, quod sit coloris resplendentia tantum sive manifestatio, notandum, quod duplex est esse coloris, scilicet materiale, et formale. Dico autem materiale, quod habet materiam in qua est, non quod sit ex materia aliqua : materia autem ejus in qua, est determinatum corpus, id est, non pervium : et hoc esse materiale habet color a qualitatibus primis activis et passivis, scilicet calido, et frigido, humido, et sicco. Esse autem

<--- Page Split --->

formale coloris est esse coloris quo est actu in potentia activa immutandi visum secundum actum : et hoc esse color visus habet a luce. Et hoc est quod dicit Philosophus, quod color est motivum visus secundum actum lucidi : et hoc est ipsius natura. Quia vero lumen multiplicatur in loco reflexionis et percussionis plus quam in loco ubi non reflectitur et ubi non repercutitur, ideo lumen existens in diaphano secundum quod hujusmodi non est actus coloris, sed existens in extremitate ipsius in loco contactus ad corpus determinatum. Et hoc patet ex hoc quod solum coloratum existens positum in lumine proprio vel alieno, et aere medio tenebroso existente praeterquam in loco contactus, non videtur. Similiter et oculo in tenebrisaccidit videre : oculo vero existente in lumine, et aere et colorato in tenebris posito, non contingit videre. Et ideo dicit Philosophus 1, quod color est extremitas perspicui in corpore terminato, et non dicit, quod sit actus perspicui cujuscumque. Difinitio enim coloris haec est secundum esse formale ipsius, per quod est in potentia completa activa ad movendum sensum. Esse autem hoc non habet a quocumque actu diaphani, sed ab actu qui est in loco contactus, ut dictum est.

Ad id autem quod primo objicitur, dicendum quod dictum Philosophi in libro de Sensu et sensato intelligitur particulariter, et non universaliter, sed in quibusdam corporibus tantum, et non in omnibus. Ex praesentia enim luminis in quibusdam corporibus non determinatis generatur albedo, sicut in nube, et ex privatione ipsius nigredo : et ideo hoc intelligitur in corporibus diaphanis coloratis tantum, et non in aliis, quorum color non est idem propinquo et remoto, sicut idem est color in corporibus determinatis propinque et remote adspicienti.

Et per hoc patet etiam solutio ad secundum.

Ad aliud dicendum, quod color secundum quod agit in visum, est in esse formai, et sic est connaturale sibi lumen quo agit in ipsum : est enim sibi semper secundum hoc esse conjunctum : secundum autem esse materiale non agit aliquid, quia sic lumen est extra ipsum.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, Color est visibilis propter lucem sive propter actum lucidi, non sequitur, quod actus lucidi sit magis visibilis sive lumen: quia non eodem modo se habent ad visum lumen et color : sed unum est ut objectum terminans visum, alterum autem in quo color movet visum, sive ut cujus actus terminatur ad objectum visus quod est color. Et si eodem modo se haberent ad visum, adhuc non sequeretur, quod essent comparabilia in omnibus, sed in esse formali coloris tantum, illo scilicet esse formali, quo accipit potentiam completam activam ad movendum visum, et quoad hoc tantum essentia luminis erit in ipso et non simpliciter.

Ad auctoritates ultimo inductas et experimenta, dicendum quod intelliguntur de esse formali coloris in comparatione ad movendum visum.

Ad hoc quod juxta hoc quaeritur, Ad quest. 1. Utrum lumen habeat diffundere calorem ?

Videtur dicendum sicut supra in quaestione de qualitatibus stellarum dictum est : lumen enim propria forma est superiorum corporum, et non inferiorum : quia etiam ignis secundum quosdam Philosophos non lucet in sua sphæra : et ideo caliditas sequitur ad lumen et ad luminis multiplicationem sicut ad causam primam, quæ non de necessitate disponitur motu quo movet. Et simile est in motu locali et motore primo, qui non disponitur motu locali, et tamen movet localiter. Aliae etiam, quaestiones tactæ sunt supra. Similiter in quaestionibus de qualitatibus stellarum, et sumuntur a

<--- Page Split --->

Philosopho in libro de Essentia et natura orbis.

Ad quest. Ad hoc quod ulterius quaeritur, Utrum ejusdem rationis sit lumen cœli, et lumen ignis, et corporum elementatorum?

Dicendum, quod non est una ratio generis et speciei, sed una ratio proportionis ad actum : utrumque enim est actus diaphani et perfectio coloris secundum actum : lumen enim solis, ut objectum est, in inferioribus manet secundum virtutem tantum, et secundum essentiam non manet in aliquo nisi dispositio, et non ut habitus, ut patet in coloribus et coloratis : quia lumine solis praesente sunt in actu, et recedente manent in materia tantum, sed lumen ignis manens in substantia ignis commiscibile est corporibus, et manet in eis ut habitus, sicut patet in his quæ lucent in tenebris.

Et per hoc patet solutio omnium objectorum.

Si vero quaeratur, Si lumen ignis manet in corporibus mixtis, quare non consumit corpora sibi conjuncta, sicut est videre in oculo, ubi lumen ignis est cum humore crystallino, et tamen non exsiccat humorem crystallinum, nec exstinguitur ab ipso ?

Dicendum, quod substantia ignis duplicem habet comparationem : unam scilicet cum forma perpetui corporis secundum proportionem quae est lumen, et ab hac habet, quod non sit elementum. Aliam habet cum qualitatibus activis et passivis, et ab hac habet, quod sit elementum. Et istae duae comparationes sic ordinantur, quod prima secundum naturam et rationem est ante secundum : quod patet ex hoc, quia si prima esset ante secundam, tunc lumen non componeretur cum substantia ignis nisi mediante calido et sicco, et tunc non esset componibile cum aliis elementis nisi per easdem qualitates : quod patet esse falsum in aere et aqua : lumen enim ex parte subjecti non quaerit nisi naturam diaphani, quae est in tribus elementis

secundum rationem ante compositionem cum qualitatibus activis et passivis : et ideo ignis in mixto potest alterari a qualitatibus activis et passivis non retinendo eas secundum actum : et tamen non retinebit lumen quod secundum naturam est ante qualitates illas : et quia hoc non habet contrarietatem ad aliquam qualitatem substantialium, propter hoc non corrumpit eas, nec corrumpitur ab eis.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicen- 3. dum quod secundum rationem nominum, ut dicit Avicenna, lux est in natura propria, lumen autem in subjecto recipiente, radius vero est exitus luminis secundum rectam lineam : sed radiosum est corpus politum in se habens lumen, reflectens tamen radios : splendor autem est reflexio luminis procedens a reflexione radiorum. In hoc enim differt radius a lumine, quod radius non procedit immutando nisi recta linea, lumen autem etiam non ad rectam immutat : sicut est videre in sole ingrediente per fenestras, ubi radii ad rectam lineam ingrediuntur : lumen vero sub fenestra juxta parietem illuminat aerem, quo non potest trahi recta linea ab illuminante. Similiter est de splendore et radiositate et reflexione : radiositas enim inflectit radium, et splendor lumen. Luminare autem secundum Damascenum est receptaculum luminis, ut corpus luna vel solis.

ARTICULUS II.

Utrum objecta visus in tenebris sint luminosa, et a quo recipiunt lumen ?

Deinde, Quaeritur de noctilucis quae sunt objecta visus in tenebris, sicut quercus putrefacta, et quaedam ossa piscium, et squama, et quaedam animalia.

Quaeritur autem, Unde sit lumen eorum?

<--- Page Split --->

Et si dicitur, quod ab igne : tunc videtur, quod non : quia non potest esse ab igne mixto, eo quod ignis non est in mixto actu, sed in potentia tantum, et ignis non est lucre in potentia : aliter enim omnia mixta lucerent.

Si vero dicatur, quod in talibus est ignis actu. CONTRA : Ignis in actu ustivus est ejus in quo est, et talia nos non videmus aduri.

Praeterea, Rationes supra posita a Philosopho in libro de Sensu et sensato contra Platonicos dicentes ignem dominari in oculo, videntur hic habere locum. Si enim lumen est ab igne, tunc talia videntur debere exstingui in glacie et nive posita et aqua superfusa, cum, sicut dicit Philosophus, calido sicco contrarietur frigidum humidum.

Si forte dicatur, quod hoc est ex lumine cœli. CONTRA hoc est quod supra probatum est de cœlo, quod non est corpus generabile et non commiscibile aliis elementis, cum non sit ejusdem materiacum aliis.

prior est natura quam illa quae est substantia ignis cum calido et sicco tribus rationibus. Quarum prima est, quia illam habet per relationom ad primum corpus quod est cœlum. Dicit enim Philosophus, quod cœlum non recipit impressiones peregrinas, sed elementa : et idcirco ignis receptivus est impressionum cœli et maxime inter elementa, eo quod vicinissimus cœlo est, quia contingit ubique sphæram lunaæ : prima vero impressio cœli super inferiora est impressio luminis. Secunda ratio, quia lumen communius est quam calidum et siccum : invenitur enim inseparabiliter in cœlo et igne inspisastis partibus, licet in partibus non adeo spissis non luceat, separabiliter autem in aere et aqua : quod autem communius est, convenit rationem prioris et communioris, quam id quod est proprium secundum speciem. Tertia vero ratio, quod lumen non est commiscibile cum aliquo per se. Cujus probatio est, quia non habet contrarium : et nihil commiscetur nisi quod habet contrarium, ut probatur in libro de Generatione et Corruptione.

Dicimus igitur, quod ignis in mixto amissis proprietatibus posterioribus secundum actum non de necessitate amittit proprietatem priorem secundum naturam : et mixtum secundum proprietates priores non de necessitate commiscetur secundum priorem.

Item quaeritur, Quare quaedam videntur in luce ignis de nocte, sicut vermiculi, in quibus apparet quasi similitudo igniti carbonis successive suflati : sed quercus putrefacta quasi apparet alba, et videtur sub colore ?

Sed tamen notandum, quod causa lucentiae non est natura cœli tantum, nec etiam natura ignis. Aliter enim cœlum in omni sui parte luceret,et similiter ignis in tota sphæra sua, sed oportet partes esse conculcatas et propinquas ad invicem. Et ideo necesse est in noctilucis partes conculcari et inspissari ipsius ignis ad hoc ut luceant. Et hoc contingit tribus modis, scilicet in corruptis in quibus cum calido natura partes evolant ad exterius trahentes secum humidum naturale ad superficiem : et quia humidum

SOLUTIO. Dicendum, ut habitum est, quod ignis habet duplicem comparationem, proprietatem scilicet luminis quam accipit a proprio corpore quod est cœlum, et calidum et siccum secundum quod est elementum : et illa comparatio quae est substantia ignis cum lumine,

<--- Page Split --->

aqueum servabile est luminis, ut dicit Philosophus, propter hoc partes ignis multiplicatae in parte exteriori tenentur et servantur ab humido, et per consequens inspissatur ad lucendum. Et hoc non tantum fit in quercu putrefacta, sed etiam in aliis quibusdam. Unde Avicenna dicit, quod vidit gallum mortuum talem et ovum gallinae tale. Et similiter nos videmus spinas interiores quorumdam piscium quae sunt loco spondilium in quibus est nucha descendens a capite sic fulgentes de nocte, quando exsiccatae sunt. In illis enim spinis est humidum medullosum, quod extractum ad superficiem, servat partes ignis. Et hujus signum est, quod talia putrefacta vehementer exsiccata non fulgent, sed inveniuntur scissa in partibus tamquam recidentia in cineres. Secundus modus est in non corruptis quibusdam naturaliter frigidis et non habentibus sanguinem, in quibus partes ignea congregantur circa locum digestionis nutrimenti ad hoc quod compleri possit digestio : et idcirco incipiunt fulgere ibi, sicut est in vermiculis qui lucent in nocte. Tertius modus est in quibusdam piscibus, in quibus propter conservationem caloris naturalis in loco frigido et humido natura extrinsecus circumponit partes duras terrestres, calido digerente coagulatas : et quia dura et spissa multum tenent calidum, propter hoc partes ignis multiplicantur in illis : et ideo incipiunt fulgere, sicut capita quorumdam piscium et squamae.

tim videntur cooperli alba favilla : et ideo contingit, quod fortius lumen vincit minus, tangendo ipsum, et colorem proprium in animatis : et ideo videntur tunc sub colore, et non sub lumine.

Ad ultimum dicendum, quod in putre- Ad 1 2 factis partes ignis sunt deficientes retenta in humido extracto ad superficiem, et ideo sunt debiles in lumine : et propter hoc lux ista apparet tamquam immixta albedini : sed in illis qua? non sunt corrupta, lumen est in partibus ignis caloris naturalis multiplicati circa locum digestionis, et ideo magis est fortis in illuminando. Et quia, in talibus quando volant, ut dicit Aristoteles in libro de Somno et vigilia, repercussio est spiritus ad succinborium sive diaphragma, propter hoc illa lux videtur quasi sufflata successive.

ARTICULUS III.

De coloribus qui sunt objecta visus in lumine.

Tertio quaeritur de coloribus qui sunt objecta visus in lumine.

Et quaeruntur tria, scilicet quid sit color?

Et, Qua? generatio coloris ?

Et, Utrum color sit tantum objectum visus quando videt colorem ?

ARTICULI TERTII

Ad quest. Ad id quod quaeritur, Quare quaedam videntur lucentia in die, ut ignis ?

Dicendum, quod haec est ratio, quia lux ignis fortior est quam aliorum : nihilominus tamen ignis si exponatur immediate radiis solis, videbitur albus. Cujus signum est, quod quando carbones ignei immediate exponuntur radiis solis, sta-

PARTICULA I.

Quid sit color ?

Ad primum proceditur sic : Dicit Aristoteles in secundo de Anima', quod « color est motivum secun-

<--- Page Split --->

dum actum lucidi, et hoc est ipsius natura. »

Et in libro de Sensu et sensato dicit, quod « color utique erit perspicui extremitas in determinato corpore, et ipsorum perspicuorum. »

Avicenna autem in VI de Naturalibus dicit, quod « color est qualitas quae perficitur ex luce. »

tur intra perspicuum, vel extra. Si intra, tunc color erit in perspicuo ut in subjecto : extremitas enim perspicui superficies est perspicui, quae superficies dicitur color. Si vero intelligatur extremitas extra, tunc probatio videtur esse falsa, quae dicit, quod color est perspicui extremitas : extremitas enim quae est extra perspicuum, non est extremitas perspicui essentialiter.

OBJICITUR autem contra primam sic :

CONTRA secundam vero diffinitionem objicitur sic :

<--- Page Split --->

ipsum diaphanum in actu ad hoc ut color videatur, sed tantum perfectio coloris per actum lucis est illuminatio diaphani.

Si vero hoc non reputetur inconveniens,

CONTRA hoc objicitur :

Solutio. Solutio. Sicut supra distinctum est, color habet duplex esse, scilicet materiale quod habet in corpore spisso quod non est pervium sed terminat visum, et esse formale secundum quod ipse movet sensum. Hoc autem duplex esse probatur

inesse colori ex hoc quod ipse non tantum alterat sensum, sed etiam corpora. Alterat enim non subito corpora, sensum vero subito. Cum igitur color per se non sit qualitas activa vel passiva, alterabit non actu proprio, sed actu alterius agentis : et si agens illud quo color alterat corpora, non agit subito, tunc color non alterabit subito : agens autem illud vel est calidum, vel frigidum, vel siccum, vel humidum, quorum nullum agit vel patitur subito : et idcirco alteratio coloris quo alterat corpora, non est subito. Cum vero dicit Philosophus in II de Cælo et Mundo, quod secundum omnia ea secundum quæ alterantur inanimata, alterantur et animata : sed non convertitur, quia animata alterantur per sensus, secundum quos non alterantur inanimata : relinquitur, quod alia actione color agit in visum. Ergo et alio agente : et hoc agens quidem lumen est. Dicamus igitur, quod est considerare colorem secundum relationem ad primas qualitates quæ causant ipsum in corpore determinato : et hoc esse ipsius quod habet in materia, habet in corpore determinato : et sic color bene est in tenebris, et sic non diffinitur in aliqua dictarum diffinitionum : quia sic non infert passionem in potentia visiva. Et est etiam considerare colorem secundum relationem ad agens id quod dat ei esse formale, quo possit immutare colorem visum et medium visus : et sic color habet esse a lumine, et non est in tenebris, et sic diffinitur in supra dictis diffinitionibus. Cum enim dicit Philosophus in libro de Anima : « Visibile quidem est color, et quod ratione est dicere : » intelligit, quod color est visibilis non omni modo, sed in ratione formali, hoc est, per actum luminis, qui dat ei actum et speciem secundum quod potest agere in visum : et secundum hoc diffinit eum quando dicit : « Color est motivum visus secundum actum lucidi, et hoc est

<--- Page Split --->

ipsius natura. » Actus enim lucidi lumen est : et hanc nequaquam diceret esse coloris naturam, nisi aliquo modo daret ei esse et speciem.

,let6. Ad ALIUD dicendum, quod verum quidem est quod color principaliter movet visum, et medium propter visum : sed hoc non est sibi substantiale, quia potest esse color in actu movendo solum medium.

Et per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia.

alio. De SECUNDA vero diffinitione dicendum, quod sic intelligatur, quod extremitas perspicui dicit ultimum perspicui tangens rem coloratam, et in actu luminis immiscens se sua superficiei, et per hoc conferens esse formale colori. Et propter hoc quando dicitur, quod color est extremitas perspicui, non intelligitur de quocumque perspicuo, sed de perspicuo quod est secundum actum per lumen quod est in ipso. Nec intelligitur de quacumque parte perspicui, sed de illa parte quae immiscet se superficiei rei coloratae. Et hoc est quod adjungit, Perspicui extremitas in corpore determinato, innuens quod lumen perspicui immixtum debet esse colori existenti in superficie corporis determinati. Color enim

semper est in superficie. Et ideo Pythagorici vocaverunt eum i^t^av^v, hoc est, superapparentem. Nec intelligitur diffinitio de quolibet esse coloris, sed de illo esse secundum quod color alterat sensum, non secundum quod alterat corpora. Hoc autem quod sequitur, Et ipsorum perspicuorum, non intelligitur de quibuscumque perspicuis : sicut enim probat Alexander et bene, perspicuum quod est medium visus, non habet colorem, et propter hoc omnis coloris est susceptible. Sunt autem quaedam perspicua aliquam habentia condensationem, sicut sunt nubes, et aqua, et illa per immixtionem lucis recipiunt colores diversos. Unde Philosophus in talibus exemplum ponit auroram et mare. Differt tamen color istorum a colore determinatorum corporum : quia in istis color non eodem modo apparet accedentibus prope et remote : distans enim a mari videt colorem album in superficie maris, et accedens prope magis videt ipsum obscurum. Et hujus causa est, quia quando longe est, terminatur ejus visus ad superficiem aquae, quae cum est plana, diffunditur super ipsam multum lumen, et ideo apparet albedinis vehementis. Cum autem fit prope, non sistit visus in superficie, in qua multum diffunditur lumen, sed penetrat in profundum, in quo minus est de lumine : et ideo apparet magis obscurum. Sed in aurora, et in nubibus est alia causa. Cum enim aliquis distat longe, tunc inter ipsum et solem multum est de substantia nubis et vaporum, et illud multum prohibet lumen penetrare propter sui densitatem : et propter hoc apparet in eo color rubeus vel alius secundum diversitatem vaporum. Cum autem est prope, tunc inter ipsum et solem parum est de substantia vaporum, et illud parum potest penetrare lumen solis : et ideo tunc nullus color apparet, sed tantum videtur obscuritas nebulae debilis.

Ad PRIMUM quod contra hoc objicitur, dicendum quod extremitas perspicui est

<--- Page Split --->

ultima pars perspicui, quae est permixta superficiei corporis colorati : et hoc est esse coloris secundum modum illum qui dictus est, non simpliciter.

Ad aliud dicendum, quod perspicuum dicitur ibi diaphanum sive transparens, quod est secundum actum lucidum, quod licet in se nullum habeat colorem secundum quod est transparens, nihilominus tamen per immixtionem suae lucis dat esse alterativum sensus ipsi colori, ut habitum est.

Ad aliud dicendum, quod perspicuum duobus modis est considerare, secundum naturam diaphani vel transparentis, et secundum actum luminis quod est in eo. Et si primo modo consideratur, tunc est ejusdem rationis in principio, medio, et fine. Si autem secundo modo consideratur, tunc non est ejusdem rationis propter duas causas. Quarum una est, quia lumen magis condensatur et multiplicatur ubi reverberatur, quam ubi non reverberatur. Cum ergo in contactu corporis densati et solidi sit reverberatio luminis, patet quod perspicuum in extremitate tangente corpus tale plus habet de lumine, quam in medio vel in principio. Cum igitur lumen suo actu faciat esse colorem, magis facit actu in extremitate quam in medio vel in principio. Alia ratio est, quia color non est substantiale lumen, quod est in medio, vel in principio, sed tantum illud quod est in extremitate, cujus expressum documentum est : quia si color ponatur in lumine secundum extremum perspicui, et principium et medium perspicui sit tenebrosum, videbitur color. Si autem principium et medium perspicui sit illuminatum, extremitas vero tantum sit tenebrosa, non videbitur color.

Ad aliud dicendum, quod corpus terminatum dicitur corpus densum et solidum : dividitur enim corpus terminatum contra corpus pervium, et tunc dicitur corpus terminalum, quia non suscipit

lumen nisi in suis terminis exterioribus : pervium autem quod suscipit lumen in suis terminis et in suo profundo.

Ad aliud dicendum, quod colores secundum quid sunt in tenebris, et secundum quid non sunt in eis, ut patet ex prius habitis.

Ad aliud quod objicitur de hoc quod dicit Averroes super librum II de Anima', quod colores simpliciter sunt in tenebris, dicendum, quod ipse erravit deceptus per falliciam divisionis : haec enim est duplex, color est secundum actum lucidi motivum, ex eo quod haec determinatio, secundum actum lucidi, in toto potest esse determinatio ejus quod dico, est motivum, et sic vera est : et sic explanatur ab Avicenna et ab Avempace, et sic concordat cum verbo sequente quo dicit, Et hoc est ipsius natura, et concordat cum diffinitione posita in libro de Sensu et sensato, quae est, quod « color est extremitas perspicui in corpore terminato. » Si autem terminatio dividatur in se, et dividatur etiam a verbo est, quod praecedit, ut sit sensus, color est motivum secundum se et secundum actum lucidi, hoc est, lucidi existentis secundum actum, ut scilicet hoc ipsum quod dico, secundum actum, determinatio sit hujus, quod dico, lucidi, gratia participii subintellecti, tunc est falsa : et in hoc sensu explanatur ab Averroe.

Quod autem objicit Averroes, quod color est per se visibile, ut dicit Aristoteles, quod color per se visibile est : ergo non secundum actum lucidi : dicendum, quod hoc non sequitur. Cum enim dicit Aristoteles, quod color per se visibilis est, intelligitur de colore secundum esse suum, quod habet ab illo activo quod agit in visum : hoc autem est lumen : cujus demonstratio est, quia si lumen separatum est ab esse hujus visibilis quod est color, tunc erunt duo visibilia quae non reducuntur ad genus unum. Et hoc

<--- Page Split --->

dicit Aristoteles 1, quod omnis sensus est unius contrarietatis praeter tactum : quae contrarietas est in uno genere. Si vero dicetur, quod lumen non est visibile, hoc esset contra sensum : cum enim lumen sit qualitas sive forma rei lucentis, ut dicit Philosophus, patet quod nos illam percipimus in tenebris. Si forte diceretur, quod utrumque quidem esset visibile, sed unum per alterum. Aut ergo lumen videtur per colorem, aut color per lumen. Si primo modo, tunc color erit lumini causa visibilitatis : et sic nullum lucens videbitur nisi adveniat sibi color qui faciat lumen ejus in actu, quod expresse falsum est et contra sensum. Si vero secundo modo, tunc habetur propositum, scilicet quod lumen est colori causa visibilitatis, sicut Avempace, Avicenna, et Alpharabius dicunt.

ARTICULI TERTII

PARTICULA II

Quæ est generatio coloris ?

Secundo quæritur, Quæ sit generatio coloris ?

Et videtur, quod nulla per se : color enim, ut habitum est, relationem habet ad duplex agens, scilicet ad primas qualitates, et ad lumen : et secundum quod alterat corpora, videtur generari a primis qualitatibus.

SED CONTRA :

calidum et frigidum vel humidum et siccum.

Si vero dicatur, quod colores sufficienter generatur a luce. CONTRA hoc est quod quidquid sufficienter aliud generat, hoc sufficienter et per se terminat ejus essentiam : et sic oporteret, quod lux daret per se essentiam albedini et nigredini, et sic duo contraria essent ab eodem modo se habente, quod est impossibile. Præterea, hoc supra in quæstione de lumine multipliciter est improbatum.

Si forte dicat aliquis, quod nigredo et albedo sint qualitates activæ per seipsas, et ideo generantes seipsas in sua specie, sicut homo generat hominem, et calidum generat calidum. CONTRA hoc est, quod

<--- Page Split --->

Quæst. 1. PRÆTEREA, Quæritur de generatione mediorum colorum.

Et videtur dicere Philosophus in libro de Sensu et sentato, quod generantur per mixturam albi et nigri, et superenatatione alternorum colorum. Sed hoc videtur falsum. Aut enim colores miscentur secundum se, aut per accidens, scilicet per mixtionem materiae in qua sunt. Si secundum se. CONTRA : Nihil secundum se est miscibile, nisi quod secundum se est divisibile in minima : colores autem secundum se non sunt divisibiles in minima : ergo non sunt miscibiles secundum se. VERITAS PRIMÆ patet per hoc quod scribitur in fine primi de Generatione et Corruptione 1, quod nihil miscetur nisi quod est divisibile in minima. SECUNDA vero patet per hoc quod nulla qualitas per se divisibilis est.

Præterea, In libro primo de Generatione et Corruptione 2 expresse scribitur, quod qualitates sive passiones sunt immiscibiles.

Si propter hoc dicatur, quod miscentur extremi colores per mixturam materiæ in qua sunt, tunc quæritur, quid movet ad mixturam illam, cum colores, ut probatum est, non sunt qualitates activæ vel passivæ ?

Præterea videtur falsum quod dicit, In superenatatione alternorum colorum generantur medii colores. Cum enim colores superenatant, nec unus miscetur alteri, neque materia ejus, sed. uterque manet distinctus, et sic non constituunt tertium.

Præterea, Illi alterni colores aut sic se habent, quod uterque est in materia transparente, aut uterque in materia terminata, et alius in transparente. Si primo modo, tunc uterque transducit visum, et non immutabit eum secundum aliquem medium colorem, sicut patet in vitro puro et aere. Si secundo modo, tunc superior operit inferiorem ita quod non

resultabit medius, sed tantum materiae superioris color immutabit visum. Si tertio modo, aut ergo superior est in materia terminata et inferior in transparente, aut e contra. Si primo modo, tunc iterum superior operiet inferiorem ita quod non resultabit medius. Si secundo modo, tunc visus penetrabit superiorem, et stabit in inferiori, et ab illo solo immutabitur : et ita iterum non resultabit medius color : et ita nihil videtur esse quod dicit de superenatatione colorum.

PRÆTEREA, Quæritur de hoc quod dicitur in libro de Sensu et sensato, quod determinantur saporec sicut colores, scilicet quod sint septem numero.

Videntur enim multo plures esse colores, quam septem. Habemus enim album et subpallidum et pallidum, et lucidum citrinum et subcitrinum, et similiter subrubeum et rubeum, et similiter in viridi multæ sunt diversitates. Præterea, color purpureus, et sanguineus, et vinosus, et glaucus, et flavus, et multæ aliæ diversitates.

PRÆTEREA, Quæritur de hoc quod dicuntur quidam colores esse asimetri aut simetri.

Si enim attenditur mensura ad visum, sic omnis color qui in lumine est, simcter est, quia commensuratur visui, et solum ille qui est in tenebris, erit asimeter. SED CONTRA hoc tunc erit, quod sic asimetrum numquam potest esse simetrum, et secundum hoc color qui est in tenebris, non potest esse visibilis adveniente lumine, quod falsum est. Si dicatur, quod attenditur commensuratio ad delectationem quæ est in visu, tunc omnis medius color erit simeter et nullus asimeter : quia delectatio semper est in medio, et numquam in extremo corrumpente.

<--- Page Split --->

Prætterea , Quæriturdehocquoddi - citAvicenna , quodalbummutaturinnigrumtribusmodis , scilicetutprimositsubpallidum , etposteapallidum , etsicdeinceps : velquodprimositsubrubeum , etpostearubeum : velquodprimositviride , etposteaveniatadcoloremme - d i u m , ettandemadnigredinemper - fectam .

m t . 5 . Quærituretiam , Cumquodlibetal - bumpossitimmutariinnigrumperar - temetnaturam , quarenonquodlibetnigrumpossitmutariinalbumetaliumcolorem ? Tinctoresenimpannumha - bentemnigrumcoloremnonpossuntmutareinalbumvelaliudmedium .

Solutio . Dicimus , quodtriplexestSolutio . A d 1 , 2 e t 3 . generatiocolorum , scilicetintemporeterminato , ethocduobusmodis , scilicetpermixturam , etpersuperenationem : etincorporeperspicuo , sicutinnubibus , velvapore , ethocunomodoperimmix - tionemlucis : etquilibethorummodo - rumtriummultiplexest . Etutagnosca - turgeneratioquæestpermixturamincorporedeterminato , sciendumest , quodduplexestgenerans , scilicet , generansperse , etsiccalidumgeneratcalidum , etfrigidumgeneratfrigidum : etgene - ransperaliud , sicutlumengeneratcalo - r e m , etsimilitermotus : hæcenimnongenerantcaloremperse , sedperhocquodfrigidumdissolvuntetfaciuntdi - starepartemaparte , quæestactiocali - d i : undequiaactiocalidisequituradactioneseorum , generantipsacalidumperaccidens , siveperaliud . Dicimusigi - t u r , quodcoloresgeneranturincorporeterminatopercalidumetfrigidumperaccidenssiveperaliud , etnonperse .

Et per hoc patet solutio ad prima tria. Item, Notandum, quod contraria tripliciter sunt, activa et passiva et ad invicem. Quædam enim sunt sic activa et passiva ad invicem, quod transmutant se ita quod non oportet aliquid de materia ingredi in materiam alterius, sed tantum virtus unus intrat substantiam alterius, et sic sunt activa ad invicem calidum et frigidum : si enim calidum ponatur juxta frigidum, subintrabit virtus calidi in substantiam frigidi, et e contra, propter hoc quod aliquid de partibus materialibus calidi subintrat partes materiales frigidi. Sunt etiam quædam sic activa ad invicem, quod nec transmutant se, nec ingrediuntur in se sine materia in qua sunt : et hoc modo transmutant se invicem humidum et siccum, et propter hoc sunt minus activa quam calidum et frigidum, et dicuntur passiva respectu illorum. Tertio modo dicuntur passiva et

<--- Page Split --->

activa quae transmulant se, sed non prima actione propria vel subintaratione propria : sed oportet alia prius agere et subintrare, sicut album et nigrum, dulce et amarum, et hujusmodi : haec enim non transmutant se ad invicem nisi per actionem calidi et frigidi, humidi et sicci : et sic etiam miscentur per actiones illorum et mixtiones. Et per hunc modum generabimus multos colores a calido et frigido.

Est enim calidum adurens partes terrestres, et sic per consequens est gene- . rativum nigri : partes enim terrestres adustae per separationem ab aereo et aqueo quae fuerunt in ipsis, comprimuntur in scipsis, et obstruuntur pori ita quod non potest eis misceri lux, eo quod evolaverint partes diaphani aeris et aquae quae fuerunt lucis perceptibiles, et per consequens remanet illud obscurum et nigrum quod combustum est. Est etiam calidum dissolvens, et per hoc quod est dissolvens, est ipsum rarilicans substantiam materiae, et per consequens introductivum aeris, et cum hoc sit diaphanum et perceptibile luminis, sic generabitur albedo in corpore determinato. Est iterum calidum extractivum humidicontinuantis, et per consequens discontinuativum substantiae et rarefactivum, et per consequens facit albedinem in dissolutis et rarefactis, et sic causatur albedo a calido in calce. Est iterum calidum extractivum humidii aerei, et coagulativum grossi aquci cum subtili terrestri sibi commixto, et per consequens causativum albedinis in eo quod prius fuit diaphanum, quando multae partes aeris erant in eo facientes. distare partes terre et partes aeris commixtas : et sic causatur albedo in albumine ovi cocti. Est iterum calidum digerens et commiscens grossum terreum cum subtili aqueo continuante, et hoc est causativum albedinis in ossibus, quae omnia sunt fere alba. Est iterum calidum fugans frigidum in profundum, et cum frigidum inspisset partes, prohibebit recessionem luminis

in superficie, et per consequens relinquit nigredinem.

His ergo modis et multis aliis generantur album et nigrum a calido.

Est etiam frigidum inducens humidum aqueum, eo quod symbolum habet cum ipso, quia utrumque est in aqua, et per consequens quia humidum est diaphanum et receptivum luminis, causabit albedinem. Est iterum frigidum coagulativum et congelativum partium terrestrium, et per consequens distinctivum claritatis in superficie et causativum nigri. Est iterum frigidum expellens calidum, quod secum trahit humidum ad superficiem : et ideo coloratur superficies, et fit color albus. Est iterum frigidum fugans calidum in profundum, quod multiplicatum in profundo inflammat et incendit humidum, et tandem postquam exhalaverit humidum, exurit partes terrestres, et relinquitur color niger, sicut patet in floribus quos occupat pruina in arbore : calidum enim naturale fugans intrinsecus ipsius floris inflammat humidum : et propter hoc flos cadens primo est rubeus subtus ubi contingit ramum, deinde efficitur niger quando humidum evolaverit : quia tunc non relinquitur nisi terrestre combustum.

His ergo modis et multis aliis generatur album et nigrum in corpore determinato. Sed Philosophi hanc generationem non determinant : quia est per accidens, et non habet principia eodem modo ordinata et stantia, et ideo non est terminabilis generatio illa per artem.

Iste ergo est unus modus generandi extremos colores in corpore determinato, secundum illud esse colorum quo transmutant corpora determinata, et non sensus tantum. Et bene concedimus, quod non generantur a luce sicut objectum est.

Ad nq quod quaeritur utrum album et nigrum sint per se qualitates activae et passivae ? patet solutio per jam dicta.

Ad illud autem quod quaeritur de mixAd qu

<--- Page Split --->

tura, dicendum quod ille est secundus modus generandi colores in corpore determinato. Et quia extremi sunt simplices immixti, isto modo non generantur extremi, sed medii. Ad mixtionem autem bene concedimus, quod oportet commisceri partes materiae colorum. Et bene concedimus, quod colores ad mixturam non movent, sed calidum et frigidum, humidum et siccum, ut prius dictum est. Fit autem mixtio duobus modis, scilicet secundum proportionem derelictam, et sine proportione. Secundum autem proportionem fit adhuc duobus modis secundum Philosophum, scilicet secundum proportionem arithmeticae, et secundum proportionem musicae. Secundum autem proportionem arithmeticae adhuc duobus modis, scilicet per equidistantiam, et sic non est nisi unum medium inter duo extrema : in hac enim proportione medium se habet ad utrumqne extremorum sicut subduplum, et unum ad duo: quod patet : quia medium tantum habet de uno contrario, quantum de alio, sicut album duplo plus habet de albo quam medium, et nigrum duplo plus de nigro quam medium : et hoc vocatur medium equidistans. Si autem est mixtura secundum derelictam quidem proportionem, sed non per equidistantiam, tunc non contingit misceri nisi duobus modis, scilicet secundum proportionem extremi ad medium equidistans : et per hanc mixturam generatur medium quod vicinius est extremo quam medio equidistanti. Quod sic probatur : Illud medium naturam extremi in extremo accipit, et accipit etiam naturam ejusdem extremi in medio equidistanti : quia in illo est natura extremi : natura autem alterius extremi non accipit nisi una acceptione, scilicet secundum quod est in medio equidistante : et sic vicinior erit uni extremorum, quam medio vel alteri extremorum : quia natura unius extremorum in ipso se habet ad naturam alterius extremi sicut duplum ad dimidium, et duo ad unum. Secundus modus pro-

porionis est secundum comparationem medi non aequilistantis ad medium equidistans : et sic relinquitur unus color qui vicinior est medio aequidistanti, quam extremo. Quod sic probatur: In ista comnixtione medium constitutum duplici acceptione accipit naturam medii: accipit enim naturam medii a medio equidistanti, et a medio non equidistanti, et tantum simplici acceptione accipit naturam extremi, scilicet in utroque modo: extremum enim non est nisi in se et in medio. Cum igitur illud non accipiat naturam extremi in se, sed in medio tantum, non accipit extremum nisi in una acceptione: natura vero medii non solum est in medio equidistanti, sed etiam in non equidistanti: et ideo dupliciter accipit naturam medii, et per consequens est vicinius medio. In istis autem proportionibus non erunt nisi septem colores: quia non sunt nisi tria genera proportionum, scilicet extremi ad extremum, et sic resultant tres, scilicet duo extremi, et unus equidistans: et extremi unius ad medium equidistans, et sic resultant duo: unus qui est vicinior extremo in una parle, et alter qui vicinior est extremo in altera parle: et isti duo cum prehabitis tribus faciunt quinque: et medii equidistantis ad medium non equidistns, et sic resultant iterum duo, unus qui vicinior est equidistanti in una parle, et alter qui vicinior est equidistanti in altera parle.

Si autem quaeratur, Quare non comparatur non equidistans ad non equidistans, et extremum ad non equidistans, ut resultarent alii duo colores?

Dicendum, quod proportio illa non esset immediata : jam euim habitum est, quod inaequidistans generatur ab æquidistanti : et sic sua proportio immediata est ad æquidistans, et per ipsum ad inæquidistans secundum rationem proportionis arithmeticae. Similiter habitum est, quod inæquidistans non generatur ab extremo nisi per comparationem ad æquidistans. Et ideo etiam comparatio extre-

<--- Page Split --->

mi ad inæquidistans non est immediata secundum regulam proportionis arithmeticae. Et propter hoc ex illis comparationibus non resultat aliquis color sic loquendo. Unde isti colores esse dicuntur simetri, hoc est, commensurabiles. Et si non attendatur talis regula proportionum, tunc generabuntur multi, qui omnes erunt asimetri secundum mensuram proportionis arithmeticæ. Si vero fiat mixtutura secundum principia et regulas proportionis musicae, tunc fiet proportio in comparatione ad sensum, sicut semitonum cum diapente proportionem habet dulcem in auditu, sic etiam multum albedinis cum parum rubedinis facit delectationem in visu : et sic fiunt multi colores, et simetri delectabiles, indelectabiles vero asimetri.

Et per hoc patet solutio ad omnia quae quaesita sunt usque ad quaestionem quae est de superenatatione coloris.

De superenatatione autem sciendum est, quod in superenatatione unius coloris materia ponitur super aliam, et oportet, quod semper materia superioris sit pervia, quia aliter tegeret inferiorem, sicut objectum est. Sed perviim est duobus modis, scilicet absolute perviim sine colore, sicut aer, et sic non fit superenatatio : quia sic non resultaret medius ex superiori et inferiori. Et est perviim quod est cum colore perviim, et tunc medius resultat ex superiori et inferiori, sicut patet in ungue humano, qui habet colorem perviim, et sanguis subtus colorem rubeum habet colorem terminatum : et ideo resultat ex utroque color medius : et sic in picturis est, quando pictores aliquid faciunt apparere per colorem aquæ, sicut quando faciunt imagines quasi in aqua stantes.

Et per hoc patet solutio ad ea quae sunt objecta de superenatatione : superior enim non simpliciter est transparens, sed secundum quid.

et qualiter quidam asimetri, et quidam simetri.

Ad iu autem quod objicitur de AvicenAd quæ na, quod tribus viis mutatur album in Ad t. nigrum, dicendum quod ipse loquitur de constitutione mediorum colorum secundum mutationem naturalem, et non secundum proportiones arithmeticas et musicas : secundum hunc modum enim sunt tot medii, quot possunt esse termini motus in alteratione ab albo in nigrum : medium autem est, in quod ipsum primum venit id quod mutatur, antequam veniat in extremum. Sed hoc potest esse tribus modis, scilicet secundum dominium albi, et secundum dominium nigri, vel secundum utrumque. Et si dicatur, quod secundum dominium albi, sic est progressio prima : quia est naturalis, et paulatim recedens ab alio : et ista est prima via, scilicet ab albo in subpallidum, et pallidum, et sic deinceps. Si autem est secundum dominium nigri, sic erit vehementer intensa causa nigredinis, et valde debilis causa albedinis, et sic erit secunda via, quæ est ab albo in viride, et sic in nigrum. Si vero est secundum utrumque, tunc adhuc propter hoc quod recessus est ab albo; deficientes erunt causæ albi, et invalescentes causæ nigri : et propter hoc album erit subtus clarum, et super nigrum obtinens nigrum : et ex hoc resultat primo subrubeum, et postea rubeum, et sic deinceps secundum defectum causarum albedinis.

Ad aliud dicendum, quod una sola est progressio pura, ut dictum est : sed aliae contingunt ex fortificatione majori vel minori causarum nigredinis super causas albedinis.

Ad aliud dicendum, quod infiniti sunt colores medii hoc modo dicendi, scilicet potentia, sed non actu : sicut potentia infinita facta sunt in uno fieri, sed non actu.

Ad quæst. Similiter per ante dicta patet, qualiter 2 ct 3. colores sunt septem, et qualiter plures,

Ad aliud dicendum, quod natura bene Ad qu transmutat nigrum in album, ut patet in 5.

<--- Page Split --->

canitie nigrorum pilorum : sed ars tinctorum non facit, quia non in omnibus potest imitari ars naturam : quia ars tinctoria facit nigrum ex colore penetrante rem tinctam et oppilante poros ejus, ita quod non potest postea alius color subintrare : et nigrum propter hoc ab arte non mutatur in alium colorem, sed alii colores bene permutantur in nigrum, qui non sunt in materia adeo penetrante et oppilante poros rei tinctæ.

Ex his igitur patent duo modi quibus generantur colores in corpore terminato per mixtionem vel superenatationem. Et per hoc patet solutio ad omnia alia quaesita.

Sed adhuc unus modus restat, quo generantur colores in corpore non terminato, sicut sunt nubes. In illis enim videtur multiplex color secundum diversam admixtionem luminis superiorum corporum ad materiam nubis. Si enim vapor sit aqueus disgregatus multus, ita quod non possit ipsum totus penetrare radius, tunc erit quasi inflammatum rubeum : et dicitur color purpureus, qui frequentius in superioribus apparet. Si vero sit aqueus et disgregatus magis et subtilis, ita quod super ipsum plus vincat lux superveniens, tunc erit quasi color auri fulgentis valde. Si autem sit vapor aqueus quidem, sed subtus magis spissus, et supra magis rarus, et sic disgregatus distans per partes et partes, tunc lumen desuper mixtum faciet quasi colorem velleris. Si autem sit vapor inspissatus ad palmam, et ex opposito opponatur soli, ita quod lumen solis subtus venit in ipsum ex parte concavi, tunc vapor ille distabit per partes : illud enim quod grave est conversum ad naturam aquæ et spissum, erit subtus, et lumen solis ad hoc deveniens facit colorem viridem : sed id quod est supra in nube aquosum jam incipiens inspissari, sed nondum adhuc inspissatum, hoc autem habet calidum elevans ipsum, et lumen solis ad hoc deveniens facit colorem rubeum, secundum quod magis vel minus est

spissum : medium autem inter hæc est pervium, quia partes non multum distant inter calidum elevans et frigidum deprimens et inspissans, et idcirco lumen solis ad hoc deveniens facit colorem cæruleum tendentem ad albedinem. Et isti sunt colores apparentes in viride.

Et ex hoc etiam apparet ratio, quare in iride superior color semper est vinosus, et inferior semper viridis, et medius cæruleus tendens ad albedinem. Si vero sit vapor vehementer compressus per frigidum constringens, tunc non potest immisceri lux desuper adveniens, et tunc apparebit color niger.

Quare autem in sublimi quædam apparent rotunda, et quædam semicircularia, et quædam perpendicularia, alterius est negotii determinare.

ARTICULI TERTII

PARTICULA III.

Utrum color tantum sit objectum visus, quando videt colorem ?

Tertio quaeritur, Utrum color tantum sit objectum visus, quando videt colorem ?

Et videtur, quod non.

Jam enim habitum est, quod color non est in actu visibilis, nisi per lumen quod est in extremitate perspicui immixtum superficiei corporis colorati : et sic cum colore videtur lumen : ergo non tantum color.

SED CONTRA hoc videtur esse, quod unus actus numero non habet nisi tantum unum objectum : visio autem est unus actus numero : ergo terminatur tantum ad colorem, vel ad lumen, et non ad utrumque simul.

<--- Page Split --->

Quæst. 1. GRATIA etiam hujus quæritur de forma resultante in speculo, quæ nec color, nec lumen videtur esse.

Et quæritur primo, Utrum sit, vel non ?

Et videtur, quod non : quia forma quæ videtur in speculo, aut erit corpus, aut non. Si corpus, tunc duo corpora erunt in eodem loco : quia speculum propter ipsam non occupat majorem locum.

per accidens, illud est : forma illa videtur per se, vel per accidens : ergo est. Si autem est, tunc erit corpus, aut non corpus, vel substantia, vel accidens. Et videtur, quod sit corpus mobile. Quidquid enim variat situm, movetur et est corpus mobile : forma illa variat situm, videlicet quia modo est in una parte speculi, modo in alia : ergo movetur et est corpus mobile.

Præterea, Cum omne corpus habeat profundum, oporteret, quod forma non videretur jacens super speculum, sed elevata superficiem speculi secundum quantitatem profunditatis corporis illius : quod cum sit falsum, impossibile, est illam formam esse corpus. Si autem dicatur, quod sit non corpus quod videatur moveri motu locali super speculum, movebitur non corpus motu corporis, quod multis rationibus impossibile esse probatur. Dicitur enim in Sex principiis, quod impossibile est non corpus corpore moveri, hoc est, motu corporis. Et in VI Physicorum 1, quod omne quod movetur, est corpus continuum. Et in primo de Anima, quod omne quod movetur, est in loco : et nihil est in loco nisi corpus. Præterea, si movetur, aut movetur perse, aut per accidens. Non per se, ut probatum est. Ergo per accidens : sed per accidens movetur localiter, quod movetur motu ejus in quo est : ergo cum non sit nisi in superlicie speculi et in extremitate perspicui tangentis speculum, movebitur motu illorum tantum : sed nos videmus, quod speculo immoto manente et similiter extremitate perspicui, movetur imago ad notum adspicientis ad speculum : ergo videtur ipsa non mota esse per accidens : et non erit non corpus, neque corpus, et ita nihil erit.

Sed contra. SED CONTRA hoc est, quod

QUÆRITUR etiam ulterius, Si est, in quo Quæst. 1 sit sicut in subjecto ?

Et videtur, quod non in speculo : dicit enim Philosophus in Topicis, quod moventibus nobis,moventur ea quæ in nobis sunt. Si igitur esset in speculo, moto speculo moveretur et ipsa : hoc autem videmus falsum esse : quia videmus, quod speculo manente immoto apparet forma veniens et recedens, et varians situm ad motum adspicientis. Et propter hoc dicit Auctor sex principiorum quod impossibile est solvere, concesso quod ibi vere sit forma. Si autem non dicatur ibi esse forma, erit incredibilis error in vulgo sequente sensum, licet hoc probabilius sit dicere. Et propter hoc innuitur, quod sit in extremitate aeris tangentis speculum : sed hoc videtur esse falsum : quia tunc videretur etiam sine speculo, quod falsum est.

Præterea, Unumquodque est in illo sicut in subjecto a quo non differt per situm et locum : forma speculi non distat per locum et situm a speculo : ergo est in ipso ut in subjecto.

Ad prædicta voluerunt quidam solvere dicent, s, quod in veritate forma illa nihil est absolute, sed tantum est comparatio quæd. m adspicientis ad speculum, sicut etiam umbra privatio lucis est ex objecto corporis opaci resultans ad lumen. Sed contra hoc est, quod in umbra non resultat imago rei opacæ expresse secundum omnia lineamenta, sed confuse tantum secundum ea quæ primo intercipiunt

<--- Page Split --->

transitum luminis : in imagine autem in speculo resultant omnia.

Præterea, In umbra sic est, quod semper projicitur post corpus opacum, ita quod opacum corpus inter umbram et corpus luminosum est : sed in speculo imago sic resultat ex hoc quod lumen directe illuminat faciem adspicientis ad speculum sine omni umbra media quæ sit inter adspicientem et speculum : ergo forma illa de necessitate est in speculo.

st. 3. Er si hoc dicatur, tunc quaeritur, Si est accidens, in quo sit praedicamento ?

Et videtur, quod sit passio vel passibilis qualitas. Omne enim quod infert passionem in sensu, est passio vel passibilis qualitas : forma illa infert passionem in sensu, quia immutat ipsum : ergo est passio vel passibilis qualitas.

CONTRA hoc videtur esse, quod

uæst 4. Præterea, Quæritur illud quod in omnibus hic difficilius est, scilicet utrum recipiatur forma illa in superficie speculi ut in puncto, vel in superficie speculi ?

Et videtur, quod in superficie. Quidquid enim apparet sub longitudine et latitudine, apparet secundum rationem superficiei : forma speculi sic apparet : ergo videtur esse in speculo ut in superficie et non in puncto.

Id contra. Si autem hoc concedatur, objicitur sic in contrarium :

est contra sensum : quia si speculum frangatur in decem partes, in qualibet illarum partium erit forma tota.

<--- Page Split --->

facit duos angulos rectos. Si autem oblique veniat radius super speculum, tunc de necessitate fient ibi tres anguli æqui duobus rectis, quorum unus est inter radium incidentem et lineam superficiei speculi, et est acutus : alius inter radium reflexum et alteram partem lineæ superficiei speculi, et est similiter acutus æqualis priori : tertius inter radium incidentem et radium reflexum, et est obtusus, et est quandoque rectus, quandoque acutus. Cum autem omne quod venit ad speculum, sub his angulis veniat ad ipsum : tamen quod recipitur in speculo, recipitur ut in termino anguli : et terminus ille punctum est : ergo omne quod recipitur in speculo, recipitur ut in puncto. Ut hoc melius intelligatur, ponamus superficiem speculi plani a b : et ponamus radium incidentem perpendiculariter c, et radium incidentem ex obliquo b parum elevatum super speculum, et altiorem illo ponamus e : iterum altiorem f, et radios reflexos ab ipsis h g i, sicut est in subjecta figura.

Quæst. 5. Item quæritur juxta hoc, Secundum quam naturam speculum sit susceptibile talis formæ ?

Aut enim hoc ei convenit secundum quod est corpus, aut secundum quod est transparens, aut secundum quod est transparens in altera parte extractum sive terminatum. Si primo modo, tunc debetur omni corpori, quod falsum est. Si secundo modo, tunc hoc magis debetur aeri. Si tertio modo, tunc posset esse speculum corpus quod non esset terminatum in altera parte, quod videmus esse falsum in aqua : quia aqua est speculum adspicientis in ipsam.

Præterea, De metallis videmus esse speculum quando sunt polita et tersa, sicut de ferro, argento, et auro, et etiam de quibusdam lapidibus politis. Et quæritur, Secundum, quam naturam communem hoc contingat in his ?

ITEM quæritur, Quare imago in specuQuæst. 1 lo videtur quandoque profunde in ipso, et quandoque in superficie ?

ITEM, Cum anterior pars adspiciens Quæst. 1 directe sit contra speculum, videtur ipsa citius tangere speculum quam posterior : et ita nobis deberet resultare posterior pars, et non anterior quasi cooperta posteriori, sicut de homine recedente a nobis non videmus nisi posteriorem partem.

ITEM quæritur, Quare in quibusdam Quæst. 1 speculis apparet inferius superius, et e contra, scilicet superius apparet inferius, et sinistra dextra, et e contra : in quibusdam autem apparent recte ?

Similiter, Quare in quibusdam apparent plures facies ad unum adspectum, et in quibusdam una sola ?

JUXTA hoc autem quæritur iterum de Quæst. 1 hoc quod dicit Philosophus in II de Anima 1, quod visus est visibilis et invisibilis, et quod invisibile est secundum tres modos, scilicet nullo modo visibile, et vix visibile propter parvitatem, et corruptivum visus propter excellentiam.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod Solutio 1 visus secundum actum non est nisi unius visibilis : color enim secundum actum cum lumine quo agit, unum visibile est : sicut materia et forma non faciunt duo, sed unum : et ideo cum lumen illud sit ut forma, color autem ut materia, erit ex illis duobus unum visibile secundum actum : et ideo visus non est nisi unius visibilis.

Ad nq quod quæritur de imagine qua Ad quæ 1. resultat in speculo, dicendum quod ipsa est aliquid, non tamen corpus, vel substantia, sed accidens.

Et ad hoc quod objicitur de motu ejus,

<--- Page Split --->

dicendum quod non movetur motu locali, sed potius generatur : sicut enim supra diximus de lumine, quod habet semper novam essentiam generatam ad novam præsentiam illuminantis, ita dicimus hic, quod tribus modis forma generatur in speculo, scilicet ex motu adspicientis,et ex motu speculi, et ex motu aeris intermedii. Et hoc contingit ideo, quia recta oppositio exigitur ad immutationem speculi, et illa potest immutari vel ex parte situs adspicientis, vel ex parte speculi : et ideo corrumpitur una, et generatur altera. Medium autem quod est deferens, etiam corrumpit eam si ipsum variatur : sed ad mutationem ejus non videtur forma moveri : et hoc contingit duabus de causis. Quarum una est, quia transitus imaginis per medium est subito, sicut et luminis : sed mutatio aeris de loco ad locum, non est subito. Secunda est, quia medium est receptibile forma, sed non servabile, ut habetur in libro de Sensu et sensato : et propter hoc statim quando medius aer est extra rectam oppositionem inter speculum et adspicientem, non apparet amplius in eo. In aqua autem secus est : quia illa magis servat : et propter hoc in aqua mota apparet facies majoris quantitatis : quia pars aquæ quæ movetur extra rectam oppositionem, tenet formam a materia diu, et illa pars conjuncta cum parte forma quæ est in recta oppositione, facit formam majoris quantitatis apparere, et quandoque duas, vel tres formas.

Sic igitur patet, quod ista forma non movetur neque per se, neque per accidens, sed semper nova generatur.

quæst. Ex his patet solutio ad omnia ea quæ 2. objecta sunt usque ad id quod quæritur, In quo sit sicut in subjecto ?

Et ad hoc dicimus, quod est in speculo ut in subjecto. Quod autem non movetur motu speculi, sed corrumpitur, et generatur in altera parte, hoc est ideo, quia suum generans est extra speculum, scilicet adspiciens oppositum speculo

secundum rectum situm, sicut etiam supra dictum est de generatione lucis.

Ad id autem quod objicitur de Auctore sex principiorum, dicimus quod error est, quod sit in extremo aere tangente speculum sicut in subjecto : sed est in ipso sicut in extremitate perspicui quod confert ei actum immutandi visum, sicut diximus de colore : bene enim concedimus, quod falsum est, quod forma illa nihil est, sicut probatum est in objiciendo.

Ad id autem quod quæritur, In quo Ad quæst. 3. prædicamento sit?

Dicimus, quod est in prædicamento qualitatis secundum illam speciem quæ est habitus vel dispositio. Est enim non proprie imago vel forma, sed species imaginis vel forma, et talis quæ potest esse in anima ut in subjecto, et non est proprie longa vel lata, sed habet longitudinis vel latitudinis speciem : si enim longum esset vel latum, cum longitudo illa vel latitudo non terminetur secundum terminos aeris vel speculi, sed adspicientis, oporteret quod longitudo et latitudo alicujus essent extra ipsum, quod est inconveniens. Et propter hoc necesse est dicere, quod in veritate non est longum neque latum, sed species longi et lati, per quam cognoscitur figura adspicientis. Et cum tales species sint habitus vel dispositiones, erit illa forma habitus vel dispositio, et est etiam in anima sicut habitus, in speculo vero sicut dispositio, et etiam in aere.

Ad id autem quod contra hoc objici- 1. tur, dicendum quod id quod immutat sensum per se ut primum agens, est passio vel passibilis qualitas, et hoc est color : sed non oportet, quod illud quod receptum est in oculo et spiritu visibili vel in speculo, sit color secundum esse coloris, sed potius erit species coloris, quæ est principium cognoscendi colorem.

Ad aliud dicendum, quod non est Ad object. 2. forma vel circa hoc aliquid constans

<--- Page Split --->

figura : quia, sicut dictum est, non habet terminum quantitatis secundum esse figura, sed potius similitudinem ejus ad speciem quae apta nata est repraesentare figuram secundum esse quanti.

Ad quest. Ad illud autem quod quaeritur, Utrum recipiatur forma illa ut in superficie, vel in puncto ?

Dicendum, quod ut in puncto, sicut bene et demonstrative probatum est. Cujus evidens exemplum est de forma totius sphære dimidii cæli, quae tota resultat in una parva acie oculi : quod non posset fieri, si reciperetur in ipso ut in superficie. Et eadem ratio est de speculo, quae est de oculo.

Ad id quod objicitur contra, patet solutio per prædieta : imago enim resultans in speculo non habet longitudinem et latitudinem secundum esse longitudinis et latitudinis, sed potius speciem et intentionem illarum dimensionum.

Ad quest. Ad n° quod quaeritur, Secundum quam 5. naturam speculum sit receptivum talis imaginis ?

Dicendum, quod tria oportet concurrere in naturam speculi, scilicet planitiem et transparentiam in superficie, et aliquid terminans ipsum post superficiem, et tertio quod sit proportionata reflexio. Aer enim qui est transparens tantum, non est speculum. Aqua vero, quae est transparens et spissum, aliquo modo terminat lucem, quae abstrahit formas visibiles, et reflectit eas a superficie plana, et per consequens congregat ibidem formam abstractam a luce reflexa : et propter hoc ipsa aqua est speculum, sed aliquantulum obscurum.

Metalla etiam non multum polita in superficie et bene commixta sicut aurum, argentum, ferrum, et cuprum depuratum, sunt specula. Hujusmodi enim omnia generantur ex sulphure et argento vivo. Argentum enim vivum fit ex subtili aqueo, et subtili terreo. Quando igi-

tur argentum vivum subtile est valde, et sulphur similiter, et commiscentur per calidum digerens et inflammans, tunc fit aurum, quod in superficie polita propter subtile aqueum, et medium, receptivum est reflexivum : et propter hoc subtile terreum est terminativum, et sic speculum efficitur. Similiter est de argento propter easdem causas, præter hoc solum, quod calidum in ipso non est adeo bene commiscens, neque adeo bene digerens, neque adeo inflammans sicut in auro : et quia aurum magis sequitur sulphureum colorem, et argentum magis argenti vivi, in utroque tamen est frigus magis coagulans, est propter hoc ipsum etiam receptivum luminis et reflexivum. Cuprum autem depuratum est ex sulphure quidem puro et argento vivo minus puro et bene commixtis : et propter hoc etiam ex ipso fit speculum, quando politum est in superficie. Ferrum autem ex utroque quidem est impuro et bene commixtis, et sua humiditas viscosa non separabilis ab ipso per eliquationem calidi : et propter hoc efficitur speculum, sed magis obscurum secundum quid, et minus obscurum secundum quid in eo quod politum magis accedit ad naturam diaphani per colorem aquæ : quia nullus color magis receptivus est formæ et coloris : in eo vero quod est ex partibus grossis terreis, est magis umbrosum, et sic minus receptivum. Aurum autem et cuprum, eo quod habent colores, minus receptiva sunt formæ et coloris. In eo vero quod habent subtile terreum magis quam ferrum, magis sunt receptiva. Et propter hoc inter omnia metalla argentum bene politum magis est speculum : quia hoc in colore magis accedit ad diaphanum, et habet subtile terreum bene commixtum. Stannum autem et plumbum magis sunt ex argento vivo non bene puro, nec bene commixto cum sulphure : et propter hoc in superficiebus eorum semper remanent partes obscuræ terrestresimpedientes luminis recepibilitatem: et ideo ex istis non generatur speculum.

<--- Page Split --->

Inter autem omnia melius est speculum ex vitro et plumbo : quia vitrum propter transparentiam melius recipit radios, et plumbum habet humidum solubile ab ipso : et propter hoc quando superfunditur vitro calido, siccitas vitri abstrahit ipsum, et efficit vitrum in altera parte terminatum valde radiosum. Exigitur etiam proportio reflexionis : quia si nimis fieret reflexio, sicut in speculo opposito soli immediate, non resultat color et figura, vel obscure resultabit : et hoc est ideo, quia condensatio radiorum et luminis tegit colores et figuras, sicut patet si lapis niger valde politus ponatur sub sole, et aliquis eminus respiciat eum ex obliquo, videbitur lapis ille albus vel splendidus propter multam diffusionem radiorum in superficie.

in quo semper apparet facies versa. Si autem fieret speculum angulatum multis angulis, cum quilibet angulus discontinuet reflexionem quæ fit ad superfici'em, in eo fierent multæ imagines secundum naturam discontinuationum reflexionis. Si vero fiat speculum in una parte concavum, et in alia parte planum, sive planum sit superius et concavum inferius, sive econtra, resultabunt duæ facies : et si concavum sit superius, et planum sit inferius, tunc in loco continuationis plani ad concavum videbuntur illæ facies continuatæ in collo, ita quod una facies sit superius, et alia inferius. Si vero fit e contra planum inferius et concavum superius, tunc videbuntur facies illæ continualæ in vertice capitis, eo quod inferior porrigitur superius, et superior dependent inferius.

Iest. Ad illud autem quod quaeritur, Quare forma quandoque in profundo videtur, et quandoque in superficie ?

Dicendum quod in speculo non tantum resultat forma, sed etiam distantia quæ est inter adspicientem et speculum : et propter hoc quando distantia est magna, tunc videtur forma profunda in speculo : quando vero parva est distantia, videtur accedere ad superficiem.

uest. Ad aliud dicendum, quod sicut habitum est, forma quæ apparet, est species non habens spissitudinem, et propter hoc nulla est quæstio, Utrum posterior pars tegat anteriorem ?

Ad ultimum dicendum, quod cum diciAt quæst. tur, quod visus est visibilis et invisibilis, ly in potest privare objectum visus respectu ipsius visus, vel respectu harmoniæ ipsius. Si primo modo, tunc invisibile dicitur non habens colorem, aptum natum tamen habere, sicut aer vel aqua. Si autem privat respectu harmoniæ, hoc potest fieri duobus modis, scilicet secundum excessum, vel secundum diminutionem. Si primo modo, tunc dicitur invisibile quod minus est lucdum. Si secundo modo, tunc dicitur invisibile quod parvam habet differentiam invisibilitatis, etc.

uest. Ad aliud dicendum, quod in convexo speculi apparet forma sicut est in plano : quia ibi una pars speculi non est sub alia, et propter hoc non fit reflexio ab una parte speculi super aliam : sed in concavo una pars est sub alia, et propter hoc superior projicit super inferiorem formam receptivam : et ideo superior pars apparet inferius. Et similiter est de dextro et sinistro. Et iste modus naturalis est in generatione mixtionis, licet non figura lapidis, quæ dicitur topazion,

ARTICULUS IV.

De natura medii per quod est visus.

Consequenter quaeritur de natura medii per quod est visus.

Dicit autem Philosophus in H de Ani-

<--- Page Split --->

ma 1, quod aqua non secundum quod aqua, nec aer secundum quod aer, sed quoniam natura est eadem utrisque his et in perpetuo superius corpore. Et sic videtur, quod aer et aqua sint medium visus secundum quod communicant in natura transparentis : sic enim in eis est natura superioris corporis, quae natura est lumen.

Quest. 1. SED TUNC quaeritur, Quid continuet visum usque ad visibile ?

Ponamus enim aliquem stantem in aere videre lapidem album in aqua jacentem, constat quod aer et aqua continua corpora non sunt : quia continua sunt, quorum terminus est idem, et non est idem terminus aeris et aquae. Cum ergo lapis inmutet per spatium aquae et puncto illo in quo tangit aer aquam, mutetur color immutans ut in fine immutationis aquae et ut in principio mutationis aeris : ergo quiescere accidit in medio de necessitate, sicut probatum est in IV Physicorum 2, quando aliquis medio puncto ut duobus utitur uno, scilicet in fine et principio, quod quies intercidit. Et quia nos hoc supra determinavimus in quaestione de tempore, ideo supponamus hic.

Eadem prorsus objectio est de visione stellarum. Illae enim videntur per partem quinta essentiae, et per ignem, et aerem, quae non sunt corpora continua. Ex hoc etiam videtur falsum quod dicit Philosophus, quod tantum aer et aqua sunt medium in visu : nobis enim apparent stella per partem quinta essentiae et per ignem.

Quest. 2. ITEM quaeritur, Quae sit natura illa quam ipse dicit communicare aquam et aerem cum perpetuo superius corpore.

Si enim illa lumen est, tunc non contingeret aliquid videri in tenebris, quod falsum est : quia luminosa, ut noticiluca, in tenebris videntur. Si autem est natura

transparentiae, tunc plura videntur esse media quam aer et aqua. Videmus enim ad litteram, quod ignis in sua sphæra transparens est : aliter enim nobis non apparerent stellæ per ipsum.

JUXTA hoc etiam quaeritur, Cum ignis Qua in inferioribus tegat nobis colores qui post ipsum sunt vel in ipso, et inferioribus similiter dicatur ignis esse lux et corpus luminosum, quare nobis non tegat stellas, et quare non videmus lumen ejus ?

Si dicatur, quod hoc est propter ejus pervietatem et remotionem a nobis, hoc non potest esse causa : quia sic nec ipsum videremus, nec stellas quae sunt post ipsum.

Praeterea, Corpus lunae multo minus est quam corpus ignis, ut probatur in Almagesto, et remotius est a nobis : est enim minus terra, et terra est corpus minus igne : et tamen videmus ipsum.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod aer soli et aqua sunt medium, ut dicit Philosophus, non secundum quod aer et aqua. Et propter hoc non tantum sunt media, sed etiam alia in quibus est eadem natura, sicut quinta essentia in partibus non stellatis, et ignis in sphæra sua : sed non ita proprie sunt illa duo media sicut aer et aqua. Et hoc contingit duabus rationibus. Quarum una est, quod aer et aqua communicant in humido, et humidi sunt duæ virtutes, scilicet bene recipere, et ad aliquid fluere : quia male terminabile est in se. Et propter hoc sensibilia bene recipiunt, et ad sensus bene fluendo reportant. Tale autem humidum non est in igne et quinta essentia. Alia ratio est, quia aer et aqua non sunt simpliciter levia, nec simpliciter gravia. Et propter hoc minus obviant motu sensibilium per ipsa ad omnem proprietatem : et talis proprietas non est in igne. Et propter hoc non ita conveniens est

<--- Page Split --->

medium. Est autem alia natura medii, scilicet quod ipsum sit rarum et perviu, et illa magis est in igne et quinta essentia, quam in aere, et plus in aere quam in aqua : et propter hoc omnia haec differenter efficiuntur medium.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod natura in qua, communicant aer et aqua cum perpetuo superius corpore, duplex est : una ex parte potentiae, et altera ex parte actus. Illa quae est ex parte potentiae, est diaphaneitas, et haec est transparenlia quae causatur ex raro subtili in partibus materiae : et quanto illud plus abundat in aliquo corpore, tanto ipsum est magis perviu m. Illa vero quae est ex parte actus, est lumen receptivum quod facit transparens esse in actu esse transparens. Utraque enim naturarum invenitur in coelo. In stellis enim est lumen, et in aliis partibus orbium transparentia. Humidum autem sua duplici virtute in aere et aqua habet facilitatem mediandi, et praecipue in aere : quia ibi conjungitur humidum cum magis transparenti quam in aqua.

quæst. AD ALIUD ergo quod quæritur, Quid continuet visum ?

Dicendum, quod motus lucis in diaphano subito est, et non in tempore. Et cum color immutat actu luminis, erit immutatio coloris ad modum immutationis luminis. Hoc autem hic supponatur : quia in sequentibus hoc probabitur. Et propter hoc non est ibi proprie motus, nec alteratio, nec loci mutatio, sed generatio potius in omnibus partibus medii directe oppositis distantibus secundum proportionem secundum quam potestin immutabile visibile. Et ideo nihil est quod objectum est de continuitate. Illa autem objectio consequitur necessario illos, qui dicunt lumen esse substantiam, et visum fieri per emissionem radiorum ab oculis : et propter hoc dicunt absurda multa, scilicet quod corpus quintum sit immixtum omnibus elementis transparentibus, et hoc fit quia conti-

nuat visum. Et hoc est grave absurdum et fe-dum : quia secundum hoc duo corpora sunt in eodem loco, licet hoc non reputant inconveniens, quod corpus quintum sit cum quolibet in eodem loco.

Si forte objiciatur, quod visibile æque primo est in loco et in medio, et ita non sit in oculo per actum medii ex quo æque primo generatur in utroque. Dicendum, quod non est ibi prius et posterius secundum tempus, sed secundum ordinem causæ tantum.

Ex nis patet solutio ad omnia quae— Ad quest. 2 et 3. sita præter ultimum.

Et ad illud dicendum, quod nullum multum rarum est in se luminosum. Et propter hoc ignis in sua sphæra cum sit multum rarum, non lucet. Ad hoc enim ut aliquid luceat, ut dicit quidam Philosophus, oportet quod habeat partes multum compressas et calcatas : quia aliter non esset lumen servabile in ipso. Si enim luceret, ut dicit Avicenna, tunc obtegeret visibilia quae post ipsum sunt. In inferioribus autem ignis est compressus in materia terrestri, et ideo lucet ibi et legit colores, etc.

ARTICULUS V.

Qualiter species visibiles sint in oculo et in medio ?

Consequenter quæritur, Qualiter species visibiles sint in medio et in oculo ?

Videtur autem, quod ut in materia et ut in subjecto sic :

<--- Page Split --->

lores immutant medium et oculum : ergo sunt in illis ut in subjecto.

cundum partem. Et sic possumus dicere, quod aer et oculus vel secundum totum vel secundum partem sunt alba vel nigra, quod falsum est. PRIMA probatur ex hoc quod licet difficile sit convertere eam quae est ab accidente denominationem, sicut habetur in II Topicorum : quia non sequitur, albedo inest huic, ergo est albus : nihilominus tamen bene convertitur sub distinctione, scilicet secundum quid, vel simpliciter, hoc est, secundum totum, vel secundum partem. Sicut enim bene sequitur, hoc est album, ergo albedo inest huic : ita bene sequitur, albedo inest huic, ergo hoc est album vel secundum totum vel secundum partem.

Ad PRÆDICTA volunt solvere quidam secundum sententiam Averrois in libro de Anima 1, dicentes, quod colores non sunt in medio et in oculo secundum suum esse proprium et naturale, secundum quod sunt in aliquo ut in materia et in subjecto, sed secundum esse spirituale, quod est separatum a materia et subjecto, in quo esse non habet oppositionem et contrarietatem, sicut nec rationes intentionum earum quae sunt apud animam.

SED CONTRA hoc est multiplex ratio.

<--- Page Split --->

sunt in illo. PRIMA probatur per oppositum : quia species denudatae omnino a materia et appendicis materiae quantumcumque sunt excellentes, non destruunt, ut habetur in III de Anima 1 : quia haec est differentia inter sensum et intellectum, quod ab excellenter intelligibilibus non corrumpitur intellectus, quo pejus intelligat minus intelligibilia, sed potius confortatur ut melius intelligat ea : sensus autem ab excellenter sensibilibus corrumpitur, quo pejus apprehendat minus sensibilia, vel etiam ex toto, ut patet per experimentum. Si enim vitrum purum et clarum accipiatur, et infundatur argentum vivum, et supponatur sub sole, fiet magna reflexio ad superficiem vitri, et motus fiet illius reflexionis ex motu argenti vivi. Et si quis diu cogatur adspicere ad illud, excaecatur ex toto. Similiter hi qui diu fuerunt in ergastulo, et postea emittuntur, etiam res valde albas non possunt adspicere nisi cum magna piena. In omnibus autem confunditur visus ex adspectu ad rotam solis.

Propter hoc quidam voluerunt dicere, quod quando dicit Averroes, quod species visibiles sunt in medio ut in esse spirituali, quod non dicitur ibi spiritus secundum quod spiritus est non corpus, secundum quem modum vocamus animam spiritum, sed dicitur ibi spiritus lucidum corpus et subtile, quod est instrumentum ad perfectionem virtutum animalium, secundum quod spiritus diffinitur ab Algazele in sua Physica, ubi sic dicitur : « Spiritus est corpus subtile compositum ex vaporibus humorum, cujus sedes est cor, et ipse vehiculum virtutum vitalium et animalium, per quem virtutes sensibiles et motiva transeunt in sua instrumenta. » Dicunt ergo, quod quia spiritus ille cum naturalis est aeri, ideo aer secundum potestatem etiam illius spiritus recipit species sensibiles. Sed contra hoc est, quod non tantum

medium visus est aer, sed etiam aqua quae non habet a materia generalitatem cum spiritu illo.

Propter hoc alii volebant dicere, quod in veritate species visibiles non sunt in medio secundum esse spirituale sic vel illo modo, sed sunt in eo sicut in potentia, sicut forma ad quam est motus in motu ipso. Cum enim motus sit endelechia existentis in potentia secundum quod est in potentia, erit forma ad quam est motus secundum quod est in motu, non in actu puro, nec in potentia pura, sed in potentia quae est exitus continuus ad actum : et in tali esse forma bene potest esse permixta suo contrario. Et propter hoc contraria simul esse possunt in medio, eo quod non sunt actu in eo, sed potentia. Contraria vero bene simul sunt potentia. Sed quod hoc nihil sit, probatur. Ostensum enim est in V Physicorum 2, quod nihil idem simul et semel et secundum eamdem partem movetur ad contrarios terminos motus.

Resumatur igitur supra habita demonstratio. Per illam enim patet, quod

St FORTE dicatur, quod in veritate aer

<--- Page Split --->

non movetur motu illo, sed motus est per ipsum visibilium specierum, ita quod ipse sit quasi spatium deferens motum et mobile. Contra hoc est, quod

Si forte dicatur, quod unus declinat ab alio in occursu, ex hoc sequitur illud inconveniens, quod color unius eorum non videbitur diametraliter contra coloratum, sed potius ex transverso. Sit enim album corpus A : et oculus oppositus illi diametraliter sit c D E : nigrum autem corpus oppositum albo per diametrum sit F : et oculus videns ipsum oppositus oculo videnti album per diametrum sit G. Si ergo nigrum declinat ab albo, tunc declinabit extra mensuram diameter c D

E : et ille fuit diameter, qui fuit inter oculum videntem nigrum et corpus nigrum : et hoc est impossibile et contra sensum. Similiter est contra Euclidem, qui demonstrat, quod omne quod visu deprehenditur, super illud percutit diametrum trianguli ambligoni, sub quo perficitur visus.

PRATEREAquæritur , Secundumquemmodumdifferentemspeciesvisibilessuntinoculoetinmedio ?

Solutio . Dicendum , quodtriaatten - dendasuntadsciendumqualiterspeciesvisibilessuntinmedioetinoculo . Q u o - rumunumestnaturaagentiscoloresetabstrahentiseos , ethæcestnaturaagen - t i s , quodestqualitas , utsupraprobatumest , nonhabenscontrarium , cujustrans - ituspermediumestsubitoetnonintempore : etideocumcoloresnonaguntinmediumetoculum , nisiperactumluminis , secundumquodaguntinactio - nesuanonhabentcontrarium . Secun - dumestnaturacolorisabstracti : illeenimnonabstrahiturcumcausisgene - rantibusipsuminsubjecto , quæsuntcalidum , frigidum , humidum , etsiccum , utsupradictumest . Sedabstractiofitinpropriaspeciecoloristantumsineomnipartemateriæetsineomnicausamateriali . EthocestquodvocatAver - roessuperlibrumdeAnimaspiritualeesse . Cumautemsuprahabitumest , quodcoloresnonaguntnecqualitatesactivæpersenecpassivæ , sedpotiusperactumcalidietfrigidi , e t c . , ibinonaguntetpatiunturaseinvicem : ergonontransmutabuntseinvicem : quiaomnistransmutatiofitperactionemetpassionem . Cumigitursicfitinmedioetoculo , patetquodnontransmutabunt

<--- Page Split --->

se invicem, et unus non obstat alteri. Tertium est natura medii : quia, ut supra habitum est, aer et aqua non sunt media secundum quod aer et aqua, sed secundum convenientiam quam habent cum superius perpetuo corpore. Hæc autem est transparentia, quæ est aptitudo ubique recipiendi speciem visibilem, ubi opponitur res colorata secundum actum lucidi. Dico autem aptitudinem recipiendi ut deferens recipit, et non ut recipit tenens. Et hoc est quod volunt quidam dicere, quod visibilia sunt in medio ut in potentia motus, et non ut in termino et actu. Et propter hoc nec ex parte illa visibilia habent contrarietatem. Et sic patet qualiter ambæ opiniones aliquo modo sunt veræ.

Ex his patet solutio ad quinque prima.

Ad hoc vero quod objicitur contra sententiam Commentatoris, dicendum quod non vocat esse spirituale a spiritu qui est anima, sed a spiritu qui est corpus, cui communicat natura diaphani in medio existens, et attendit esse coloris quod est sine parte materiae et sine causis generantibus ipsum in materia secundum naturam colorati corporis. Quod autem excellens visibile destruit visum, non est ex natura coloris secundum quod color, sed secundum naturam lucis, per cujus actum movet color oculum. Hoc enim quandoque superat spiritum visibilem, et confundit visum, et per consequens hebetat visum : quia ad multitu-

dinem luminis sequitur multiplicatio coloris et lumen egrediens nimium in oculum, non intendit humidum crystallinum, sed removet ipsum a temperamento suæ complexionis, et resolvit partem ejus subtilem et infimam, qua resoluta incipient constare et inspissari partes magis grossæ, sicut habetur in IV Meteororum de coagulatis a calido et impinguatis 1. Cum autem sic inspissatur humidium crystallinum, non erit susceptilbile spiritus visibilis, qui venit a cerebro per nervos opticos : et sic accidit perfecta cæcitas etiam quando oculi pulchri apparent exterius. Et propter hoc apparet, quod corruptio oculi a luce et a colore per accidens est.

Similiter dicimus de his qui diu fuerunt in tenebris, et postea cum pœna inspiciunt valde alba : hæc enim non per se accidunt a colore, sed per accidens. Calor enim naturalis et spiritus diffunduntur in organis sensuum, et multiplicantur in eis duabus de causis. Quarum una est exercitium in operibus sensuum. Exercitium enim multiplicat calorem, multiplicatus attrahit spiritum : et inde lit, quod spiritus magis multificatur in uno sensu, quam in alio, propter majus exercitium illius sensus. Alia est intentio animæ in opere sensus unius : ex hoc ipso enim extrahitur ab altero, et dirigit spiritum et calorem ad sensum illum in cujus opere est intentio, et cum calor sit aperitivus pororum, facit facilem discursum spirituum ad sensum illum. Et per oppositum diu manentes in tenebris non habent exercitium visus, nec anima est intenta operibus visus. Et propter hoc subtrahitur spiritus visibilis ab oculis, et exsiccantur, et contrahitur nervus opticus in tantum quod etiam quando veniunt ad lucem, spiritus non possunt subintrare nisi parum et paulatim. Et ideo vincuntur et laeduntur ab albo excellenti.

Et per hoc patet solutio omnium eo-

<--- Page Split --->

rum quae objecta sunt contra Comnentatoris sententiam.

Adilludvero quod objicitur de alia opinione, dicendum quod etiam illa secundum aliquid est vera, sed non simpliciter vera. Non enim absolute alteratio est immutatio medi i a spiritibus visibilibus : quia in alteratione absolute sunt contraria agentia et patientia in eo quod alteratur. Sed hoc est unum agens in omnibus visibilibus contrariis et mediis, et hoc est lumen. Similiter colores sunt in medio separati ab omnibus causis a quibus accipiunt contrarietatem. Et propter hoc alteratio dicitur æquivocæ de alteratione physica, et de alteratione sensuum et medi i. Quod patet ex hoc quod alteratio physica est de contrario in contrarium : alteratio vero sensuum et mediorum est de privatione in habitum.

Et per hoc patet solutio ad omnes alias demonstrationes inductas : quia illae inducuntur ac si alteratio medi i sit alteratio simpliciter.

Ad i d vero quod objicitur, quod quidquid agit actu, est actu, dicendum quod verum est hoc secundum actum illius

quo agit, sed color in medio non agit in visum nisi actu lucidi : et propter hoc per actum illius est ibi, sed non per actum materiae rei colorata. Et ideo etiam aer proprie nec est albus, nec niger, Ad sed proprie lucidus.

Ad ultimum dicendum, quod tres sunt differentiae speciei visibilis in medio et in oculo. Quarum una est, quia oculus ex eo quod consistit in substantia aquæ quæ nigra est, et circumposita servat speciem et colligit eam ita quod apparet in seipso: sed hoc non facit aer. Secunda est, quia oculus habet speciem visibilem ut habitum vel dispositionem, quæ est principium cognoscendi rem visivam: et propter hoc etiam color in oculo non est ut colorans ipsum, sed ut habitus qui est forma totius colorati et principium cognoscendi ipsum : et sic iterum non est in aere. Tertia est, quia est in oculo sicut in termino, sed in medio sicut in via: et propter hoc etiam in oculo est aliquo modo ut in actu, sed in medio sicut in potentia, etc.

QUÆSTIO XXII.

De modo et actu videndi.

Consequenter quaeritur de visu ex parte modi et actu videndi.

Super hoc enim tangit Alpharabius in libro suo de Sensu et sensato, et Avicenna in VI de Naturalibus, quatuor opiniones antiquorum.

Quarum prima est dicentium sensibilia esse actu in anima, ita quod non sunt acquisita ab extrinseco, et formæ extrinsecæ solummodo excitant et faciunt re-

memorari eum qui tenet eas in anima. Et dicitur, quod hæc est opinio Platonis in toto, vel fere.

Secunda est opinio dicentium, quod non est in anima aliquod sensibilium in actu, sed acquiritur ei ab extrinseco. Et isti dividuntur in duo. Quidam enim dicunt, quod acquisitio formarum extrinsecarum est acquisitio corporalis, et non spiritualis. Hoc est quia esse earum in

<--- Page Split --->

anima erit secundum dispositionem secundum quam sunt in rebus extra animam. Et haec fuisse videtur opinio Empedoclis, qui dixit, quod terram terra cognoscimus, et aerem aere, et sic de aliis.

Alii vero dicunt, quod acquisitio formarum sensibilium est secundum esse spirituale. Et illi iterum dividuntur in duo. Quidam enim dicunt, quod in apprehensione sensibilium non est necessarium medium per quod transeat sensibile ad sensum. Sed anima movet se ad sensibile, et supponit se illi. Quia autem necessarium est, quod habeat instrumentum per quod moveat ad sensibile, propter hoc describunt lineas egredientes ab oculo, quas vocant radios, per quos anima venit ad sensibile.

Alii vero dicunt, quod sensibilia veniunt ad sensus per medium in quo primo fiunt, et postea in sensum. Et haec est opinio Aristotelis.

Sic ergo in universo sunt quatuor sententiae de modo videndi.

CONTRA primam autem opinionem ponit Alpharabius duas rationes. Quarum una est per diffinitionem habitus. Habitus enim est, quo quis aliquid agit cum voluerit sine aliqua indigentia alicujus extrinseci. Si ergo visibilia sunt in anima ut in habitu, tunc falsum est, quod aliquis indigeat extrinseco, sed potest videre sine omni extrinseco excitante memoriam ejus. Alia est sumpta ex utilitate organi : hujus enim nulla est utilitas nisi ut visibilia per ipsum veniant in animam. Si ergo in illo per se sunt in anima, tunc sunt alia organa vana : et sic aliquid erit vanum in natura, quod est inconveniens.

CONTRA vero secundam opinionem ponit ipse multas rationes.

Quarum prima est haec : Omne-quod recipit formas contrariorum simul, recipit eas non secundum esse quod. habent in materia : anima sensibilis recipit for-

mas contrariorum simul : cum enim recipit speciem abhi, non amitit speciem nigri : ergo non recipit eas secundum esse quod habent in materia.

Secunda est, quia simul est receptio medii secundum aliquid : medium autem visus recipit contraria simul : per eamdem enim partem aeris videtur album et nigrum a duobus oculis ex opposito respicientibus : ergo non recipit ea secundum esse quod habent in materia.

Tertia est : Quidquid recipit formam aliquam secundum esse quod habet in materia, recipit eam secundum quantitatem quam habet in materia : quia secundum esse quod habet a materia, non abstrahitur a quantitate : sed visus oculi unius recipit formam dimidii cœli ; ergo recipit ipsam secundum quantitatem dimidii cœli : et ita oporteret, quod oculus esset in tanta quantitate, quanta est dimidium cœli.

Quarta est ex diffinitione sensus : quia quidquid recipit species sensibiles sine materia, non recipit eas secundum esse quod habent in materia : visus recipit sic : ergo recipit species sensibiles non secundum esse quod habent in materia.

Quinta est, quod in anima sunt intentiones universales vel particulares. Aut ergo est recipiens illarum uno modo, aut diverso modo. Si uno modo, cum a modo receptionis et abstractionis distinguantur species sive intentiones quae sunt in anima, tunc illae species erunt vel ambe universales, vel ambe particulares, quod falsum est : ergo modus receptionis erit diversus. Cum autem universale sit omnino denudatum a materia, et omne medium sit materia quaedam, ut habitum est supra, receptio universalis erit per abstractionem a phantasmate facta sine medio. Cum igitur species particularis quae est in sensibili, sit species denudata quidem a materia, sed non omnino, ipsa erit recepta a medio quod est materia non omnino, ut supra habitum est. Et ideo dicit Alphara-

<--- Page Split --->

bius, quod species pure et spiritualiter sunt in anima, sed in materia sunt pure et corporaliter : in medio autem medio modo, nec pure corporaliter, nec pure spiritualiter.

Sexta ratio est, quia natura de opposito ad oppositum non procedit nisi per medium. Cum igitur pure corporale quod est in re visa, et pure spirituale quod est in anima, sunt opposita quodammodo, non procedit natura de uno in aliud nisi per esse quod est in medio.

Postea solvit Alpharabius unam rationem istarum quae destruebat medium, quae talis est: Omne quod recipitur per medium, recipitur in quantitate ipsius medi: ergo si formae universales recipiuntur per medium aeris, recipiuntur secundum quantitatem aeris, secundum quam expletur visio: et sic per parvum aeris recipitur parva forma, et per magnum magna, quod non est verum. Et dicit Alpharabius, quod hoc tenet in his quae recipiuntur secundum esse corporale, etnon in his quae recipiuntur secundum esse spirituale.

DEINDE disputat Alpharabius contra tertiam opinionem per plures ratio - nes.

Quarum prima est haec: Omne corpus habens intrinsecum lumen, emissivum illius in tenebris et in lumine, est fortius in tenebris, sicut patet in noctiluciis: corpus oculi, ut illi dicunt, est habens intrinsecum lumen: ergo est emissivum radii fortius in tenebris quam in luce. PRIMA patet ad sensum. SECUNDA scribitur in libro Euclidis de Speculis et visu per hnec verba: In egressione radii a visu et conversione ejus ad oculum, procedit a pupilla virtus luminosa imprimens in eo cui occurret ex toto aere lumen pyramidale, cujus videlicet acuitas apud pupillam existit. Et quanto plus elongatur, dilatatur ejus basis: et est figura quam lumen illud continet, pyramis columnae, cujus videlicet acumen apud adspicientem est, et fines sequun-

tur illud quod adspicitur. Ergo comprehendit illud super quod cadit lumen illud radiale : et super quod non cadit, ipsum non apprehendit.

Secunda ratio est, quia secundum quod dictum est, haec virtus visiva non indiget nisi lumine : ergo retia oculi sunt supervacanea, et destructis retibus non destruitur visus, quod falsum est.

Tertia est: Si anima supponatur rei visibili per radium deferentem virtutem visivam ad rem visam, tunc virtus visiva immediata erit cuilibet visibili, sive distet, sive sit propinquum: ergo aequaliter videbit utrumque, scilicet propinquum et remotum : quia utrumque est sibi immediatum, quod falsum est.

Quarta est, quia illi radii aut sunt corpora, aut non. Si sunt corpora, et omne corpus in tempore movetur, et citius ad propinquum quam ad remotum : ergo visus erit successivus per tempus, quod supra improbatum est in quaestione de lumine. Et Alpharabius etiam habet hoc pro inconvenienti. Et in libro de Sensu et sensato probatum est ab Aristotele, quod in hoc differt visus ab auditu et olfactu, quod ipse est subito, auditus autem et olfactus non subito. Si autem est non corpus, tunc erit qualitas alterans medium vel actum luminis usque ad visibile : et sic erit in tenebris visio. Sed tamen secundum adspectivos radii illi corpora sunt. Ex propter hoc quarta ratio Alpharabii procedit, hoc supponendo sic : Si corpus egreditur ab oculo : ergo inter parvum vas oculi erit corpus prolongabile usque ad oculum, et dilatabile usque ad quantitatem medietatis coeli, quod videtur inconveniens : nihil enim tam parvum est dilatabile per naturam taliter.

Quinta ratio est, quia in quocumque est virtus animae visiva, illud erit de completione organi visus, adeo quod si separetur ab organo, destruitur visus. Si ergo in radiis illis est virtus visiva, radi illi sunt de completione organi, et separatis eis ab organo destructur oculus :

<--- Page Split --->

sed quotiescumque visus est secundum actum, separantur et egrediuntur ab oculo : ergo quotiescumque fit visus secundum actum, destruitur oculus.

Sexta ratio est, quia virtus visiva cum est in actu videndi, aut est in oculo, aut in radio egrediente. Si est in oculo, cum omnis actio et passio fiat per contactum, non erit visio completa nisi per contactum aliquem rei visibilis : non autem tangit immediate oculum : ergo oportet, quod fiat motus per radium : ergo visibile tangens immutat radium, et radius tangens immutat oculum : et sic radius patitur, quod absurdum est dicere. Si vero est in radio virtus visiva, et radius est extra oculum : ergo virtus visiva erit extra oculum, et operabitur extra oculum : ergo virtus organica operabitur extra organum, quod est impossibile : quia pro tanto dicitur virtus organica, quia non operatur extra organum.

Si vero dicitur, quod virtus est in oculo, et radius ingrediens non immutatur, sed aer per quem transit radius : tunc non erit differentia opinionis tertiae ad quartam, quae est Aristotelis, nisi in hoc quod isti ponunt radium egredientem ab oculo, Aristoteles autem non dicit egredi ab oculo, sed lucem exteriorem quae est in aere reflecti super oculum, et ex illa reflexione radios generari sine quibus non immutatur oculus.

Iste rationes omnes sunt Alpharabii, non quidem sic ab ipso formatae, sed omnes a dictis suis extractae.

CONTRA vero quartam opinionem nihil opponit, sed tenet eam. Sed tamen duo inconvenientia videntur sequi ex illa. Quorum primum est, quod nos videbimus secundum hoc ad omnem partem, ut videtur. Aer enim immutatur ante et retro, et a dextris et a sinistris. Aer ergo qui est retro nos, immutat aerem per longum spatium ante nos. Et. cum aer immutatus immutat oculum , videtur quod aer qui ante nos est, debeat immutare oculos nostros colore rei quae est

retro nos : et sic ita bene videbimus quod est retro nos, sicut illud quod est ante nos.

Si forte dicatur, quod corpus hominis impedit immutationem : quia immutatio est ad rectam lineam. CONTRA hoc ponamus demonstrationem sic : Sumatur triangulus A B C, cujus basis sit retro nos longior longitudine nostri corporis, et sit A B : latera autem ejus sint A C et B C : et contingant se in puncto c ante oculos nostros. Cum ergo immutatio fiat secundum illas lineas quae rectae sunt, immutabitur aer usque in c : et aer immutatus immutat aerem ad omnem partem per circumferentiam. Ponatur ergo circulus super punctum c, cujus circumferentia tangat oculum retro, quae est basis trianguli : ergo ille oculus videbit colorem positum in A, et colorem positum in B, quod falsum est : ergo non videbitur fieri immutatio aeris ad omnem partem.

ITEM quaeritur juxta hoc, Cum immuQuest. 1. tetur aer ad omnem partem, quare nos non videmus omnem partem simul visibiliter?

Expanditur enim noster visus super pavimentum totum, et denarium jacentem super pavimentum non videmus, donec discurrat visus usque ad illam partem pavimenti ubi jacet denarius. Ex hoc enim concludit Euclides, quod nos videmus per lineas egredientes ab oculo, scilicet per triangulum, cujus basis est res visa, et angulus expansus est in oculo, et diameter ejus discurrit per partes rei visa : et non apprehendimus partem visibilis, nisi quam attingit diameter. Et propter hoc dicit, quod non statim videmus denarium in pavimento jacentem. Et ponamus ad hoc demonstrationem ut melius intelligatur. Sit igitur triangulus A B C, cujus basis A B sit quantitas rei visa, et c angulus sit conjunctio radiorum in oculo, et D diameter sit egrediens ab angulo c, et discurrens super quantitatem basis. Dico ergo, aut

<--- Page Split --->

omnia videntur discurrere quae sunt inter A et B, aut tantum c, aut illud super quod cadit diameter D. Si primo modo, tunc totum videbitur discurrere quod est in pavimento A B : sed illa sunt multa valde : ergo unico intuitu videbimus discurrere multa valde, quod falsum est. Si autem secundo modo, tunc habetur propositum, quod non videtur simul et semel discurrere nisi unum super quod cadit diameter D.

Quæst. 2. ITEM, Quæritur juxta hoc de quodam per quod probant radios egredi ab oculo, sicut dicit quinta suppositio in libro de Visu, scilicet si ponatur ferrum valde album et politum in vase profundo, et recedens adspiciens a vase in tantum, quod non possit trahi recta linea ab oculo ad ferrum illud : tunc non videbit ferrum. Superfundatur autem aqua pura usque ad summum vasis, tunc videbit in eo loco ubi non vidit. Hujus enim causa nulla videtur esse, nisi recta linea egrediens ab oculo, quæ non possit trahi ad profundum vasis, sed trahitur bene ad superficiem : et sic videtur visus fieri per emissionem radiorum.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod quarta opinio vera est, quæ est Aristotelis, et quam tenet Alpharabius.

Quod autem non videmus ea quæ retro sunt, non est hæc causa, quod non fiat immutatio ad omnem parlem : sed quia color non agit nisi secundum actum lucidi, propter hoc processio immutationis a colore in aere est secundum processionem lucis reflexæ vel incidentis : lux autem quæ est post nos abstrahens colorem immutat aerem ante nos, sicut demonstrative probatum est : sed immutatio aeris non sufficit ad visum : sed oportet etiam species visibiles in oculum procedere ad actum secundum actum lucidi. Cum igitur lux quæ est post nos, procedit ab oculis nostris, et non in oculos nostros, ideo color rei vi-

sibilis quæ est post nos, procedit removendo se ab oculis nostris, et non in oculos : et ideo non fit visus nisi fiat reflexio super speculum, quod est ante oculos nostros. Concedimus tamen bene radios esse tangentes oculos, sub quibus fit immutatio, sicut supra diximus : sed illi non egrediuntur ab oculo, sed a luce exteriori, et reflectuntur super oculum non a luce quæ fit immediate circa oculum, sed ab illa quæ est in extremitate perspicui, quæ facit colorem actu esse, quia illa sola sufficit ad visum.

Ad aliud dicendum, quod non est Ad quæ 1. hæc causa, quod etiam diameter egrediens ab oculo attingit rem visam, sed potius virtus visiva quæ cum apprehendit formam impressam, dirigit formam illam ad rem quam apprehendit per ipsam : et quandoque dirigit eam in totam rem secundum rationem totius, et sic totum visibile accipit in ipsa : quandoque autem dirigit in partem ut apprehendat partem rei visivæ per ipsam, et tunc non potest simul operari ad partes multas, sed parat ad partem post partem : et tunc fit quasi quidam discursus virtutis visivæ super partem visibilem. Et quando venit ad partem illam in pavimento, in qua jacet denarius, videbit ipsum. Cum autem diameter non egrediatur ab oculo directo, tamen spiritus visibilis et virtus visiva in rem visam est per modum diametri. Et propter hoc melius apprehenduntur quæ opponuntur per diametrum ad oculum, quam quæ opponuntur extra diametrum.

Ad ultimum dicendum, quod non est Ad quæ 2. sufficiens causa in lineis, ut jam dictum est, sed potius, quia forma ferri imprimitur in aqua, et quia servabile est elementum : et ideo forma ferri impressa in superficiem aquæ, manet stans, et a superficie immutat aerem diametraliter usque ad oculum.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XXIII.

De auditu in se.

Deinde quaeritur de auditu. Et quaeruntur quatuor. Quorum primum est de auditu in se. Secundum, De auditu ex parte objecti. Tertium, De auditu ex parte medii. Quartum et ultimum, De auditu ex parte actus et modi audiendi.

ARTICULUS UNICUS.

Quid sit auditus ?

Ad primum sic proceditur : Dicit Avicenna : « Auditus est vis ordinata in nervo expansa in superficie nervi optici ad apprehendendum illud quod sibi convenit ex commotione acris, quae contigit inter percutiens et percussum resistens constrictione coacta, ex qua provenit sonus, et pervenit ejus commotio ad aerem collectivum quietum, qui est in concavitate nervi postici, movens illud ad instar sui motus, et commotores illius motus tangunt nervum ad instar, etc. »

Eodem modo videtur diffinire Algazel in physica sua, qui dicit, quod « auditus fit per sonum qui provenit ad aerem in-

tus quiescentem intra concavitatem auris, et imprimit nervum expansum in profunditate concavitatis, quemadmodum corium extenditur in tympano. » CONTRA vero primam diffinitionem objicitur.

<--- Page Split --->

lectivum quietum, qui est in concavitate nervi postici. Hoc enim non videtur generale esse in omnibus animalibus. In piscibus enim non apparent via exteriores ad auditum, in quibus viis sit aer : et tamen multis experimentis probatur in libro de Animalibus, quod pisces audiunt.

SOLUTIO. Dicendum est ad primum, quod nervus opticus, sive posticus nervus, qui est nervus audibilis, ut dicit Avicenna in libro de Animalibus, nascitur in veritate ab anteriori parte medulla cerebri, et vadit ad cellam auricularem, qua dicitur tympanum, et in ea dispergitur. Et quia uterque ramus ejus dividitur in duo, major pars illius rami diffunditur in tympano auris, et minor pars erit per foramen ossis petrosi, quod dicitur /oramen caecum : et idcirco iste nervus dicitur esse in superficie optici, hoc est, quod tangit esse in origine nervorum sensibilium, non quia sit idem cum illo : sicut etiam dicimus, quod sensus communis organum habet in illo loco capitis ubi occurrunt omnes nervi sensitivi : quia aliter sensus communis non cognosceret sensibilia omnium sensuum particularium.

Ad aliud dicendum, quod in veritate quinque paria diffundentia sensus per totum corpus oriuntur ab anteriori cella capitis, quae sunt multarum rationum, ut dicit Avicenna in sua Anatomia. Sed omnia paria nervorum colliguntur in unum in organo sensus communis et phantasie : motus enim ab omnibus sensibus veniunt ad sensum communem et phantasiam : nihilominus tamen nervi audibiles et nervi visibiles majorem habent conjunctionem : quia isti duo sensus deserviunt disciplinae, alii vero tres deserviunt nutrimento.

Ad aliud dicendum, quod in veritate, ut dicitur in libro de Animalibus, pisces non habent vias auditus aptas in capite : quia cum elementum aquae sit fluxibile, subintraret ad medullam cerebri, et infrigidando illam exstingueret naturam : et propter hoc tympanum piscium est cella in piscibus cooperta, in qua expanditur nervus audibilis, qui immutatur a commotione soni, qui subintrat per aquam, propter connaturalitatem quam habet nervus ille ad aerem commotum,

<--- Page Split --->

et propter connaturalitatem spiritus audibilis, qui est in ipso, in quo imprimuntur species sonorum : et ille spiritus est eis pro aere quieto.

Ad alud dicendum, quod multa sunt in auribus quae faciunt ad bene esse : et tale est cartilago quae capit commotionem aeris, et est media inter carnem ad os : quia si esset carnea, tunc esset mollis nimis, et cederet commotioni nimis, ita quod multi soni transirent foramen auditus et non reflecterentur. Si vero esset dura sicut os, tunc nimis retunderet et infringeret commotionem et sonos, ita quod non distincte pervenirent ad auditum : et ita facta est auris de cartilagine, quae media est inter nimis molle et nimis durum.

Ad alud dicendum, quod concavitas auris longa est propter tria. Quorum unum sumptum est ex parte teneritudinis medulla cerebri : quia si esset brevis, subintraret frigus ad cerebrum, et occiderentur animalia. Secundum est sumplum ex parte nervi audibilis, qui propter hoc quod oritur ab anteriori cella, quae medullosa est, mollis est in suo initio. Quia vero molle non est aptum tenere commotiones et sonos, ideo necesse fuit ipsum prolongari, ut induraretur ex conjunctione sui ad os petrosum et ex prolongatione in foramine tortuoso. Tertium est ex parte soni : quia sonus ex multis repercussionibus et circumvolutionibus salvatur, ut magis possit deprehendi per auditum, sicut patet in sono facto in concavo, sicut in campana vel in fistula.

Ad alud dicendum, quod in animalibus habentibus aures prominentes multum, aures eriguntur et reflectuntur a posteriori capitis versus anterius : et hoc fit, quia nervi audibiles tanguntur ad anterius capitis : et propter hoc natura, ut fiat reflexio soni ad eamdem partem, erexit aures retro, ut percussus sonus veniat ad ante. Et hujus signum est, quia statim animalia cum audiunt sonum, erigunt caput, et dirigunt faciem

versus sonum, quasi sonum venientem ab ante melius audiunt quam illum qui venit a retro : et hoc est, quia ab ante planus est ingressus soni, retro autem per prominentiam carnis impeditur.

Ad alud dicendum, quod aves non habent aures prominentes propter duo. Primum est, quia impedirentur in volatu : eo quod caperent multum ventum. Secundum est, quia in volatu fieret multa repercussio aeris ad aures, et propter hoc continuus sonus : et ex hoc accidunt duo inconvenientia. Primum est, quod ex illo sono continuo confunderetur auditus ad sonos percutientes. Secundum est, quod ex continua commotione confunderetur cerebrum, et interficeretur avis.

Ad alud dicendum, quod in animalibus habentibus rotundum caput via sensuum ab organis ad anteriorem cellam propinquae sunt : et propter hoc immutationes sensuum de facili veniunt ad sensum communem et phantasiam, sicut est in avibus, et homine, et simia : et ideo non fuit necesse ut moverentur aures : sed in animalibus cum longis capitibus aures sunt retro in capite : et difficilis est reflexus a retro in ante ad locum sensus communis et phantasiae : et propter hoc oportuit, quod aures haberent mobiles, et multum prominentes, ut ex mobilitate possent eas dirigere in omnem partem unde veniret sonus, et ex prominentia multum caperent de commotione soni. Quandoque tamen contingit per accidens, quod quidam homines movent aures : quia nervi motivi qui sunt in musculis maxillaribus, pertingunt ad radices auris in ipsis : sicut etiam quidam movent superiorem partem capitis, ex hoc quod nervi motivi qui sunt in musculis frontis, pertingunt in ipsis usque ad pellem crinosam, quae est super caput.

Ad alud dicendum, quod propter duas causas quadrupedia habent aures super caput retro. Quarum una est, quia talia habent caput dependens : et ideo

<--- Page Split --->

non libere perveniret aer commotus ad aures, nisi essent in eminenti : et ideo natura erexit aures quantum potuit in talibus animalibus. Juxta terram enim sunt turbationes multæ impedientes sonos. Et hujus signum est in campanis, quæ alte sunt suspensæ, ubi pertingunt liberum aerem, et ideo melius sonant, et remotius audiuntur. Et hæc est ratio Avicennæ, quam ipse ponit in libro de Animalibus. Alia ratio est, quia in quadrupedibus inferior mandibula est valde longa et magna, pertingens ultra medium locum capitis, et impediens congruam positionem aurium in medio : et propter hoc natura quæ optime ordinat unumquodque, invenit locum alium aurium in quadrupedibus.

Ad 10. Ad aliud dicendum, quod duæ sunt causæ quare auditus non est in facie. Quarum prima est, quod alii sensus magis necessarium obtinuerunt locum faciei, ita quod congrue non potuit locari auditus in facie: et hæc est ratio Avicennæ. Alia causa et forte melior est, quod auditus est sensus animalis perfecti et moti secundum motum processivum: motus autem processivus omnis animalis ut plus est in ante. Et propter hoc natura rotundavit et acuit animalia ante, ut facilius dividerent aerem per quem est motus. Si ergo foramina auditus essent ante in facie, in motu processivo continua fieret inundatio aeris in foramine auditus, et sonus illius inundationis confunderet auditum, et destrueret cerebrum : et ideo natura ordinavit organum auditus a latere, vel retro in summitate capitis, ut non perveniat ad ipsum aer in motu processivo, nisi prius divisus a facie.

Ad 11. Ad aliud dicendum, quod non est contrarietas inter Gregorium Nyssenum et Avicennam : quia dictum Gregorii intelligitur de nervo quantum ad sui initium a cella anterior medullosà capitis :

dictum vero Avicennæ intelligitur quantum ad sui finem ubi expanditur super tympanum et carlilaginem auris.

Ad ultimum dicendum, quod auditus Ad 12. dictur secundum sensus propter tres cau- sas. Quarum una est, quæ tangitur in prin- cipio libri de Sensu et sensato : quia ad notitiam melior est visus : quia multas differentias ostendit visus, eo quod om- nia corpora apprehenduntur per visum : quia omnia corpora vel habent colorem, vel lucem, vel sunt diaphana : et hæc omnia sunt objecta visus. Auditus autem strepitus, id est, differentias soni osten- dit, et confert disciplinæ, non secundum se, sed secundum accidens. Cum ergo visus ad sapientiam confert secundum se, quia ostendit similitudines rerum secun- dum se : auditus autem per accidens, quia non ostendit similitudines rerum secundum se, sed in signo, eo quod no- mina signa sunt similitudinis rerum, ideo visus primus sensus est inter disci- plinabiles, et auditus secundus. Quia vero nomina sunt signa omnium visibi- lium rerum, scilicet odorabilium, gusta- bilium, et tangibilium, et intelligibilium, et etiam ipsorum audibilium, idcirco ac- cipitur per auditum prudentia de omni- bus per doctrinam, per visum autem non de omnibus : et ideo cæci a nativi- tate habentes auditum, prudentiores sunt surdis et mutis habentibus tamen visum a nativitate. Secunda causa est, quia visus primum situm habet in homi- ne, quia est animal dignius omni animali. Tertia causa est, quia cum sunt quinque sensus, duo autem sunt necessarii, sci- licet gustus, et tactus, duo sunt utilitatis causa vel facilius ut salventur animalia vel propter disciplinam, ut visus et au- ditus : tertius autem qui est odoratus, communicat de utrisque. Et de hoc infra in quaestione de sensibus in communi latius patebit.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XXIV.

De auditu ex parte objecti.

Secundo, Quæritur de auditu ex parte objecti.

Et quæruntur duo, scilicet de sono, et voce.

De sono quæruntur sex.

Quorum primum est, Quid sit sonus ?

Secundum est, Utrum alterat corpora inanimata et sensum vel sensum tantum ?

Tertium, Utrum generatio ejus sit naturalis vel violenta ?

Quartum, Quid sonat per se ?

Quintum, Utrum generatur in uno aere numero tantum, vel successive in multis partibus aeris ?

Sextum et ultimum, Utrum soni sibi obviantes in aere corrumpant seipsos, vel non ?

ARTICULUS I.

Quid sit sonus ?

Ad primum proceditur sic :

In generatione soni non sunt nisi percutiens, et percussum, et aer, expulsus violenter a superficie utriusque: et hoc dico quando sonus generatur ex percussione.

Videtur ergo, quod sonus sit unum aliquid horum.

Quod autem non sit percutiens, vel percussum, hoc patet per se: quia illa sunt corpora solida et plana: sonus autem qualitas est.

Quod autem etiam non sit ipsa percussio, probatur sic:

Si forte dicatur, quod sonus est aer expulsus a superficie utriusque, scilicet percutientis, et percussi: hoc non videtur: quia aer corpus est quod distinguitur calido et humido, quae sunt qualitates perceptibiles tactu, et sic non erit proprium objectum auditus.

<--- Page Split --->

batur per hoc quod quidquid infert passionem sensui, est passio vel passibilis qualitas : sed omne sensibile per se infert passionem sensui : ergo omne sensibile est passio vel passibilis qualitas : ergo nullum corpus est sensibile per se.

Si forte dicatur, quod sonus est motus aeris. CONTRA :

existens in potentia secundum quod potentia est, et omne tale non est nisi secundum quid, esse enim simpliciter est ab actu qui est forma: et iterum quia motus est sic successivum quod permanens de ipso nihil est accipere, neque secundum esse, neque secundum substantiam : in hoc enim differt a tempore, temporis enim est accipere permanens secundum substantiam, licet non secundum esse, ut supra in quaestione de tempore probatum est. Cum igitur sonus causetur ab esse tam debili, et sit cum ipso tempore, adhuc habet esse debilius: et propter hoc ab auctoribus non invenitur expresse determinatum quid sit sonus : sed modo supra dicto potest diffiniri secundum naturam ejus: per illam enim diffinitionem tanguntur efficiens soni, et forma, et finis, et permanentia. Forma enim et finis tanguntur per hoc quod dicitur qualitas sensibilis sensus auditus. Per hoc autem quod dicitur proveniens ex motu fractivo aeris, tangitur efficiens et materia. Per hoc autem quod dicitur ens cum illo, tangitur permanentia ejus in esse, etc.

Solutio. Solutio. Dicimus cum Avicenna, quod omnia haec objecta necessaria sunt : sicut enim dicit Algazel in Physica sua, sonus est quiddam quod fit in aere propter inundationem accidentem aeri ex motu fortissimo proveniente ex vehementi aliquorum inter se percussione vel separatione. Dicimus ergo, quod sonus est qualitas sensibilis, proveniens ex fractione motus aeris, et ens cum illo. Dico autem qualitas sensibilis propter sensum auditus. Et dico ex fractione motus, quia non quilibet motus aeris facit sonum, sed motus frangens aerem antequam divisibilis sit per naturam. Et dico ens cum illo, quia sonus non habet esse nisi quamdiu durat motus ille. Unde cum motus debile habet esse propter du:is causas, scilicet quia ipse est actus

ARTICULUS II.

Utrum sonus alterat corpora inanimata et sensum ?

Secundo quaeritur, Utrum sonus alterat corpora inanimata et sensum, vel sensum tantum? Et hoc est quaerere, Utrum in aere sit motus fractivus tantum et non esse soni, et esse soni tantum sit in sensu, id est, in nervo expanso in tympano auris, ut supra dictum est?

Et videtur, quod habeat esse in aere sic :

<--- Page Split --->

medium in quo habet aliquod esse : medium vero est aer : ergo sonus habet aliquod esse in aere.

quocumque modo dicatur, oporteret semper ictum impellentem nervum sentiri a nervo audibili, quod est contra sensum : quia nos non sentimus nervum nostrum qui est in aure nostra tamquam impulsum a motu aliquo : ergo videtur, quod sonus alterans sensum habeat esse in aere, et recipiatur sine commotione aliqua a nervo.

Si hoc concedatur, ostenditur in conSed coni trarium : quia jam ostensum est, quod sonus non durat in esse nisi quamdiu durat commotio fractiva aeris : commotio autem fractiva aeris non est in uno sensibili, quia si esset, sentiretur : ergo videtur, quod sonus non sit in nervo sensibili, si habeat esse in aere.

SOLUTIO. Etiam Philosophi reputant Soluti: hanc quaestionem difficilem, scilicet utrum nervus mutetur secundum sonum ex aere percutiente tantum, vel ex aere percutiente et sonante : nos tamen propter rationes supra dictas sequentes dicta naturalium dicimus, quod immutatur ex aere percutiente et sonante per hunc modum : quia aer extrinsecus fractivo motu sonans percutit aerem connaturalem in aure : et ille etiam efficitur percussus et sonans ad similitudinem exterioris. Nervus autem audibilis expansus in tympano auris tangitur ab aere percusso, sed non de necessitate immutatur nisi secundum sonum : et hoc est ideo, quia sensus recipit sensibiles species sine materia. Unde cum materia soni sit aer percussus, sensus auditus percipit sonum sine aere percusso : et tamen

<--- Page Split --->

non alterat aer percussus nisi agat. Et cum non agat nisi tangat, necesse est, quod tangat nervum. Ideo dicendum, quod sonus secundum esse suum quod habet in materia, est in aere, et alterat aerem : sed secundum quod consideratur ut species sensibilis, est in sensu.

Ad object. Ad hoc autem quod objicitur, quod esse soni non est nisi cum motu fractivo aeris, dicendum quod hoc intelligitur de esse soni quod habet esse ut species in materia, et non de esse soni quod habet ut species sensibilis in sensu. Ex dietis ergo patet unde contingit, quod nos percipimus sonum, et non percipimus aeris motum : quia licet in aere duo sint, scilicet sonus et motus : non tamen de necessitate alterat nervum sensibilem nisi secundum alterum tantum, scilicet secundum sonum.

ARTICULUS III.

Utrum generatio soni sit naturalis vel violenta ?

Tertio quaeritur, Utrum generatio soni sit naturalis, vel violenta?

sum, et aer fractus, quae omnia sonant violentiam.

<--- Page Split --->

formam substantialem influit aeri, nec accidentalem : quia si substantialem influeret, tunc influeret formam ligni vel lapidis vel ferri, quod patet esse falsum : si autem accidentalem influeret, tunc planitiem vel duritiem vel aliquid hujusmodi, quod patet esse falsum.

Sed contra: Sed contra :

Solutio. SOLUTIO. Dicimus, quod sonus quidem est species naturalis : species autem naturalis omnis quæ per motum accipit esse, educitur de materia : et ideo ab efficiente non habet quod sit naturalis, neque quod non sit naturalis. Ab efficiente enim non est forma, ita quod efficiens dat eam : sed potius efficiens operatur transmutando materiam ut educatur forma ad actum, quæ potentia fuit in materia. Sed illa sola est forma violenta, quæ non educitur de materia, sic-

ut est forma artis in arca vel in aliquo artificio. Cum ergo ab efficiente forma non habeat, quod sit naturalis, neque non naturalis, sed potius ex proportione quam habet ad potentiam materiae, potest ipsa quandoque educi ab agente violenter, quandoque ab agente secundum naturam, sicut est videre in igne, qui educitur ex collisione ferri ad lapidem, qui ignis est res naturalis, licet generetur ex movente violenter 1.

Ad PRIMUM ergo dicimus, quod illa est falsa, quod omnes conditiones circumstantes generationem soni, sunt violente. Sunt enim conditiones soni ex parte materiae : actus enim sonativus educitur de potentia materiali, et proportio illius ad ipsam non est violenta, sed naturalis. Sed verum est, quod conditiones agentis violente sunt : sed ab illis non habet sonus, quod sit naturalis, vel etiam non naturalis, ut dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod species sonorum distinguuntur juxta species motus violenti, sed tamen non sunt species motus violenti : et hoc contingit, quia sunt ab illis et cum illis, ut dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod sonus remittitur in fine, non ideo quod sit res violenta, sed potius ideo quia non habet esse nisi a motu violento cum illo.

Ad ULTIMUM dicendum, quod haec est falsa, quod generatio illius sit violenta, cujus generans nihil influit de natura sua. Jam enim habitum est, quod ab agente quod est extra, generatio neque naturalis neque non naturalis est : patet enim, quod primus motor influit primo mobili motum, qui motus nihil est de natura moventis, et tamen primum mobile movetur naturaliter. Et similiter possumus hic dicere, quod percutiens influit aeri transmutationem in actum sonativum, quæ transmutatio nihil est de natura percutientis.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

Quid per se sonat ?

Quarto quæritur, Quid per se sonat? Utrum percutiens, vel percussum, vel utrumque?

Et videtur, quod percutiens.

Ied contra. Si hoc concedatur. CONTRA :

agit, est actus sonativus : ergo influit ei actum sonativum : sed hoc videtur falsum : nullum enim agens influit nisi secundum speciem, quae est in ipso : actus autem sonativus non est species primi percutientis, sed species ejus potius est quod est ferrum, vel lignum, vel solidum, vel planum.

Si forte dicatur, quod vis particularis relinquitur in aere distante ab ipso, et illa generat sonum, sicut est in loci mutatione quae est expulsio, hoc simile non videtur : quia in loci mutatione non est nisi loci mutatio : hic autem est generatio cujusdam. Praeterea, In loci mutatione non est nisi illud quod est violenter : sed supra habitum est, quod sonus habet esse secundum naturam.

SOLUTIO. Dicendum est, quod sonus solutio. generatur multis modis : et ideo percutiens et percussum cum generant, dicuntur multis modis. Quandoque enim generatur sonus ex percussione duorum planorum solidorum ad invicem, per hoc quod expellitur aer a superficie utriusque aequaliter : et sic non generaretur, si esset aspera, quia tunc aer contineretur non expulsus inter partem eminentem et partem depressam. Similiter non fieret sonus si essent mollia, quia tunc cederent aeri, et non expellerent ipsum. Similiter si essent acuta, non sic facerent sonum sicut acus acui : acutum enim penetrativum et divisibile potius est quam expulsivum et fractivum. Sit

<--- Page Split --->

autem præcipue sonus magnus si aere plena sunt illa quæ perculiuntur, sicut sunt metalla, quæ aerem percussum diu retinent, et per hoc magnum faciunt sonum. Alio modo fit sonus non ex percussione corporis solidi ad corpus solidum, sed potius ex scissione unius partis corporis ad aliam, sicut cum rumpitur pannus vel lignum : quia tunc violenter frangitur aer, et fractura aeris causat sonum. Tertio modo fit sonus ex expulsione aeris ad aliud, sicut pulmo percutit aerem ad partes duras arteriæ. Quarto etiam modo fit ex constrictione aeris, sicut quando constringitur aer per se solum et per inflationem intra fistulam, et hoc modo etiam generatur quando ventus impellit aerem ad cavernas et foramina ubi constringit eum. Quinto etiam modo generatur ex inundatione aeris, sicut dicit Algazel, sicut in sono ventorum, quando fumo terrestri impellente magna pars aeris protrahitur supra alteram, antequam illa nata sit cedere : tunc enim frangitur et facit sonum.

vorum, et tamen calore illo sol non disponitur : et supra hoc est quod aer recipit a percutiente et percusso impulsionem fractivam generativam soni, secundum quem percutiens et percussum non disponuntur.

Ad ALIUD dicendum, quod sicut diceAd obp 2. batur, virtus primi percutientis relinquitur in aere, ita quod unus aer percutit alium, et tamdiu durat sonus, quamdiu durat percussio : nec oportet, quod sit in omnibus simile ad motum localem violentum.

ARTICULUS V.

Utrum sonus generetur in uno aere tantum, vel successive in partibus aeris ?

Quinto quaeritur, Utrum sonus generetur in uno aere tantum, vel successive in multis partibus aeris.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non oportet, quod agens illam speciem secundum quam agit, habeat a primo agente, nisi univoce generaretur ab illo : hoc autem non est hic, ut patet ex dictis.

Ad ALIUD dicendum, quod motus fractivus aeris ab utroque est, scilicet a percutiente, et percusso : et ideo utrumque sonat diversimode tamen : utrumque enim expellendo frangit aerem, unum sicut percutiens, et alterum sicut percussum.

Circa hoc quaeruntur duo, scilicet de sono in se, et de echo in quo illud principaliter videtur habere quaestionem.

ARTICULI QUINTI

PARTICULA I.

Ad object. Ad ALIUD quod objicitur in contra- 1. rium, dicendum secundum supra dicta, quod agens quandoque influit in patiens suum motum, quod non est natura ejus, neque species ejus : non enim oportet, quod omne quod agit vel movet, agat univoce : quia sic omne movens moveretur : sed quandoque patiens recipit aliam virtutem ab ipso agente secundum quam non disponitur agens, sicut patet in sole, a quo non recipiunt calorem elementa, a quo est generatio vegetati-

Utrum sonus generetur in omni parte aeris usque ad auditum ?

Ad primum proceditur sic :

<--- Page Split --->

gis divisibile. Tale sensibile est sonus : quia habet media aerem et aquam, et transit ad auditum per aquam dividendo aquam tantum. PRIMA patet. SECUNDA probabitur infra. Sonus igitur non videtur generari nisi in prima materia, quae percutitur, et non in omni aere per quem transit.

Sed contra. Sed contra :

Solutio. Dicimus, quod sonus non solutio. generatur in una parte aeris tantum, sed in omni parte usque ad auditum, sicut ultimo probatum est. Unaqueque enim res sensibilis non habet esse nisi in materia sua, et tanta est, quanta et materia sua. Unde quantum aerem percutit primum percutiens a quo egreditur sonus, tantum aerem percutit aer percussus et generat in eo sonum, et ille aer alium aerem, et sic de aliis, quamdiu durat violentia percutientis, et secundum debilitatem illius violentiæ debilitatur etiam sonus.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod sonus Ad 1. habet duplex medium, scilicet medium quod est medium et materia, et medium quod est medium tantum. Aer autem est medium et materia, aqua vero medium tantum : et ideo cum unumquodque generetur in materia sibi convenienti præter divisionem ejus, generatur sonus in omni parte aeris moli, et non oportet, quod in una parte generatus dividat ipsum. Aqua vero quæ non est materia, non suscipit generationem soni in partibus suis : et cum sonus non habeat esse nisi in materia quæ est corpus, et corpus non potest transire per corpus nisi dividendo ipsum : inde est, quod sonus non venit ad auditum per aquam nisi dividendo aquam : et ideo non est simile de aere et aqua.

Ad ALIUD dicendum, quod non est Ad 2. simile de sono et aliis sensibilibus. Alia enim sensibilia habent materiam in qua sunt præter naturam medii : sonus autem non habet materiam in qua habeat esse naturale, nisi aerem tantum.

Ad ALIUD dicendum, quod sic est, sicut Ad 3. probat objectio : sed tamen in principio quando violentia est in decremento, tunc non percipitur decrementum soni, sicut et non percipitur decrementum violentiae.

<--- Page Split --->

Sed TUNC quaeritur, Quid sit reflectens Querit. 1 sonum ?

ARTICULI QUINTI

PARTICULA II.

Utrum in echo fiat reflexio aeris ejusdem primo percussi ?

Secundo quaeritur de echo, Utrum in illo fiat reflexio ejusdem aeris primo percussi ?

Hoc enim videtur.

Si enim reflexio sit repercussio, sicut repercussio non fit nisi a solido plano, tunc etiam reflexio non fiet nisi a solido plano. Hoc autem non semper videtur fieri in sono : quia quandoque sonus est in aere libero ubi non est solidum planum.

PRÆTEREA quaeritur, Quare non auditur semper echo si semper sit ? Et quare frequenter auditur echo ad montes et silvas altas ?

SOLUTIO. Dicendum, quod reflexio soni non sit in aere primo percusso, sed in forma et figura prime percussionis.

Ad illud autem quod objicitur in contrarium, dicendum quod illa objectio procederet si mons percuteret, sed mons non percutit, sed tantum reflectit : aer autem percussus percutit generando sonum in posteriori aere prius in se generato. Concedo tamen, quod aliquantulum obtundatur figura soni propter resistentiam ad aerem impulsum. Et hæc est causa quare voces non ita sunt distinctæ in echo sicut in voce principali.

Ad aliud dicendum, quod Avicenna attingit soni originem in forma, et non in materia : revertitur enim sonus in echo secundum formam primi sonantis.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicenAd quaerdum quod semper fit reflexio soni et 1. echo, non tamen semper perceptibilis : et hoc contingit propter duas causas : quarum una est debilitas reflectentis, altera autem propinquitas ejusdem ad aures audientis.

JUXTA hoc iterum quaeritur, Utrum semper fiat echo ? Hoc enim videtur, sicut dicit Philosophus in II de Anima, et Avicenna in VI de Naturalibus, quod semper fiat, licet non semper audiatur.

Ad aliud dicendum, quod reflectens Ad quaerest resistens percutienti : et hæc et quæ- 2. libet pars percussa violenter : quia quælibet aliquantulum resistit, licet vincatur a violentia.

<--- Page Split --->

quest. 3. Ad in quod quaeritur de montibus et silvis, quare in his frequenter auditur echo, dicendum quod in montibus superius prominentibus et cavernosis fit echo : quia in illis est depressio aeris percussi sicut in sphæra. Similiter in silvis altis sunt multa percutientia ad ramos superius, et stipites inferius : et propter hoc etiam ibi fit depulsio specialis. In caverna autem, et præcipue si stricta est, prohibetur detusio impulsionis per circumferentiam : et ideo necesse est, quod aer impulsus impellatur ab ante, et fortificatur ejus impulsiu in natura : et ideo in cavernis longe etiam auditur parvus sonus. Et hæc etiam est causa quare in silvis bene auditur : quia arbores impediunt defusionem aeris percussi : et propter hoc fortificatur violentia ejus ita quod longe facit sonum, etc.

ARTICULUS VI.

Utrum soni obviantes sibi in aere corrumpant se invicem ?

Consequenter quaeritur, Utrum soni obviantes sibi in aere corrumpant se invicem, vel non ?

Ponamus enim unum stare contra alterum in contrariis locis, et unum proferre acutum sonum, alterum autem gravem sonum, etiam in diversis figurationibus sonorum. Illi enim soni aliquando conveniunt in medio. Aut ergo corrumpent se in medio ita quod uterque alterum, et sic neuter perveniet ad auditum, quod falsum est. Aut unus corrumpit alterum, et tunc ille non audietur qui corruptus est, quod iterum falsum est, quia uterque auditur. Aùt unus cedit alteri, et hoc non videtur, quia non esset causans illam cessionem quando unus esset æqualiter fortis alteri.

Præterea, si cederet alteri, tunc auris quæ esset post diametrum, non audiret sonum cedentem, quod iterum falsum est.

St FORTE dicatur, quod in veritate non est inconveniens in medio esse duos contrarios sonos : quia in medio sunt sensibilia secundum esse spirituale, et secundum esse spirituale non habent contrarietatem, et ideo non corrumpunt se invicem. CONTRA :

Si FORTE dicatur, quod natura soni consistit in figura aeris, et figura figurae non est contraria, sicut dicit Aristoteles in libro de Sensu et sensato, et ideo una non corrumpit alteram. CONTRA :

<--- Page Split --->

St FORTE dicatur, quod sonus fit secundum circulum majorem vel minorem, ita quod minor circulus generat majorem, et ille iterum majorem, sicut est de lapide projecto in aquam stantem, quia lapis cadens supra centrum etiam est multorum circulorum successive generatorum causa : eo quod una pars aquæ impulsa inundat super aliam circumquaque per circumferentiam : et sic aer impulsus per primum sonum inundat aerem vicinum circumquaque. Cum igitur circulus non tangat circulum nisi in puncto soni ex opposito venientis, non tangent se nisi in puncto : et sic non corrumpent se ad invicem. Si, inquam, sic dicatur.

CONTRA :

et in unam partem plus extenditur quam in alteram.

SOLUTIO. Dicimus, quod soni obviantes solutio contrarii et excellentes infringunt se in loco contactus, ita quod ex ambobus generatur unus confusus, et hoc quando ambo fuerint excellentes, vel alter destruit alterum, et hoc quando unus fuerit fortis et alter debilis. Sed tamen notandum, quod non ubique corrumpunt se, nisi alter obtineat alterum in tota circumferentia, sicut quando unus est debilis, et alter valde vehemens. Sed quando comparantur in fortitudine, tunc maxime confringunt se ad rectum diametrum sonantium : sed in illa parte circumberentiae non ita est : et cum ubique fiat reflexio in sono, ut dicit Philosophus, tamen contingit, quod uterque illorum sonorum adhuc percipitur : quia licet in quadam parte sui sit corruptus, tamen in altera parte suæ circumferentiae reflectitur ad auditum.

Et ex hoc patet solutio ad totum.

. Ex his patet quare in continue sonante sonus sequens magis auditur quam præcedens : sequens enim obtinet præcedentem et corrumpit ipsum secundum aliquid vel in toto.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Utrum vox sit semper signum imaginationis vel affectus naturae ?

SED CONTRA :

Sed contra.

Ad primum proceditur sic :

1 II de Anima, tex. com. 90.

<--- Page Split --->

Animalibus dicit, quod apes construunt casas et aves nidos non ad imaginationem, sed ad instinctum naturae. Et hoc probat : quia faciunt semper et omnes eodem modo. Ergo similiter quia semper et eodem modo vocant, signum est, quod vox non fit ad imaginationem, sed ad instinctum naturae.

Sed si concedatur, tunc videtur Aristoteles falsum dicere, quod inter omnia animalia solus homo vocat.

Ad aliud dicendum, quod DamasecAd objecnus et Avicenna non intendunt excludere 2 et 3. imaginationem ab animalibus brutis vocantibus, sed intendunt dicere, quod imaginatio eorum non dominatur instinctui naturae, sed potius regitur ab ipsa, etc.

ARTICULUS II.

Solutio. Solutio. Dicimus, quod multa animalia vocant, et non solus homo : quæcumque enim per pulmonem attrahunt aerem et arteriam, habent vocativam et imaginationem, et illa vocant et non alia. Et dicimus, quod vox eorum significat imaginationem. Sed signum est duplex, scilicet formatum et informe, sive distinctum et confusum. Distinctum autem vocis signum non est a natura, sed a placito et institutione : et hoc non est nisi in illis animalibus in quibus imaginatio dominatur super instinctum naturæ, ita quod potest abstinere ab ipso, et imitari eum, sicut est in homine. In aliis autem animalibus in quibus causatur ab instinctu naturae, et sequitur eam per omnia : cujus signum est, quia non faciunt consilia neque inquisitiones suorum operum : in illis etiam signum imaginationis non est nisi per naturam, et non ab institutione. Et quia natura est eadem in omnibus, propter hoc suæ voces et sua opera sunt similia in omnibus. Et quia similitudo est causa indistinctionis, propter hoc suæ voces manserunt indistinctæ : nec unum animal percipit ex voce alterius nisi desiderium ejus in communi, scilicet indigentiam cibi, et desiderium coitus, et nocumentum læsionis, et vocationem societatis : et in his desideriis etiam alio.modo variant voces suas.

De voce quæ significat intellectum et speciem intellectus.

Secundo, Quæritur de voce quæ significat intellectum et speciem intellectus. Et hoc est quærere de distinctionibus significantibus.

Quod enim species intelligibiles sint in illis, probatur per rationem et auctoritatem.

Per rationem sic :

SED CONTRA :

Ad object. Ad primum ergo dicendum, quod vox eodem modo prolata est signum commune diversorum, sed non est signum proprium.

<--- Page Split --->

contingant : sed impossibile est vocem et speciem intelligibilem se contingere, eo quod materia vocis non extenditur ad imaginationem et intellectum : ergo impossibile est vocem conjungi cum significato sive cum specie intelligibili : et ideo voces nihil significabunt.

Si forte dicatur, quod non est necesse, quod significatum conjunctum sit in signo, sicut videmus in circulo qui significat vinum, et tamen non est ei conjunctum in signo. SED CONTRA : Secundum hoc ergo vox sive significatio transit ad audientem discentem aliquid a docente, et disciplina quam accipit, constat ex his quae transeunt ad ipsum per auditum : ergo disciplina sua constat principaliter ex vocibus quae sunt sine significatis conjunctis sibi, quod falsum est, quia disciplina constat principaliter ex similibus significatis per nomina, et non ex nominibus nisi per accidens. Unde Philosophus in primo de Sensu et sensato : « Secundum accidens ad sapientiam auditus multum confert : sermo enim audibilis existens causa est disciplinae, non secundum se, sed secundum accidens : ex nominibus enim constat : nominum autem unumquodque symbolum est. »

Si forte dicatur, quod voces habent similitudinem illam naturaliter conjunctam sibi. CONTRA : Secundum hoc enim omnis vox in proferente significat natu-

raliter, quod est contra Aristotelem in primo Perihermenias.

Si forte dicatur, quod voces sunt signa inconjuncta significatis, sed significata sunt in anima audientis, et excitatur anima per vocem exteriorem ad similitudinem quam habet in anima : CONTRA : Secundum hoc enim incidimus in errorem Platonis, scilicet quod nihil addidicerimus, sed tantum per reminiscentiam accipimus ea quae prius erant. Et hunc errorem destruemus infra cum de anima disputabimus.

JUXTA hoc etiam quaeritur, Si quocumque modo species imaginativa sive species intelligibilis descendat in animam, utrum remaneat ibi vel non ?

Videtur, quod non : quia quod recedit ab aliquo, non simul recedit et remanet cum illo. Si ergo species imaginativa et intelligibilis recedat ab imaginatione et intellectu, non potest simul manere in imaginatione et intellectu. Ex hoc sequitur, quod quando unam significativam vocem profert aliquis, significatum illius dictionis amplius non est in eo : et sic si vellet iterum loqui, non posset, nisi prius acciperet similitudinem rei de qua vellet loqui per sensum, imaginationem, et intellectum, quod absurdum est.

<--- Page Split --->

causa significationis ejus, voluntas est instituentis, sicut dicit Augustinus : quando enim non profertur significativus sermo, tunc est in potentia, et statim cum profertur, tunc actu significat rem, sicut est in multis videre in quibus ad multiplicationem materia sequitur multitudo forma, sicut in omnibus generabilibus. Si ergo quaeratur, Secundum quem modum significatum rei venit in sermone quando primo fuit institutus ? Dicendum, quod per nutum instituentis dirigentem talem sermonem ad talem rem in ratione significandi intentionem proferentis. Secundum aliam autem comparationem sermonis accipit rationem significandi ab intentione proferentis.

Ad hoc autem quod quaeritur, Qualiter conjungatur significativa cum voce ?

Dicimus, quod rationis duae sunt partes, ut dicit Damascenus, scilicet haec quae disponit sermonem interius, et haec pars rationis est propria quam non amittit in aliquo : et haec quae interpretatur eum per vocem, et hanc quandoque amittit ratio, in his scilicet qui non possunt loqui : quare prima rationis pars est etiam per comparationem ad corpus et ad organa locutionis, et dicitur à quibusdam potentia interpretativa, cujus est movere organa in loquendo, et in illius etiam virtute generatur significatum in voce, et illius etiam virtute ab imaginatione et intellectu species in sermone sunt prolatae. Nec oportet continuationem vel contactum corporalem esse inter vocem, imaginem, et intellectum : quia generatio significationis in sermone significativo non est materialiter, sed potius virtualiter et potestativa : sicut omnia spiritualia quae ordinem habent ad corpus, impressionem faciunt virtualiter et potestative in corporibus : et illa corpora quae sunt propria materia illarum impressionum, statim recipiunt eas. Similiter potentia rationis quae dicitur interpretativa, percutiendo aerem per organa vocalia imprimit in vocibus formatis speciem et similitudinem imagi-

Solutio. Solutio. Dicimus, quod sermo significativus duplicem habet comparationem. Unam ad rem quae est extra animam : et de hac dicit Aristoteles in primo Elenchorum : « Quoniam non est ipsas res disputare volentibus referre, sed nominibus notis utuntur pro rebus, quod accidit in nominibus, in rebus arbitramur accidere. » Alia comparatio est ad speciem quae est in intellectu vel imaginatione : et de hac dicit Aristoteles in libro Perithermenias : « Sunt ergo ea quae sunt in voce, earum quae sunt in anima passionum nota ». Et Basilius in quadam Homilia dicit : « Sermonis nobis usum Deus qui nos creavit, indulsit pro eo ut corda occulta invicem nobis verbi ministerio panderemus, et pro communi in alterutrum affectu naturae unusquisque nostrum proximo suo velut ex arcanis quibusdam domiciliis consilii secreta depromeret. »

Dicimus ergo, quod secundum primam comparatioem significativi sermonis,

<--- Page Split --->

nantis et intelligentis, et tangit aerem suscipientem illas species per instrumenta vocalia : et secundum quod tangit, agit in ipsum : et secundum quod agit, transmutat eum ad actum significandi. Nec est verum quod quidam dicunt, quod species imaginativae et intellectivae deferuntur ab anteriori parte capitis ad linguam, et ad instrumenta vocalia per nervum ab anteriori cella descendentem : nervus enim descendens ab anteriori parte capitis, non est principaliter motivus, nec activus, sed sensitivus et passivus : et ille non facit ad interpretationem, sed potius ad gustum, et est natus recipere speciem et non dare eam : sed nervus descendens a posteriori parte capitis et ille qui est principaliter activus et motivus : et duo ex illis pertingunt ad linguam, et faciunt eam moveri : et quidam alii ad pulmonem, et quidam alii ad mandibulam inferiorem et ad labia. Unde quidam sunt tardi et male proferunt litteram R, ex eo quod nervi illi non sufficienter pertingunt ad principium linguae non in quo formatur R littera : quia principium linguae eorum non est sufficienter mobile : et isti sunt nervi qui deserviunt potentiae interpretativa. Similiter ponamus, quod sit via per quam fit descensus ab imaginatione, quae erit via per quam erit descensus a speciebus intelligibilibus, cum species intelligibiles non sunt aptae natae imprimi in spiritu corporeo ? et hoc absurdum est dicere et contra naturam.

Et per hoc patet solutio ad totum quod quaeritur, Per quem modum veniat species significativa in sermone significativo ?

d quest. Ad in quod quaeritur, Utrum maneat in anima post prolationem ?

Ad 1. Dicendum, quod sic : quia jam diximus, quod non descendit ab ea in sermone eodem numero, sed potius per intentionem proferentis et potentiam in-

terpretativam in sermone significativo generativo similis speciei ei quaest in anima.

Ad ALIUD dicendum, quod generans est potentia interpretativa cum actu et intentione interpretandi : et ideo voces quaedam sunt non significativae : quia ibi non est actus et potentia interpretandi. Exigitur etiam, ut supra habitum est, comparatio sermonis ad rem, quam comparationem habet ad primo instituente, et illa etiam deficit in dictionibus non significativis.

Ad ALIUD dicendum, quod institutio primi instituentis consideratur duobus modis, scilicet in comparatione ad instituentem primum, et sic non est institutio causa conjuncta sermonl prolato a me vel a te : vel in comparatione ad effectum quem relinquit in sermone, et iste effectus est a duobus secundum quod sermo est duobus modis, scilicet in potentia, et in actu : sermo enim in potentia est comparabilis ad rem, et sermo in actu comparatur secundum actum.

ARTICULUS III.

Utrum acutum et grave sint differentiae vocis ?

Tertio, Quaeritur de differentiis vocem, quae sunt acutum et grave, ut dicit Philosophus in II de Anima 1.

Cum autem istae differentiae sint per metaphoram ab his quae sunt in actu, videtur quod non sunt propriae differentiae vocum.

<--- Page Split --->

sato, quod hoc, quod non habemus proprias differentias odorum, sed suminus eas a saporibus, signum est quod prave odoramus, et odoratum non habemus certum : ergo similiter quia differentias sonorum accipimus a differentiis tangibilibus, signum est, quod non bene audimus, et auditum non habemus certum.

Quest. 1. PRETEREA , Quæriturdenumerodiffe - rentiarum soni, etdeextremissonis, qui debent esse simplices. Extremisuntacutus et gravis.

Cum autem acutum et grave non sunt contraria, quia grave contrariatur levi, et acutum non habet contrarium, hebes enim non est contrarium acuto, quia acutum 'est pars hebetis in angulis, videtur quod illa quæ per metaphoram sumuntur ab illis, non sunt miscibilia neque contraria.

Quest. 2. PRETEREA , AvicennamovetunamquæstionemUtrumauditussitsensusunusvelplures ?

Cum enim sensus unus sit unius contrarietatis, non videtur auditus esse sensus unus : quia videtur esse multarum contrarietatum secundum differentias soni : est enim acuti, gravis, et debilis, et fortis, et levis, et asperi, et plurium aliorum.

Solutio. Solutio. Dicimus secundum Aristotelem in II de Anima 1, quod differentiae sonantium in sono secundum actum ostenduntur : sicut enim non videntur colores sine lumine, sic nec sine sono secundum actum discernuntur acutum et grave. Et haec dicuntur secundum metaphoram ab illis quæ tangunt per similitudinem ad velox et tardum : acutum enim movet sensum in pauco tempore in multum : grave autem movet sensum in multo tempore in paucum. Neque tamen velox est acutum, et grave est tardum : sed acutum similitudinem habet ad ve-

lox in mutando sensum, quia cito immutat sensum : et tardum similitudinem habet ad grave, quia non cito immutat. Habet etiam similitudinem ad acutum et ad hebes in angulis et in tactu : hebes enim est, quod impellit et non penetrat cito : acutum autem quod penetrando pungit statim. Et similiter est in auditu. Acutus sonus est, qui penetrat fortiter, et propter hoc etiam lædit ille, et quandoque facit obstupescere dentes, et præcipue quando acutus sonus fit ex confricatione aliquorum duorum ad invicem, quia tunc ut ens subtile penetrat nervum audibilem : et quia primus ramus qui dividitur a nervo audibili, venit ad mandibulam, et conjungitur cuidam nervo tangibili, qui vadit ad partes manifestas maxillæ, ut dicit Avicenna, ideo impulsus soni acuti tangit partes illius nervi : et quia nullum os recipit sensum a nervo sensibili nisi dentes tantum, ideo in dentibus tantum sentitur. Læsio autem ab alio sono non ita sentitur, quia non ita subtiliter penetrat nervos capillares tangentes nervum audibilem.

Ad PRIMUM dicendum, quod in veritate non sunt propriæ denominationes illæ, ut jam dictum est : et hoc contingit, quia sonus habet debilissimum esse, ut supra dictum est : et ideo per esse proprium non potest distingui per differentias proprias, sed oportet quod per metaphoram accipiantur, et præcipue a differentiis tangibilibus : quia sicut sensibile tactus non separatum a materia sua venit ad sensum tactus, ita sonus non sine materia sua quæ est aer percussus, fractivo motu venit ad auditum : et propter hoc habemus connaturalem aerem in auribus, qui percutitur ab aere percusso extrinsecus. Alia etiam ratio hujus est et melior : quia species soni causantur a modo scindendi aerem, in qua scissione figuratur aer qui est materia soni, in acutum, et hebes, et sic de aliis.

Ad ALIUD dicendum, quod alba vox

<--- Page Split --->

non dicitur nisi per similitudinem : quia sicut albus color penetrat visum per actum lucis, sic clara vox per actum fractivi motus bene pertingit ad auditum.

ARTICULUS IV.

1d 3. Ad ALIUD dicendum, quod non habemus proprias differentiis soni : nec est signum mali auditus, sed debilis esse illius soni, ut dictum est.

De diversitate vocum secundum sexum et aetatem.

quest. Ad ALIUD dicendum, quod numerus 1. differentiarum soni distinguendus est sicut numerus colorum. Secundum proportionem enim arithmeticam derelictam erunt septem differentiae soni : secundum autem quod sine proportione accipiuntur, multae erunt. Similiter sicut est superenatatio colorum, ita est conjunctio duorum sonorum, quorum uterque alterum in parte remittit et sequitur, sicut patet in duabus chordis et fistulis simul sonantibus, vel duobus hominibus simul cantantibus.

Quarto, Quæritur de diversitate vocum secundum sexum et aetatem.

Videmus enim vocem mulierum esse acutiorem voce virorum. Similiter, vox juvenum acutior est quam vox intrantium aetatem virilem, et vox senum iterum acutior est voce infirmorum, et vox infirmorum est iterum acutior quam sanorum. In quibusdam autem animalibus vox in juvenibus gravior est quam in veteribus, sicut vituli gravior est vox quam vox vaccæ.

Ad ALIUD dieendum, quod in magnitudine acutum et grave non sunt contraria, sed in sonis habent contrarietatem, et miscentur secundum mixtionem causarum sonorum, quæ sunt motus fractivi aeris, ut dictum est.

1 quest. Ad ULTIMUM solvit sufficienter Avi- 1. cenna dicens, quod auditus est unius sensibilis quod est sonus : contrarietates autem supra enumeratæ sunt specierum soni et accidentium ejus : et ideo nulla earum est objectum auditus, nisi per hoc quod est quidam sonus. Sed in tactu non est sic : humidum enim et siccum quæ sentit tactus, non sunt species vel accidentia calidi et frigidi, quæ etiam sentit : nec sentiuntur per calidum et frigidum : et ideo quæstio illa locum habet in tactu, et non in auditu.

Et ad HEC omnia respondendum est solutio. secundum Aristotelem in libro de Animalibus, quod causa grossæ vocis est motus tardus aeris, et causa acutæ vocis velox motus aeris. Causa autem tardi motus est, quia aer motus non bene obedit virtuti moventi et remittit eam : causa vero velocis motus est victoria moventis super aerem motum. Animal vero quod plus trahit de aere per inspirationem quam possit moveri fortiter per motum pulmonis a virtute motiva quæ est in ipso, semper habet gravem vocem : et quod parvum trahit aerem, habet acutam. Parvus autem tractus aeris contingit tribus modis, scilicet propter parvitatem instrumentorum et organorum trahentium, sicut in pueris et mulieribus : et propter difficultatem tenendi spiritum tractum, sicut in infirmis et senibus : sicut enim dicit Aristoteles, vox non fit inspirando nec exspirando, sed spiritum tenendo. Et quia infirmi tenere non possunt spiritum, propter hoc quod cito corrumpitur, et oportet eum emitti, et alium attrahi, ideo acui-

<--- Page Split --->

tur vox eorum in parvo spiritu retento. Et quod est infirmis ex calore corrumpente, hoc est in senibus ex senectute quae similis est putrefactioni, et est via ad illam, ut habetur in principio quarti Meteororum. Et Avicenna super libro de Anima, in capitulo de auditu : « Aer inspiratus propter calorem pulmonis redditur vilis ad mitigationem caloris in pectore, sicut est videre etiam in aliis elementis, quae corruptionem trahunt ab ipso utente vel ab usu : et ideo quando pulmo in senibus in via est ad putrefactionem, necesse est eum cito expelli et alium attrahi : sicut enim dicit Aristoteles, inspiratio et respiratio non fit tuntum propter pectus, sed etiam propter superiores partes ad quas calor ascendit

et propter pulmonem. Inter omnia animalia tamen homo solus est, qui quasdam voces quandoque acuit, et quandoque gravat idem numero tamen existens : et hoc est, quia ipse habet industriam aerem tenendi multum vel paucum, et commovendi ipsum fortiter vel remisse, et stringendi organa vocalia vel elargandi ea. In genere autem vocum causa gravitatis in juventute est, quia larga habent in juventute instrumenta vocalia, et debilem virtutem movendi : et quando crescunt, non crescunt proportionate organa vocalia et virtus movens, sed virtus movens crescit plus : et ideo incipit movere super aerem attractum : et ideo minuitur vox propter juventutem. »

QUÆSTIO XXVI.

De auditu ex parte medii.

Consequenter quaeritur de auditu ex parte medii.

Dicit enim Aristoteles in II de Anima1, quod duplex est medium, scilicet aer et aqua. Sed hoc videtur esse falsum.

firmorum percussionem fieri ad invicem et ad aerem. Quod autem aer non sit in aqua, patet per hoc quod habetur in libro de Sensu et sensato, ubi dicit Philosophus, quod aer non est in aqua.

<--- Page Split --->

motum praeocupare fracturam aeris, velut si congregationem ac cumulum lapilli percutiat aliquis qui fertur velociter.

sint medium in auditu et visu, et in speciebus visibilibus aqua sit elementum servabilius formae, quare non sit servabilius formae in speciebus audibilibus? Si enim servabile esset elementum per hoc quod est spissum, ut videntur dicere auctoritates, tunc aqua magis servabilis esset specierum audibilium quam aer, eo quod sit magis spissa.

contra. Si hoc conceditur, scilicet quod sonus non est in aqua, sunt multa experimenta in contrarium quae ponit Aristoteles in libro de Animalibus, scilicet quod piscatores quandoque percutiunt asseres et tympana super aquam, et quandoque vadunt cum silentio ne pisces audiant. Haec enim omnia significant pisces habere auditum.

Similiter experimentum est in nobis, si quis ponat caput sub aqua, audiet magnos sonos qui fiunt super aquam : et cum non possunt ad aurem pervenire nisi per aquam, oportet quod aqua sit medium in auditu.

PRATEREAquæriturjuxtahocdeopi - Quæst . 1 . nionequorumdamPhilosophorumdi - centium , quodsonisecundumsuumessespiritualesuntinaquaetinaere , utinsuismediis . Etponuntrationem :

Sed tunc quaeritur, Utrum ipsa sit medium quod immutetur a sensibili quod est sonus?

Et videtur, quod non : quia nihil immutatur a sono nisi quod aliquo modo est materia soni : nihil autem est materia soni nisi quod permanet diu percussum , ut dicit Aristoteles in II de Anima 2 : aqua autem non sic permanet, sed prohibet permanentiam soni, ut dicit Aristoteles ibidem : ergo non videtur medium immutatum esse a sensibili auditus sicut materia et subjectum.

Unst. 2. PRATEREAquæritur , Secundumquidaerestmedium ?

Et dicit Aristoteles quod in quantum vacuum. Sed hoc non videtur : quia vacuum nihil est in natura.

Hunst . 3 . PRATEREAquæritur , Cumaeretaqua

Et ideo dicunt quidam, quod medium in omnibus tribus sensibus, qui sunt per medium extrinsecum, est aer et aqua secundum quod communicant cum natura diaphani cum perpetuo superius corpore, et quod lux et natura diaphani conferunt sensibilibus esse spirituale in medio.

Sedcontrahocest , q u o d

<--- Page Split --->

effectivum eorum secundum actum. Si forte dicatur, quod lux est in tenebra supra diaphanum, hoc est absurdum : quia secundum hoc habitus erit in privatione : lumen enim et tenebra opponuntur ut privatio et habitus circa diaphanum, ut dicit Aristoteles.

Solutio. Dicimus, quod sonus duplex habet medium, scilicet aerem et aquam, sed diversimode. Aer enim est medium et materia in quo generatur sonus, et sine quo non est ejus esse. Aqua vero est medium tantum, in quo et per quod transit sonus in sua materia, qui est aer impulsus : et propter hoc etiam aqua confundit et prohibet sonos, aer autem conservat, quia conservatio rei est in propria materia.

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod aer, ut dicit Aristoteles in IV de Cælo et Mundo 1, levis est in aqua, et propter hoc ascendit secundum naturam, nisi sit commotus, sicut in his quae generantur sub aqua : nihilominus impulsus violenter penetrat aquam secundum aliquam partem, et secundum illam partem defertur sonus sub aqua. Impulsus enim aer penetrat grossa corpora, ut parietes : et quando sunt solida non cedentia aeri impulso vehementer, scindit ea, ut habetur in II de Anima 2, quod aer cum tonitru scindit ligna et lapides : et inde est, quod in turribus ubi sunt magnæ

campanæ, aer vehementer movetur et impellit aerem, qui est in rimis et poris murorum, qui cum non habeat quo cedat ex soliditate murorum, scindit murum. Et hinc est, quod aer impulsus a tonitru veniens ad bursam in qua est solidum aurum, scindit et comminuit totum aurum, et bursa apparet illæsa, eo quod est ex molli substantia porosa præbenti viam aeri impulso permixto cum vapore terrestri sicco, et quandoque comminuit gladium in vagina illæsa vagina propter eamdem causam.

Ad aliud patet solutio et ad consequens ad 2 et per jam dicta.

Ad aliud quod objicitur, Utrum sit Ad qu. aqua medium et materia ?

Dicendum, quod non : sed est medium tantum, ut per quod divisum et non alteratum secundum speciem soni transit aer impulsus, in quo est sonus ut in materia : et quia resistit hujusmodi divisioni, obscurat sonum et impedit eum.

Ad aliud quod quaeritur, Secundum Ad qu. quid aer sit medium ?

Dicendum, quod secundum quod ipse est absonus, id est, secundum quod nullum habet sonum, et hoc vocat Aristoteles vacuum. Vacuum enim dicitur tribus modis, scilicet locus non habens corpus : et sic nihil actu est vacuum. Et etiam dicitur materia non habens formam : et sic iterum nihil est actu vacuum, sed potentia. Tertio modo aer quietus non habens sonum : et hoc proprie vocatur absonum.

Et si quaeritur, Quid supponit illud absonum ? Dicimus, quod aer ex raritate, et humido spirituali, id est, non grosso et incorruptibili habet quod facile divisibilis sit secundum naturam. Si autem prævenitur motu percutientis alicujus divisibilitatis secundum naturam, tunc frangitur et efficitur motus fractivus aeris : pars autem fracta impellendo inun-

<--- Page Split --->

dat super alteram, ut dicit Algazel, et secundum naturam hujus frangibilitatis aer est medium soni et materia.

quæst. AD ALIUD dicendum, quod si aqua es- 3. set medium recipiens speciem soni tantum, sicut est recipiens speciem coloris, tunc sequeretur, quod esset objectum : sed, ut habitum est, ipsa est medium per quod divisum transit sonus in materia sua : unde quia impedit motum fractivum aeris propter sui spissitudinem, efficitur ipsa objectum minus servabile soni quam aer.

quæst. AD ID quod quæritur, Utrum sonus habeat esse spirituale in medio ?

Dicendum, quod non, ut probant bene multæ rationes.

AD PRIMUM vero quod contra hoc est, dicendum quod in sono secus est ut in visu. In visu enim medium est medium tantum, ut supra habitum est in quaestione de visu : sed sonus suum esse materiale et naturale habet in medio, et non extra ipsum. Qualiter autem sit de odore, post dicemus.

Idem dicendum ad sequens.

Ad ALIUD dicendum, quod omnis sen- 3. sus secundum quod est discretivus sensibilis, non accipit nisi speciem sensibilis et non materiam : sed non oportet, quod secundum esse tale sensibile sit in medio : quia aliter oporteret idem fieri in tactu et gustu, quod falsum est.

QUÆSTIO XXVII.

De actu et nervo audlendi.

Ultimo, Quæritur de actu et nervo audiendi.

Dicunt enim Philosophi, Aristoteles, Avicenna, et Alpharabius, quod nervus audibilis concavus est, et apparet versus tympanum auris, ut claudat in se partem connaturalem aeris, qui impellitur ab exteriori aere impulso. Et secundum hoc videtur, quod non tantum species soni perveniat ad virtutem auditivam, sed etiam esse soni secundum materiam : virtus enim auditiva est in organo suo. quod contra. Sed contra hoc videtur, quod omnis potentia apprehensiva est abstractiva speciei a materia, licet una plus abstrahat et altera minus : et sic videtur, cum auditus sit potentia apprehensiva, quod non percipiet nisi speciem sine materia ejus.

PRAETEREA quæritur, Utrum soni transeant per aerem subito sicut est in visu ?

SOLUTIO. Dicendum, quod aer tangit solutio. nervum in principio sui, sed in spiritu descendente ab interiori parte capitis non imprimitur nisi species soni, nisi vehementissima fiat impulso, et illa est quae corrumpit per excellentiam. Quod autem dicunt Philosophi, intelligitur quantum ad principium sui nervi, et in quibusdam animalibus tantum, scilicet non aquaticis.

Ad ALIUD dicendum, quod soni non Ad quæst. transeunt subito : sed quando sonans est propinquum, tunc veniunt ad auditum repente, id est, in tempore impercepti-

<--- Page Split --->

bili : quando vero distat, tunc bene percipitur tempore. Et adnotandum, sicut diximus de visu, quod auditus etiam audibilis est et non audibilis : et non audibile dicitur secundum duos modos, quorum primus est secundum quod privat actum audibilem relinquendo potentiam, et secundum hoc dicitur non audible absonum sive vacuum sono. Secundus

modus secundum quod privat harmoniam objecti ad auditum : et hoc secundum duos modos, scilicet secundum excesssum, et hoc est excellens corrumpens sensum, et secundum diminutionem, quando scilicet minus immutat auditum quam immutabilis sit ad actum audiendi, et idem est judicium de olfactu, gustu, et tactu.

QUÆSTIO XXVIII.

De olfactu ex parte olfacientis.

Consequenter quæritur de olfactu.

Et quæruntur quatuor.

Primum est, De olfactu ex parte olfaciensis.

Secundum, De olfactu ex parte odoris et odorantis.

Tertium, De olfactu ex parte medii.

Quartum, De olfactu ex parte modi olfaciendi.

De olfactu ex parte olfaciensis quæruntur duo, scilicet quid sit olfactus ? Et secundo, Quare homo inter cætera animalia prave odorat ?

presso in illo ex permutatione quæ fit ex corpore odorifero.

ARTICULUS I.

Quid sit olfactus ?

Ad primum proceditur sic :

Secundum utramque harum diffinitionum videtur, quod olfactus sit vis non ordinata in nervo.

<--- Page Split --->

simi existentes vapores apprehendunt facile. » Ex hoc etiam videtur, quod olfactus sit immediate pars anterior cerebri, quæ vaporatissimæ est naturae.

dcontra. SED CONTRA hunc modum,

nium aliorum sensuum. Et sunt haec verba post multas rationes : « Somnus est in primo quo sentit anima, in primo organo tactus : cum enim hoc impotens fuerit, necesse est organa sentiendi habere defectum sensuum : cum vero illorum aliquid, non est hoc necesse. » Ex hoc accipitur, quod omnes sensus fundantur aliquo modo in organo tactus : et cum tactus sit in nervo sensitivo, oportet omnes alios sensus fundari in ipso per nervum aliquem : et ita olfactus fundatus erit in nervo.

SOLUTIO. Dicendum est ad prædicta, quod in veritate organa olfactus sunt immediate in cerebro secundum auctoritates, scilicet Avicennæ, Constantini et Gregorii, et etiam Aristoteles vult in libro de Sensu et sensato dicens : « Ascendentibus odoribus ad cerebrum propter levitatem caloris qui est circa illos, sanius se habere facit circa locum odoris : nam odoris virtus natura est calida. » Item, « In aliquo loco frigido natura existente in cerebro vel sanguine circa illud in venis existente subtili et puro, de facili autem infrigidabili (qua de causa et cibi frigiditas infrigidata propter locum infirmantia reumata facere solet) hominibus ad adjutorium sanitatis facta est species odoratus. » Item, In principio libri de Sensu et sensato : « Instrumentum odoratus proprium est loci qui est circa cere-

<--- Page Split --->

brum : quia virtute calidum materia est frigidi : cerebrum autem est frigidius et humidius omnibus partibus corporis, supple, principalibus. » Item, Expresse dicit hoc idem Aristoteles in libro XVIII de Animalibus, sic : « Instrumentum olfactus et visus habent cooperborium, et exeunt a suis instrumentis sicut aqua a canalibus. » Cum ergo nervus non cooperiatur cooperborio, sed potius anterior pars cerebri, et praecipue erit in homine primum instrumentum olfactus pars cerebri. » Et ideo patet, quod mentitur ille quifecit anatomiam quam dicit extraxisse de libro Gregorii. Verum quidem est, quod quidam ramus nervorum, ut dicit Avicenna, venit ad nasum, et penetrat nares in suis panniculis : sed nervus ille non facit ibi sensum olfactus, sed potius sensum tactus.

Causa autem quare immediatc in cerebro est sensus olfactus, est, quia odor secundum suum esse materiale et naturale quod habet in vaporativo sicco, sanus est cerebro : et ideo oportuit, quod in sua materia pertingeret ad ipsum, et non tantum per speciem sensibilem separatam a materia, sicut accidit in aliis sensibilibus. Si autem esset vis ordinata in nervo concavo deferente spiritum ad odoratum, ille spiritus non reciperet impressionem nisi tantum speciei sine materia : sed cum species separata a materia non sit calida neque frigida, non conferret adjuvamentum cerebri. Nasus autem consistit anterius ex cartilagine et superius ex osse : et distinguuntur nares per os quoddam in medio veniens, et fiunt quasi duo trianguli, propter hoc quod quando una naris recipit superfluitatem descendentem a capite, per alteram inspiretur aer : aer enim inspiratus, licet ex magna parte descendat ad pulmonem, et ad pectus, tamen in aliqua parte ascendit ad cerebrum, ut mitiget calorem cerebri accidentalem, qui ascendit in ipsum ex membris nutritivis et spiritualibus. Per

immixtos autem odores et vaporiferos efficitur aer levior propter calorem vaporum, et habilis ad descendendum, et quantum ad hoc temperat naturalem frigiditatem et humiditatem cerebri. Partes autem anteriores cerebri propter figuram dicuntur additamenta mamillarum, quia similia sunt conis mamillarum, et in animalibus respirantibus propter mollitiem cerebri et puritatem habent coopertoria sicut oculi molles. Sed differunt in hoc a cooperториis oculi, quod non sunt mobiles per se, sed oportet, quod eleventur per impetum aeris attracti per inspirationem. In animalibus vero non respirantibus non sunt cooperoria : et hoc contingit propter duritiem cerebri eorum, quae sufficit per se ad conservationem cerebri.

Ad PRIMUM dicendum, quod anatomia Ad olbj illa falsa est.

Ad ALIUD dicendum, quod sensus tactus Ad olbj 2. non est in uno nervo, sed in omnibus : unusquisque enim sensus in organo suo supponit tactum, ut posterius dicemus. Et propter hoc intendit Philosophus, quod a frigido descendente in cerebro primo occupantur organa sensuum et immutantur : et quia talis immutatio non est per objectum tactus, necesse est vim tacitvam esse in organis : et ex hoc causatur sonus. Unde etiam si vis alterius sensus fundata super tactum removetur ab organo, non propter hoc removetur tactus, sed remoto tactu removentur omnes alii sensus. Et hoc patet in illis qui caeci sunt, et tamen habent oculos : quia si tangatur pupilla eorum, sentiunt læsionem.

Ad ALIUD dicendum, quod anterior Ad olbj.1 3. pars capitis dicitur vaporatissima, non quia emittit vapores, sed quia nata est vaporibus immutari.

Ad ULTIMUM dicendum, quod in veritate Ad olbj.1 4. organum cujuslibet sensus substantiam habet, quae apta nata est recipere sensibile suum, sicut dicit Gregorius. Et hoc est quod dicit Aristoteles in II de Anima 1,

<--- Page Split --->

quod sensibilia secundum se propria proprie sunt sensibilia, ad qua substantia apta nata est cujuslibet sensus. Cujus quidem igitur est visus, hoc est visibile. Cum autem contraria nata sunt transmutare se invicem, quia eorum materia et subjectum unum est, cum odor transmutans olfactum, sit in calido sicco vaporativo actu, erit organum transmutabile ab ipso actu humidum et frigidum.

ARTICULUS II.

Quare homo inter caetera animalia male odorat ?

Si autem objiciatur, quod habentium symbolum faciilor est transmutatio, dicendum quod ea quae habent symbolum in toto, non transmutant se invicem, quia nec agunt nec patiuntur ad invicem : sed quae habent symbolum in altera qualitate et in reliqua contrarietatem, illa de facili transmutantur ad invicem secundum substantiam, ita quod aliquid corrumpitur. Et talis convenientia non debet esse inter cerebrum et odorem : quia secundum hoc per facilem alterationem ab odoribus recederet cerebrum a temperamento et corrumperetur animal : sicut enim videtur, quod a vaporibus calidis et siccis vehementer incipit homo dolere caput propter nimiam siccitatem cerebri, sicut in fumo carbonum : et propter hoc etiam carbones resperguntur sale vel vino, ut humidum salis vel vini resolutum ex ipsis temperet siccitatem illius vaporis, quod non exsiccet nimis cerebrum : et ideo natura ordinavit contrarietatem inter cerebrum et odorem secundum utramque contrarietatem, ut ab odoribus calidis et siccis non mutaretur, nisi secundum superfluum frigidum et humidum, et non secundum frigidum et humidum, quod est de temperamento naturali suo, etc.

Secundo quæritur, Quare homo inter caetera animalia prave odorat?

1x CONTRARIUM autem sic objiciur : Sed contra.

<--- Page Split --->

cit Aristoteles, quod delectabile odoris per se est propter hominem tantum, et propter alia animalia non.

Solutio. Solutio. Omnes auctoritates naturalium dicunt, quod homo inter omnia animalia prave odorat. Unde dicit Avicenna, quod licet homo majoris sit ingenii quam alia animalia in eliciendo odores ab odorantibus per confricationem, subtiliationem, et distractionem odoris, tamen minus ab odoribus afficitur, et debilius imprimuntur in organo olfactus humani. Et hujusmodi signum est, quia cum species omnium sensuum reponantur in imaginatione et phantasia, species illius sensus debilius inprimuntur in organo phantasiae. Et hujus duplex est signum, scilicet quod homo rarissime somniat de odoribus : et quando somniat se esse in feticdis odoribus, non multum perturbatur, eo quod phantasma illud debilem motum relinquit in homine. Aliud signum est, quod cum phantasmatis sit movere possibilem intellectum ad discernendas naturas rerum, movet illud phantasma debiliter intellectum. Et propter hoc non bene discernimus differentias odorum : et ideo odores denominamus a nominibus excellentiarum, scilicet nomine redolentis sive fragrantis et fectentis. Causa autem hujus dicta est : homo enim inter omnia animalia rationalis est : et propter hoc oportet, ut perveniant species rerum

purae, optime receptae, et optime retente inter omnia animalia : puritatem autem operatur spiritus animalis purissimus : optimam autem receptionem operatur humidum, et optimam retentionem frigidum. Quod sic probatur : Videtur, quod cerebrum sit calidum, ut quidam medici mentientes dicunt. Si igitur cum calido est humidum, cum calidum sit congregativum homogeniorum sibi, continue elevabit humidum vaporabiliter a cerebro : et propter hoc continue vaporabit spiritum animalem, sicut nos videmus, quod post cibum et praecipue in ebriis bibentibus vinum, a loco calido digestionis ascendunt vapores ad caput non tantum turbantes spiritum animalem secundum quod deferre debet formas ad cellam logisticam quae est cella rationis, quae est in medio capitis, sed etiam secundum quod recipere : debet species sensibiles : et ideo accidit, quod turbantur oculi, odoratus, et similiter alii sensus. Unde etiam dicit quidam Philosophus, quod Mauri bene odorant, quia non potant vinum. Ergo patet, quod cerebrum humanum non potest esse calidum et humidum. Detur ergo, quod sit calidum et siccum. Cum igitur calidum coagulat siccum, ut dicitur in libro Meteororum, erit cerebrum secundum naturam solidum et repugnans receptioni formarum, quod est inconveniens. Si vero detur, quod sit frigidum et siccum, cum frigidum sit constrictivum sicci, erunt duae qualitates contrariantes receptioni formarum : quod est iterum inconveniens. Ergo relinquitur, quod sit frigidum et humidum, ut ex humido causetur facilis impressio, et ex frigido bona retentio : quia frigidum spissat humidum aliquantulum, et ex carentia vaporum causatur puritas spiritalis deferens formas receptas et retentas. Et propter hoc dicit Aristoteles in libro de Animalibus, quod homo habet humidius et frigidius cerebrum inter om nia animalia respectu sui capitis et corporis. Causa autem quam quidam po-

<--- Page Split --->

nunt, aperte falsa est, scilicet quod habeat calidissimum cor, cujus caliditas reprimi debeat ex frigiditate cerebri : cum enim temperatissimum animal sit, et principium totius temperamenti sit cor, impossibile est, quod cor hominis calidissimum sit inter omnia animalia. Praeterea auctoritates dicunt, quod cor leonis calidius sit corde hominis : si enim cor hominis esset calidissimum, continue elevaret vapores turbantes cerebrum, ut habitum est.

4 object. Ad PRIMUM dicendum, quod sensus secundum quem animal est animal, tactus tantum est : et hunc habet homo certissimum : et non oportet, quod maxi-

mam certitudinem habeat in aliis.

Ad ALIUD dicendum, quod species odoris secundum quod ad sanitatem confert, est tantum propter hominem : et hujus ratio supra assignata est.

Ad ALIUD dicendum, quod non sequi- 3. tur, si aliquod animal plura delectabilia percipiat in uno sensu, quod ipsum certius percipiat et intensius : sed mutatur ibi prædicatum a discreto intensum secundum quale. Unde patet cum odor temperate calidus et siccus est, et non excellenter, quod cerebrum humidum excellenter et frigidum ipsius hominis non immutabit nisi parum : et ideo homo prave odorat, etc.

QUÆSTIO XXIX.

De olfactu ex parte odoris.

Consequenter quæritur de olfactu ex parte odoris. Et quæruntur sex. Quorum primum est, Utrum odor sit qualitas simplex vel composita ? Secundum, Qualiter odor sit actus calidi et sicci ? Tertium, Qualiter immutat per evaporationem ? Quartum, Qualiter est passio saporum ? Quintum, Utrum sit sequela totius complexionis rei o'torantis ? Sextum et ultimum, De speciebus odoris et differentiis.

<--- Page Split --->

quod odores nihil conferunt ad nutrimentum, sicut supra habitum est.

SED CONTRA :

Sed cont

ARTICULUS I.

Utrum odor sit qualitas simplex vel composita ?

Ad primum proceditur sic :

SOLUTIO. Dicimus, quod odor duobus solutio. modis consideratur, scilicet in se secundum quod habet naturam qualitatis, et sic est simplex. Et consideratur in comparatione ad subjectum in quo est, quod est materia et odoris causa, et hoc est corpus odorabile : et sic odor non simplex est, nec simplici constituitur : quod patet : calidum enim erit vaporativum, et humidum saporosum erit vaporativum, siccum autem erit terminativum illius humidi. Consideratur etiam in comparatione ad medium quod est subjectum deferens : et sic iterum simplex est quodammodo, secundum quod simplex dicitur quod est spirituale secundum naturam aeris, et compositum secundum quod est grossum mixtum habens purum cum impuro et grave cum levi, sicut est cibus inanimatorum corporum : et de hac simplicitate intelligit

<--- Page Split --->

Philosophus in suis rationibus contra Pythagoricos.

Et patet per hoc solutio ad quatuor rationes Philosophi.

Ad 1.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod agens et patiens semper sunt proportionabilia : sed illa proportio non attenditur in simplicitate vel in compositione, sed potius in hoc quod patiens receptivum sit formæ agentis : simplex enim bene agit in composito, ut patet quando calidum ignis exurit ligna.

d 2, 3, i et 5.

Ad ALIUD dicendum, quod odor est vaporativum sicci ex humido vaporoso : et propter hoc secundum comparationem quam habet ad corpus ex quo est vaporatio, indicat nutrimentum.

satur desiderium ejusdem : desiderium autem nutrimenti causatur a fame, et fames est appetitus calidi et sicci : ergo odor constituitur ex calido et sicco principaliter.

Sed contra :

Sed contra.

Omne quod immutat longe, quærit terminos alienos : odor est hujusmodi : ergo quærit terminos alienos. PRIMA probatur ex hoc quod stans in terminis suis, non recedit longe. SECUNDA patet ad sensum. Inde proceditur sic : Quidquid quærit terminos alienos, principaliter est humidum : odor quærit terminos alienos : ergo odor principaliter constituitur ex humido. PRIMA probatur per diffinitionem humidi : quia humidum est male terminabile proprio termino, bene autem alieno. SECUNDA autem probata est prius.

ARTICULUS II.

Utrum odor sit actus calidi et sicci ?

Secundo quæritur, Qualiter odor sit actus calidi et sicci ?

SOLUTIO. Dicimus, quod odor principaliter constituitur in actu sicco, secundario in humido saporoso : et hoc contingit propter tres causas.

Quarum una est secundum quam odor refertur ad alimentum, cujus confert desiderium. Cum enim alimentum debeat incorporari, et omne quod incorporatur, necesse est subintrare in id cui incorporatur : non autem subintrat nisi in hoc quod est humidum subtile, ut per hoc quod est humidum, quærat terminos alienos et terminetur ad partes ejus quod nutritur : et per hoc quod est subtile, sit penetrativum partium et partis partium, ut habetur in secundo de Ge-

<--- Page Split --->

neratione et Corruptione : necesse est saporem qui est in ipso alimento, principaliter consistere in humido, et secundario in sicco. Odor autem propter hoc quod non debet incorporari, ut prius habitum est, debet constitui opposito modo, scilicet principaliter ex sicco, et secundario ex humido saporoso.

Secunda causa est in comparatione ad organum sensus : illud enim frigidum et humidum est, ut supra habitum est : ergo sicut necesse est odorem esse calidum actu ut temperet excellens frigidum in cerebro, ita necesse est, quod in actu sit siccus ut temperet excellens humidum in eodem.

Tertia causa est in comparatione ad medium per quod est odoratus : hoc enim est medium extra, scilicet aer, et aqua. Dicit enim Aristoteles in primo Meteororum, quod vapor calidus et siccus omni vapore altius ascendit et citius. Ut ergo odores cito perveniant a longe ad odoratum, necesse est, quod sint in vapore actu calido et sicco.

Ad object. Ad iLLUD autem quod objicitur in contrarium, dicendum quod quaerere terminos alienos contingit propter duas causas, scilicet propter vehementiam passibilitatis, quia nullo modo stat in se : et sic humidum quaerit terminos alienos. Alia causa est propter vehementiam qualitatis activae : quia quaerit aliorum naturam in se transmutare : et sic calidum quaerit terminos alienos, et praeipue siccum : et hoc modo quaerit odor terminos alienos.

ARTICULUS III.

Qualiter odor immutat per evaporationem ?

Tertio quaeritur, Qualiter odor immutat per evaporationem ? In hoc enim

differunt odores ab omnibus aliis sensibilibus.

Dicit enim Aristoteles in primo de Sensu et de sensato, quod odor est fumalis evaporatio. Fumalis autem evaporatio est ab igne.

Sed contra hoc obiicitur sic primo :

Si forte dicatur, quod sapor est in grosso et humido, et odor in subtili evaporativo humido, secundum hoc odor et sapor non differunt nisi per subtile et grossum : et secundum hoc odor non erit nisi quidam subtilis sapor : sicut autem differunt objecta, ita differunt sensus : ergo odoratus est quidam subtilis gustus.

Quod si concedatur, objicitur in conSed conti ntrarium sic :

Membrum illud quod excellenter est

<--- Page Split --->

calidum et principium caloris in respirantibus, necesse est habere mitigationem caloris per inspiratum aerem : ergo similiter membrum quod excellenter est frigidum, necesse est habere mitigationem frigoris per aliquod quod est actu calidum pertingens ad ipsum : hoc autem membrum est cerebrum : ergo aliquid actu calidum oportet pertingere ad cerebrum : et non potest nisi per evaporationem : ergo necesse est per evaporationem pertingere : sed nullum sensibile organum suum immediate habet a cerebro, nisi odor : ergo necesse est odorem per evaporationem pertingere ad cerebrum.

autem hebetat sapores et exstinguit odores per hoc quod impedit evaporationem. Unde per hoc patet, quod cum differentiae odorum et saporum non sunt circa idem numero, quod sit immediatum utrique, actu enim humidum et actu siccum non sunt idem numero, ideo bene possunt separari differentiae odorum a differentiis saporum.

Ad aliud dicendum, quod cum partes saporosi separati elevatae sunt ab ipso per evaporationem, tunc non sunt subjectum vaporis nec humid i saporosi, sed potius quando sunt in commixto corpore in quo dominatur humidum saporosum : et tunc non sunt subjectum saporis nisi potentia, scilicet in quantum possunt evaporare per calidum et siccum.

Ad aliud patet solutio per prædieta.

Ad 2.

est. QUÆRITUR etiam circa hoc, Quæ est differentia inter fumum evaporativum, et exhalationem ? Hæc enim omnia nomina attribuuntur odoribus.

Iutio. Solutio. Dicimus, quod odores semper fiunt per evaporationem.

d 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod hoc quod dicit Philosophus, quod differentiae odorum sunt circa differentias saporum, non intelligitur sic, quod differentiae saporum et differentiae odorum sint eadem : sed quia differentiae odorum duplicem analogiam habent ad differentias saporum. Quarum una est, quia quidquid non habet saporem, non habet etiam odorem : et hoc tangit etiam Philosophus in libro secundo de Sensu et sensato, sic dicens : « Elementa odorabilia non sunt, velut ignis, aer, aqua, terra : quia humida et sicca elementorum achima sunt, id est, sine sapore, nisi quidem commixta fiant. » Secunda quidem analogia est, quia ex eisdem primis qualitatibus constituuntur sapore s et odores, licet non eodem modo complexis activis et passivis : sapor enim principaliter constituitur ex humido et secundario ex sicco calido commiscente siccum cum humido : odor autem principaliter natura est ex sicco, et secundario ex calido humido faciente evaporationem : frigidum

Ad ULTIMUM dicitur, quod fumus diciAd quæst tur proprie qui elicitur ab exteriori calido igneo, hoc est, agente secundum proprietatem ignis, sicut terrestre siccum quod permitum est vaporibus odorum : fumus enim est vapor terræ, ut dicit Aristoteles in libro Meteororum : vapor enim est in quantum elevatur ab extrinseco calido, exhalatio vero in quantum ab exteriori calido agente educitur calidum naturale, et cum illo humidum siccabile : et quia hæc omnia inveniuntur in evaporatione quæ est subjectum odoris, propter hoc nomina hæc odoribus attribuuntur.

ARTICULUS IV.

Qualiter odor est passio saporis ?

Quarto quæritur, Qualiter odor sit passio saporis ?

Et objicitur sic :

<--- Page Split --->

bilis ab illo : odor est passio saporis : ergo est in sapore ut forma in subjecto, non separabilis ab illo. PRIMA probatur per diffinitionem passionis : passio enim est accidens quod per se est in subjecto. SECUNDA est scripta in libro de Sensu et sensato.

SeJ contra. Sed contra :

secundum quod confert desiderium nutrimenti, fortius agit quam secundum quod immutat in proprio delectabili : ergo essentialius est ei esse passionem saporis, quam esse per se.

Solutio. Dicimus, quod odor quidem solutipassio est saporis, et non accidentaliter, Ad obi- 1. sed virtute propria. Sed passio dicitur multis modis, scilicet quae praedicatur de subjecto, sed quod dicimus passionem numeri par vel impar, et passionem lineae rectam vel curvam. Dicitur etiam passio quodlibet accidens quod accidit subjecto. Dicitur etiam passio quaelibet forma quae est in materia. Et nullo istorum modorum dicitur odor passio saporis. Sed dicitur passio id quod non accidit nisi subjecto eidem in quo est, cujus est passio, et generatur a principiis ejus agentibus et patientibus, non tamen eodem modo se habentibus : et sic odor dicitur passio saporis : quia non accidit nisi cui accidit sapor, et causatur a principiis saporis, non eodem modo se habentibus in odore et sapore, sed quemadmodum supra dictum est.

Et per hoc patet solutio ad primum objectum.

Ad alud quod objicitur in contraAd objet 2. rium, dicendum quod virtus saporis non est aliena nec accidentalis odoribus : quia sicut jam dictum est, odores causantur a principiis saporum.

ARTICULUS V.

Utrum odor est sequela totius complexionis rei odorantis?

Quinto quaeritur, Utrum odor sit sequela totius complexionis rei odorantis ?

Videtur enim, quod sic.

Omnis passio causata per se ex quali-

<--- Page Split --->

tatibus complexionantibus suum subjectum, est sequela complexionis totius : odor est passio hujusmodi : ergo est sequela complexionis totius. MAJOR patet per se. MINOR probatur ex supra dictis : quia in odore est siccum permixtum humido, et calidum faciens evaporare : et ex his principaliter constituitur corpus odoriferum.

outra. SED CONTRA :

Idem corpus odoriferum est et saporosum, ut supra habitum est : si ergo odor esset sequela totius complexionis, ergo eodem modo et sapor. Sed odor principaliter est in sicco et secundario in humido : sapor vero est e contra : ergo idem corpus erit principaliter ex sicco, et secundario ex humido : et principaliter ex humido, et secundario ex sicco, quod est impossibile.

st. 1. Et JUXTA hoc quaeritur, Si odor est passio saporis, ut habitum est, quare non omnia corpora nobis bene sapiant, scilicet quae nobis bene odorant ?

Hoc enim videtur per Philosopbum in secundo de Anima, ubi dicit, quod animalia quaedam proportionabiliter habent odorem et humorem, id est, saporem. Dico autem et dulcem humorem. Alia vero contrarium. Similiter autem et acer et austerus, acutus et pinguis est odor.

st. 2. EoDEM modo quaeritur de hoc quod ipse dicit in libro de Sensu et sensato, quod mare habet odorem, et sal nitro est magis odorabile : et hoc manifestat : quia a sale fluit oleum, nitrum autem magis terrae est.

Amplius, Lapis non odorat, quia est achimus : ligna autem odorant, quia sunt enchima : et lignorum minus sunt odorabilia aquatica.

Amplius autem, Inter ea quae metallantur, aurum non odorat, quia est achimum : es autem, id est cuprum et ferrum sunt odorabilia : et quando comburitur humidum in metallis, tunc scoriae

metallorum fiunt inodorifere sive inodorabiles. Argentum vero et stannum magis odorant quam aurum, et minus quaim ferrum et es : eo quod sunt magis aquatica.

SOLUTIO. Dicimus ad primum, quod sapor et odor sunt sequelae complexionum corporum odorantium : quia causantur a qualitatibus complexionabilibus corporis : sed non oportet, quod eodem modo causantur ab eis quo illud complexionatur. Et per hoc sapor consistit principaliter in humido : quia habet influere in partes nutriti, ut supra habitum est : odor autem principaliter in sicco calido, ut temperet frigiditatem et humiditatem cerebri.

Ad aliud dicendum, quod non in Ad quest. omnibus odor sequitur saporem : nec hoc dicit Philosophus, sed dicit, quod in quibusdam sic, et in quibusdam non. Causa autem est, quod quandoque in corpore odorabili humidum quod acutum est in ipso, est indigestum : et propter hoc dicit saporem acutum acrem, illud quod evaporat ex ipso per calidum quod facit ipsum evaporare. Hoc enim subtile est facile digestibile : et tunc erit odor dulcis : et hoc praecipue est in floribus, et in quibusdam fructibus pomorum acidorum. Et hujus signum est, quia si poma illa assantur vel elixentur, acquirunt etiam dulcem saporem per decoctionem humidi.

Ad aliud quod quaeritur ulterius, dicendum est, quod nihil est odoriferum Ad quaest. nisi quod est compositum et evaporati- 2. vum vapore sicco, ut supra habitum est. Elementa ergo cum sint simplicia, non sunt odorabilia. Mare autem cum habeat admixtum vaporem siccum terrestrem adustum, qui causat in eo salsedinem, efficitur odoriferum : quia odor consistit in sicco vapore. Sal autem species terrae est, ut habetur in libro Meteororum : liquatur enim ex humido

<--- Page Split --->

aquoso : generatur autem ex sicco terrestri combusto. Nitrum autem species est salis, et magis sicca. Et propter hoc de oleo plus extrahitur de sale, quam de nitro, sicut expertum est in alchimia : et hoc est, quia humidum aereum plus est in sale, quam in nitro : et quia hoc facile vaporat, propter hoc sal magis est odoriferum quam nitrum.

Lapis autem generatur ex luto viscoso, et est compactus et terrestris, et ideo non vaporat, et propter hoc non habet odorem. Ligna autem plus habent de aereo : cujus signum est, quia cremabilia sunt : et quia haec facile odorant, ideo sunt odorabilia : et per consequens ligna aquatica, quia magis sunt frigida et magis humida humiditate aquæ, propterea sunt magis vaporativa, et propter hoc minus odorabilia.

Aurum vero quia fit ex puro sulphure et argento vivo optime commixtis calido commiscente et frigido congelante, ex bonitate commixtionis habet compactionem vehementem, et hujus signum est ejus ponderositas : et ex frigido congelante habet constrictionem pororum extrinsecus : et utrumque istorum prohibitivum est evaporationis, et consequens odoris. Cuprum autem et ferrum sic se habent, quod in cupro sulphur purum, argentum vero vivum non purum, et bene commixtum, neque æquale, quia de sulphure est plus : et propter hoc non est solidum in partibus, sed porosum est propter abundantiam sulphuris, et ideo est vaporativum, et per consequens odoriferum. Ferrum autem est ex sulphure lutoso viscoso, et argento vivo lutoso : et propter hujus viscositatem non potest separari aqueum argenti vivi : et ideo ferrum non est liquabile, sed mollificabile, et propter non bonam commixtionem est porosum et vaporativum, et per consequens odoriferum. Stannum autem et plumbum sunt ex utroque impuro : sed vincit in eis aqueum argenti vivi : sed non habent

compactionem partium : propter minorem igitur compactionem sunt magis odorifera quam aurum : propter aquam vero quæ obstruit poros, sunt minus odorifera quam ferrum et æs : scoriae autem omnium istorum propter actionem calidi quod est apertivum pororum et evaporativum terrae et hujusmodi magis sunt odorabiles.

ARTICULUS VI.

De differentia odoris.

Sexto et ultimo, Quæritur de differentiis odorum.

Dicit enim Philosophus in libro de Sensu et sensato, quod duæ sunt species odorum. Una est quæ est penes delecationem odoratus in saporibus, et habet delectationem per accidens. Alia est in ipsis odoribus, et habet delectationem per se. Exemplum primæ speciei est odor cibi. Secundæ autem exemplum est odor florum.

Videntur autem istae non esse species odoratus : Quidquid enim non cognoscitur nisi in relatione ad aliud, hoc non habet speciem propriam neque delectationem separatam ab illo : odor est tale in comparatione ad saporem : ergo non habet speciem propriam, nec delectationem separatam a sapore.

PRETEREAquæritur, Quare illa dicitur Quæst. I delectatio per accidens quæ est in odore cibi ?

<--- Page Split --->

et delectatio quae est in odore tantum, convenit odori per accidens.

wst. 2. PRETEREAquæritur , Quaredelectatioinodoresescundumsepropriasitho - m i n i ?

Cujus enim melius est sentire odorem, illius magis est delectari quam tristari in odoribus : quorumdam brutorum melius est sentire odores quam hominis : ergo ipsorum est magis delectari vel tristari in odoribus : et sic non erit proprium homini.

Juest . 3 . Præterea , Quæriturdehocquoddi - cuntAristotelesetAvicenna , scilicetquodilliquisecundumaccidenshabentdelectabile , dividunturinspeciessecun - dumsapores : illiveroquisecundumse , nonsicdividuntur . Hocenimvide - turessecontrariumpræhabitis : cujuscausaest , quiaoportetcognoscereom - nesodorespersapores .

w e s t . 4 . Præterea , Quæriturdedifferentiisodorum , scilicetquotsunt , etquæsunt :

videntur enim tres esse secundum Gregorium Nyssenum dicentem in capitulo de odore vaporum : « Quorum generalissima diffrentia bonus odor est, et malus, et quod medium horum est, quod neque bene nec secundum fœtidum odorabile est. »

Solutio . Dicendumest , quodspeciesSolutio . Adquæst . odorumdistinguuntursecundumtresmodos , scilicetinseetincomparationeaddelectationemveltristitiamquaminferuntolfactui . Inseautemdistin - guuntursecundumduosmodos , scilicetabsolute , etincomparationeadsapores . Absoluteautemnonhabemusproprianomina : eoquodmaleodoramus . Undeinilladistinctionenonhabemusnisinominaexcellentiarum , etunumdici - musredolens , etaliudfætens : etsihabemusmedium , hocestperabnega - tionemextremorum , etnonpercom - mixtionem , scilicetquodnecredolensest , nequefætens . EtperhocpatetsolutioadultimamactoritatemGrego - r i i .

In comparatione vero ad sapores denominamus odores nominibus saporum, ut a dulci sapore dulcem odorem, et ab amaro amarum, et ita a pingui pinguem, et sic de aliis : et sic multiplicandi sunt odores secundum doctrinam supra habitam de coloribus et sonis.

Penes delectabile autem distinguuntur odores in duas species tantum, scilicet secundum delectabile quod confert ad alimentum, et secundum delectabile quod confert ad sanitatem : delectabile autem quod ad alimentum confert, principaliter est in sapore cibi, secundario in odore, sicut dicit Philosophus * de Strate qui vituperans Euripidem quemdam coquum, dixit : Cum decoquis lentem, non infundas miron, hoc est, pinguedinem : quia μ ε ί ζ ο ν in Greco tantum valet sicut unctio : odor enim pinguis manifestat saporem pinguem, qui est

<--- Page Split --->

delectabilis in cibo. Delectabile autem quod confert ad sanitatem cerebri, est per se in odore : cum enim odor sit quadam evaporatio, pertingit ad locum cerebri, ad quem non potest pertingere substantia cibi. Et ideo necesse est, quod hoc delectabile sit in odore per se, et non in odore in comparatione ad cibum : et hoc est præcipue quod est in floribus et aromaticis. Quia vero humidum vaporativum, ut est vinum vel muslum præcipue nocet cerebro humano : vapores enim elevati ad cerebrum, infrigidantur propter naturam cerebri, et corrumpuntur, et fluunt inde catarrhi, et defluentia reumata : et ideo homo in potu talium immiscet odorifera, ut duo delectabilia duorum sensuum in unum conveniant, scilicet delectabile saporis in potu ad linguam quod confert ad alimentum, et delectabile aromaticorum in evaporationem ad cerebrum quod confert ad sanitatem.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod odor semper constituitur ex eisdem qualitatibus primis de quibus est sapor, sed non semper denominantur odores secundum species saporum, sed quandoque, ut supra habitum est, et tunc habent proprium delectabile.

bilis sit esurientibus, non tamen plenis vel saturalis, ut dicit Philosophus.

Ad ALIUD dicendum, quod omnibus animalibus convenit quandoque delectari in odore cibi, quandoque non, ut jam dictum est.

Ad ALIUD patet solutio per ante dicta Ad q: ubi dictum est de dispositione cerebri humani in comparatione ad alia animalia.

Ad aliud autem quod objicitur in contrarium, dicendum quod animalia bruta melius sentiunt odores quam homo, sed non indignantur vel letantur ad eos, nisi sint corrupti, sicut apes et formicae fugiunt odorem sulphuris, et serpentes odorem cornu cervi combusti : nec est causa naturalis delectationis melius sentire odorem, sed potius quod magis confert ad sanitatem.

Ad ALIUD dicendum, quod odores qui Ad q: u: habent delectabile saporum, proportionati sunt saporibus, et ideo distinguuntur penes ipso. Qui autem habent proprium delectabile, non semper sunt proportionati : odor enim floris quandoque dulcis est : et ideo penes sapore s non possunt distingui.

Ex his patet solutio cujusdam quastionis quam tangit Aristoteles in libro de Sensu et sensato, scilicet quare quinque existentibus sensibus odoratus medius ponitur? Ratio hujus est, quia sensus gustus et tractus sunt alimenti constituentis substantiam animalis : et cum his convenit odoratus, eo quod habet delectabile gustus per accidens secundum quod conducit ad alimentum : visus autem et auditus non habent talia delectabilia, et sunt propter bene esse : et cum his convenit odoratus secundum quod habet delectabile per se, et est per medium extrinsecum.

Ad quæst. Ad ALIUD dicendum, quod duabus Ad 1 et 2. rationibus delectabile cibi convenit odori per accidens secundum duplicem acceptionem accidentis. Accidens enim opponitur ad per se, et sic per accidens convenit quod non convenit gratia sui sed gratia alterius : et hoc modo id quod sapori est proprium delectabile, convenit odori gratia saporis, et sic per accidens. Alio modo dicitur per accideus, quod non semper inest : et hoc modo delectabile cibi convenit odori per accidens : quia licet odor cibi desidera-

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XXX.

De olfactu ex parte mediì. Utrum aër et aqua sint medium olfactus ?

Deinde quæritur de olfactu ex parte mediì.

Dicit Aristoteles 1, quod medium est aer et aqua.

Sed videtur, quod aer non possit esse medium, per ipsas rationes quas ponit in libro de Sensu et sensato contra Heraclitum. qui dicebat odorem esse fumalem evaporationum communem existentem terrae et aeri, et si omnia entia fumus fierent, quod nares discernerent odores in omnibus entibus.

Objicit autem Philosophus in contrarium sic : Fumalis evaporatio impossibile est, quod sit in aqua : odor autem est fumalis evaporatio : ergo impossibile est odorem esse in aqua. PRIMA probatur per hoc quod aer in aqua existens ascendit superius, et similiter vapor aereus. SECUNDA autem scribitur in libro primo de Sensu et sensato.

StHocconcedatur , contra : Piscesinaquasentiuntodores : corrumpunturenimfetidis , etfugiunteos . Cumergononcontingantaerem , oportetquodpermediumaquæsentiantetsicodorestinaqua .

Præterea quæritur juxta hoc, Secundum quam materiam communem aer et aqua sint medium ?

Et videtur, quod secundum nullam. In ipsis enim sunt tria, scilicet natura diaphani, et natura frigidi, et natura humidi. Secundum autem naturam diapha-

ni non sunt media : quia sic sunt media visus. Similiter nec secundum naturam humidì : quia odor est principaliter sicci, sicut habitum est supra. Nec secundum naturam calidi vel frigidi : quia neutrum convenit communiter ambobus. Præterea frigus exstinguit odores, sicut dicit Philosophus.

Quæritur etiam juxta hoc quæstio Avicenna, scilicet utrum odor fiat ex parte medii ex permutatione sola medii, vel ex permixtione corporis odorabilis cum ipso medio ?

Et videtur, quod ex permutatione sola: vaporantis enim materia non potest amplius extendi, quam sub specie ignis : videmus autem, quod à corpore vaporabili per vapores elevetur pugillus partium materiae ejus, et ille pugillus per rarefactionem extendatur in decem pugillos aquæ, et illi decem aquæ extendantur in centum aeris. Cum igitur evaporatio odoris sit in corpore magis grosso quam aer, minor erit extensio odoriferi vaporis : et sic odor alicujus rei non sentiretur ad spatium longinquum, quod est contra hoc experimentum quod est de avibus tygridibus, quæ deveniunt ad cadavera per centum leucas, tamen ducem non habent nisi odorem. Hoc idem patet in camphora, quia illa vaporat usque ad aliquem terminum, et ad hoc ut diffundatur odor ejus in duplum illius termini,

<--- Page Split --->

oporteret ut ex illo odore evaporaret alius : et si deberet sentire in triplum, oporteret quod ex illo iterum resolveretur alius, et sic ulterius, quod videtur inconveniens : et sic videtur, quod non cum odore diffundatur vapor, sed tantum species odoris permutet medium.

Sed contra. CONTRA hoc est, quod odorabilia post multum attractum odorum fiunt leviora et pulpresentia, sicut patet in pomis.

Solutio. Solutio. Dicimus, quod odores sunt in aere et aqua. Heraclitus enim errabat dicens, quod odores resolvuntur ab omnibus entibus, et quod non sint in medio nisi in aere. Simplicia enim non sunt odorabilia etsi evaporent. Præterea odores sunt in aqua, et in aqua non est aer. Et illi sunt modi quibus contradicit Aristoteles. Dicebant autem quidam, quod odor fumalis est evaporatio, et fumus est vapor terræ, ut supra habitum est, et quod odor non resolvitur nisi a terra : et illis est contrarium quod dicit Aristoteles.

AD PRIMUM dicendum, quod odor est in aqua et in aere ut in medio, ut dicunt Aristoteles, Algazel, et Avicenna. Hoc autem quod objicit contra Heraclitum, non intelligitur sic, quod velit, quod odores non sint in aqua, sed est deductio ad inconveniens : dicebat enim Heraclitus odores non esse in medio nisi in aere, et hos resolvi a terra : et ex hoc sequitur, quod cum aer non sit in aqua nisi commixtus, secundum quod videmus herbas generari ex commixtione elementorum in aqua, quod odor non sit in aqua, quod est inconveniens. Fumalis enim evaporatio non est in aere ut in medio. Aer enim commixtus aliis elementis ad generationem vegetabilium non est medium alicujus sensus : unde licet ille non ascendat in aqua, tamen aer purus ascendit. Et secundum hoc non essent odores in aqua.

Ad aliud dicendum, quod odor est in aqua et in aere secundum quod utrumque est sine odore, perceptibile tamen odoris, secundum quod est sonus in aere secundum quod est absonum, susceptibile tamen soni. Et quod objicitur, quod non sit secundum naturam humidì, vel frigidi, vel diaphani, bene concedimus.

Si autem quæratur tunc, Quare non sit in aliis corporibus simplicibus, quæ etiam sunt sine odore? Dicendum, quod illa non sunt susceptiva evaporationis odoriferæ, ita quod possibilis sit evaporatio per ipsa. Evaporatio autem debilior est in aqua quam in aere, nihilominus tamen est : sicut etiam est in frigido tempore debilior in aere quam in alio : et propter hoc odor est in utroque. Dicunt tamen quidam quod in odore est permixtum humidum sicco, licet sit actu sicci : et ideo secundum quod magis vertit ad humidum, est in aqua : et secundum quod magis ad siccum, est in aere.

Ad hoc quod quæritur, Utrum sit ex Ad q permutatione sola, vel evaporatione ?

Dicendum secundum Avicennam 1, quod est utroque modo. In evaporatione enim dominatur natura aeris, et idcirco evaporatio transmutat aerem secundum odorem et sonum, etiam præter hoc quod recipiat aliquam partem rei evaporantis. Et similiter transmutat aquam, sicut nos videmus vinum in dolio transmutari ad odorem eorum quæ ponuntur juxta dolium : et secundum hunc modum per longum spatium potest fieri immutatio secundum adores. Dicit autem Avicenna, quod aves tygrides sunt acuti visus et alti volatus, et potuit esse, quod per visum devenissent ad cadavera, non per odorem.

Ad aliud quod objicitur contra, dicenAd obj dum quod non sit odor sine evaporatione fumali propriæ rei odorabilis ; et ideo et illa alleviatur et putrescit per attra-

<--- Page Split --->

etionem multam odorum : sed nihil prohìbet, quin ipsa evaporatio postea im-

mutet aerem, etiam praeter hoc quod ulterius alia evaporatio fiat ex ipsa.

QUÆSTIO XXXI.

De olfactu ex parte modi olfaciendi. Utrum olfactus æquivoce dicatur de respirantibus et non respirantibus ?

Consequenter quæritur de olfactu ex parte modi odorandi.

Quæst. 1. Præterea quæritur juxta hoc, Utrum ex æquali distantia odorant inspirans, vel non inspirans ?

Et videtur, quod sic : ponamus enim duo animalia, unum inspirans, et aliud non inspirans in ultimo evaporationis vel immutationis rei odoriferæ : ibi enim tangitur et alteratur cerebrum non inspirantis, et eumdem aerem trahet inspirans : ergo odorant in æquali distantia.

Quæritur etiam juxta hoc, Utrum inspirantia omnia odorant ex æquali distantia, et præcipue homo cum aliis animalibus ?

Et videtur, quod sic. Si enim stat homo cum cane in ultimo evaporationis odoriferæ, eumdem aerem trahet homo quem canis : sed aer immutatus odore tangit cerebrum utriusque. Ergo agit utrumque et alterat ipsum.

Solutio. Dicendum, quod olfactus non dicitur æquivoce in olfacientibus diversimode, etiam diverso naso. Potentiæ enim sensuum passivæ habent diffiniri per actus, et actus per objecta, sicut dicit Aristoteles. Unde cum objectum sit unum, scilicet odor, unius rationis erit olfactus : et sicut diversitas oculorum in habentibus duros oculos et molles, et habentibus velamen super oculos et non habentibus, non facit visum æquivocum, ita nec diversitas nasi et habere organum odoratus coopertum vel non coopertum facit odoratum æquivocum : a modo enim organi non diffinitur aliqua poten-

<--- Page Split --->

tia sensibilis, sed potius ab objecto, sicut dictum est. Cum enim potentia sensibilis sit potentia passiva et diffiniri habet per actum suum, actum autem habet ab agente quod est objectum, oportet quod per objectum diffiniatur.

spirantia. Ad sensum enim odoris non exigitur tantum æqualitas agentis, sed æqualitas patientis. Propter hoc in loco ubi debilis est odor, transmutatur cerebrum siccum alicujus animalis, eo quod habentium symbolum facilior est transmutatio : et in eodem loco non posset transmutari cerebrum frigidum et humidum, sicut est hominis, non enim immutatur tale nisi a forti odore.

Ad quest. 1 et 2. Ad aliud quod juxta hoc quæritur, dicendum quod non oportet, quod quæcumque animalia odorant ex æqualì distantia sive sint respirantia sive non re-

QUÆSTIO XXXII.

De gustu.

Consequenter transeundum est ad gustum, de quo quæruntur quatuor. Primum, Quid sit gustus ? Secundum, Qualiter est quidam tactus et quidam non ? Tertium, De gustu ex parte objecti. Quartum, De gustu ex parte medii.

ARTICULUSI.

Quid sit gustus ?

Ad primum proceditur sic :

Videtur autem insufficienter dictum quod dicit gustum esse ordinatum in

nervo linguæ : quia dicit Gregorius Nyssenus, quod organa gustus sunt lingua et hujus magis exercitium, adhuc cum his palatum, in quibus sunt hi qui ex cerebro nervi dilatati, qui etiam annumtiant genitam assumptionem principali, id est, cerebro.

<--- Page Split --->

lutio. Solutio. Dicendum, quod in veritate 1 et 2. gustus est etiam in nervis palati, sicut objectum est : sed secundum sui optimum est in lingua et in membro quod est in loco lingua : et cum ab optimo sumatur diffinitio, diffinitur a nervo expano in superficie linguae.

d 3. Ad aliud autem quod objicitur de animalibus, quod non videntur habere linguam, dicendum quod habent aliquid loco linguae, scilicet carnem quamdam, ad cujus radicem continuatur cesophagus et canna, vel cesophagus tantum, vel stomachus sine cesophago et canna. Dico autem hoc, quia in quibusdam avibus inveniuntur cesophagus et canna simul conjuncta ad linguam, vel ad id quod est in loco linguae. In quibusdam autem invenitur cesophagus tantum sine canna. In quibusdam autem invenitur stomachus tantum sine cesophago et canna, sicut de quodam pisce patet, de quo dicit Aristoteles, quod non habet cesophagum, sed stomachum longum, et ideo quandoque in voracitate ejicit ipsum per os.

Præterea, In quibusdam animalibus sunt dua linguae, ut in serpentibus : dicunt enim Gregorius Nyssenus et Damascenus, quod organa sensuum creator animalium dedit duplicia, et linguas duas sicut oculos duos, ut si unum destrueretur, in altero salvaretur sensus. Sed in quibusdam animalibus linguae sunt conjunctæ, scilicet in homine, et in quibusdam non conjunctæ, ut in serpente. In quibusdam longæ et acutæ, ut in apibus et in annulosis quæ sugunt nutrimentum per linguam, quæ longe emittitur ante os : unde quandoque recurvant eam dum non sugunt nutrimentum. In quibusdam aut curta, sicut in ciconiis, et in quibusdam piscibus : et in quibusdam media, sicut in hominibus : et in quibusdam ligata anterius ad palatum, ut in ranis : et ideo vox ranarum non potest esse nisi coax.

ARTICULUS II.

Qualiter gustus sit quidam tactus, et qualiter non ?

Secundo quaeritur, Qualiter gustus sit quidam tactus, et qualiter non ?

Videtur autem, quod nullus sit tactus. Potentiae enim distinguuntur per actus, et actus per objecta, ut supra dictum est 1 : ergo quarumcumque potentiarum objecta sunt penitus diversa, illa sunt diversa : objecta autem gustus et tactus sunt penitus diversa : ergo gustus et tactus sunt penitus diversi. Prima probata est per hoc quod sensus distinguuntur per objecta. Secunda autem probatur per hoc quod dictum est in Ethicis, quod gustus saporum judicativus est : sapor autem diversificatur penitus a tangentibus.

Sed contra hoc est : quia manifeste sed contra. dicit Philosophus in II de Anima 2, et in libro de Sensu et sensato, quod gustus est quidam tactus.

Solutio. Dicendum, quod gustus accipitur duobus modis, scilicet secundum quod est sensus alimenti, ut in multis locis dicit Philosophus, et sic gustus est quidam tactus quadruplici ratione. Quarum prima est sumpta ex parte objecti quod est alimentum. Cum enim alimentum non nutrit nisi per substantiam, sicut dicitur in libro primo de Generatione et Corruptione 3, oportet quod substantia alimenti tangat illud quod nutritur. Cum vero non nutriat nos nisi id ex quo sumus, oportet quod ipsum sit commixtum ex calido, frigido, humido, et sicco, sicut et nos commixti sumus,

<--- Page Split --->

sicut dicitur in secundo de Generatione et Corruptione 1. Cum ergo sic tangat per substantiam sine medio extrinseco, et immutat per calidum, frigidum, humidum, et siccum, quae sunt qualitates tangibiles, patet ex parte objecti quod gustus quidam tactus est.

Secunda ratio sumitur ex parte materiae, quae est medium gustabilium, hoc est, humidum aqueum quod est insipidum : et cum hoc sit unum tangibilium, erit gustus secundum hoc quidam tactus.

Tertia ratio sumitur ex parte modi gustandi : non enim gustatur aliquid nisi sit ultimum linguae conjunctum cum ultimo rei gustatae. Cum igitur illa se contingant, ut dicitur in V Physicorum 2, quorum ultima sunt simul, patet quod ex modo gustandi gustus quidam tactus est.

Quarta ratio est, quia gustus est tactus in quibusdam membris, sicut in lingua et in palato : tactus autem est in omnibus membris corporis : et ideo dicitur quidam tactus quasi tactus particularis.

Accipitur etiam gustus secundum quod est judicium saporum : et secundum hoc gustus nullo modo tactus est, ut probatum est in objectione : et quia per objectum quod est diffiniens sensum sic distinguitur a tactu, ideo gustus ponitur unus quinque sensuum ex diverso a tactu divisus.

ARTICULUS III.

De gustu ex parte objecti.

Tertio, Quæritur de gustu ex parte objecti quod est sapor.

Et quæruntur quinque. Quorum primum est, Utrum sapor sit qualitas simplicis, vel compositi, vel utriusque?

Secundum, Utrum sit actus humidì vel sicci vaporativi ?

Tertium, Quæ et quot sunt causæ saporum ?

Quartum, De generatione saporum.

Quintum et ultimum, Qualiter hoc verum sit, quod tactus et gustus instrumenta habeant circa cor ?

ARTICULI TERTII

PARTICULA I.

Utrum sapor sit qualitas simplicis, vel compositi, vel utriusque ?

Ad primum horum proceditur sic :

<--- Page Split --->

mogenium, non est ratio quare una pars objiciatur, altera autem sumatur in cibo : sed haec separatio superfluitatis quandoque fit in ipsis cibatis, ut in animalibus quae stomachos habent et ventres, quibus fit separatio puri ab impuro : quandoque extra ipsa cibata, ut in plantis, quae terram habent pro ventre, et propter hoc non egerunt. Secunda ratio est, quia nec aqua quae magis videtur esse nutritiva vel nutrimentum, est nutrimentum, eo quod omne nutrimentum, quod omni mixto corpori est incorporabile, oportet esse corpus mixtum. Tertia ratio est, quia si unum simplicium nutriret, tunc quodlibet simplex nutriet : quod falsum est : quia aer propter sui simplicitatem non nutrit. Quarta ratio est, quia cibi est locus receptibilis in corpore animato, ad quem non ingrediuntur simplicia, sed composita. Ex his concluditur, quod cum sapor sit passio nutrimenti, quod sapor non est passio simplex, sed composita.

deontra. CONTRA hoc obiicitur sic :

et sic faciens augmentum et per substantiam est salvatum in mixto, et sic faciens nutrimentum.

SOLUTIO. Dicimus, quod sapor est passiocompiti corporis : eo quod omne alimentum commixtum compositum est : sicut enim probat Philosophus in libro de Sensu et sensato, generatio saporum est ut in subjecto in humido et aqueo : ut in efficiente autem in calido digerente, quod est calidum ignis et solis : in sicco autem terreo est sicut in passivo terminante humidum aqueum. Et probatur hoc per experimentum. Cum enim saporosum incorporabile sit, necesse est ipsum esse humidum. Cum autem videamus in cibis et fructibus oblatis ad ignem et ad solem generari omnimodos sapore» patet quod causa efficiens saporum est caliditas. Similiter videmus salsum generari ex terrestri adusto in humido, et in aqua videmus generari multos sapore» ex hoc quod transeunt multa genera terrarum. Et ex his colligitur, quod sapore» generantur ut a primis qualitatibus a calido igneo et sole digerente, et humido aqueo et terrestri sicco patientibus. Si autem sapore» considerantur in se prout sunt unum genus qualitatis, sic extremi simplices sunt, eo quod non sunt compositi ex aliis saporibus, et medii sunt compositi, sicut in aliis objectis sensuum.

Ab PRIMUM ergo dicendum, quod nutriAd object. mentum quidem habet actum humidum 1. in hoc quod fluit ad terminos alienos : sed tamen non est de natura humidì tantum, sed etiam sicci terrestris et calidi ignei.

Ad ALIUD dicendum, quod verbum illud Ad object. Philosophi intelligitur, quod sapor est 2. humidì sicut subjecti, et odor sicci vaporativi sicut subjecti.

Ad ULTIMUM dicendum, quod prima Ad object. est vera, et secunda est falsa : quia sim- 3. plex non est incorporabile ut nutrimen-

<--- Page Split --->

tum : et si commisceatur simplex in mixto, hoc non erit per virtutem nutritivam, sed potius per qualitates activas et passivas moventes ad mixtum.

ARTICULI TERTII

PARTICULA II.

Utrum sapor est actus humidii, vel sicci evaporativi?

Secundo quaeritur, Utrum sapor sit actus humidii, vel sicci vaporativi?

Et videtur, quod quandoqüe sic, quandoque alio modo.

Ex eisdem enim nutrimur ex quibus sumus, ut dicit Philosophus1 : sed quaedam sunt quae constant principaliter ex sicco terrestri, et per posterius ex humido aqueo, quaedam e contra : ergo videtur, quod cibus quorumdam principaliter sit ex sicco terrestri, et quorumdam ex humido aqueo : et cum sapor sit passio cibi, videbitur sapor sic diversimode esse sicci terrestris et humidii aquei, quod est contra praedicta.

Ad PRIMUM quod objicitur in contrarium, dicendum quod licet quaedam sint in quibus vincit terrestreitas, tamen quia non possunt accipere nutrimentum nisi influat cibus in quamlibet partem corporis eorum, et influxus non est nisi per actum humidii, oportet cibum principaliter esse humidum : tamen potentia siccum quandoque. Et hoc patet in habentibus sanguinem in quibus ultimum nutrimentum sanguis est, qui actu humidus est.

Ad aliud dicendum, quod prima est falsa, haec scilicet, quod omnis qualitas corporis vaporativi vaporativa est. Vapor enim est qualitas humidii aquei et sicci terrei non in quantum vaporativa sunt, sed in quantum commiscibilia per actum calidi digerentis.

ARTICULI TERTII

PARTICULA III.

Quæ et quot sunt causæ saporum ?

Tertio quaeritur, Quæ et quot sint causæ saporum ?

Et videtur, quod quatuor, scilicet calidum, frigidum, humidum, et siccum.

Sed contra : Sed conti

Solutio. Solutio. Dicendum, quod sapor principaliter est in humido ut in subjecto, et consequenter in sicco illi commixto.

<--- Page Split --->

exstinguit odores, et hebetat sapores. Ergo videtur, quod frigiditas non sit causa saporum.

Solutio. Solutio. Dicimus, quod quaedam sunt causæ saporum per se, quaedam autem per accidens. Per se quaedam sunt efficientes, et quaedam sunt passivæ. Efficientes, ut calidum solis, et calidum ignis : videmus enim in fructibus plantarum amaris, in quibus humidum per calidum solis non est sufficienter digestum digestione quæ est pepansis, quod postea cum ponantur ad ignem, efficiuntur dulces per digestionem quæ est epsesis vel optesis, sicut videmus in elixatis vel in assatis. Passivæ autem sunt humidum aqueum, et subjectum in cujus actu est, necesse est esse saporosum, cum conjungitur ad gustum : quia aliter non penetraret ad nervum gustativum qui est in lingua : siccum vero terrestre terminativum est humidi ad generationem saporis.

cipue crassum. Unde etiam dicit Philosophus, quod frigida sunt magis sapida calidis. Causa autem per accidens est præcipue triplex, scilicet resudatio, reservatio, et constrictio : et præcipue in fructibus plantarum : in prima enim maturatione respersum est in fructibus quoddam calidum, quod nimis facit exhalare humidum, et remanet siccum fere durum et insipidum, et non bene commixtum cum humido : et postea fructus reservati acquirunt humidum ex frigore quod nascitur in eis ex privatione caloris solis : quia humidum subinductum commiscetur sicco terrestri, et subtiliat ipsum, et facit fructus saporosiores. Resudatio autem tollit superfluum humidum, post cujus ablationem naturale humidum bene adjuvatur sicco terrestri, et generatur melior sapor. Et his duabus de causis meliores sunt ut frequenter fructus in hieme quam in æstate. Constrictio autem humidi quod clausum est in partibus, subtile facit conjungibile linguæ, et per hoc causat meliorem saporem.

Et per hoc patet solutio ad omnia objecta.

ARTICULI TERTII

PARTICULA IV.

Causæ vero per accidens quaedam sunt intrinsecæ, quaedam extrinsecæ. Frigiditas enim est causa intrinseca, quæ per se hebetat sapores, sed per accidens facit quosdam : cum enim calidum sit evaporativum aeris subtilis, et subtiliativum aquei et terrestris, et per consequens dissolutivum commixti ex illis, frigidum per oppositionem erit restrictivum aeris et ingrossativum, eo quod convertit aereum ad aqueum, et aqueum ad terrestre : et ideo causat per accidens saporem, præ-

Utrum sapor generatur ex qualitatibus primis ?

Quarto, Quæritur de generatione saporum.

Et videtur, quod generantur a qualitatibus primis : quia sicut dicit Philosophus in II de Generatione et Corruptione 1, omnes posteriores secundum generationem reducuntur ad primas : sapores

<--- Page Split --->

autem qualitates sunt posteriores: ergo generantur a primis.

Hoc etiam videtur per hoc quod dicit in fine libri de Plantis, scilicet quod mirabolani primo sunt dulces, et propter raritatem ligni calor solis digerens ubique consequitur humidum attractum : postea vero attrahit sicut sibi simile, et angustat poros arboris, ita quod calor non habet subintrare ad digestionem humidi : et tunc ex privatione calidi trigiditas et siccitas vincent calorem et humorem : et erit tunc fructus ponticus et terrestris saporis : deinde vero sol cum calore siccum oppilans, multum attrahit ad exterius : et propter hoc multum incipiunt dominari frigiditas et siccitas interius : et erit tunc fructus fortissimae ponticitatis : tandem resurget calor naturalis interius per calorem solis, et expulso frigido incipit adurere siccum inventum in fructu illo : et tunc erit fructus amarus.

Ex his colligitur, quod sapore s generantur ex primis qualitatibus.

SED CONTRA hoc videtur esse quod dicitur in libro de Sensu et sensato, ubi dicit Aristoteles : « Quemadmodum autem calores ex albi et nigri commixtione sunt, ita et saporea a dulci et amaro : et secundum proportionem in eo quod magis et minus unusquisque est, sive secundum numeros quosdam mixtionis et motus, sive etiam indeterminate. »

midum generatur sapor dulcis. A calido autem digerente et subtilante humidum aqueum in humidum aereum generatur sapor pinguis. A calido vero non digerente sed adurente secundum aliquem modum, siquidem est cum humido, generatur ponticus sapor : et si est cum sicco, generatur amarus, vel salsus si minus adurat : et secundum hanc generationem loquitur Aristoteles in libro de Plantis. Secundum autem alium modum loquitur in libro de Sensu et sensato, et propter hoc dicit ibi, quod septem sunt sapores sicut septem colores secundum proportionem arithmeticam : plures autem erunt secundum proportionem geometricam et sine proportione, sicut supra diximus in quaestione de coloribus.

ARTICULI TERTII

PARTICULA V.

Utrum gustus et tactus habent instrumenta sua circa cor ?

Ultimo quaeritur, Qualiter hoc sit verum, quod gustus et tactus instrumenta sua habeant circa cor ?

Solutio . Dicendum , quodduplexestgeneratiosaporum . Unapercausameffi - cientem , ethæcestaqualitatibusprimis . Aliaestpermixtionemearumdemquæes - sentialiterservanturinmixto : etsecun - dumhocextremisaporessuntsimplices , etmediicompositiabillis . Quantumer - goadprimamgenerationemcausasapo - rumingenereesthumidumprincipaliterutsubjectum , etsiceumterrestreillicommixtum , etcalidummovensadcom - mixtionem . Generatioverosaporuminspecie , utacausaefficienteestsecundumquodacalidosufficienterdigerentehu -

Dicit enim Philosophus in libro de Sensu et sensato, quod tactus instrumentum est magis terrae : gustus autem species quaedam tactus est. Unde juxta cor eorum est instrumentum, scilicet gustus et tactus : cor enim oppositum est cerebro, et est calidissimum partium.

SED CONTRARIUM videtur esse dictum Sed contra omnium Auctorum, qui communiter dicunt nervos sensibiles oriri a cerebro sicut spiritum animalem, et gustum esse in nervo expanso in lingua.

Similiter hoc probant per experimentum : quia in lingua sentimus saporem, et non circa cor.

<--- Page Split --->

Si forte dicat aliquis, quod gustus est sensus alimenti : alimentum autem est quod habet tactus differentes, et alimentum digeritur a calore cordis : et ideo dicuntur gustus et tactus habere instrumenta sua circa cor. CONTRA : Galenus dicit, quod digestio fit a calore qui est in hepate, et virtus digestiva est ibidem secundum ipsum : ergo magis debet dici secundum hoc, quod gustus et tactus habent instrumenta sua magis circa hepar, quam circa cor.

et ibi accipit præparationem ulteriorem : completivam autem formam cibi accipit a calore cordis : et quoad hoc gustus et tactus dicuntur habere instrumenta sua circa cor.

ARTICULUS IV.

Utrum humidum aqueum est humidum in gustu ?

Iutio. SOLUTIO. Dicitur, quod gustus duobus modis accipitur. Uno modo secundum quod est judicium saporum, ut dicit Aristoteles in III Ethicorum 1 : et sic nervus gustativus principiatur a cerebro, et expanditur in lingua et palato, et sic non habet instrumentum circa cor. Alio modo secundum quod est sensus alimenti, et sic est sensus cominxi ti a calido, et frigido, humido, et sicco : et quoad hoc habet instrumentum suum circa cor. Et per omnem eumdem modum distinguimus in tactu, scilicet secundum quod est judicium tangibilium, vel secundum quod ipsum tangens nutritur tangibilibus : sed de tactu infra dicetur.

Ab hoc autem quod objicitur in contrarium, respondeo secundum Avicennam in libro de Animalibus, et secundum Averroem in capite de corde, qui determinant contrarietatem Aristotelis et Galeni dicentes, quod in veritate est quaedam praeparatio ad digestionem nutrimenti in in hepate, ut dicit Galenus, et Aristoteles non contradicit : sed illa praeparatio non potest facere ut illa materia sit cibus antequam recipiat formam a calore cordis : quia sicut cor formale principium est et effectivum vitae in omnibus membris, ita est etiam formale principium nutrimenti : sed in stomacho quaedam est praeparatio in hoc quod separatur succositas ptisanaria ab impuro ejiciendo, quae succositas per venas quasdam attrahitur ad hepar,

Deinde, Quæritur de gustu ex parte medii.

Videtur autem, quod medium in gustu sit humidum aqueum.

Dicit autem Philosophus, quod hoc est insipidum. Unde sicut aer se habet ad colores quod est medium, eo quod nullius coloris est, sed est susceptibilis omnium colorum : ita humidum aqueum se habet ad sapores, et ita esse videtur medium in gustu. Et hoc etiam videtur per Avicennam dicentem, quod gustus eget medio quod recipiat saporem,et sic in se non habens saporem : et hoc est humor salivæ, qui pervenit ex instrumentis salivalibus. Idem videtur per Aristotelem in secundo de Anima 2, ubi dicitur, quod proprium gustus esse videtur potabile et non potabile. Non potabile autem dicitur pravum et corrumpit gustum. Potabile ante est humidum aqueum.

Et hoc videtur per rationem : Humidum enim est penetrativum propter subtilitatem. Cum igitur sapor habeat penetrare usque ad nervum linguæ, et hoc non potest esse nisi per humidum : et sic videtur humidum aqueum esse medium in gustu. SED CONTRA : Ponamus, quod aliqua saporosa per se sint humida, sicut vinum et hujusmodi : illa igitur per se possunt penetrare ad lin-

<--- Page Split --->

guam, et sic non indiget humido salivali, quod dicitur esse medium in gustu.

Quæst. Præterea, Quæstio est Avicennae, Utrum humor aqueus recipiat saporem in commixtione partium rei saporosæ, vel sine commixtione partium rei saporosæ, secundum tantum permutationem saporis quo immutat ipsum humidum, sicut color aerem. Si primo modo, tunc non videtur humor esse medium necessarium, sed ad facile conjungendum saporem cum lingua : et hoc ideo est, quia aliter est sensatum in medio, et aliter in sensibili primo. In medio enim est in potentia tantum, sicut color est in aere : in sensibili autem primo modo est in actu. Cum autem sapor commixtus humori aqueo sit actu in humore tali, non erit in ipso ut in medio tantum. Si secundo modo, tunc sapor aut est in humido secundum sui essentiam, aut non. Si primo modo, tunc non est medium, sed materia. Si secundo modo, tunc saporosum positum super linguam sine medio non senlitetur, quod falsum est : quia secundum hoc gustus non esset tactus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod medium in gustu est humidum aqueum, aut ex instrumentis salivalibus sumptum ab extrinseco. Est autem medium et materia et non medium tantum, sicut aer in

auditu, qui est medium audiendi et materia soni, et non sicut in visu in quo est aer medium tantum et non materia coloris : et propter hoc dicit Avicenna, quod melius videtur sibi, quod sit medium ad hoc quod sapor faciliter conjungatur cum lingua, sine quo si sapor posset penetrare linguam, immutaret nervum gustativum lingua.

Et per hoc patet solutio ad id quod quaeritur primo, scilicet quid sit medium in gustu ?

Ad illud quod postea quaeritur, dicenAd qu dum quod sapore s non generantur in aliquo humido tantum, sed oportet plures causas esse : et propter hoc oportet, quod partes porosæ commisceantur humido ad hoc quod fiat actum saporosum.

Et bene concedimus id quod objicitur, quod sapor non est in ipso ut in medio tantum, sed etiam ut in materia. Sicut autem de aliis sensibus dictum est, ita gustus est gustabilis et non gustabilis. Non gustabile autem dicitur tribus modis, scilicet per privationem habitus, sicut insipidum est non gustabile : et per privationem harmoniae ad sensum, sicut excellens est non gustabile, quod corrumpit gustum : et per privationem harmoniae ad immutationem gustus secundum debilitatem immutantis, sicut non gustabile dicitur, quod pravum habet odorem.

QUÆSTIO XXXIII.

De tactu.

Consequenter quaeritur de tactu. Et quaeruntur quinque, scilicet quid est tactus ? Et secundo, Utrum tactus sit unus sensus vel plures ?

<--- Page Split --->

Tertio. Quid est organum in tactu ? Quarto, Quid est medium in ipso ? Et quinto, Quid est tangibile proprium ?

ARTICULUS I.

Quid sit tactus ?

Ad primum proceditur sic :

Dicit Avicenna, quod « tactus est vis ordinata in nervis cutis totius corporis et ejus carnibus ad apprehendendum illud quod tangit illud, et afficit contrarietate permutante complexionem et affectionem compositionis. »

Item, Alqazel : « Sensus tactus est virtus diffusa per omnem carnem et cutem, per quam apprehenditur calor et frigiditas, humiditas et siccitas, durities et mollities, asperitas et lenitas, gravitas et levitas. »

CONTRA PRIMMAM harum diffinitionum objiciur sic :

rum, posito illo cujus est fundamentum, ponetur et illud quod dicitur fundamentum de necessitate, sed non convertitur, est ut fundamentum ad omnes sensus : ergo quocumque sensu posito in 'aliquo organo, de necessitate ponetur et tactus, sed non convertitur : sed visus est in oculo : ergo et tactus.

<--- Page Split --->

simul habere : sed hoc etiam convenit mathematicis, ut dicitur in primo de Generatione et Corruptione1 : ergo videtur, quod actu possumus sentire mathematica, quod falsum est. In mathematicis enim non sunt qualitates sensibiles, et nihil sentitur sine qualitate sensibili.

nisi secundum quod gustus est quidam tactus. Cum igitur per sensum animal sit animal, ut dicit Avicenna, tactus erit sensus per quem animal est animal. Cum autem sensibile diffinitivum sit animalis, tactus erit sensus a quo est sensibile quod diffinit animal. Et hoc est quod dicit Aristoteles in secundo de Anima 3 : Vivere propter hoc principium, scilicet quia vegetabile, inest viventibus, scilicet plantis. Animalis autem, supple, vivere, est propter sensibile primum : et namque multa animalium manentia autem cum sint natura, habent hunc solum sensum. Sensuum autem inest primo animalibus tactus. Sicut autem vegetativum potest separari a tactu et omni sensu, sic et tactus a sensibus aliis. Alia ratio est per similitudinem : quia sicut in partibus animae, vegetabilis generativa est a qua sumitur diffinitio animae vegetabilis, et est perfectio ipsius, eo quod unumquodque dicimus perfectum dum potest facere ex se alterum tale quale ipsum est : sic etiam patet in partibus animae sensibilis, quod tactus est esse et perfectio sensibilis animae secundum genus suum, eo quod animal perfectam naturam animalis dicimus habere, quando tangendi habet sensum.

Solutio. Solutio. Dicimus, quod tactus duo habet de ratione sui. Quorum unum est, quod est tangibilium judicium, et sic est potentia et pars animae sensibilis. Alterum est esse et perfectio, a quo sumitur sermo diffinitivus animae sensibilis, et sic non est pars animae sensibilis, sed est illud quod constituit ipsam et facit esse sensibilem animam. Et hoc patet duabus rationibus. Quarum una est necessaria, scilicet quod tactu posito ponitur animal, et destructo tactu destruitur animal : et sic non est in aliis sensibus, scilicet in auditu, visu, odoratu, et gustu,

Ad PRIMUM dicimus, quod cum tactus Ad 1, 2 4 et perfectio sit totius animalis, oportet ipsum non tantum esse in organo uno, sed in omnibus partibus corporis secundum aliquem modum, ut infra dicetur. Et per hoc patet solutio ad sequentes. Tactus enim secundum quod est perfectio animalis, fundamentum est aliorum sensuum.

Ad aliud quod quaeritur, Quae sit differentia inter id quod tangit illud, etc. Dicendum, quod sicut distinguit Aristoteles in primo de Generatione et Corruptione 4 : Tangens et tactum se habent sicut movens et motum : est enim quoddam

<--- Page Split --->

movens non motum, sicut movens primum : et est quoddam movens motum, sicut est movens in generatione et corruptione : cum enim frigidum movet calidum, tunc etiam movetur ab ipso. Similiter est de tangente et tacto. Aliquid enim tangit, cujus ultimum non habet contrarium : et illud non immutatur per tactum : et propter hoc dicit, quod tangit non tactum : quia non tangit nisi tactu metaphorico : et hoc modo cœlum tangit ignem : cum enim cœlum non recipiat impressiones peregrinas, cœlum non immutatur ab igne : et sic non tangitur ab ipso physice, sed metaphysice : ignis enim bene recipit impressiones a cœlo : et sic ignis tangitur a cœlo. Cum autem ignis tangit aerem, tunc utrumque tangit physice, et tangitur ab utroque : ultimum enim ignis mutatur secundum humidum quod est in ultimo aeris, et ultimum aeris immutatur secundum siccum quod est in ultimo ignis.

calidum excellens : et simile est de frigore, et aliis qualitatibus tactus. Habet tamen simile privationi hoc modo quo medium privatio est extremorum.

Ad illud quod quaeritur de differentia complexionis et compositionis, dicendum secundum Avicennam, cap. de tactu, quod complexio refertur ad commixtionem membrorum similium, scilicet carnis et ossis, nervi et venæ, et hujusmodi : compositio autem refertur ad compaginationem membrorum dissimilium, sicut caro, et os, et manus, et brachium, et hujusmodi : et sic patet, quod compositio addit super complexionem.

ARTICULUS II.

Utrum tactus est unus sensus ?

Ad hoc autem quod Avicenna distinguit inter tactum naturalem et mathematicum postquam dixit, quod tangit illud, addidit, Et afficit contrarietate : non enim sufficit quand ultimum tangibile sit cum ultimo agentis, sed oportet quod tactus a qualitate tangibili immutetur et afficiatur.

Secundo quaeritur, Utrum tactus sit unus sensus vel plures ?

Et videtur, quod sit unus.

Ad illud quod objicitur, quod sensus est ut privatio et materia ad sensibilia, et non ut contrarium, dicendum quod aliter est in sensu isto, et in aliis, ut patet ex prædictis : non enim sensus iste tantum est potentia animæ sensibilis, sed etiam est actus et forma corporis sentientis : et ideo cum corpus sentiens de necessitate sit commixtum ex contrariis, ut dicit Aristoteles in libro tertio de Anima 1, erit iste sensus semper existens in commixto corpore. Cum autem nihil sit immutabile a simili, sed potius a contrario, oportet quod immutans sensum sit contrarium : et ideo calidum simile complexionem non immutat, sed potius

<--- Page Split --->

cum tamen lux et color non sint in genere uno proximo, ut supra probatum est.

Sed contra. Sed contra hoc objicitur. Et sumantur primo rationes Aristotelis posita in littera in secundo de Anima, cap. de tactu 1.

Si forte dicatur, quod in aliis sensibus sunt contrarietates multae ut in voce non solum acuitas et gravitas, sed etiam magnitudo et parvitas, et in visu non solum album et nigrum, sed etiam clarum et obscurum, et congregativum et disgregativum visus, ostendit Aristoteles, quod omnes illae contrarietates quae sunt in auditu et visu, reducuntur ad unum subjectum, quod est genus proximum, ut in auditu ad vocem, et in visu ad colorem : et propter unitatem illius generis dicitur visus unus, et auditus unus. In tactu autem contrarietates non possunt reduci ad genus unum proximum. Ergo tactus erit plures sensus.

agit color, et aliter sonus, et aliter odor : ita determinatae sunt potentiae passiva medi i : quia secundum naturam diaphani patitur a colore, et secundum naturam vacui patitur a sono, et secundum naturam rarefacientem immutatur ab odore et patitur ab odore. Sed non est sic in carne : quia ex simplici elemento non potest fieri animalum corpus : sed tota caro per unam naturam tangit omnia tangibilia, scilicet in quantum mixta est ex omnibus. Cum igitur actiones activorum plures sint in genere, et secundum numerum passivorum in genere multiplicentur potentiae passiva in sensibus, tactus erit sensus plures propter plura objecta, et non unus propter unitatem ejus in quo sentit tangibilia.

<--- Page Split --->

diffusi in lingua, putaretur quod eorum principium una virtus esset : sed quia diversi sunt extra linguam, cognita est eorum diversitas.

Ad hoc dicunt aliqui, quod objecta tactus sunt qualitates primea quae sunt magis simplices quam qualitates posteriores, et sic magis reducibiles in unum. Sed contra hoc est : quia omnis reducrio vel est inferiorum in unum genus, vel causatorum in causam unam, vel compositorum in simplex unum, vel posteriorum in prius unum. Quod autem humidum et siccum non reducantur in calidum et frigidum sicut in genus, probatur ex hoc quod calidum et frigidum non praedicantur de humido et sicco substantialiter sine conversione. Similiter nec reducuntur in ipsa sicut in causam :

quia si humidum causaretur a calido per se, tunc numquam causaretur a frigido : et nos videmus, quod humidum invenitur cum calido et humido, et simile est de sicco. Nec reducuntur ad ipsa sicut compositum ad simplex : humidum enim et siccum sunt simplices qualitates sicut calidum et frigidum. Nec etiam est reductio posteriorum in prius : quia aeque primea sunt istae sicut illa. Praeterea, Natura prius dicitur causa vel genere, ut habitum est : quia non reducuntur ad ipsa sicut ad causam et genus.

Si forte dicatur, quod calidum et frigidum sunt qualitates activa, humidum et siccum passiva : et ita sicut activum est ante passivum, ita illa sunt priores istis. Contra hoc est, quod licet activum sit prius passivo secundum actum, eo quod facit ipsum esse actu, nihilominus tamen activum non est prius passivo secundum potentiam, quia activum non facit potentiam passivi : passivum enim habet potentiam antequam suscipiat actum agentis. Praeterea, Humidum et siccum non dicuntur sic esse qualitates passiva, quod nullo modo sunt activa : transmutat enim siccum humidum, et econtra.

Ad haec omnia quidam voluerunt respondere dicentes, quod tactus secundum substantiam est unus sensus, et secundum objecta plures. Sed contra hoc videtur etiam : quia illa substantia est forma, vel materia, vel compositum. Constat, quod non est forma : quia cum tactus sit potentia passiva, formam non habet nisi ab agente. Si autem est materia, tunc erit aptitudo patiendi et suscipiendi formam ab agente : et cum non sit eadem aptitudo ad agentia genere diversa, potentia materialis non erit unus sensus : non enim dicit potentiam omnino indispositam, sed dispositam per habitum naturae, sicut visus ad colorem, et auditus ad sonum.

<--- Page Split --->

Solutio. Solutio. Secundum supra dicta dicimus, quod tactus significatur in duplici ratione, scilicet in ratione potentiae, et in ratione partis : et secundum quod est judicium tangibilium, et in ratione forma animalis secundum quod est animal : et propter hoc ipse solus inter sensus plurium est contrarietatum, cum tamen sit sensus unus secundum quod est forma. Sicut enim generativa in plantis quae perfectio vegetabilium est, non est in una parte corporis plantae, sed determinat totum, sicut est forma totius existentis in radice, stipite, et ramis, et virgis : nec est secundum unum modum, sed potius secundum multos, generans folia, ramos, virgas, et fructus, semina, et plantas : sic tactus qui est forma perfectiva animalis, non est pars nisi per comparationem ad opera spiritualia, sicut etiam est pars generativa vegetabilis : non est ergo tactus in una parte corporis animalis, sed in omnibus secundum aliquem modum, ut infra dicetur : nec est uno modo, sed quamplurium contrarietatum apprehensivus, scilicet omnium illarum quae determinant ipsum corpus, scilicet quod est organum tactus, ut infra ostendetur. Dicimus ergo, quod tactus est sensus unus secundum quod est forma, est tamen plurium contrarietatum secundum opera specialia.

Ad object. Ad PRIMUM ergo quod objicitur in contrarium ex rationibus Aristotelis, patet jam solutio, quod non est simile de tactu et de aliis sensibus : et non sequitur si alii sensus sunt contrarietatis unius in genere, quod tactus debet esse unius contrarietatis.

Ad object. Ad ALIUD dicendum, quod in veritate per corpus sentimus in quantum est mixtum ex tangibilibus : cujus probatio est secundum Aristotelem 1, quia non sentimus nisi excellentias tangibilium : eo quod corpus nostrum mixtum ex tangibilibus, medium est extremorum tangi-

bilium. Cum igitur una natura mixti proportionem habeat ad omnia miscibilia constituentia mixtum, per unum corpus secundum actus mixti quod est potentia miscibilia plura, sentimus omnia miscibilia : et cum tactus sit forma perfectiva illius corporis, per unum tactum secundum actum apprehendimus omnia miscibilia. Probat autem Aristoteles in fine primi de Generatione et Corruptione 2, quod nihil est miscibile per se nisi qualitates tactus. Ergo per unum tactum apprehendimus omnes contrarietates tangibilium.

Ad ALIUD dicendum, quod aliud est in Ad 3. gustu et in tactu in lingua : gustus enim judicium est saporum, et sapore sccundum quod hujusmodi non sunt ea quae miscentur ad constitutionem corporis animati : et propter hoc licet gustus esset diffusus per totum corpus, nihilominus differet a tactu. Sed in tangibilibus non est sic : calidum enim et frigidum, et humidum et siccum, durum et molle, grave et leve miscentur ad constitutionem corporis animati : et propter hoc corpus animatum unum existens actu proportionem habebit ad omnia illa. Cum autem tactus forma perfectiva sit corporis, hujusmodi tactus unus existens per calidum corpus apprehendit omnia haec. Nec Aristoteles intendit, quod tactus sit plures, sed quod sit plurium contrarietatum.

Ad DICTUM Avicennae dicendum, quod Ad 4. in veritate tactus videtur plures esse virtutes passivae : sed passio ejus reducitur ad passionem organi sui quod est corpus animatum : et tunc illud virtute est plura, sed actu unum, sicut omne mixtum est actu unum et potentia plura.

Ad DICTUM Averrois dicendum, quod Ad 5. bene concedimus, quod tactus est plures secundum opera.

Ad ILLUD quod objicitur per rationem, Ad 6. dicendum est, quod est proportio pas-

<--- Page Split --->

sivi simplicis ad activum simplex, etc. Et cum unum simplex non possit habere plures formas simul, non potest illud passivum recipere impressiones activorum diversorum generum, sicut est organum visus, in quo dominatur simplex elementum aquae per naturam diaphani : et propter hoc non patitur nisi a calore et luce. Similiter est in organo auditus, in quo dominatur elementum simplex quod est aer : et similiter est in instrumento odoratus, quod licet sit compositum, tamen dominatur in ipso frigidum humidum, et propter hoc non immutatur nisi ab odorifero actualiter calido et sicco vaporativo : et in instrumento gustus, quod est lingua, quae immutatur actualiter ab actuali humido saporoso : et de talibus tenet objectio. Sed est proportio activi simplicis ad passivum commixtum ex multis : et in tali proportione non sequitur, quod passivum habeat esse unius activi tantum, imo permulta miscibilia, quae sunt in ipso potentialiter, habet esse activorum diversorum specie et genere.

Quia vero tactum dicimus esse unum ut formam corporis animati, et non ut partem animae sensibilis, propter hoc etiam oportet solvere tres primas rationes, quae probant tactum unum esse simpliciter.

Ad primum ergo dicendum, quod Aristoteles probat non esse plures quam quinque sensus penes numerum organoru n, et non penes numerum objectorum : et hoc bene concedimus, quod tactus habet organum unum quod est corpus commixtum ex omnibus tangibilibus qualitatibus.

Ad aliud dicendum, quod tactus eo quod est forma corporis animati, quod constat ex tangibilibus mixtis, majorem habet unionem cum suis object's quam caeteri sensus : sed sua potentia diyiditur secundum numerum activorum tangibi-

lium : et cum illa plura sint quam in aliis sensibus, potentia sua est amplioris divisionis quam potentia sensuum aliorum : sicut etiam potentia passivi mixti amplioris divisionis est quam potentia passiva simplicis.

Ad ultimum dicendum, quod licet lux non sit de natura coloris secundum naturam, est tamen de natura ipsius secundum esse formale coloris, ut supra habitum est : et propter hoc lux et color sunt ejusdem sensus.

ARTICULUS III.

Quid est medium et organum tactus ?

Tertio quaeritur, Quid est organum et medium in tactu ?

Et videtur quod medium ipsius debeat esse extra, sic :

<--- Page Split --->

omne corpus habet profundum : ergo quidquid sentit sensu tactus, sentiet per corpus humidum habens profundum : ergo per medium extraneum.

Præterea, Videtur quod tactus debeat habere medium simplex sicut alii sensus, sic : Quidquid est omnibus elementis contrarium, ipsum potest pati ab omnibus elementis et ab omnibus qualitatibus eorum : quodlibet elementum contrarium est omnibus elementis, ut probatur in II de Generatione et Corruptione 1 : ergo quodlibet elementum potest pati ab omnibus aliis et ab omnibus qualitatibus eorum : ergo si medium in tactu sit medium simplex secundum naturam unius elementi, nihilominus tactus patietur ab omnibus qualitatibus tangibilibus.

Præterea, Videtur quod tactus nullum habet medium :

Sed contra. SED CONTRA HOC videtur esse

<--- Page Split --->

SED CONTRA hoc videtur esse, quod quaecumque æque primo patiuntur ab agente eodem et una numero actione agentis, sunt non distantia per locum a se invicem : medium et organum in tactu æque primo patiuntur ab eodem agente una numero actione agentis : ergo non distant per locum : et ita videtur, quod non sunt duo corpora : quia duo corpora non possunt simul esse in eodem loco.

Ad hoc dicunt aliqui, quod in veritate medium et organum in tactu non differunt secundum locum. Caro autem secundum suam formam est medium, et secundum suam materiam est organum.

SED CONTRA hoc est, quod

piant ab co sensum et reddant uni origini, et ab ea origine reddatur cerebro et aliis membris. »

SOLUTIO. Secundum supra dicta tactus Solutio. habet duplicem intentionem, scilicet forma, et potentiae. Et secundum quod est forma et perfectio animati corporis, sic totum corpus habet pro organo, et non utitur aliquo medio, sed magis sentit in partibus illis quae magis accedunt ad aequalitatem, et magis participant spiritum sensibilem, sicut in nervis, carne, et cute. Quæ autem recedunt ab æqualitate et non participant spiritum sensibilem, sicut ossa, et cerebrum, et capilli, et cornua, et ungues, non sentiunt, nisi secundum quemdam modum : et ideo dicitur, Inquantum circumposita sunt talia panniculis nervosis, in quorum dissolutione sentitur dolor, sicut circa cerebrum, et circa ossa. Cum enim tactus sit sicut forma corporis animati, terminat et complet totam materiam suam, et propter hoc percipit quidquid immutat cutem, et quidquid immutat nervum, et quoad hoc principaliter tactus est in corde, quod est principium totius corporis, et per fila nervorum continet totum corpus. Secundum autem quod tactus

<--- Page Split --->

est judicium tangibilium, sic principaliter est in loco judicii tangibilium, id est, in cerebro : oportet enim, quod cerebrum propter sui superfluitatem et humiditatem nullum habeat tactum, cum ab ipso diffunditur spiritus animalis qui est principium sensuum, sicut dicit Algazel, quod tactus pertingit ad partes carnis et cutis mediante corpore subtili quod est vehiculum ejus, quod dicitur spiritus, et discurrit per compagines nervorum, quibus mediantibus pertingit ad partes carnis et cutis : et hoc est corpus subtile, et non acquirit neque haurit virtutem hanc nisi a corde et cerebro : et secundum hunc modum nervus virtutem recipit a cerebro et corde, et reddit carni et cuti. Immutatio autem a tangibili simul fit tempore in carne et nervo, sed natura prius in carne et nervo : et sic caro quamdam rationem videtur habere quam non habet nervus, ut videtur Aristoteles velle.

DICATUR ergo ad primum, quod licet calidum et frigidum immutent a longe, tamen in omnibus intermediis sunt sicut in materia, et in subjecto, et non sicut in medio. Et hoc patet, quia cum medium calefactivum est, etiam primo calefaciente non præsente remanet caliditas in medio. Sic autem non est in colorato et aere, eo quod aer non se habet ad colorem nisi ut medium, et non sicut materia et subjectum.

Praeterea, Elementa propria sunt subjecta tangibilium qualitatum : non autem sunt ita causæ et subjecta sonorum, odorum, et saporum : et propter hoc quando aer calefactivus calefacit corpus, est actio materiae et non actio medii. Tamen latius determinabitur istud, quæ sit differentia inter actionem medii, actionem materiae, et actionem objecti.

AD ALIUD dicendum, quod medium intactu non potest esse elementum simplex : quia licet quodlibet elementum sit transmutabile a quolibet, tamen sensus non sentit dissimile suo organo : et ideo si organum tactus esset unius elementi,

illius elementi qualitates tantum perciperet tactus : et cum debeat percipere qualitates omnium elementorum, oportet quod ipsum sit ex omnibus commixtum.

Et hæc est solutio ad tertium.

AD SECUNDUM autem dicendum, quod duobus modis potest esse tactus in humido, vel quod expellatur humidum a superficie tangentis et tacti, vel quod primum tangens qualitatem suam generet in humido aereo vel aqueo, quod postea agit in tactum actione materiae, et non actione medii, ut dictum est. Et utroque istorum modorum tactus non est per medium extra, sed intra.

Ad illud quod objicitur, quod tactus Ad 1 nullum habet medium, jam patet solutio. Tactus enim propter hoc quod non tantum est potentia, sed etiam forma animati corporis, apprehendit in omnibus partibus suae materiae simul tempore, et non in una prius et altera posterius : sed tamen in comparatione ad objectum natura prius immutatur caro quam nervus : quia vicinior est objecto agenti in actu.

Et per hoc patet solutio ad dictum Avicennæ.

AD RATIONEM Aristotelis dicendum, quod in veritate majorem rationem medii habet caro quam nervus, sed non est medium quod prius immutatur tempore, sicut etiam ibidem dicit Aristoteles.

AD ALIUD dicendum, quod in veritate Alposito tangibili supra nervum fit subtilissimus tactus : dissimiliter enim se habet in tactu et in aliis sensibus. Et quod dicit Aristoteles quod neque in tactu neque in aliis sensibus sensibili super instrumentum posito fit sensus, non potest intelligi nisi de cerebro. Tactus enim secundum quod est judicium tangibilium, fluit a cerebro, et cerebrum in se non habet tactum, licet in panniculis quibus circumponitur, sentiat tangibilia.

Ad ALIUD dicendum, quod caro quamAl

<--- Page Split --->

dam rationem habet medii, ut supra dictum est.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod Aristoteles non intendit, quod organum et medium in tactu sint idem numero quantum ad materiam, sed quantum ad formam : forma enim carnis et nervi est sensus tactus : et propter hoc quod una forma uniuntur caro et nervus, una etiam actione immutantur, licet unum per alterum immutetur : et propter hoc unum fit ut medium, et alterum ut extremum et organum : sicut etiam licet una percussione percutiatur clypeus et clypeatus, tamen clypeatus percutitur per clypeum, et non e contra : et sic clypeus percutitur in ratione medii, et clypeatus in ratione postremi.

1 object. Et per hoc patet solutio ad aliud 1 et 2. quod contra objicitur.

Improbationes vero solutionis inductae bene concedimus.

1 object. Ad duas auctoritates Avicennae dicen- 3 et 4. dum, quod tactus duas habet comparationes. Unam habet secundum quod recipit virtutem tactivam : et quia virtutem illam recipit a corde et cerebro per spiritum et nervos, sic nervus erit primo recipiens, et ulterius reddens virtutem carni et cuti ; et quoad hanc comparationem loquitur Avicenna. Aliam habet comparationem quoad recipere tangibilium per immutationem : et secundum naturam pellis et caro erunt primo recipientia, et ulterius nervo reddentia : et sic loquitur Aristoteles.

4 object. Tres auctoritates Avicennae sequentes 1, 6 et 7. loquuntur de tactu secundum quod est forma corporis animati : quia secundum hoc sicut caetera membra generantur a corde a virtute informativa ipsius cordis : sic etiam forma ipsorum membrorum principaliter effluit a corde : et secundum hunc modum etiam tactus non determinat sibi partem specialem in corpore.

ARTICULUS IV.

Quid est tangibile proprium ?

Quarto et ultimo quaeritur, Quid sit tangibile proprium ?

Dicitur autem communiter, quod primae qualitates, scilicet calidum, humidum, frigidum, siccum, sunt tangibilia. Cum autem sint quaedam qualitates consequentes has, quas enumerat Aristoteles in II de Generatione et Corruptione t, et in IV Meteororum. Sic enim dicit in II de Generatione et Corruptione : « Eorum quae prius tangibilium dividendum quae primo differentiae et contrarietates. Sunt autem qualitates secundum tactum hae : calidum et frigidum, humidum et siccum, grave et leve, durum et molle, grossum et subtile. »

Quaeritur ergo, Utrum omnes istae primo sensibiles sint secundum tactum, vel non primo ?

Et videtur, quod non primo. Qualitas enim sensibilis sentitur secundum quod ipsa est : ergo si ipsa non est prima, non sentitur primo : sed inter istas non sunt prime nisi quatuor, duae activae, et duae passivae : ergo videtur, quod omnes aliae consequentes sentiantur per actus eorum. Et hoc etiam dixerunt quidam.

Sed contra :

<--- Page Split --->

PRETEREA , Quæriturdequibusdamaliisquæsentiunturtactu , sicutestsen - susdivisioniscontinuiindolorepercus - sionis , etsicutestsensusdelectationisextactualiquo , sicutestincoitu , Utrumistasinttangibiliaperse , velnon ?

Et videtur, quod per se : quia si detur, quod per aliud, hoc erit per calidum vel frigidum, humidum vel siccum : sed patet, quod hoc est falsum : quia illæ qualitates æqualiter sentiuntur in corpore : divisio autem continuitatis in secantia doloris sentitur inæqualiter.

nobiliori complexione nobilior est dispositio mentis : et propter hoc molles corpore, apti sunt mente.

Et ex hoc patet solutio tertiæ quæstionis quæ fit a Philosophis, scilicet quare homo tactum habet certiorem aliis sensibus, alia vero animalia econtra? In homine enim tota complexio corporis accedit maxime ad æqualitatem : et propter hoc impossibile est, ut partes corporis sui omnino depurentur a natura elementi simplicis. Cum ergo organa aliorum sint de natura elementi simplicis, in homine non erunt omnino depurata : et propter hoc alios sensus habebit hebetiores quam tactum. In aliis vero animalibus quæ recedunt a temperamento, si magis accedunt ad frigus, consequens est ut magis clarificentur in oculis, et si magis accedunt ad calidum siccum, consequens est ut magis subtilientur eorum odoratus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod multa sunt tangibilia quæ sunt qualitates miscibilium vel consequentes mixtum, ut supra dictum est : sed non omnes illæ qualitates sentiuntur a taclu, nisi prout habent contrarietatem et motum ad ipsum. Cum autem sint receptæ et quiescentes, tunc non sentiuntur. Et ut hoc intelligatur, repetendum est quod dictum est supra, scilicet quod tactus est forma et actus animati corporis anima sensitiva. Dicit enim Aristoteles in II de Anima 1, quod vivere inest sentientibus propter sensibile primum, et primum sensibile tactus est. Cum ergo corpus animatum complexionem habeat in membris dissimilibus, erit tactus perfectiva corporis forma talis in quantum est complexionatum in similibus et compositum in dissimilibus.

Ex hoc jam patet solutio duarum quæstionum quæ solent fieri circa tactum, scilicet quare homo est melioris tactus caeteris animalibus? Et quare molles carne in tactu, bene apti sunt mente et ingenio ? Homo enim in complexione magis accedit ad æqualitatem, et propter hoc minimas differentias tangibilium recedentes ab æqualitate subtilissime sentit : eo quod contrarietatem habent ad æqualitatem suæ complexionis. Similiter mollities carnis æqualitatem majorem indicat complexionis, et in

Ulterius ex his patet solutio quartæ quæstionis, Quare homo sapientissimum animal est ? Bona enim dispositio in tactu bonam dicit dispositionem simpliciter et in toto, et in quantum corpus est organum animæ. Sed bona dispositio in organis aliorum sensuum non dicit nisi bonam dispositionem secundum quid et in comparatione ad unam partem animæ.

Præterea, Bonus tactus subtiliter cognoscit causas omnium sensibilium, quæ sunt qualitates sensibiles : sed alii sensus non cognoscunt nisi unum sensibile tantum.

Dicimus ergo, quod tactus secundum quod est tactus complexionati corporis, cognoscit et sentit omne quod est contrarium complexioni et conveniens illi prout est in motu ad ipsum : et sic sentitur calidum, frigidum, humidum, et siccum, etc., quæ sunt dissimilia complexioni corporis tangentis. Dico autem prout est in motu : quia nihil prohibet aliquem calorem innaturalem non sen-

<--- Page Split --->

tiri, si receptus sit in complexione quasi naturalis. Et propter hoc ethicus non sentit calorem suum : quia calor innaturalis vincit naturalem, et factus est quasi naturalis : et febricitans in febre tertiana mirabiliter sentit calorem suum, et tamen minus habet de calore quam ille : quia in eo calor naturalis non est victus, sed calor febris est in motu et pugna ad calorem complexionis. Secundum autem quod tactus est perfectio corporis compositi in membris dissimilibus, sic sentit omne illud quod est dissolvens continuationem talis corporis, et quod est conservans ipsam : et sic est sensus doloris in verberibus, et sensus delectationis in coitu. Sensus autem delectationis augmentatur, eo quod semen subtilissime tangit nervos.

Et ex his patet solutio ad totum præter ipsum primum. Et ad hoc dicendum, quod in illo argumento est fallacia accidentis.

Et illud quod objicitur in contrarium, est necessarium et solvit ipsum.

Ex his autem quæ habita sunt, patet quod sensus delectationis in quantum est delectatio, et doloris in quantum dolor, non est nisi in tactu, ut dicit Avicenna. Cum enim visus videt pulchrum, delec tatio non generatur in potentia visiva quæ affixa est oculo, sed potius in anima apprehendente pulchritudinem rei visæ : et similiter est de auditu et odoratu : et ideo cætera animalia ab homine non multum delectantur delectationibus colorum, sonorum, et odorum. Gustus autem quamdam habet delectationem, sed non est per se ipsius delectationis, sed

potius saporis. Tactus autem proprium objectum habet dolorem et delectationem in sensu : et propter hoc ipse solus per se delectatur et dolet, alii autem omnes per accidens. Hinc est etiam quod dicit Aristoteles in libro quarto Meteororum, quod caliditas non est in gustu in quantum est judicium saporum, sed in quantum est quidam tactus. Delectatio autem cibi non est objectum gustus in quantum est judicium saporum, sed in quantum est quidam tactus. Instrumentum autem tactus judex est tangibilium dissimilium sibi, sicut medium judex est extremorum excellentium : et illud instrumentum antequam tangat, potentia est sicut tangibile : et cum tangit, fit actu hujusmodi : et hoc est quod dicit Aristoteles in libro secundo de Anima, cap. de tactu 1. Illud quo sentimus hoc quod potest tangere et in quo situs est sensus qui vocatur tactus, primo est potentia hujusmodi pars. Sentire enim quiddam est pati. Quare agens tale illud facit, cum sit potentia, quale est ipsum actu. Verum similiter calidum, frigidum, durum, et molle non sentimus, sed excellentias, tamquam sensu ut mediante quodam existente in sensibilibus contrarietatis. Et propter hoc discernit sensibilia : medium enim discretivum est, fit enim ad utrumque ipsorum alterum ultimorum,

Ultimo notandum, quod sicut quilibet aliorum sensuum, ita tactus est tangibilis et non tangibilis. Et non tangibile dicitur tribus modis, scilicet aptum natum tangi et non tactum : vel corrumpens tactum propter excellentiam, sicut calidum ignis : vel parvum habens tactum, sicut aer.

<--- Page Split --->

Quid est potentia sensuum ?

Habito de sensu in particulari, quaerendum est de sensu in communi.

Et quaeruntur quatuor.

Quorum primum est, De potentia sensuum.

Secundum, De distinctione sensibilium, et, Qualiter sensibilia sunt in suis objectis et mediis et organis diversimode ?

Tertio, Qualiter omnis sensus susceptivus sit sensibilium specierum sine materia ?

Quartum et ultimum, Quare non sunt sensus præter quinque tantum ?

ARTICULUS I.

Utrum sensus sit potentia passiva ?

Ad primum proceditur sic :

Sed quia hoc omnes concedunt, objised con ciatur in contrarium sic :

<--- Page Split --->

sed sensus et objecti impossibilis est transmutatio ad invicem : ergo neutrum illorum est ut potentia passiva ad alterum : et sic iterum relinquitur, quod sensus non sit potentia passiva.

Sensus non est tantum in recipiendo speciem objecti, sed etiam in judicando : judicare autem aliquid agere est : ergo videtur, quod sit potentia activa, et non tantum passiva.

Item, Ex parte rationalis animae non tantum est intellectus passibilis qui recipit intelligibilia, sed est etiam activus intellectivus qui abstrahit intelligibiles species et conjungit cum possibili : ergo videtur, quod ex parte sensuum necesse est esse potentiam activam quae abstrahat sensibilia et conjungat cum potentia receptiva sensibilium.

1

PRETEREAquæriturjuxtahoc , Utrumpotentia passiva sensuum per alterationem et motum deveniat in actum, vel sine alteratione et motu ?

Et videtur, quod per alterationem.

SED CONTRA :

Quidquid simpliciter alteratur, est divisibile quantum : potentia animae quae dicitur sensus, nec est divisibilis, nec quanta : ergo nec simpliciter alteratur. PRIMA harum probatur in sexto Physicorum 2, ubi probatur, quod nihil est mobile nisi corpus. SECUNDA probatur in secundo de Anima 3, ubi dicitur, quod sicut tota anima est perfectio totius corporis, ita partes animae sunt perfectiones partium corporis : partes autem potentiae sunt, et quantum non potest esse perfectio quanti.

SOLUTIO . Dicendumsecundumsenten - tiamPhilosophorumomnium , quodsen - susestpotentiapassiva , etquodpatidi - citur , utsupradictumestinobjiciendo , scilicetreciperecumtransmutationesub - stantiæetsinetransmutatione . Sensusautemdiciturpotentiapassiva , nonquodrecipiatformamquætransmutatsubstan - tiamsuaminsubstantiamsecundumesse , sedpotiustransmutaturinspeciemsensi - bilemsecundumintentionem : e t , sicutsupranotatumest , hæcpotentiatreshabetgradus , sicutetiampofentiasciendi . D i - citurenimpotentiasciendisicutinpueroquidenumeroscientiumestsecundumpossibilitatemnaturætantum : ethæcpotentiadiciturremotaetmaterialisetimperfectaetindisposita . Etdiciturpo - tentiasciendiindiscente , nondumha - bentehabitum , quitamenjamcognoscitpropositionesproprias : ethæcestpo - tentiadispositaetpropinqua . Tertiusgradusestpotentiæquæestcompletaperhabitumperfecte , sicutestpotentiaactuscientis : ethæcdiciturpotentiacomple - taperactum . Similiterestdesensu : quandoenimpotentiaanimæconjungiturcumorgano , tuncestpotentiaprimaadsensum : quandoverodispositiofitperspiritumanimalemetcaloremnaturalemetharmoniamorgani , tuncestpotentia

<--- Page Split --->

sensus in secundo gradu : quando vero habet speciem sensibilem, tunc est potentia completa per actum.

Ad 1 et 2. AD PRIMUM dicendum, quod activa et passiva physice ad invicem sic se habent, quod ipsorum est materia una et formae contrariæ. Sed talis modus agendi et patiendi non est in sensu et sensato : et propter hoc ibi sufficit ut unum sit recipiens et alterum ut agens secundum speciem et non secundum materiam, ut infra dicetur.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens : quia illa activa et passiva transmutantur ad invicem, quæ agunt et patiuntur physice.

Ad id vero quod objicitur de medio sensus, quidam concedunt dicentes, quod in veritate sensus non est potentia passiva tantum, sed etiam activa. Sed quia hoc non est dictum Auctorum qui communiter dicunt sensum esse potentiam passivam, dicendum quod omne quod recipitur (ut dicit Boetius) recipitur secundum potestatem patientis, et non secundum potestatem agentis : et propter hoc forma sensibilis recepta in sensu, recipitur secundum potestatem sensus : sed potestas sensus est judicare et nuntiare de ipsa : et sic etiam dicunt quidam 1. Sed vera solutio est, quod sensus secundum quod est potentia materialis, non est judicare neque agere : sed sensus complelus per actum speciei sensitivæ judicat et agit; sicut etiam materia in physicis quando est in potentia imperfecta, neque movet neque agit : sed quando completa est per actum formæ, movet et agit. Et huic non contradicunt Auctores : quia iste est tertius gradus potentiae quem ponunt, et est potentia sicut scientis ad considerare, qui bene potest agere quando vult.

Ad 3. AD ALIUD dicendum, quod generans intelligibiliter secundum actum non est in rebus, sed oportet ipsum esse in na-

tura intelligentiæ : quia aliter non generaret eam secundum formam intelligibilium, sed secundum formam rerum. Sed faciens sensibilia in actu in rebus est, sicut lux facit actu colores sensibiles, et motus fractivus aeris facit actu sonos, et calidum vaporativum in mixto odorifero facit actu odores, humidum autem secundum actum penetrativum est ad nervum gustativum, et lingua facit actu sapores : qualitates autem tactus per seipsas agunt in tactum. Et propter hoc activum sensuum non potest esse in potentiis animæ.

Ad ID quod quæritur juxta hoc, utrum Ad quæ sit alteratio in sensibus?

Dicendum, quod quinque exiguntur ad hoc quod sit vera alteratio in aliquo. Quorum primum est, quod qualitates inter quas est alteratio, sint contrariæ activæ et passivæ ad invicem, vel in se, vel in suis causis. In se, sicut calidum, frigidum, humidum et siccum. In suis causis, sicut album et nigrum, dulce et amarum.

Secundum est, quod illæ qualitates habeant medium, vel secundum intensionem, vel secundum remissionem, vel simpliciter, secundum quem modum sumitur medium ab Aristotele in V Physicorum 2, ubi dicitur, quod medium est in quod venit primum mutans quam in extremum.

Tertium est, quod actio et passio qualitatum contrariarum inter quas est alteratio, magis facta, id est, intensa, abjiciat id quod alteratur a sua substantia, sicut calidum removet aquam a substantia aquæ.

Quartum est, quod id quod alteratur, scilicet subjectum qualitatum contrariarum sit quantum et divisibile.

Quintum et ultimum est, quod illæ qualitates inter quas est alteratio, sint in subjecto illo secundum quod est quan

<--- Page Split --->

tum, et divisibiles per accidens divisione ipsius.

Ex his patet, quod inter privationem et habitum non est vera alteratio physica. Similiter quod in anima nulla est alteratio physica. Unde quod dicit Aristoteles esse alterationem, intelligitur de alteratione secundum quod diffinitur in genere in libro primo de Generatione et Corruptione, scilicet quod alteratio est, quando subjecto eodem manente numero mutatio est in suis passionibus, id est, qualitatibus. Quod autem distinguit Aristoteles, dicens quod mutatio quæ est de ignorantia in scientiam, id est, de privatione in habitum, et de non sciente in scientem, est alteratio simpliciter, intelligitur de alteratione secundum diffinitionem sui generis, et non de alteratione physica. Quod vero dicit, quod quando habens habitum mutatur ad actum, sicut sciens fit considerans, vel sentiens in habitu sentit in actu, non est alteratio simpliciter, vel alterum genus alterationis, pro tanto dicit hoc, quod quando sentiens considerat, non immutatur in alium habitum vel formam, quod exigitur ad alterationem in genere, sed potius confirmat et salvat eumdem habitum et frequentem actum.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS II.

De distinctione sensibilium, et, Qualiter sensibilia sunt diversimode in suis objectis ?

Secundo, Quæritur de distinctione sensibilium, et qualiter sensibilia diversimode sunt in suis objectis et mediis et organis ?

Distinguitur autem sensibile ab Ari-

stotele ' tripliciter, quorum duo quidem dicimus sentire per se, unum autem per accidens. Duorum autem quæ per se sentiuntur, aliud quidem proprium est uniuscujusque, aliud vero commune omnium. Dico autem proprium, quando non contingit altero sensu sentire, et circa quod non contingit errare, ut visus coloris, et auditus soni. Communia autem sunt quinque, motus, quies, figura, numerus, et magnitudo. Secundum accidens autem dicitur sensibile, ut si album sit Diaris filius : secundum accidens enim hoc sentitur : quoniam Diaris filium esse accidit albo quod sentitur per se.

Objicitur autem contra hanc distinctionnem : quia

<--- Page Split --->

Disputationem autem de sensibili communi infra in quaestione de sensu communi notabimus.

Et videtur ponere rationes ad hoc quod nihil patitur a sensibili nisi sensus. Quarum prima est hæc : Si odorabile sit odor, si aliquid facit in olfactum, odor facit. Quare impossibilium habere olfactum nihil possibile est pati ab odore. Sensus hujus rationis est hic : Quæcumque potentia habet propriam passionem per cujus actum ipsa diffinitur, illa passio non agit in potentiam aliam : sensus tales sunt potentiae quæ diffiniuntur per sua sensibilia : ergo videtur, quod illa sensibilia non agant in potentias alias, cum potentia diffiniri habet suo actu, quia tunc non erit propria diffinitio istarum potentiarum. Secunda probatur per hoc quod in potentiis passivis actus sunt prævii potentiis secundum rationem, et objecta sunt prævia actibus.

Alia ratio Philosophi ad idem, quod sensibile actione sua determinatur ad sensum, sicut combustibile ad combustum : et ita videtur, quod non inferat passionem nisi sensui.

Tertia ratio est, quia manifestum est, quod neque lumen, neque tenebra, neque sonus, neque odor, quidquam facit in corpora, sed in quibus est, ut aer qui cum tonitru scindit lignum.

Ex his videtur, quod sensibile nullo modo sit in medio.

SED CONTRA :

Sedcont

Quæritur ergo juxta hoc, Secundum quem modum sensibile habeat esse in objecto, et in medio, et sensu ?

Patet autem, quod in objecto habeat esse secundum naturam : in sensu autem habet esse intentionis. Et voco intentionem speciem quae principium est cognitionis sensibilis. Ergo videtur, quod in medio habeat esse medio modo.

Præterea, Philosophus videtur dicere in secundo de Anima 1, quod dubium potest esse, Utrum aliquid patiatur ab odore quod non habeat olfactum, et a colore quod non habeat visum ?

Quidquid nullo modo est in aliquo, nullo modo agit in illo : sed sensibile agit in medio : ergo aliquo modo est in illo. PROBATIO minoris est : quia agit in sensum in medio existens.

SOLUTIO. Dicendum, quod sensibile dicitur tribus modis, ut supra dictum est : et sensibile per se dividitur in proprium, et commune. Per se autem duobus modis dicitur, scilicet secundum quod est oppositum ei quod est per accidens, et secundum quod est oppositum ei quod est per aliud. Et quando dicit Philosophus, quod sensibile per se est commune

<--- Page Split --->

et proprium, accipit per se secundum quod opponitur ad per accidens : et propter hoc sic ordinanda est divisio, quod quoddam est sensibile per se, et quoddam per accidens : et sensibile per se quoddam est commune, et quoddam est proprium. Nihilominus tamen per accidens dicitur duobus modis : dicitur enim oppositum per accidens substantiali, et oppositum immediate. Dicimus enim Socratem esse album per accidens : eo quod substantialiter non est albus. Et similiter dicimus Socratem per accidens animal rationale mortale, non quod ipse substantialiter non sit animal rationale mortale, sed quod hoc immediate non convenit ei scilicet in quantum Socrates, sed in quantum homo est : sicut etiam dicit Philosophus, quod habere tres angulos æquos duobus rectis accidit isosceli, et per se inest triangulo.

Notandum ergo, quod ad hoc, quod aliquid sit sensibile per se et proprium, tria exiguntur, scilicet quod non sentiatur aliquo sensu per se, quod circa ipsum non contingit errare illum sensum cujus est sensibile, et quod substantia sensus illius organi apta nata sit pati ab illo et non ab alio : sicut visus colorum est, quem non contingit sentire per se auditu, vel olfactu, vel aliquo sensu, et circa colorem non errat visus : licet enim circa compositionem colorum in sub-jecto, vel divisionem ipsius ab ipso contingit error, tamen circa colorem numquam est error : visus enim semper rubeum dicit rubeum : componere autem rubeum cum hoc subjecto quod est cuprum, vel cum hoc subjecto quod est aurum, non est visus, sed sensus communis, ut infra habebitur : et circa illam compositionem et divisionem frequenter contingit mentiri : multi enim crediderunt cuprum esse aurum, et multi mel fel putaverunt, eo quod citrinum est utrumque. Similiter organum visus non immutatur nisi a colore, et non a sono, vel odore, et sic est de aliis sensibus.

Quæ autem exiguntur ad sensibile commune, infra dicetur.

Sensibile vero per accidens dicitur hic per oppositum ad substantiale. Substatniale enim est, quia ex sui forma facit sensum. Unde per accidens est illud, quod non facit sensum ex sui forma, sed potius conjungitur in eodem subjecto cum illo quod per se facit sensum, sicut album per se est visibile : illud autem quod est cum albo in eodem subjecto, per accidens sentitur a visu, sicut dicit Philosophus, quod visus per accidens sentit dulce, quia album est dulce, et visum per accidens sentimus filium Diaris vel Dionis : quia albus est filius Diaris vel Dionis, et sic de aliis.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod per se dicitur hic, quod non indiget aliquo ad hoc quod agat in sensum, eo quod ipsum est in actu et forma agentis per seipsum : et de hoc non sequitur, quod semper per se agat, sed quod semper agit in quantum est in ipso. Plato autem appellat per se movens, quod intra se habet movens et mobile in una essentia : et hoc nihil est, ut supra est ostensum.

Ad ALIUD dicendum, quod sensatum commune per se est sensus communis, secundum quod per se dicit immediatum, quod non vi alterius facit sensum, per posterius autem est sensuum propriorum, sicut visus, qui primo et per se accipit albedinem, et posterius accipit figuram et magnitudinem albi, quia in magnitudine album est sicut in subjecto.

Ad ALIUD dicendum, quod cum dicit Philosophus, quod sensata communia sentimus per accidens sensibus propriis, non accipit per accidens secundum quod opponitur substantiali : substantiale enim est albo esse in magnitudine quæ est subjectum albi. Sed accipit per accidens prout opponitur ad immediatum : figuram enim et magnitudinem non sentimus sensu proprio immediate, et gratia sui, sed gratia sensibilis proprii inventi in figura et magnitudine.

Per idem patet solutio ad sequens.

Ad 1.

Ad 2.

<--- Page Split --->

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod in veritate multa sunt singularia quæ non sunt per se sensibilia, sicut omnia singularia substantiæ in quantum substantiæ sunt : sed sunt mediantibus qualitatibus sensibilibus sensibilia, et mediante quantitate sentiuntur in sensu communi : et singulares substantiæ spirituales, sicut Angelus, et anima, mediantibus suis motibus per accidens sentiuntur sensu communi et sensu proprio : motus enim per se est sensatum sensus communis, et per accidens proprii. Singularia vero aliorum prædicamentorum, sicut quantitatis, quando, et ubi, et positionis sive situs sentiuntur sensu communi et proprio per accidens quinque sensibilibus communibus mediantibus, quæ sunt sensata per se. Singulares autem qualitates quantum ad habitum et dispositionem et naturalem potentiam et impotentiam per accidens sentiuntur præcipue mediante motu. Passio autem et passibilis qualitas per se sensibilis est, et forma et circa aliquid constans figura per se sensatum commune. Singularia autem ad aliquid et facere et pati et habere, per accidens sentiuntur mediantibus sensibilibus propriis cum quibus conjunguntur in eodem subjecto.

Notandum, quod quidam omnino aliter solvunt, dicentes quaedam singularia esse intelligibilia, et nullum singulare esse sensibile per accidens nisi singulare substantiæ et ad aliquid. Sed quia hoc non concordat cum Auctoribus qui dicunt intelligibilia omnia abstrahi a phantasmatibus et phantasmata fieri a sensu, in tantum quod pereunte sensu perit demonstratio sensibilis illius sensus, dicimus omne singulare aliquo modo esse sensibile per se, vel per accidens, ut prius habitum est.

Ad 6. Ad aliud dicendum; quod sensus communis proprius est sui sensibilis, quod est sensibile per se : sed communis dicitur, quia per posterius communiter sentit omnia sensata propria : et aliis rationibus dicitur communis, quae infra

ponentur loco proprio : et propter hoc non est contrarium, quod sensus communis dicatur proprius.

Ad aliud quod quaeritur juxta hoc, Ad qui dicendum quod in veritate in tribus sensibus qui sunt per medium extrinsecum, sensibile aliud habet esse in objecto, et in medio, et in sensu. In objecto enim habet esse materiale : in sensu autem habet esse spirituale tantum : in medio vero sensibile. Objectum enim visus non est in medio ut in materia, sicut supra satis expeditum est in quaestione de visu. Sed sensibile auditus secundum suum esse in medio, scilicet in aere est ut in materia, non tamen agit in auditum actione materiae, sed actione medii. Et similiter est de odore.

Et ut hoc intelligatur, notandum quod actio proprie materiae est actio qualitatum transmutantium materiam, sive naturaliter, sive violenter : vel si non transmutat materiam, tamen disponit eam secundum qualitatem propriam. Et propter hoc aer habens colorem ut medium, non agit actione materiae secundum colorem : quia nihil colorat. Similiter habens sonum non agit actione materiae secundum sonum : quia illud quod movet, non facit sonare, sed secundum motum violentum agit actione materiae, quia impulsus a tonitru scindit lignum, sed actione medii et non actione materiae agit in sensum, facit enim sensum in actu per sensibile quod est in ipso ut in medio. Et propter hoc sensibile quod est in medio, non est nisi in potentia : sed secundum quod est in materia et in sensu, est in actu. Aliquod tamen sensibile in aliquo uno est ut in materia et in medio, sicut supra de singulis est expeditum. Et hoc est quod dicit Philosophus, quod colores, soni, et odores in aere sunt sicut in transitu et in via : in sensu autem et objecto secundum actum : quia sensibile et sensus est unus actus, ut dicit, Philosophus, et infra hoc ostendetur.

<--- Page Split --->

Et per hoc patet solutio ad tres rationes Philosophi, quae tantum sunt de sensibili quod est per medium extraneum: quia sensibile in medio sicut in medio, non est nisi secundum potentiam et viam et transitum: sed si est in medio ut in materia, tunc medium est in ratione objecti, et non in ratione medii, et tunc sensibile in ipso est actu. Duo autem sensus qui sunt per medium intra, habent sensibilia quae actu sunt et in objecto et in medio et in organo: et sensibilia illorum esse spirituale acquirunt per spiritum animalem attrahentem et deferentem intentiones ipsorum sensibilium ad cerebrum: et per hoc patet, quod intentio calidi per spiritum attractivum animalem ab origine tactus non calefacit cerebrum.

Et patet etiam solutio per hoc ad ultimum.

ARTICULUS III.

Utrum communis sensus est susceptivus specierum sine materia ?

Tertio quaeritur, Qualiter sensus communis susceptivus sit sensibilium specierum sine materia ?

Hoc enim dicit Philosophus in II de Anima circa finem 1, et dat simile : sicut cera recipit figuram annuli sine materia annuli, quae est ferrum, vel aurum, et sicut cera recipit figuram sigilli sine materia sigilli.

Et hoc etiam probatur per rationem : materia enim coloris res colorata est, non lapis, vel equus : quae res non recipiuntur in oculo, licet species coloris equi vel lapidis in oculo recipiantur. Et similiter est in aliis sensibus.

Sed contra hoc sic objiciur : Sed contra.

Si forte vellet aliquis dicere, quod haec locutio, sensus est susceptivum sensibilium specierum sine materia, est duplex: ex eo quod haec determinatio, sine materia, potest determinare hoc quod dico sensus gratia participii subintellecti, sic: sensus ens sine materia, est susceptivum specierum sensibilium : et sic locutio est vera. Vel potest determinare hoc ipsum quod dico, sensibilium specierum : et sic est falsa sub hoc sensu : sensus est susceptivus specierum sensibilium existentium sine materia.

<--- Page Split --->

esset in sensu, et quodlibet hujusmodi, sicut leo, vel capra, quod expresse falsum est.

Præterea, Aristoteles dicit, quod illud oportet accipere de omni sensu : ergo et de tactu et de gustu : sed ipse ibidem dicit, quod tactus et gustus sensibile suum non apprehendit sine materia : calor enim secundum esse materiale est in tactu : et sic videtur sibi contrarius.

Item, Videtur quod non conveniat soli sensui, sed etiam phantasiae : species enim non sunt nisi singulares vel universales, eo quod phantasia est motus a sensu secundum actum factus : ergo phantasia erit susceptivum sensibilium specierum sine materia, et non solum sensus.

Quæst. PRÆTEREA quæritur juxta hoc, Utrum sensitivum et sensibile sint idem actu ?

Et videtur, quod sic.

ad sensum se habet ut movens, et sensus ut motum : ergosensus et sensibile sunt idem actu.

Aliam rationem ponit ibidem, quae talis est : Actio agentis in patiente est : sed actio est actus agentis : ergo agentis actus est in patiente : sed id quod est in patiente ab agente, est actus patientis: ergo actus agentis et actus patientis sunt idem : et sic agens et patiens sunt idem actu : sed sensus et sensibile se habent ut agens et patiens : ergo sensus et sensibile sunt idem actu.

Tertia ratio sua est per exemplum : accipiamus enim sensibile secundum actum id quod actu agit in sensum, et sensum secundum actum, id est, qui actu sentit. Verbi gratia, in auditu, tunc actus sensibilis erit sonatio immutans auditum secundum actum. Actus enim sensus erit auditio soni secundum actum. Et sic patet, quod idem sonus numero est actus sonantis et auditus : sed pro tanto differt, quia est a sonante et in auditu : ergo sunt idem actu. Hoc etiam patet in aliis activis et passivis : eadem enim caliditas numero est a calefaciente et in calefactibili, et eadem combustio ligni est in combusto et in combustibili.

Quarta ratio hæc est : Quæcumque non sunt relativa ad invicem, et uno destructo secundum actum destruitur et reliquum, illa sunt eadem actu : sed sensus et sensibile sic se habent, quod uno destructo secundum actum destruitur et reliquum, cum tamen secundum esse suum non sunt relativa ad invicem : ergo sunt idem actu. PRIMA probatur in omni activo et passivo quæ sunt secundum actum. SECUNDA probatur ex hoc quod non existente sono secundum actum, non erit auditus secundum actum : et non existente auditu secundum actum, non erit sonus secundum actum immutandi. Sed hoc generat obscuritatem, quia non est in omnibus sensibus actus secundum quod est activi, et actus se-

<--- Page Split --->

cundum quod est passivi habet nomen. In visu enim secundum quod est in passivo, dicitur visio : secundum autem quod est ab activo, non habet nomen. Et similiter est in aliis præter auditum solum.

p^d contra. Sed contra hoc videtur esse, quod 1. Quorumcumque est unus actus, illorum est una proportio ad actum illum : sed sensibile habet unam proportionem materiae ad actum illum, quia forma sensibilis in sensibili habet esse materiale : ergo proportio sensus ad actum illum erit proportio materiae, et sensibile in sensu habet esse materiale, quod falsum est.

solutio. Solutio. Dicendum ad primum, quod omnis sensus est susceptivum specierum sine materia.

Ad object. Ad ielud autem quod objicitur in con- 1. trarium, dicendum quod aliud est singulare secundum esse naturae, et aliud intentio singularis in anima. Singulare secundum esse quod habet in natura, est a materia : sed intentio singularis in anima est ab appendiciis materia quae sunt praesentia materia et apprehensio ipsius cum hic et nunc et caeteris conditionibus individuantibus, et illa sunt bene in sensu, licet materia secundum esse non sit in sensu.

Id object. Ad aliud dicendum, quod forma quan- 2. tum est de se semper communicabilis est multis : et quod non communicatur secundum esse, est a materia. Intentio tamen incommunicabilitatis et singularitatis ejus est ab appendicis cum quibus apprehenditur in sensu.

Id object. Ad aliud dicendum, quod particulare 3. et singulare secundum esse est a mate-

ria secundum intentionem ab appendiciis materiae, cum quibus apprehenditur a virtutibus animæ sensibilis : et ab illa intentione particularis intellectus abstrahit intentionem universalis.

Ad distinctionem autem inductam dicimus, quod nulla est, sicut bene probant objectiones factæ in contrarium : sensus enim locutionis est, quod sensus est susceptivum specierum sensibilium, id est, objectorum ipsius sensus sine materia, et præter hoc quod recipiat materiam objecti.

Ad aliud dicendum, quod hoc convenit omni sensui secundum quod est judicium sensitivum : et licet sensibile tactus in medio et organo tactus sit secundum esse materiale, tamen secundum quod tactus est judicium, spiritus animalis qui est in nervis taclivis, abstrahit intentionem tangibilium tantum, et non tangibilia secundum esse materiale, ut supra dictum est.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, quod sensus est susceptivum sensibilium specierum, hoc ipsum quod dico sensibilium supponit objectum sensus secundum actum, et hoc de ratione sui ponit præsentiam materiae. Phantasia autem accipit sine materia præsentia : et sic sensus separatur a phantasia et aliis virtutibus animæ sensibilis interioribus.

Ad to quod juxta hoc quaeritur, dicendum quod idem numero actus est sensibilis et sensitivi, sicut probat Philosophus : sed est sensibilis ut agentis, et sensitivi ut recipientis et patientis.

Ad hoc quod objicitur in contrarium, dicendum, quod ratio illa procederet si eodem modo esset actus unus utriusque : sed hoc non intendit Philosophus, ut patet per prædicta.

Ad ultimum dicendum, quod objectio illa provenit : quia idem in actu ponitur idem esse simpliciter : et hoc non est verum nisi in habentibus formam eodem modo. Sed hoc non intendit Philosophus,

<--- Page Split --->

et ideo dicit ibidem, quod sensibilis et sensitivi est idem actus, sed esse non est idem, sicut non est idem esse agentis et patientis. Et sic etiam intelligitur quod dicitur in III de Anima 1, quod sensus est species sensibilium, et intellectus species specierum. Sensibilia enim sunt objecta a quibus sensus accipit speciem sicut potentia ab agente : et species sensibiles in anima sunt ea a quibus intellectus accipit speciem universalis.

ARTICULUS IV.

Utrum sint plures sensus quam quinque?

Quarto et ultimo quaeritur, Quare non sunt sensus praeter quinque ?

Et ad hoc ponit Aristoteles duas rationes in II de Anima2. Quarum una sumitur penes numerum organorum. Altera vero ab inductione animalium sentientium. Prima haec est: Omne quod habet aliquem sensum, habet tactum: quaecumque autem tactu sentiunt, sentiunt sine medio extrinseco: ergo per medium intrinsecum: cum ergo intrinsecum sit corpus vel pars animati corporis, non potest esse simplex, sed mixtum, ut supra probatum est in quaestione de tactu: similiter organum sensus qui sentit tangibilia, oportet esse mixtum ex omnibus tangibilibus: et sic habemus mixtum organum ex primis qualitatibus tactus. Gustus autem secundum quod est sensus alimenti non separatur ab organo sensus tactus: quia sic est quidam tactus. Secundum autem quod judicium saporis est, cum subjectum saporis sit humidum aqueum, sentitur per medium simplex intraneum, id est, non distans. Tres autem sensus qui sunt per medium extra, sunt per media simplicia

et non mixta, ut per aerem, et aquam : et organa ipsorum sunt de natura ipsorum elementorum, cum in elementis illis non inveniantur nisi tres naturae quae faciunt sensum, ut supra probatum est, scilicet natura diaphani, et natura vacui, et natura odoriferi rari, organa illorum sensuum componuntur ex simplicibus talibus quae possunt immutari a sensibilibus illorum mediorum ex convenientia illorum organorum cum illis mediis, vel ad salutem ipsius animalis : ex convenientia organorum, sicut oculi conveniunt cum aere et aqua in natura diaphani : quoad salutem autem, sicut anterior pars cerebri, quae licet non conveniat cum sicco vaporativo per aerem et aquam, nihilominus tamen eo quod est humida et frigida, immutatur a calido et sicco ad salutem animalis.

Colligatur ergo divisio sic: Omnis sensus habet medium, ut superius patuit: medium autem aut est intrinsecum, aut extrinsecum. Et si habet medium intrinsecum, hoc est simplex, vel compositum. Si compositum, tunc medium est organi tactus. Si autem est simplex medium, aut est siccum, aut calidum, aut humidum, aut frigidum. Sed non potest esse de natura calidi et frigidi: quia qualitates hujusmodi activa sunt: natura autem medii passiva est, eo quod est receptiva sensibilis. Similiter non potest esse de natura sicci: quia siccum repugnat receptioni. Ergo relinquitur, quod sit de natura humidi. Ergo erit de natura aerei humidi, vel aquei. Non de natura aerei: aereum enim humidum non potest incorporari, ut habetur in libro de Sensu et sensato: sed omne intrinsecum animali necesse est ipsi incorporari: et sic relinquitur, quod sit de natura humidi aquei. Et sic habetur medium in gustu et tactu. Si autem est extrinsecum, tunc necesse est ipsum esse simplex: quia compositum possibile est ad animationem: extrinse-

<--- Page Split --->

cum autem secundum quod extrinsecum impossibile: et tunc cum calidum et frigidum nihil operentur ad naturam medii, siccum autem repugnet, oportebit iterum esse humidum ad hoc quod recipiat impressiones sensibilium. Aut ergo recipiet per actionem agentis secundum naturam, aut per actionem agentis violenter. Si primo modo: aut ergo per actionem superiorum corporum, aut per actionem inferiorum. Si primo modo, tunc est natura diaphani in medio, de cujus natura est organum visus: quia lumen est actus corporis uniti principaliter, ut supra ostensum est. Si secundo modo, tunc esset per actum frigidi, vel per actum calidi. Non per actum frigidi : quia frigiditas sistit motum. Ergo per actum calidi quod est diffusivum sicci vaporativi. Si autem est per motum violenter, tunc est medium in auditu, de cujus natura est instrumentum auris.

Sed quia aliquis posset objicere, quod per organum unius sensus sentiuntur plura sensata genere in sensu apprehendente per medium distans, dicit Aristoteles, quod hoc non est conveniens : quia tunc compositio illius organi apta esset ad diversa genera, quod non potest esse, cum simplex in organo uno non dominetur nisi secundum unam naturam, ut secundum naturam diaphani in oculo, et secundum naturam fractivi trementis in aure. Eadem ratione non potest dici, quod per duo organa diversorum sensuum accipiatur unum sensibile : quia hoc esset superfluum ponere in natura.

Præterea, Hoc probatur per inductionem : quia in nullo animali inveniuntur plures quam quinque sensus, licet pauciores in aliquo inveniantur. Et ista sunt rationes Philosophi.

Si quis aliter vellet dicere, posset probare numerum sensuum ex parte sensibilium, et ex parte mediorum, et ex parte ipsorum sensuum.

Ex parte sensibilium sic : Sensibile autem aut est commixtum in simili com-

plexione cum sentiente, aut simplex. Si primo modo, aut sentitur secundum ipsa complexonantia : et sic est sensibile tactus. Aut sentitur per sequelas complexonis proximas : et hoc duobus modis, scilicet conjunctum, vel remotum. Si primo modo, sic est sensibile gustus. Si secundo modo, tunc est vel erit sensibile odoratus. Si autem est simplex non conjunctum complexionantibus necessario : aut est motivum sensus per agens secundum naturam, et sic est sensibile visus : aut per agens violentum, et sic est sensibile auditus.

Ex parte mediorum sic : Medium aut est intra, aut extra. Si intra, aut est intraneum sentienti, aut intraneum sensibili. Si primo modo, tunc est medium in tactu. Si secundo modo, tunc est medium in gustu : sapor enim sentitur per commixtionem ad humidum : quia humidum subjectum saporis est. Si autem est extrinsecum, tunc oportet, quod sit simplex : aut ergo ipsum est in ratione medii tantum et non materiae, et sic est medium in visu. Aut ratione medii et materiae : et hoc duobus modis : aut enim secundum suum esse simplex est medium et materia, et sic est medium in auditu : quia aer secundum suum simplex esse medium est et materia soni. Aut est medium et materia per alterum, quia commiscetur alteri ipsi, et sic est medium in odoratu : aer enim et aqua sunt medium et media odoris per siccum vaporativum tantum quod commiscetur eis.

Ex parte sensuum sic : Sensus aut est ad esse, aut ad bene esse, ut dicit Aristoteles in III de Anima. Si primo modo, aut est ad esse constituendo, et sic est tactus : aut est ad esse conservando, et sic est gustus. Si ad bene esse, aut secundum regimen in cibo, aut secundum regimen in motu processivo. Si primo modo, tunc est odoratus. Si secundo modo, aut secundum rectum motum, aut secundum circularem motum: Si primo modo, tunc est visus. Si secundo modo,

<--- Page Split --->

tunc est auditus. In homine vero isti tres sensus alio modo sunt ad bene esse, ut probat Aristoteles in libro de Sensu et sensato. Est enim in homine cerebrum multum frigidum et humidum, et ad illius conservationem est odoratus, ut supra ostensum est. Visus autem et auditus proficiunt ad sapientiam : et secundum quod sapientia est per inventionem, et fit ex convenientiis et differentiis re-

rum, sic proficit ad ipsam visus : quia visus multas differentias rerum ostendit, ut habetur in libro primo Metaphysicae. Secundum autem quod est per doctrinam acceptam ex cognitione nominum signorum vocalium, sic proficit ad ipsam auditus.

Et hæc de sensibus in communi dicta sufficiant.

QUÆSTIO XXXV.

De sensu communi.

Deinde transeundum est ad quaestionem de sensu communi, de quo quaeruntur quinque. Quorum primum est, Quæ sit necessitas ponendi sensum communem ? Secundum, Quid sit sensus communis ? Tertium, Quid sit ejus organum ? Quartum, De objecto sensus communis. Quintum, De ejus actu.

ARTICULUS I.

Quæ sit necessitas ponendi sensum communem ?

Ad primum proceditur sic : 1. Sicut dicit Avicenna, nihil cogit nos ad ponendum sensum communem, nisi quia nullus sensus proprius potest discer-

nere idem et diversum inter sensata per compositionem et divisionem : et idcirco oportet nos ponere sensum communem, qui dicat album esse dulce, et sic de aliis sensatis. Quod autem nullo modo posset discerni compositio vel divisio sensibilium secundum affirmationem vel negationem, sic probatur, et est ratio scripta in II de Anima in fine 2 : cujus rationis sententia hæc est. Uno enim aliquo discernimus et sentimus, quia conveniunt et differunt album et dulce : ergo necesse est, quod hoc sit vis aliqua animæ. Cum autem convenientia et differentia

<--- Page Split --->

illorum sentiatur cum præsentia materiæ secundum quod illa sensibilia sunt, judicium illud non erit phantasie vel alicujus virtutis inferioris quae sine præsentia materie discernit. Sed quia tactus diversa genere habet sensata quæ etiam sunt causæ aliorum sensatorum, ideo posset aliquis credere, quod hoc fiat tactu : et ideo probat, quod non : quia si caro esset ultimum et medium tangendi talia, tunc non sentiremus alteritatem talem nisi tangentes : quod patet esse falsum : quia ponimus alteritatem inter colorem et sonum, quorum neutrum tangimus. Et dicitur hic caro ultimum ex parte tangentis, non tangibilis : quia cum tangentis et tacti ultima sunt simul, illud ultimum tangens est caro.

Ex his autem adhuc posset dicere aliquis, quod hoc judicium non fieret uno, sed diversis sensibus et separatis, et probat, quod non : quia tunc sic fieret ac si ergo album, tu vero dulce sentires : et ex hoc neuter nostrum sciret alteritatem : et fundatur in hoc, quod comparationem ponens inter aliqua, judicat de utroque comparatorum : unde necesse est, quod unum et idem dicat judicium hoc. Et quia simile est in intellectu speculativo de vero et falso, et in practico de bono et malo, et generaliter de diversis intelligibilibus, ideo inducit concludens, quod si unum hinc inde dicit judicium, quod etiam unum est intelligens et sentiens ipsum.

minorem in diversis sensibus, probat Philosophus per hoc, quod si accidat aliquos esse vehementer intendentes vel timentes ex hoc quod audiunt multum strepitum, non sentiunt superlatum aliquod visibile ad oculos. Alia ratio sua est ad hoc, quia si duo inaequaliter movent sensum, videmus unumquodque simplex magis facere sensum quam mixtum, ut vinum simplex magis quam temperatum, et mel, et colorem, et hujusmodi. Hujus autem causa est, quia ea quae miscentur, obscurantur ad se invicem in mixto : ergo multo fortius quando separata sunt, et actu diversa simul agunt in unum sensum, major motus depellit et obscurat minorem. Si autem sint aequaliter moventia, aut neutrius erit sensus, aut unus sensus erit ex utrisque : si enim non commiscentur sensibilia, cum unum numero passivum non sit susceptibile in uno tempore diversarum formarum genere vel specie, unus sensus non suscipiet in eodem indivisibili tempore speciem diversorum sensatorum aequaliter agentium : et sic neutrius erit sensus.

<--- Page Split --->

actum miscibilium. Quia vero iterum aliquis posset dicere, quod duo et tria sensata ejusdem sensus sunt in uno sensu, respondet iterum Philosophus, quod hoc est verum secundum quod unus sensus specie et virtute est unus, sed non secundum quod comparatione et indivisibili tempore est unus. Et sic patet, quod sequitur prius habita conclusio.

Iste sunt rationes Philosophi ad probandum necessitatem sensus communis.

vis habeat nomen sensus : et cum non sit ad unum sensatum, sed ad plura, non erit sensus proprius, sed communis.

Item, Non potest dici, quod hoc fiat per intellectum : quia non omnia animalia habent intellectum, quae tamen idem et diversum discernunt inter sensata.

Praeterea, Elevato baculo canis apprehendit formam doloris, et fugit, quod non esset nisi aliquid in cane conjungeret sensibile visus et sensibile tactus.

Si forte aliquis diceret, quia illa simulacra sunt in phantasia. CONTRA hoc est, quod phantasia recipit simulacra non ut res sunt, sed ut imaginationes et phantasias rerum : illa autem simulacra in somniis repraesentantur ut res : et cum nihil judicet simulacrum ut rem nisi sensus, et non sit in organo sensus proprii, erit in organo sensus communis. Haec tamen infra magis disputabuntur.

HAS AUTEM rationes multiplicavimus ex Sedec idicis Philosophorum ad reprimendam

<--- Page Split --->

stultitiam quorumdam, qui dicunt sensum communem non esse, adducentes has rationes :

Sed hoc probatur esse impossibile sic :

SOLUTIO. Dicimus consentiendo Auctosolutio. ribus, quod sensus communis differt ab alio sensu proprio.

AD RATIONEM autem factam in contraAd object. rium, dicendum quod visus actus proprie 1.

<--- Page Split --->

et primo est color, et non sic est actus sensus communis, sed per posterius, scilicet in quantum est in magnitudine et figura : et propter hoc non sequitur, quod sint una potentia : quia ipsarum non est unus actus uno modo.

Ad object. Ad aliud dicendum, quod verum est, 2. quod quidquid suscipitur a communi sensu, suscipitur a sensu proprio, et e converso, sed non eodem modo : quia proprium sensibile accipitur a sensu proprio per se et primo, commune autem per posterius : commune vero accipitur a sensu communi per se et primo, et a sensu proprio per posterius.

Ad object. Ad ultimum dicendum, quod Aristote- 3. les non intendit ita reddere rationem quare sensata communia sunt sensata per se, sed quamdam rationem reddit communitatis eorum.

ARTICULUS II.

Quid sit sensus communis ?

Secundo quaeritur, Quid sit sensus communis ?

Dicit enim Avicenna : « Sensus communis est vis ordinata in prima concavitate cerebri, recipiens per se ipsas formas omnes quae imprimuntur quinque sensibus et redduntur ei. »

Item, Avicenna : Sensus communis est virtus cui redduntur omnia sensata. »

Algazel autem in Physica sua diffinit sic : « Sensus communis est sensus a quo omnes proprii derivantur, ad quem omnis impressio eorum renuntiatur, in quo omnes conjunguntur, et sic sunt quasi suggerentes ipsum. »

CONTRA primam diffinitionem objicitur sic :

Si forte dicat aliquis, quod phantasiae est componere vel dividere phantasmata, et per hoc differt a sensu communi. CONTRA hoc est, ut patet ex dictis etiam, quod sensus communis componit et dividit sensata : et sic in illo non viderentur habere differentiam phantasia et sensus communis. Praeterea dicit Algazel, quod sensus communis est in quo conjunguntur sensata propria. Si enim nihil esset in nobis in quo conjungerentur albedo et sonus, nesciremus hoc album esse, cujus sonum audiremus. Conjunctionem vero albedinis et soni non apprehendit oculus, nec auris, sed sensus communis.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

nihil sit a quo generatur phantasia, non erit sensus communis.

PRÆTEREA , Quæriturcircadiffinitio - nemAlgazelis , Perquemmodumderiva - tionissensuspropriiderivanturasensucommuni ?

<--- Page Split --->

Præterea , Quæriturderationenomi - nishujuspotentiæ .

Quæritur ergo, Quare dicitur communis ? Non enim dicitur communis ut genus, neque ut totum integrale sive potestativum. Si enim esset communis ut genus, prædicaretur de singulis propriis, quod falsum est. Si vero ut totum, tunc sua essentia nihil esset extra essentiam propriorum sensuum, sicut essentia totius nulla est extra suas partes constituentes ipsum. Ergo relinquitur, quod communitas ipsius sit ex parte objecti. Cum enim quilibet sensuum propriorum recipiat sensibile sibi appropriatum, sensus ille non habebit rationem proprii, ad quem referuntur omnia sensibilia, sed habebit rationem communis.

Præterea, Videtur quod etiam alia ratione communitatis dicatur sensus communis : licet enim color differat a sapore et odore et sic de aliis, nihilominus tamen habent subjectum commune : idem enim subjectum est in quo est color et sapor et odor et sonus et qualitates tactus. Cum ergo sensus communis per se immutetur a magnitudine subjecti, quæ commune subjectum est omnium sensibilium, hæc erit quædam alia ratio communitatis ejus.

Præterea, Tertia ratio communitatis est, quod sensus proprii referuntur ad ipsum ut ad unum centrum omnium sensuum, ut dicit Avicenna. Cum igitur id quod refertur ad plura, non potest esse cujuslibet proprium, eo quod proprium est, quod uni soli convenit, hæc videbitur tertia ratio communitatis suæ.

SOLUTIO. Concedimus has ultimas rationes ostendentes quare sensus dicatur communis.

Ad diffinitionem autem primam dicendum, quod illa est data per propriam materiam hujus potentiae quæ est organum : et illa tangitur per hoc quod dicitur, Vis ordinata in prima concavitate cerebri : prima enim concavitas cerebri est locus in quo primo est congregatio spiritus animalis, quo per distributionem a! organa specialia operantur quin-

<--- Page Split --->

que sensus. Tangit etiam hæc diffinitio rationem communitatis per hoc quod dicicitur, Recipiens per seipsam formas omnes. Et t.ngit rationem proprii objecti hujus potentiae per hoc quod dicitur, Quæ imprimuntur quinque sensibus. Quinque sensibus enim imprimuntur sensibilia propria primo, et posterius sensata communia : et debet intelligi dictum Avicennæ formaliter, ut hic sit sensus, quod sensus communis recipit formas quæ imprimuntur sensibus secundum quod sensibus imprimuntur. Et cum differentia sit inter formam sensitivam et phantasma et imaginationem, patet per hoc quod distinguitur sensus communis a phantasia et imaginatione et cæteris potentiis interioribus : et sic solutum est primum.

Ad 1. Ad aliud dicendum, quod Avicenna sumit phantasiam large, prout comprehendit sensum communem et imaginationem : et propter hoc quandoque vocat eam sensum communem, et quandoque imaginationem.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod dictum Avicennæ sic intelligitur, quod facies formalis sive imaginationis est sensus communis non essentialiter, sed ut imprimentis, ita quod sensus communis sit genitivi casus : et hoc patet per hoc quod sequitur immediate : subdit enim sic : « Sensus enim communis reddit virtuti formali quasi ad reponendum quidquid reddunt ei sensus. »

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod non est ejusdem rationis objectum in phantasia et in imaginatione et sensu communi, ut patet ex prædictis. Præterea non est ejusdem virtutis recipere et retinere, ut supra patuit in objiciendo.

Ad hoc quod ostenditur, quod per compositionem et divisionem non differunt sensus communis et phantasia, bene concedimus.

Similiter objecta illa quæ probant sensum communem et phantasiam non esse idem, concedimus de plano.

Ad diffinitionem Alqazelis concedimus, quod datur per rationem nominis sensus communis. Sensus enim communis est in organo a quo distribuitur spiritus animalis operans ad organa sensum propriorum sensuum : et hoc tangit cum dicit, a quo omnes proprii derivantur. Similiter sensus communis est, qui efficitur in actu a sensibilibus omnium sensuum propriorum : et hoc tangit cum dicit, Ad quem omnis impressio renuntiatur. Similiter sensatum commune quod est sensus communis, per se et primo est id quod conjungit omnia sensibilia et propria, ut patet in rationibus ultimo adductis : et hoc tangit cum dicit, In quo omnes conjunguntur, quia per suum objectum sensata omnia conjungit. Cum autem unum sensibile proprium non convenienter ostendat et sufficienter nocivum et conveniens animal sentienti, ex colore enim non sufficienter cognoscitur coloratum, sed oportet multa sensibilia componere, quæ compositio est sensus communis, ideo dicit, quod omnes alii sensus suggerunt sensum communem circa cognitionem sensibilem. Ideo etiam dicit Avicenna, quod cognitio sensus proprii non completur nisi per cognitionem sensus communis.

Ad 1b autem quod objicitur in contrarium, dicendum quod quantum ad distributionem spiritus animalis sensus proprii derivantur a communi, et quoad hunc respectum sensus communis est prius quam sensus proprii : et sic solvitur primum.

Ad aliud dicendum, quod impressio sensuum propriorum renuntiatur sensui communi : quia idem est actus sensus proprii et sensus communis, sicut in prehabita quaestione expeditum est.

Ad aliud dicendum, quod sensus proprii quoad sua sensata conjunguntur in communi, conjunguntur etiam in ipso sicut in perfectivo : licet enim proprius sensus non erret in proprio sensibili, tamen ab ipso sensibili non perfecte cognoscitur particulare quod est in sensu,

<--- Page Split --->

sed ex multis, quæ multa conjungit sensus communis.

. SED CONTRA hoc videtur, quod sit in seducorde :

Ad ultimum dicendum, quod suggerere ponitur ibi pro expectatione complementi cognitionis circa particulare quod est in sensu. Hæc enim completa non est in sensibili, sed in omnibus sensibus qui insunt in particulari posito in sensu, sicut patet in cognitione auri, quod cum non sufficienter cognoscitur ex colore, examinatur ad tinnitum et sonum : et si non sufficienter cognoscitur ex his duobus, examinatur ad odorem, est enim minoris odoris quam cuprum : et si non sufficienter cognoscitur ex his tribus, examinatur ad pondus et percipitur tactu. Hæc autem sensibilia conjungit sensus communis.

ARTICULUS III.

Quid est organum sensus communis ?

Tertio, Quæritur de organo sensus communis.

SOLUTIO. Sicut dicit Avicenna, disposolutsitio sensus communis est talis, quod ex ipso est principium cujuslibet virtutis sensibilis, et postea redit ad ipsum cum lucro. Cum ergo nervi sentiendi nascantur ex prima parte cerebri, eo quod prima pars cerebri mollior est, et mollities facit multum ad impressiones sensibilium, dicimus quod organum sensus communis est in prima concavitate cerebri, quæ plena est spiritu sensibili.

Ad illud autem quod objicitur in conAd obtrarium, dicendum quod tactus secundum quod est judicium tangibilium, et gustus secundum quod est judicium saporum, oriuntur a prima parte cerebri, ut supra determinatum est. Secundum vero quod sensus alimenti, sic relationem habent ad cor ut a quo principium est digestionis. Aliter tamen solvit Avicenna dicens, quod nihil prohibet, quod aliqua virtus oriatur in uno membro, et perficiatur in altero, et tunc completa revertatur ad ipsum : unde ipse vult, quod virtus sensitiva oriatur a corde, et perficiatur in cerebro, sicut et virtus nutritiva oritur a corde, et complementum ejus est in hepate, licet huic videatur dicere contrarium Averroes, et sensus communis terminus est sensuum propriorum secundum quod sunt in virtute sensibili perfecta : et ideo organum ejus est in prima concavitate cerebri.

<--- Page Split --->

sterius : et sic non erunt quinque æque prima.

Si FORTE hoc concedatur, Sed contra. Contra : Sentimus enim aliqu id quiescens quod non movetur, et illius magnitudinem percipimus sine sensu : ergo videtur, quod non semper alia motu sentiamus.

ARTICULUS IV.

Utrum quinque sensibilia sunt objectum sensus communis ?

Quarto, Quæritur de objecto sensus communis.

Enumerantur enim a Philosopho in II de Anima i quinque sensibilia communia, scilicet motus, quies, figura, numerus, et magnitudo.

Sed tunc quæritur :

Quart. PRÆTEREA quæritur juxta hoc, Utrum ista quinque æque sunt sensata sensus communis ?

Et videtur, quod non : quia dicit Aristoteles circa finem libri secundi de Anima, quod omnia alia motu sentimus : ergo videtur, quod motus sit sensibile primum, et alia sensibilia sint per po-

Si forte dicatur, quod in veritate æque primo sensibilia non sentiuntur, sed unum sentitur per aliud, sicut magnitudo per figuram, eo quod Aristoteles dicit, quod figura est magnitudo quædam : tunc videbuntur esse plura sensata sensus communis : supra enim habitum est, quod sensus communis apprehendit omnia sensata propriorum sensuum per posterius : et sic omnia objecta aliorum sensuum erunt etiam objecta sensus communis.

Præterea, Videtur sensus communis non esse unus sensus. Sensus enim unus est, qui est contrarietatis unius generis. Quinque autem enumerata non reducuntur ad unum proximum, nec etiam ad unum genus remotum : quia figura est in genere qualitatis. Ergo videtur sensus communis non esse unus sensus.

Præterea, Aristoteles movet quamdam quæstionem in libro de Sensu et sensato, Utrum omne sensibile sit divisibile in infinitum gratia magnitudinis quæ est sensatum commune, et in quo ut in subjecto est sensatum proprium, ita quod minima accepta per divisionem sunt sensibilia ?

Et ponit rationem ad hoc sic : Omne corpus divisibile in infinitum est corpus : sensibile est corpus : ergo corpus sensibile est divisibile in infinitum : sed non dicitur sensibile nisi per sensibilia : ergo infinita accepta per divisionem erunt sensibilia.

Postea ponit rationem in contrarium concludentem triplex inconveniens si hoc dicatur, sic : Quidquid est sensibile est operativum et motivum sensus : sensi-

<--- Page Split --->

bile enim dicitur in eo quod potest movere sensum minimum acceptum per divisionem : ergo erit motivum sensus, quod aperte falsum est, eo quod minima effugiunt sensum. Aliud inconveniens, quod cum sensus dividatur divisione sensibili, diviso sensibili dividetur sensus in infinitum. Tertium est, quod secundum hoc omnis magnitudo quantumcumque minima erit sensibilis, quod falsum est.

Deinde ponit rationem iterum contra hoc sic: Omne compositum componitur ex his in quae dividitur : sensibile est compositum : ergo componitur ex his in quae dividitur. Aut ergo illa erunt sensibilia, aut insensibilia. Si insensibilia, habeo propositum : quia tunc minima accepta per divisionem erunt sensibilia : ergo sensibile constituitur ex insensibilibus, quod falsum est.

Praeterea ponit rationem ex opinione Democriti et Leucippi, qui omnia dicebant componi ex atomis, et figura et ordine et positione ipsorum atomorum generari qualitates sensibiles.

Deinde Aristoteles solvit ad hominem et non ad orationem, distinguendo duplicem divisionem. Est enim quaedam divisio speciei et forma, cujus ultima dividentia sunt contraria : et in illis stat divisio. Est etiam divisio continui, cujus ultimum non est accipere secundum potentiam divisibilem : et ideo non stat illius divisio. Cum ergo sensibilia sint forma et species habentes contraria, stabit divisio sensibilium, et non procedet in infinitum.

Sed quia haec solutio non solvit, ideo objicit Aristoteles in contrarium, dicens quod licet species sensibiles non dividantur per se divisione continui, tamen quia connexio est propriorum sensibilium ad sensibile commune quod est magnitudo, idcirco per accidens sensibilia communia dividuntur divisione continui, et sic redit prima objectio.

Solutio. Solutio. Dicendum secundum Alpharabium et Avicennam, quod sensus com-

munis ponitur propter compositionem et divisionem sensibilium propriorum : et idcirco multiplicantur objecta sensus communis secundum quod identitatem per ea potest ponere vel diversitatem inter sensata propria. Haec autem identitas vel diversitas ponitur in sensibus consideratis secundum esse, vel secundum fieri. Cognoscitur enim sensibile idem vel diversum utroque modo. Et si consideretur secundum esse, aut ergo erit principium per quod ponitur diversitas, et sic erit numerus : aut per quod ponitur identitas : et hoc duobus modis, scilicet communiter ad sensata intrinseca et extrinseca, et sic magnitudo erit quae unit in se qualitates gustus et tactus quae sunt intrinsecea, et qualitates auditus et visus quae sunt extrinsecea, et qualitates odoris quae sunt media. Aut erit proprium quoad extrinseca, et sic est figura : figura enim est exterior terminatio quanti, in qua ut in subjecto uniuntur sensata extrinseca. Si vero sensibile cognoscitur, prout consideratur in fieri idem vel diversum cum aliquo sensibili per sensatum commune, hoc erit duobus modis, scilicet potentia, vel actu : et si potentia, sic est quies : et si actu, tunc est motus.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod tempus reducitur ad motum ut ad causam suam, et subjectum, quia est proprietas ipsius : et idcirco sentitur in illo. Locus autem cum sit species magnitudinis, sub magnitudine comprehenditur : licet enim intra mensurare et extra diversas faciant species continui, propter quod Aristoteles in Praedicamentis aliam speciem quantitatis dicit esse locum magis quam lineam vel superficiem, tamen non faciunt diversas species sensibiles.

Ad aliud dicendum, quod oratio seAd 2 et cundum materiam corpus est, ut dicit Priscianus, quia vox est aer tenuissimus ictus. Secundum autem quod est consequens motum fractivum aeris, est qualitas quae est proprium sensibile auditus. Secundum vero quod mensuratur indi-

<--- Page Split --->

visibili quod est elementum vel syllaba secundum diversos respectus, sic est quantitas discreta, cujus perceptio reducitur ad perceptionem numeri : licet enim quantum ad species discretas sit differentia inter numerum et orationem, et ex hoc quod in numero iteratio ejusdem unitatis secundum substantiam constituit numerum, in oratione autem nihil idem reiteratur secundum substantiam, non enim idem elementum unius et ejusdem litterae saepius iteratum constituit orationem, quemadmodum iteratio ejusdem unitatis constituit numerum : nihilominus tamen numerus prout accipitur sensatum commune, nihil aliud est quam divisio continui. Divisio autem haec potest esse uno vel diversis : unde discretio numeri secundum quod est sensatum commune, communis est ad omnem divisionem partium continui, secundum quam divisionem diversa cognoscuntur esse sensata quae sunt in ipsis.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod quies hic non accipitur tantum ut privatio motus, sed etiam prout est instrumentum per quod ponitur diversitas inter duo sensibilia, quorum unum est in esse et alterum in fieri.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod figura secundum substantiam species est quaedam magnitudinis, sed secundum esse species est qualitatis, quae tamen qualitas non est nisi circa quantitatem : et sic reducetur ad praedicamentum quantitatis.

I quæst. Ad aliud quod juxta hoc quæritur, Utrum ista quinque æque sint sensata communia ?

Dicendum, quod sic : sunt enim sensata sensus communis, secundum quod per ipsa ponit dixersitatem vel identitatem inter sensata propria : et sic quies licet sit privatio motus, tamen secundum quod per ipsam cognoscitur diversitas, sicut diversum est sensibile quod est in esse,ab eo quod est in fieri, erit quies non sensata per motum, sed per seipsam. Et similiter dico de magnitudine et figura.

Ad aliud autem quod objicitur quod Ad object. dicit Aristoteles et Avicenna, quod alia sentimus per motum, dicendum quod illius verbi duplex est intellectus, scilicet quod omne sensibile non sentitur secundum actum nisi secundum quod immutat organum sensus : et haec immutatio quidam motus est : sed iste non est intellectus Philosophi. Alius est, quod motus omnia alia per se conjungit materiae sensibili : cum enim mathematica per se secundum suas intentiones separata sint a sensibus, sicut magnitudo, numerus, et figura, et etiam oratio secundum quod est discreta quantitas considerata in musica, consideratur enim illa per principia mathematica et non per principia naturalia, sicut est proportio triplicis ad duplum : cum, inquam, ita sit, motus conjungit omnia ista materiae sensibili : licet enim magnitudo secundum se non sit sensibiliis, tamen magnitudo mota sensibilis est : quia sic est in ipsa species sensibiliis : et sic de aliis. Unde sensus dicti Philosophi est, quod motus dat aliis habitum sensibilitatis, actu tamen unum sentitur sine alio.

Ad id quod ultimo quaeritur de quaestione Aristotelis in libro de Sensu et sensato, dicendum quod sensibile commune quod est magnitudo, divisibile est in infinitum divisione continui et per se. Sensibile autem proprium divisibile est per accidens, eo quod annexum est cum magnitudine : tamen si dividatur in minima, accepta per divisionem sunt insensibilia actu, et sensibilia potentia, scilicet si reducantur ad compositionem totius : et hoc nihil est inconveniens, quod sensibile componitur ex insensibilibus actu, sensibilibus tamen potentia.

Sed nota, quod quaedam parva actu sunt insensibilia quoad unum sensum, et potentia quoad alterum, sicut grana milii in medio cadentia in die, quando potest discerni color cujuslibet grani : unde quodlibet eorum facit sensum visus in actu, sed tamen auditum non movent nisi in potentia, secundum quod consti-

<--- Page Split --->

tuunt totum quod est medium. Unumquodque enim istorum non sonat nisi in potentia, licet videatur in actu.

Ad hoc quod quæri posset, Quare tantum sunt quinque sensata communia? potest sufficere ratio habita in principio solutionum. Vel dicatur aliter et melius, scilicet quod sensata communia sunt instrumenta per quæ sensus communis convenientiam et differéntiam ponit inter sensata propria. Aut ergo illa sensata accipiuntur secundum esse, vel secundum fieri, vel communiter ad utrumque. Si secundum esse, tunc est quies, per quod ponitur convenientia et differentia. Si secundum fieri, tunc est motus. Si communiter ad utrumque, tunc aut per ipsum principaliter ponitur convenientia,

aut principaliter differentia. Si primo modo, aut est commune uniens sensata intrinsecus et extrinsecus, aut extrinsecus tantum. Si primo modo, tunc est magnitudo. Si secundo modo, tunc est figura. Si per ipsum vero ponitur principaliter differentia, tunc est numerus.

Et per hoc etiam patet solutio supra quæsiti, scilicet utrum sensus communis sit unus vel plures? Dicendum enim, quod unus : et cum ipse sit formalior quam sensus particulares, erit etiam universalior: accipit enim omne id quod accipit sensus proprius et per posterius, et præterea suum sensatum per se: et illa objectio quæ facta est in contrarium, non tenet nisi de sensu proprio.

QUÆSTIO XXXVI.

De actu sensus communis.

Quinto, Quæritur de actu sensus communis.

Et quærun tur tria.

Quorum primum est, Quid sit actus sensus communis ?

Secundum autem, Utrum sensus communis unus existens in uno tempore apprehendat diversa sensata ?

Tertium est, Qualiter contingit sensum communem esse verum vel falsum, et mentiri, vclervum dicere ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Quid sit actus sensus communis ?

Ad primum proceditur sic:

Et prima ratio sua haec est : Omnis sensati per se est aliquis sensus per se : commune sensatum est sensatum per se : ergo habet aliquem sensum per se : sed nullus propriorum per se apprehendit communia : quod probatur per hoc : quia unusquisque propriorum est tantum sui sensibilis per se et non alterius : suum enim sensibile est, quod non contingit altero sensu sentiri : sensatum autem commune a quocumque sensu sentiatur, sentitur etiam alio sensu : ergo nullus propriorum erit sensati communis per se : et sic relinquitur, quod approhendere sensatum commune sit actus sensus communis.

Probat etiam Philosophus, quod actus etiam sensus communis est apprehendere sensata propria.

Si autem uno, tunc oportet, quod ipse unus sensus apprehendat utrumque : quia aliter non poneret alterationem et convenientiam inter ea : et sic sensus communis erit omnium sensibilium propriorum, quae dicit altera vel eadem invicem esse.

Praeterea probat Philosophus, quod sentire actus sensuum propriorum pertinet ad sensum communem, ut cum dicitur, video me videre, et sentio me audire : et haec est ratio sua :

Sed contra hoc est, quod

<--- Page Split --->

que nominatus est ex parte sensibilis, et ex parte sensuum. In visu autem ex parte sensus dicitur visio : ex parte sensibilis autem non habet nomen. Unde cum videre nihil aliud sit quam uti visu in perceptione visibili, non oportet alium actum habere ad cognitionem illius actus. Vel, dicatur melius, quod ad cognitionem objecti exigitur actus per quem est conversio super objectum : sed quia actus immediate egreditur a potentia, propter hoc ad cognitionem actus non exigitur alius actus.

ARTICULUS II.

Utrum sensus communis in uno tempore apprehendat diversa sensata ?

Solutio. Solutio. Dicendum quod tres actus Ad object. sunt sensus communis, ut probatum est 1. per rationes Philosophi, sed non eodem modo conveniunt sensui communi. Apprehensio enim sensati communis est actus suus per se, et per illum diffinitur. Apprehensio autem sensati proprii, convenit ei per posterius, scilicet in quantum sensatum proprium est in sensato communi ut in subjecto : sed apprehensio actuum convenit ei per accidens, scilicet in quantum unusquisque propriorum reducitur in ipsum : sicut enim dicit Avicenna, omnes sensus proprii oriuntur a communi et revertuntur ad ipsum cum lucro.

Et per hoc patet solutio ad primum. Ad object. Ad alud dicendum, quod unus actus per se est unius potentiae, sed plures per posterius.

Ad object. Ad alud dicendum, quod eodem visu 4. secundum actum video me videre album, quo video album secundum quod reductum est in sensum communem : sicut enim probatum est supra, sensus et sensibile idem sunt tactu : quia actus quando-

Secundo quaeritur, Utrum sensus communis unus existens in uno tempore apprehendat diversa sensata ?

Et videtur, quod non.

Si forte diceretur, quod sensus communis unus est in potentia, et duplex in organo, sicut visus, quia habet duos oculos : hoc non potest esse : quia sensus communis apprehendit sensata omnium

<--- Page Split --->

sensuum propriorum : et sic respectu cujuslibet oporteret, quod darentur ei duo organa, quae in nullo differrent ab organis sensuum propriorum : et sic etiam sensus communis in nullo differret a propriis.

Si iterum diceretur, quod sensata propria uniuntur quando veniunt ad sensum communem, tunc illa unio vel erit ex parte subjecti, scilicet quia sunt in subjecto uno, et tunc tenent praehabitae rationes, scilicet quod idem numero subjectum secundum quod idem habebit in se diversas formas per quas est in actu coelementares et contrarias. Aut unio est ex parte sensibilium, scilicet quod misecantur : et tunc sicut mixta non sentiuntur in actu proprio, sed in actu mixti : ita sensus communis sensata propria non judicabit per se, sive per proprias rationes : sed in ratione cujusdam confusi, quod constituitur ex omnibus sensibilibus, quod iterum patet esse falsum.

Si propter hoc aliquis dicat, quod sensus communis simul et semel non habet diversa sensibilia in se, sed successive. Contra : Constat, quod uno et eodem numero nunc ponitur identitas et diversitas inter eadem et diversa, sicut supra habitum est : et non ponitur identitas et diversitas nisi cognitis eisdem et diversis : cognitis autem eisdem et diversis efficitur in actu ab eisdem et diversis : ergo unum et idem numero est actu eadem et diversa. Quod autem in uno et eodem nunc, sic probatur. In hoc enim nunc judico esse diversum album et dulce : et non judico esse diversum album a dulci nisi cognoscendo album et dulce : ergo in hoc cognosco album et dulce : cognoscendo album et dulce, sensus communis est in actu per album et dulce : ergo in hoc nunc sensus communis actu est album et dulce. Et idem argumentum tenet de judicio contrariorum, quod fit per sensum communem.

Solutio hujus quaestionis duplex est tradita ab Aristotele in fine libri secundi de Anima 1, et in fine libri de Sensu et sensato. Quarum una est ex parte sensus communis, altera ex parte objecti sui.

Ex parte sensus communis est haec, quod sensus communis uno modo est unus, et alio modo est plures secundum actum. Consideratur enim in se, et sic est unus. Consideratur etiam in proportione ad sensus particulares qui oriuntur ab eo et revertuntur ad ipsum, et sic est plures et divisibilis. Et simile hujus est in centro circuli, a quo egrediuntur lineae ad circumberentiam : si enim punctum consideratur in se, tunc est unum. Si autem in comparatione ad lineas, tunc est in ratione multiplicis principii.

Ex parte objecti similiter est duplex consideratio : si enim magnitudo subjecti quae est objectum sensus communis, consideratur in se, tunc est unum sensatum sensus communis. Si vero consideretur per respectum ad sensata propria quae sunt in ipso, scilicet album et dulce, et hujusmodi, tunc est in ratione plurium, Cum vero convertitur sensus communis ad sensatum, dupliciter potest converti, ut ad unum, vel ad multa quae uniuntur in uno. Si primo modo, tunc est in uno indivisibili tempore. Si secundo modo, tunc non est in uno indivisibili tempore. Quod sic probatur : Convertatur enim sensus communis ad subjectum aliquod in quo est album et dulce, ponendo identitatem vel diversitatem inter ea per subjectum illud, tunc subjectum illud erit quasi punctum continuans album et dulce. Cum igitur non sit idem respectus ad dulce et ad album, oportet subjecto uno et eodem bis uti, scilicet in proportione ad album, et in proportione ad dulce. Ergo quiescere accidet de necessitate : et ita motus ad album et motus ad dulce non erunt in eodem tempore non interrupto, sed in sequentibus temporibus.

<--- Page Split --->

Et hoc est quod dicit Aristoteles in secundo de Anima 1 in solutione ejusdem quaestionis, sicut dicunt quidam. Punctum in quantum unum est et non duo, sic est indivisibile : indivisibile autem secundum quod indivisibile est, unum est discernens et simul. Secundum illud vero quod est divisibile, non unum est : bis enim utitur eodem signo simul. In quantum enim ut duobus utitur termino uno, duo judicat, et sic separata sunt ut quodam separato dijudicata. In quantum vero unum, uno et simul judicat. Posset tamen dici, quod ea inter quæ sensus communis ponit convenientiam et diversitatem, sunt ordinata, et sensus communis movetur ab uno in alterum : et sic nihil prohibet unum motum esse super duo et in eodem tempore.

ARTICULUS III.

Utrum sensus communis est verus ?

Tertio quæritur, Qualiter contingit sensum communem esse verum vel falsum, et mentiri et verum dicere ?

Videtur enim, quod sit semper verus : quia

DICENDUM ergo ad primum, quod diversa sensibilia ex æquo simul non sunt secundum actum in sensu communi, sicut objectio probat : sed diversa sensibilia habentia ordinem ad unum in quo sunt ut in subjecto, bene possunt esse in sensu communi actu per speciem illius objecti. Similiter etiam diversa sensibilia habentia ordinem ad se invicem ita quod judicium sensus communis transeat ab uno in alterum, bene possunt esse in sensu communi. Cum enim omnis ratio convenientiae et differentiae sit in comparatione ad aliquod unum, et idem, illud erit principium cognoscendi convenientiam et differentiam : et sic sensus communis speciem illius in se habet ut actum simpliciter. Aliorum autem speciem habet ut actum, qui non est actus simpliciter, sed per respectum ad illum.

Et per hoc etiam patet solutio ad secundum : quia sicut est identitas et diversitas in actu sensus communis, ita est etiam diversitas et identitas in tempore quod mensurat illum actum.

Sed contra hoc est quod dicit AristoSed cont teles, quod verum et falsum sunt secundum sensum communem in tertio de Anima 2 sic, quod dicens, album est, non mentitur : dicens autem, hoc est album, mentitur : et ita particulariter motus et magnitudo accidunt sensibilibus circa quæ est maxime decipi secundum sensum.

SOLUTIO. Dicendum, quod sensus comsolutimunis habet plures actus, ut supra determinavimus. Quorum unus est componere et dividere sensata propria cum

<--- Page Split --->

sensato communi et ad invicem, et ex hoc actu accidit ei mentiri et verum dicere. Quando enim componit secundum quod est in re, tunc verum dicit: quando vero aliter quam in re, tunc mentitur et decipitur: sicut quando componit actum mellis ad substantiam fellis, mel esse fel arbitramur propter deceptionem.

Ad t. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod sensus proprii veri quidem sunt, quia nihil ponunt : et licet sensus communis mo-

veatur a sensibilibus propriis, tamen decipitur non secundum quod movetur ab ipsis, sed in quantum componit sensata propria.

Ad aliud dicendum, quod præsens in Ad 2 et 3. re est simpliciter : et ab hoc non est deceptio, sed ab eo quod sensus communis addit super rem, quod est compositio et divisio sensibilium.

Et per hoc patet solutio ad ultimum.

QUÆSTIO XXXVII.

De potentia imaginativa.

Deinde transeundum est ad partes animæ sensibilis quæ sunt apprehensivæ deintus, quæ secundum Philosophos sunt imaginatio, phantasia, æstimatio, memoria, et reminiscentia, de quibus primo agendum est sigillatim, et postea in communi.

Primo ergo quaerendum est de imaginatione.

Et quaeruntur quatuor, scilicet quid sit ?

Et secundo, Quid sit ejus objectum ?

Et tertio, Quid organum ?

Et quarto, Quis actus ?

Item, Avicenna : « Formam sensibilem retinet illa virtus quæ vocatur formalis et imaginatio, et non discernit illam ullo modo nisi quia tantum retinet. »

Sed contra hoc objiciur sic :

Ad primum proceditur sic : Dicit Algazel : « Imaginativa est virtus retentiva ejus quod impressum fuit sensu communi. »

<--- Page Split --->

PRëTEREA , Videturquodimagnationondifferataphantasia .

PRëTEREA , Imaginationondiffertamemoria : q u i a

Solutio . Dicendum , quodimaginatiomultiplicitersumitur , etsecundumhocetiammultahabetnomina . Quandoqueenimdiciturvisquæretinetimaginatio - nessensibiliumabeuntibussensibusaborganissensuumcommunisetproprii : etsicpropriediciturvirtussensibilisanimæproximesitapostsensumcom - munem , inquareservanturimaginesac - ceptæasensibus : etsecundumdiversasconsiderationeshabettrianomina . D i c i - turenimimaginatiosecundumquodformæquæsuntimpressæimaginesre - rumsuntextra : etdiciturformalis , eoquodformaliushabetillasimaginationesquamsensus : sensusenimhabeteascumpræsentiamateriæ , imaginatioau - temmateriareinonpræsente : etdiciturabAugustinospirituspropternaturamillarumimaginum : quiaillæsuntsecun - dumessespiritualeinvirtuteimagina - t i v a , licetsintimaginesearum . UndeAugustinusinGenesiadlitteramdicit , q u o d « spiritusestvisquædammenteinferior , cuiimaginesrerumimprimun - t u r 2 . »

Dicituretiamquandoqueinaginatioomnisvirtussensibilisanimæ , quæope -

<--- Page Split --->

ratur secundum sensibile acceptum a sensibus sine præsentia materiae, et sine ratione præteriti temporis, et sic comprehendit imaginationem, et phantasiam, et æstimationem : et sic accipitur a Joanne Damasceno et a Gregorio Nysseno. Dicit enim Damascenus, quod imaginativa est virtus irrationalis animæ per sensus operans, quæ et sensus dicitur. Imaginatio autem est passio irrationalis animæ quæ ab imaginante fit. Phantasia vero est passio inanis a nullo facta imaginabili. Similiter Gregorius Nyssenus dicit, quod dividuntur animales virtutes in quatuor, scilicet in sensum, imaginationem, et intelligentiam, et memoriam. Et idem dicit, quod Stoici dicebant quatuor esse in hac virtute, scilicet imaginationem, imaginabile, imaginativum, et phantasiam : et imaginatio est passio facta ex imaginabili : imaginabile autem illud quod facit hanc passionem et imagini subjicitur : imaginativum autem est ipsa virtus quæ attrahit imagines sibi : phantasia vero quando attrahimus secundum imaginativum inanem attractionem, ut in infirmis et in melancholicis. Et dicitur, quod differentia non est in his nisi secundum transmutationem nominum.

Quandoque dicitur imaginatio vis tenens imaginationes et operans in illis et in intentionibus quæ conjunguntur imaginationibus, et sic comprehendit duas vires, scilicet imaginationem, et phantasiam : et sic videtur Aristoteles accipere imaginationem in principio tertii de Anima 1, ubi dicit, quod imaginari in nobis est cum volumus. Quid autem operari sit in imaginationibus, et quæ sunt intentiones conjunctæ imaginationibus, infra patebit.

Quandoque etiam dicitur imaginatio relatio formæ acceptæ a sensibus ad rem cujus est forma, et sic proprie imaginatio deservit memoriæ, sicut dicit Aristoteles in capite de memoria : et distināguitur a phantasia, ut habitum est in objiciendo.

Quandoque etiam dicitur imaginatio vis a qua refluunt imagines repositæ supra organum sensus communis, et sic accipitur imaginatio ab Aristotele in libro secundo de Somno et vigilia, ubi dicit, quod in somno imaginationes somniales refluunt ad commune organum sensuum.

Secundum propriissimum autem modum accipiendi, est imaginatio virtus tenens imagines sensibilium re non præsente, absque eo quod non eliciat ex eis componendo vel dividendo intentiones aliquas non acceptas per sensum : hoc enim est phantasiæ secundum Avicennam et Algazelem.

Et sic respondebimus ad objecta.

DICENDUM ergo ad primum, quod imaginatio diffinitur a retinendo ad differentiam sensus. Sensus enim recipit, et non tenet nisi re præsente : sed imaginatio retinet accepta a sensibus. Dicitur autem recipere a sensu communi, quia ab illo recipit proxime. Quod autem dicit Avicenna, quod non discernit illa ullo modo, intelligendum est de duplici distinctione. Quarum una est sensus communis, et altera phantasiæ. Sensus enim communis discernit componendo sensata propria inter se, et propria cum communibus, et hoc re præsente : et ideo hæc discretio est discretio rei per ea quæ vere accipiuntur a sensibus. Phantasia autem discernit componendo et dividendo imagines quæ sunt in anima re non præsente, et eliciendo quasdam intentiones ex eis quæ non sunt acceptæ per sensus, sunt tamen semper conjunctæ sensibus, sicut est amicum et inimicum, et conveniens et non conveniens : sicut intentio doloris conjungitur cum figura baculi, et intentio inimici cum figura lupi in ove, et intentio miserendi cum imaginatione sui agni, et hujusmodi. Neutra istarum distinctionum est imaginativæ, cujus diffinitio proprie est a retentione imaginum, et non a distinctione harum.

<--- Page Split --->

Et ad id quod contra hoc objicitur, dicendum quod licet sensus recipiat formas tales, et similiter imaginatio : tamen sensus proprie diffinitur per recipere, et imaginatio per retinere : vis enim retentiva debilis est in sensu, eo quod non retinet nisi praesente materia : sed vis receptiva fortis, eo quod de facili recipit : sed e contra est in imaginatione. Et haec est solutio secundum Philosophos. Sunt tamen quidam qui distinguunt vires anima secundum modum abstractionis majoris et minoris, dicentes quod sensus abstrahit a materia, sed non a praesentia materia : imaginatio autem et a materia et a praesentia materia : et ideo ratio objecti variatur hinc inde.

Ad aliud dicendum, quod large accipiendo imaginem, comprehendit etiam phantasiam : sed si stricte accipiatur, tunc dividitur contra eam, ut patet ex praedictis.

Per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia.

Ad aliud quod objicitur, quod non differat a memoria, dicendum quod retinere imaginationis in duobus differt a retinere memoriae, scilicet in modo retentionis, et in retentis. In modo retentionis : quia imaginatio retinet sine determinata differentia temporis, tantum recipiendo formas re non praesente : sed memoria retinet simul determinata differentia temporis, scilicet praeteriti. In retentis autem : quia imaginatio retinet recepta a sensibus tantum secundum quod vere in sensu fuerunt : memoria vero non tantum retinet imaginationes sensibilium, sed etiam intentiones elicitas a compositione et divisione sensibilium facta per phantasiam et aestimationem.

Ex hoc etiam patet solutio ad sequentia.

ARTICULUS II.

Quid est objectum imaginationis ?

Secundo, Quæritur de objecto imaginationis quod vocatur a Gregorio Nysseno imaginabile, quod diffinitur ab ipso, quod « imaginabile est quod facit passionem in imaginativo. »

Cum ergo Hilarius dicat 1, quod imago est rei ad rem expressa similitudo, videtur quod imaginationes quae sunt in imaginativa, expressæ rerum similitudines sunt. Cum autem in sensu non sint nisi corpora et qualitates corporum, videtur ulterius, quod imaginationes non sunt nisi similitudines corporum. Et hoc etiam videtur ex verbo Augustini supra posito, qui dicit quod « in spiritu imprimuntur imaginationes corporum. »

Item, Ex Gregorio Nysseno et Damasceno, qui dicunt, quod imaginativa non operatur nisi per instrumenta corporis, quae sunt organa sensuum.

Quæratur ergo, Utrum illæ imaginationes habeant quantitatem, vel non ?

Et videtur, quod sic :

<--- Page Split --->

sensus communis sint quantitates vel quanta, imaginata sunt quantitates vel quanta.

■contra. SED CONTRA :

Solutio. Solutio. Dicimus, quod imaginabilia secundum quantitatem, nec sunt quantitates, nec habentia quantitatem, nec sunt quantitatum et quantorum similitudines spirituales, prout probant ultimæ objectiones.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod dupliciter aliquid apprehenditur sub tribus dimensionibus, scilicet secundum veritatem rei et esse naturae, et sic apprehenditur sensu tantum, et sic currit objectio : vel secundum intentionem similitudinis

spiritualis, et sic prima est falsa, quia sic apprehendit imaginativa.

Ad aliud dicendum, quod mathematica prout sunt abstracta, non sunt quantitates, nec quanta, sed intentiones quantitatum et quantorum : mathematica enim secundum esse non sunt separata a naturalibus et sensibilibus, sed secundum intentionem tantum.

Ad aliud dicendum, quod quantitates quæ sunt in organo sensus communis, non sunt res quante, sed quantorum similitudines spirituales.

Ad ultimum dicendum, quod imaginatum dicitur figuratum propter similitudinem figuræ, non propter figuræ realem veritatem.

ARTICULUS III.

Quid sit organum imaginationis ?

Tertio, Quæritur de organo imaginations.

Et dicunt Damascenus et Gregorius Nyssenus, quod organum imaginationis est anterior venter cerebri. Et similiter dicunt Algazel et Avicenna.

Præterea, In libro de Differentia spiritus et animæ distinguitur caput in tres partes : et anterior pars attribuitur phantasie et imaginationi. Et hoc expresse dicit Avicenna, quod locus imaginativæ est anterior pars cerebri : et ideo cum contingit infirmitas et corruptio in anteriori parte cerebri, corrumpitur modus imaginationis et phantasie.

Sed contra :

Ad 2.

Ad 3.

Ad 4.

<--- Page Split --->

Cum ergo imaginatio diffiniatur per retinere, non erit sita in anteriori parte cerebri.

etiam accipitur ex verbo Aristotelis in principio tertii de Anima 1, ubi dicit, quod imaginatio in nobis est cum volumus : præ oculis enim est facere imaginem, sicut sunt in recordativis positi idolum facientes.

Solutio. Solutio. Dicendum cum Auctoribus, quod in prima parte cerebri est organum imaginationis : sed prima pars dividitur in tres partes, scilicet in illam quae propinquissime conjungitur organis sensuum, et ad quam immediate recurrunt nervi sensibiles, et in illa est organum sensus communis : et in illam partem quae est post illam in medio, quae non abundat sic humido, sed est aliquantulum terminata per siccum : et in illa parte est organum imaginationis, cujus est retinere formas re non præsente, et hoc virtute sicci terminantis humidum. In postrema vero parte primæ partis sita est phantasia et æstimatio, ut patebit inferius.

Ad object. Ad PRIMUM dicendum, quod idem se- 1. cundum diversas partes potest terminari per humidum et siccum.

Ad object. Ad ALIUD patet solutio per ante dicta. 2

ARTICULUS IV.

Quis sit actus imaginationis ?

Quarto et ultimo, Quæritur de actu imaginationis.

Et videtur, quod imaginari sit proprius actus imaginationis, a simili in aliis potentiis : quia sentire est actus sensus, et intelligere actus intellectus. Hoc

Solutio. Dicendum, quod actus imasolutio. ginationis proprius est imaginari, ut su-

<--- Page Split --->

pra habitum est. Secundario autem præparat imaginationes quadrupliciter aliis virtutibus operantibus in ipsa. Est enim ratio quorumdam in imaginibus, sicut est præcipue ratio mathematicorum : et tunc præparat imagines superiori potentiae quæ est intellectus, vel ratio, ut dicit Avicenna. Quædam autem sunt compositiones imaginum et divisiones ad eliciendas intentiones terribilis vel appetibilis, convenientis et inconvenientis, et hujusmodi, quæ sunt semper colligatæ sensibus : et tunc præparat imagines phantasiæ et æstimationi. Quandoque autem deservit memorie, ut dicit Aristoteles, quando scilicet per imagines præparatas in anima recursus est in rem quæ accepta fuit in præterito per sensus. Quandoque autem præparat imagines refluentes ad organum sensus communis : et tunc deservit revelationi quæ est in somniis.

AD ALIUD autem quod quæritur, Utrum imaginari sit in nobis dum volumus ?

Dicendum, quod sic : est enim præ

oculis interioribus facere imaginem cum volumus, ut dicit Philosophus.

Ad hoc quod contra hoc objicitur, dicendum, quod hoc quod dicit Philosophus, quod imaginatio non est sine sensu, sic intelligitur, quod imaginatio non est nisi de sensibili prius accepto. Unde cujus nullum habemus sensum, illius nullam habemus imaginationem, ut cæcus natus nullam habet imaginationem colorum : non tamen oportet, quod cum imaginamur, etiam sentiamus secundum actum.

Ad id quod quæritur, Utrum imaginativum quod perficit virtutem imaginativam, sit in actu ?

Dicendum, quod sic, et quod est in actu per hoc quod est abstractum a materia.

Ad ILLUD quod quæritur, A quo fiat in actu ?

Dicendum, quod a spiritu animali qui abstrahit ipsum ab organis sensuum, et conferi ei esse spirituale, sicut lumen facit actu colores, et intellectus agens facit actu universale.

QUÆSTIO XXXVIII.

iè phantasia.

Deinde quæritur de phantasia. Et quæruntur quinque, scilicet quid sit phantasia ? Secundo, Quid sit objectum ejus ? Tertio, Quid organum ? Quarto, Quis actus ? Et quinto, Quis modus corrùptionis ipsius ?

<--- Page Split --->

videtur diversificari phantasia ab imaginatione : quia imaginatio est motus a sensu secundum actum factus, ut patet ex prædictis.

ARTICULUS I.

Quid sit phantasia ?

Ad primum proceditur sic :

Dicit enim Aristoteles 1, quod phantasia est motus a sensu secundum actum factus.

Aliam diffinitionem dat Alqazel dicens, quod phantasia est virtus quæ operatur componendo et dividendo, quandoque in his quæ sunt in arca formarum, quandoque in his quæ sunt in arca intentionum.

CONTRA PRIMAM diffinitionem objicitur sic :

Præterea, In phantasia invenitur hoc quod convenit cuilibet sensui. Est enim phantasia vera, et phantasia falsa. Sensus autem proprius est verus, et sensus communis et per accidens sunt veri et falsi. Ergo videtur cum phantasia habeat proprietatem cujuslibet sensus, quod sit motus factus a quolibet sensu. SED CONTRA : Unumquodque habet diffiniri per hoc quod est immediatum illi. Si ergo phantasia est motus factus a quolibet sensu secundum actum, erit phantasia accipiens immediate a quolibet sensu, et sic erit immediata sensibus propriis, quod falsum est : quia sensus communis immediatus est sensibus propriis.

Præterea, Omnis potentia apprehendens cum præsentia rei, est ante potentiam apprehendentem re non præsente : sensus communis apprehendit cum rei præsentia, ut supra habitum est, phantasia autem apprehendit re non præsente : ergo sensus communis est ante phantasiam : et sic relinquitur, quod phantasia non est immediata sensibus propriis.

Præterea, Si esset immediata sensibus propriis, tunc immediate acciperet a sensibus propriis, et ab ea acciperent sensus omnes, quod est contra omnes Auctores.

CONTRA SECUNDAM diffinitionem sic objicitur :

<--- Page Split --->

motu discretionis et judicii : quia et secundum illam diffinitionem phantasia large sumitur, ut dictum est.

Per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia.

Ad m quod quæritur, Qualiter motus sit a sensu secundum actum factus ?

Dicendum, quod haec praepositio, a, notat causam efficientem. Sensus autem secundum actum est sensus habens speciem sensibilem : ille enim imprimit speciem acceptam a phantasia per hoc quod movet ipsam.

Ad objectum contra hoc, dicendum quod phantasia magis abstrahit quam sensus, et idcirco reservat species sensibiles re etiam non præsente, nihilominus non movetur circa speciem aliquam quam non accipit a sensu.

Ad sequentia autem patet solutio per ante dicta.

Ad aliud dicendum, quod phantasia est motus a quolibet sensu secundum actum factus, sed non immediate. Immediate enim fit iste motus a sensu communi.

Solutio. Dicendum, quod phantasia dicitur duobus modis, scilicet large, et stricte. Large secundum quod comprehendit imaginationem et phantasiam et aestimationem, et sic diffinitur a Philosopho in libro II de Anima 1, quod est motus a sensu secundum actum factus. Stricte autem accipitur pro potentia collativa imaginum per compositionem et divisionem, et sic diffinitur ab Algazele : et ideo dicit Algazel, quod quidam appellant eam potentiam cogitativam, sicut eam appellat Avicenna : sed tamen cogitativa non est proprie nisi in hominibus.

Dicendum ergo ad primum, quod 3. phantasia dicitur motus non proprie, sed sumitur ibi motus materialiter pro ipsa potentia mota quæ suscipit a sensu speciem sensibilem et movetur circa ipsam

Ad id quod objicitur contra hoc, dicendum quod non oportet per hoc quod diffinitur per generalem causam, quod determinetur in partibus illius causæ ad immediatum : quia sic aliae partes causæ viderentur excludi a causalitate.

Objecta autem quæ probant, quod phantasia non sit immediata sensibus propriis, conceduntur.

Ad id quod objicitur contra secundam 2. 1. 1. 1. 1. 1. 1. 1. Ad diffin. 2. 1. 1. 1. 1. 1. 2. 1. 1. 1. 1. 1. Ad t. Boetii intelligitur de potentiis activis : ipse enim dicit hoc de toto potestativo, cujus superior pars potest quidquid potest inferior, sed non convertitur. De potentia autem materiali et receptiva non est verum : potentia enim cœli quæ prior est secundum naturam quam potentia elementorum, non potest omne illud quod possunt elementa. Idcirco, ut dicit Avi-

<--- Page Split --->

cenn a. alterius potentiae est retinere imagines, et alterius operari in eis componendo et dividendo. Vel, dicatur aliter et melius, quod phantasia apprehendit aliquid quod non apprehendit imaginatio, scilicet intentiones amici et inimici, et veri et falsi, quae licet semper conjunctae sunt sensibus, tamen non sunt acceptae per sensum.

temporis præteriti. Et primo modo est objectum sensus, secundo modo imaginationis, tertio modo memoriae : et sic nullo modo erit objectum phantasiae. Universale autem non potest esse objectum ejus : quia non potest esse universale in anima sensibili, sed in intellectu tantum.

Ad aliud dicendum, quod secundum Gregorium Nyssenum et Damascenum phantasia appellatur vana compositio imaginum, sicut in corpore hominis caput leonis et cauda equi, eodem modo quo imaginamur tragelaphum et hircacervum et chimæram : sed secundum Algazelem, et Avicennam phantasia est intentio elicita ex compositione imaginum vel divisione : et sic patet diversa esse objecta imaginationis et phantasiae.

Ad aliud dicendum, quod ista propositio falsa est, Ejusdem potentiae est reciperc speciem, et operari in ipsa componendo et dividendo : et est instantia in sensu proprio qui recipit speciem sui objecti, et tamen unam non componit cum altera.

Ad ultimum dicendum, quod non est generalis comparatio phantasiae ad intellectum : et ideo non potest diffiniri in comparatione ad ipsum.

Solutto . Adhocdicendum , quodsiSoh . phantasiageneraliteraccipiatur , tuncplanumestsolvere . Siautemstricteac - cipiatur , tuncdicendumestsecundumquosdamPhilosophos , quodnihilprohi - hetsuperidemobjectumoperaridiversaspotentias , sicutsupersensibilepropriumoperatursensuspropriusrecipiendoip - sumetjudicando . Sensusautemcom - munissuperidemoperaturcomponendoactuetdividendoabipso , etdiscernendoidentitatemetdiversitateminterea . S i - militerimaginatiorecipiteaquæsuntin - sensucommuni : etsicomponitveldi - vidit , nonfacithocnisicompositioneveldivisionesensuscommunis : sedphantasiahabetimaginescomponendoetdividendoeasadeliciendumintentionesverietfalsi .

ARTICULUS III.

ARTICULUS II.

Utrum phantasiae est aliquod objectum ?

Secundo, Quæritur de objecto phantasiae.

Et videtur, quod nullum sit. Illa enim quae sunt in anima in potentiiis apprehensivis, non sunt nisi universale et particulare. Particulare autem non variatur nisi cum præsentia materiae, vel sine præsentia : et hoc duobus modis, scilicet absolute, vel cum conditione

Tertio, Quæritur de organo phantasiae.

Et videtur, quod hoc sit in medio capitis.

<--- Page Split --->

prehendere : perquirit enim nunc de his quae sunt in arca formarum, hoc est, in imaginatione, nunc de his quae sunt in arca intentionum, hoc est, in memoria : quandoque fixa est inter eas, et operatur in his duabus componendo et dividendo.

Si forte dicatur, quod media pars deputatur rationi vel intellectui, hoc videtur falsum : quia intellectus non est virtus operans in organo, nec etiam ratio.

Mra. SED CONTRA :

Mto. SOLUTIO. Dicendum, quod tres sunt cellulae capitis, scilicet anterior, posterior, et media. Prima dicitur phantasia ab antiquioribus, secunda syllogistica, tertia memorialis. Spiritus autem animalis a priori transit in mediam, et a media in postremam. Et in prima operatur sensum proprium in organis sensuum, sensum communem in prima concavitate cerebri, et imaginationem in medio anterioris partis cerebri, et phantasiam et aestimationem in posteriori parte anterioris partis, ut supra dictum est, ut dicit Constabulus.

Mbeet. Ad m quod contra hoc objicitur, dicendum quod phantasia duobus modis consideratur, scilicet in comparatione ad

proprium objectum quod est phantasma, vel in comparatione ad extrema, cum ipsa sit una mediarum potentiarum. Et primo modo dicitur esse in posteriori parte anterioris cellulae. Secundo autem modo dicitur esse in medio : eo quod ipsa convertitur ad imaginativam quae est ante, et ad memorialem quae est post.

Ad alud dicendum, quod major sub- 2. titiario spiritus animalis exigitur ad operandum imaginationes apprehendas ut ex eis· eliciatur verum vel falsum, quam ad recipiendum imagines tantum : et ideo quia phantasia facit talem comparationem, oportet quod ipsa habeat spiritum similem illi spiritui qui est in media cellula, qui subtilissimus est : et quoad hoc dicit Algazel, quod sit in media cellula.

ARTICULUS IV.

De actu phantasie.

Quarto, Quæritur de actu phantasie. Dicit enim Algazel, quod operari componendo et dividendo super imagines imaginationis et super intentiones memoriæ est actus phantasie. SED CONTRA : Ejusdem virtutis est intelligibile simplex et intelligibile compositum, ut habetur in tertio de Anima, ubi dicit Aristoteles, quod indivisibilium intelligentia in his est circa quæ non est falsum : in quibus autem verum et falsum, est compositio quædam intelligibilium. Ergo a simili videtur, quod ejusdem virtutis sit imaginatio simplex et imaginatio composita sive complexa : et sic phantasie non erit componere imaginationes et dividere.

SED CONTRA :

Diversarum virtutum diversa sunt instrumenta: spiritus enim animalis instrumentum est virtutis apprehensivæ. Cum igitur spiritus subtilior deserviat virtuti

<--- Page Split --->

collativa quam apprehendenti, et phantasia sit virtus collativa secundum Algazalem, non erit ejusdem virtutis accipere imaginationem et conferre inter imaginationes acceptas.

cili mobile, et per organum quod convenienter est sicco determinatum. Et ideo alterius virtutis est retinere imagines, et conferre.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod si phantasia large accipiatur, tunc parva erit differentia inter phantasiam et imaginationem et aestimationem quantum ad actum, objectum, et organum. Et hoc modo videtur sumere Aristoteles, qui dicit phantasiam esse potentiam secundum quam phantasma nobis fit, et quod phantasia est motus a sensu secundum actum factus, quod totum convenit imaginativa. Dicit etiam phantasiam esse veram et falsam, quod convenit potentiae dividendi et componendi imagines apprehensas. Dicit etiam phantasiam esse movement, per quod etiam determinat delectabile et triste, et nocivum et conveniens imaginibus apprehensis, quod videtur convenire aestimativa. Si autem stricte sumatur, tunc distinguitur phantasia ab imaginativa per hoc quod non est ejusdem potentiae in specie specialissima tenere imaginationes, quod fit per virtutem sicci, et conferre eas, quod fit per virtutem spiritus subtilis et mobilis. Et ideo quidam Auctores sequentes hanc rationem, distinguunt inter phantasiam et imaginativam.

Ad object. Ad in quod objicitur in contrarium, dicendum quod aliud est de virtute quae non habet situm in organo, et aliud de virtute organica. Simplex enim et complexum in virtute separata ab organo non diversificantur nisi secundum habitudinem ipsius rei, et non secundum diversitatem spiritus vel organi : sed in virtute organica alia est dispositio spiritus in collatione, et alia in retentione simplicis : cum enim collatio sit motus unius ad alterum, indiget spiritu bene digesto subtili et mobili : bonitas autem retentionis est per subjectum non de fa-

ARTICULUS V.

Qualiter phantasia corrumpitur?

Quinto et ultimo, Quæritur de modo corruptionis phantasie.

Fit enim corruptio in anteriori parte cerebri, et tunc phantasie sunt indeterminata : et quandoque fit in posteriori, et tunc debilitatur memoria : et quandoque fit in memoria, et tunc fit debilitatio cognitionis et rationis, ut dicunt Auctores.

Sed hoc videtur falsum :

<--- Page Split --->

lem, sicut videtur dicere Dionysius in libro de Mystica theologia, loquens ad Timotheum, sic : « Vide ut nullus indoctorum ista audiat. Istos autem dico qui in existentibus sunt formati, nihil super existentia supersubstantialiter esse opinantes, se putantes scire ea, quæ secundum seipsos est cognitione, eum qui ponit tenebras latibulum suum 1. » Et tangit hoc quod dicit Augustinus in libro I de Trinitate, scilicet quod quidam errantes de Deo secundum corpus sapiunt : quia nihil de eo sentiunt, nisi quod in phantasiis et in sensibus invenitur. Similiter etiam quandoque fit revelatione prophetali ac somniali, in qua quandoque se ingerunt phantasmata, quod virtus intellectualis non potest discernere.

phantasma, incipit anima adhaerere phantasmatibus, et errat in intellectu spiritualium. De hoc plenius habebitur infra in quaestione de revelatione somniorum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod spiritus in anteriori parte corrupta non corrumpitur corruptione propria : et ideo quando transit a priori parte ad mediam et postremam, non remanet corruptum, quia corruptionem non habuit per se, sed per accidens.

Ad ALIUD dicendum, quod in somnis reflexa est imaginatio ad organum sensus communis : et ideo anima convertitur super imagines sicut supra sensata : et cum sensata accipiantur per modum rerum, accipit anima tunc imagines sicut res. Hoc autem contingit ideo, quia vapor ascendens a loco digestionis ad cerebrum, infrigidatur ibi propter locum, quae frigiditas fluit ad organa sensuum, et accidit simul fluere imagines ad organum sensus communis. Cum autem spiritus in somno sit grossus in capite propter dominium frigoris, non potest transire ad operationem rationis : et ideo accidit, quod anima non discernit utrum imagines sint res vel imaginationes, sed convertitur super eas tamquam super res. Et de his plenius habebitur. Ex hoc tamen patet, quod non est ex corruptione ph.ntasiae, sed ex antecedente quod est somnus.

Solutio. Dicendum, quod triplex est corruptio phantasiae, scilicet in se, et in comparatione ad sensum communem, et in comparatione ad intellectum. In se, quando corrumpitur anterior pars capitis vel disturbatur infirmitate vel aliquo alio accidente, sicut accidit in quibusdam aegritudinibus, in quibus multiplicantur phantasiae indeterminatae. In comparatione ad sensum communem, quando ex indebita compositione vel divisione generatur corruptio in actu phantasiae, quae est falsitas. In comparatione autem ad intellectum corrupta est phantasia, quando intellectus spiritualium non sufficienter resultat in phantasmatibus : et ideo quando multiplicatur

Ad DUO sequentia patet solutio per Ad 3 et 4. ante dicta.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

Quid sit objectum æstimativæ ?

Ad aliud dicendum, quod apprehendsiva dicitur duobus modis. Dicitur enim apprehensiva virtus accipiens speciem, prout est principium cognitionis cujuslibet, sive speculativæ, sive operativæ : et hoc modo videtur accipere Philosophus in II de Anima1, ubi dicit, quod ipsius acceptionis. differentiæ sunt scientia, opinio, et prudentia : scientia enim et opinio pertinent ad speculationem, et prudentia ad opus : et hoc modo considerant apprehensivam sensibilem, qui dividunt eam per quinque differentias, quæ dicuntur sensus interiores. Dicitur etiam virtus apprehensiva virtus accipiens speciem ordinatam ad speculationem veri tantum : et hoc modo æstimativa non erit apprehensiva. Similiter motiva dicitur duobus modis : dicitur enim motiva virtus immediate movens organa in motu processivo ad fugam nocivi, et ad acquisitionem convenientis : et hoc modo non movet nisi appetitus cum suis partibus, ut infra probabitur, cum disputabitur de nocuide, Alio modo dicitur virtus motiva determinans per

Secundo quaeritur, Quid sit objectum æstimativæ.

Et videtur ex prædictis, quod objectum æstimativæ sit id quod non est sensatum, sumitur tamen de sensato. Hoc enim dicunt Avicenna et Algazel.

Quæratur ergo, Utrum sit universale vel particulare ?

Videtur, quod non particulare.

<--- Page Split --->

Sed contra. SED CONTRA :

DICENDUM ergo ad primum, quod prima est falsa, nisi intelligatur de corporeis existentibus in re extra. Si vero intelligatur de his quae insunt eis ex compositione vel divisione, sicut verum et falsum : vel ex ordine ad appetitum, sicut nocivum, vel conveniens, falsa erit propositio.

Ad ALIUD dicendum, quod licet commune regens sit in aestimativa, tamen non consideratur secundum rationem communitatis suae : quia aliter oporteret, quod aestimativa separaret commune a particulari per rationem suae communitatis : sed cum hic et nunc considerat ipsum, quibus colligatur aliud particulare.

Ad ALIUD dicendum, quod aestimativa magis imitatur naturam in movendo, quam scientiam et artem intellectus practici. Unde licet ovis uno modo accipiat inimicum in omni lupo, non tamen utitur inquisitione et consilio in modo fugiendi quemadmodum homo : sed omnis ovis fugit uno modo etiam omnem lupum. Et hoc est quod dicit Damasecnus, quod bruta potius aguntur quam agant. Et idem dicit Avicenna, quod instinctu naturae moventur bruta, et non ad rationem apprehensi, et ideo rationem universalis non considerant.

Solutio. Dicendum cum Avicenna, quod intentiones acceptae a sensibus non apprehensae per sensum, apprehenduntur per duos modos, scilicet per rationem universalis : et sic elicere eas a sensibus est experientiae et virtutis intellectivae. Alio modo accipiuntur per intentiones numquam separatas a sensibus, quae sunt hic et nunc : et sic accipiuntur duobus modis, scilicet prout sunt principium veri et falsi in partibus, et sic sunt phantasiae : vel prout determinant nocivum vel conveniens in appetibilibus, et sic sunt aestimativa.

ARTICULUS III.

Quid sit organum aestimative ?

Tertio, Quæritur de organo æstimaetivæ.

Et videtur non habere organum susceptivum alicujus speciei vel formæ.

<--- Page Split --->

enim motiva movetur a delectabili, et movet organa ad ipsum delectabile consequendum : ergo videtur, quod cum aestimativa sit quaedam motiva, quod ipsa non habeat organum nisi quod moveat, non per quod apprehendat aliquid.

Pontra. Sed contra :

Diversarum virium diversa sunt organa : phantasia et æstimativa sunt diversæ vires : ergo habent organa diversa.

Solutio. Dicendum, quod æstimativa et phantasia operantur in eodem organo : æstimativa enim nihil aliud est quam extnsio phantasiæ in praxim, sicut etiam intellectus speculativus extendendo se sit practicus.

Ad primum ergo dicendum, quob objectio illa tenet de motiva quæ immediate facit motum, sicut est appetitus cum partibus suis, quæ sunt concupiscibilis et irascibilis : sed illæ motivæ quæ determinant per judicium faciendum esse motum, operantur in organis præcedentium se speculativarum.

Ad aliud dicendum, quod nihil prohibet diversarum virium esse idem organum, dummodo species quæ sunt in organo, diversimode considerentur.

ARTICULUS IV.

Quis sit actus æstimativæ?

Et videtur secundum Avicennam et Algazelem, quod actus ejus sit determinare de fugiendo et imitando per apprehensionem convenientis et inconvenientis in partibus.

Sed contra :

Omnem determinationem ad opus in his quæ possibile est aliter fieri, præcedit inquisitio et dispositio et præoptatio et sententia, ut patet per Damascenum, qui dicit, quod primum quidem inquirit et consiliatur, deinde disponit et amat quod ex consilio judicatum est, et vocatur sententia : deinde post dispositionem fit electio : deinde impetum facit ad operationem. Cum ergo æstimativa in brutis sententiet de fugiendo vel imitando, videtur quod sententiam illam præcedat inquisitio, et consilium, præcipue cum sit de his quæ possibile est aliter fieri.

Si forte dicatur, quod hæc deficiunt in brutis, cum tamen necessaria sint, hoc nihil est : quia natura non deficit in necessariis, nec abundat in superfluis, ut dicit Aristoteles in III de Anima1.

Solutio. Dicendum, quod actus æstimativæ est qui dictus est : sed in brutis non præcedit consilium et inquisitio, eo quod bruta per modum naturæ impetum faciunt ad opus, et non per modum deliberationis.

Ad ultimum dicendum, quod natura non deficit in brutis a necessariis suæ speciei, licet imperfectionem habeant naturam quam homo : et ideo in multis deficiunt quæ sunt in homine : homo enim perfectissimum est omnium animalium, ut habetur in libro duodecimo de Antimalibus.

Quarto et ultimo quæritur, Quis sit actus æstimativæ ?

1 III de Anima, tex. com. 43.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XL.

De memoria.

Consequenter quærendum est de memoria. Et quæruntur quatuor, scilicet quid sit? Secundo, Quid sit organum memoriæ ? Tertio, Quid sit objectum ejus ? Et quarto, Quis actus ?

Damascenus autem sic diffinit ut Gregorius, et addit istam : « Memoria est conservatio sensus et intelligentiae 1. »

CONTRA PRIMAM diffinitionem sic objicitur :

ARTICULUS I.

Quid sit memoria ?

Ad primum proceditur sic :

Dicit Algazel, quod memoria est conservatrix harum intentionum quas apprehendit æstimativa, et ideo est arca intentionum, sicut imaginativa conservatrix formarum est arca formarum.

Item, Isaac in libro de Diffinitionibus : « Memoria est comprehensio rerum existentium in anima cum inquisitione. »

Item, Gregorius Nyssenus diffinit multipliciter memoriam secundum diversos Philosophos, sic dicens : « Memorativum est memoriae et rememorations causa et promptuarium. »

Cum autem memoria (ut Origenes quidem ait) sit phantasia relicta ab aliquo sensu secundum actum apparentem.

Plato autem : « Conservatio sensus et intelligentiae. »

<--- Page Split --->

CONTRA SECUNDAM sic obiiciur :

CONTRA TERTIAM sic obiiciur :

CONTRA QUARTAM sic obiiciur :

CONTRA QUINTAM ET SEXTAM simul sic obiiciur :

<--- Page Split --->

tionem, et non sub imaginatione longi vel brevis. Parma vero secundi syllogismi est conclusio primi. Secunda vero scribitur in littera Aristotelis, ubi dicit sic : « Oportet autem cum secundum ipsam memoriam agat sic in anima, dicere, quod hoc prius audivit, aut sensit, aut intellexit. »

. 4. Item, Aristoteles : Memoria quidem intellectus est per accidens, per se autem primi sensitivi.

corrumpuntur et quae in tempore consistunt : talia autem non sunt nisi sensibilia : ergo memoria est vis sensibilis animae.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

patet per se. SECUNDA scribitur in III de Anima, ubi dicit Aristoteles : « Non solum verum et falsum est componens intellectum, sed quod erat et erit. Ipse autem faciens hoc intellectus est unumquodque, supple, per compositionem 1. » Deinde ulterius : Omnis virtus cujus operatio est in tempore, potest considerare tempus determinatum in præterito : intellectus est hujusmodi : ergo intellectus potest considerare tempus determinatum in præterito : et hoc exigitur ad esse memoriae : ergo memoria potest esse in intelligibili parte animæ.

Si forte dicatur, quod memoria sensibilis animæ est per se, sed intellectus per accidens, propter hoc quod intellectus non potest recipere principium memoriæ quod est imago rei præcognitæ, et tempus præteritum determinatum. CONTRA : Ad cujuscumque similitudinem potest poni et describi finita magnitudo in materia exteriori, illud est imago quantitatis finitæ ; ad similitudinem ejus quod est in intellectu, potest poni et describi finita magnitudo in materia exteriori : ergo in intellectu est imago quantitatis finitæ. PRIMA patet per se. SECUNDA scribitur ab Aristotele in libro de Memoria, ubi sic dicit : « Et si non intelligit quantitatem, ponit tamen ante oculos quantitatem. »

JUXTA hoc iterum quaeritur, quae differentia sit inter considerationem et memoriam ? Hanc enim quaestionem movet Aristoteles in libro de Memoria.

Et videtur, quod nulla : omnis enim reversio in præacceptum in anima sensibili vel intellectu, est actus memoriae : consideratio est talis reversio : ergo consideratio est memoria. PRIMA patet per diffinitionem memoriae. SECUNDA patet per hoc quod nullus considerat hoc quod nunc primo accipit, sed quod ante accepit. Unde Aristoteles in II Anima dicit, quod homo est considerans quam prius accipit grammaticam 3.

CONTRA hoc est quod dicit Aristoteles, quod non memoratur aliquis quod considerat, cum sit actu considerans et intelligens.

SOLUTIO. Dicimus, quod memoria multipliciter dicitur, scilicet pro habitu, et potentia, et pro objecto. Dicitur enim memoria ipsa potentia quandoque : et hoc proprie dicitur memorativum, et di-

<--- Page Split --->

citu r duobus modis. Uno modo ponitur pro potentia quae reflectitur in rem in praeterito acceptam a sensibus per imaginationem rei permanentis apud animam cum consideratione temporis praeteriti. Et de hac memoria locuti sunt Philosophi et quidam sancti, scilicet Gregorius Nyssenus, et Damascenus, dicentes ipsam per se esse sensibilis animae, et per accidens intellectivae. Et hoc infra explanabitur. Alio modo dicitur memoria potentia aequaliter conservativa praesentis, praeteriti, et futuri. Et haec memoria est pars imaginationis, de qua postea quaeretur in tractatu de anima rationali : et hoc modo sumitur memoria ab Augustino in libro de Trinitate, et ponitur in primo libro Sententiarum, distinctione quarta. Memoria etiam dicitur habitus memorativae potentiae. Et memoria etiam dicitur memoriale, sicut dicit Augustinus, quod nihil est de memoria quod non sit in memoria, id est, nihil est de memoralibus, quod non sit in potentia memorativa.

Supra dictae autem diffinitiones diversimode tangunt naturam potentiae memorativae. Et prima quae est Algazelis, datur de potentia in comparatione ad proprium habitum ejus : habitus enim memorie constituitur ex intentionibus quae prius sunt acceptae per phantasiam et aestimationem Et propter hoc etiam Aristoteles dicit, quod memoria est passio sensus et phantasiae.

Sequens autem diffinitio quae est Isaac, datur in comparatione ad proprium objectum et proprium actum. Res enim existentes dicuntur ab ipso res existentes in praeterito. Inquisitio autem non est inquisitio rationis, sed illa quae exigitur ad actum recordationis, ad cujus actum secundum Alpharabium in suo libro de Memoria et reminiscentia quatuor exiguntur, scilicet imago et intentio illius imaginis elicita per phantasiam, et facere illam intentionem esse illius imaginis quae prius sentiebatur, et tempus praeteritum dctcrninatuni sive indetermina-

tum. Collectio enim quae in his quatuor consistit, ab Isaac inquisitio vocatur.

Terlia vero quae est Gregorii Nysseni, datur de memoria prout in ipsa est habitus memoriae et reminiscentiae, quam ipse appellat rememorationem. Cum enim dicit, quod memoria est causa memoriae, id est, memorabilium: et promptuarium sonat in potentiam habitualem, quae perfecta est per habitum: rememorationis vero est promptuarium, secundum quod ab ipsa est progressus super partem obliti reminiscento. Reminiscentia enim est revocativa ejus quod in parte recessit in oblivionem,utinfra probabitur.

Quarta vero quae est Origenis, datur de memoria secundum comparationem sui ad propriam causam. Cum enim dicit, quod est phantasia relicta ab aliquo sensu secundum actum apprehendentem, accipitur pro intentione elicita a phantasia ab imaginabilibus per collectionem quam facit phantasia. Hæ enim intentiones reservantur in memoria, et causantur ab his quae secundum actum apparent in sensibus.

Quinta vero et sexta quae sunt Platonis et Damasceni, dantur de memoria in comparatione ad id cujus est per se per se accidens. Est enim conservatio sensus per se, per accidens autem conservatio intelligentiae.

Magis propriam his omnibus dat Avicenna in VI de Naturalibus dicens, quod vis memorialis est vis ordinata in concavitate cerebri posteriori continuans quod apprehendit vis aestimationis de intentionibus non sensatis singularium sensibilium. Haec enim data est de memoria in comparatione ad proprium organum quoad primam partem diffinitionis, et ad proprium habitum quoad secundam.

Tullius etiam diffinit memoriam ante finem primi Rhetoricorum dicens, quod memoria est per quam aliquis repetit illa quae fuerunt. Et constat, quod illa datur in comparatione ad proprium objectum memoriae, quod acceptum est in praeterito.

<--- Page Split --->

dentibus res particulares et individuas. » Similiter dicunt Aristoteles, Avicenna et Averroes, qui omnes ponunt memoriam in organo posterioris partis cerebri, cum anima rationalis secundum suas vires in organo sit corporis. Unde memoria sensibilis est per se, et intelligibilis per accidens. Et ad hoc intelligendum, sciendum est, quod memoria potentia revertens est in præteritum, quod non potest facere nisi per intentionem et imaginationem præteriti, quæ imago et intentio sunt individua et particularia: quia aliter non subjacerent tempori: et idcirco memoria talium particularium est per se. Intelligibile autem non habet conditionem præteriti vel futuri vel præsentis, nisi secundum quod oritur a sensibili: et ideo si refertur ad determinatam differentiam temporis, hoc non erit per se, sed per sensibile: quod sic probatur: Intelligibile est simplex quidditas et substantia rei sine intentione sensibili et imaginatione et differentia temporis: quod autem sic est, hoc non ulitur imaginatione ut imaginatione, nec operatur ad rem quæ est in præterito secundum aliquam rationem determinatam, sed una ratione se habet ad præteritum et ad præsens et ad futurum, eo quod est extractum ab omnibus illis: et ideo patet, quod de ipso per se non est memoria, sed per accidens, scilicet in quantum retertur ad intentiones sensibilium non sensatas, et imagines per sensum acceptas sub differentia temporis præteriti. Et hoc est quod dicunt Gregorius Nyssenus et Damascenus: Oportet scire, quoniam intelligibilium susceptio non fit nisi ex disciplina vel naturali ingenio: non enim ex sensu: nam sensibilia quidem secundum se quando memorie commendantur. Intelligibilium vero si quidquid didicimus, memoramur: substantiae vero eorum memoriam non habemus. Quod sic intelligitur: Omne quod scit aliquis per intellectum, scit addiscens ab aliquo per auditum, aut inveniens ex consideratione rerum sensibilium. Rationes tamen

sensibilium non sunt objecta sensuum, et idcirco per se non sunt memoriae. Et cum illæ rationes sint substantiæ et quidditates rerum, substantiæ rerum non erunt in memoria, nisi secundum quod ex sensu acceptæ sunt per disciplinam.

DICATUR ergo ad primum, quod virtus animæ sensibilis non est conservans intelligibile per se, sed per accidens.

Ea vero quæ sequuntur et probant memoriam esse partem sensibilis animæ, concedimus.

Ad tribus vero prima quæ objiciuntur Ad el in contrarium, dicendum quod intellectus 1, 2, 3, componens facit compositionem determinabilem in præterito, præsenti, et futuro: et tamen ratio temporis quæ est in intellectu, separata est a motu et magnitudine secundum quod motus et magnitudo accipiuntur secundum suum esse, est enim in ratione simplici in intellectu. Præteritum autem quod est in memoria, est intentio et imago rei præteritæ acceptæ secundum esse suum et non secundum rationem tantum: nec est separatum a motu et magnitudine. Et sic patet, quod alterius modi est tempus quod determinat compositionem intellectus componentis, et alterius modi id quod est una conditionum objecti memoriæ. Solvunt tamen quidam aliter dicentes, quod talis determinatio temporis accidit intellectui componenti secundum quod per intentiones sensibilium et imagines sensatas reflectitur in sensu: et sic etiam accidit, quod sui est memoria.

Ad quartum dicendum, quod intelleAt obj 4. ctus non accipit quantitatem secundum esse, sed secundum hoc quod est, hoc est, secundum rationem quantitatis, ut expresse dicit Philosophus in littera. Et ideo si ponat quantitatem finitam ante oculos, hoc erit per accidens, scilicet in quantum per imaginationem quantitatis reflectitur in sensum.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad aliud dicendum, quod secundum Ad obj 5. quod intellectus oritur a sensu, nihil im-

<--- Page Split --->

pedit, quin sit sui memoria, sed hoc est per accidens, quemadmodum dictum est.

puest. Ad hoc quod juxta hoc quaeritur de differentia inter memoriam et considerationem, dicendum quod consideratio est ejus quod est praesentialiter in ipsa : memoria vero est acceptio ejus quod est in praeterito in anima secundum quod in praeterito est in ipsa.

Ex his omnibus patet, quod memoria est praeteriti secundum quod praeteri- tum est.

Ad objectum autem dicendum, quod praeaccepti in anima duplex est ratio : vel ut praesentis existentis in anima, et sic de ipso est consideratio : vel ut in praeterito, et sic de ipso est memoria.

ARTICULUS II.

Quid sit objectum memoriae ?

Secundo quaeritur, Quid sit objectum memoriae?

Et videtur secundum Aristotelem 1, quod praeteritum in ratione praeteriti.

Dicit enim sic :

SED SUPER hoc movet dubitationem sedcontra. Aristoteles, Quare memoria dicatur ratione rei absentis esse praeteriti potius, quam ratione passionis quae est in ipsa, dicatur esse praesentis ?

SED TUNC quaeritur, Utrum omnis moQuest. 1. tus in anima imaginationis sicut imaginationis sit motus memoriae ?

Et videtur, quod sic : quia

<--- Page Split --->

Sed contra. SED CONTRA :

Omnis artifex mechanicus producens imaginem in materia, convertitur ad imaginem sicut ad imaginem. Et quidquid convertitur ad imaginem sicut ad imaginem, memoratur. Ergo omnis artifex mechanicus ducens imaginem super materiam, memoratur. Inde ulterius procedatur sic : Omnis artifex mechanicus producens imaginem super materiam, memoratur : omnis artifex producens imaginem super materiam, respicit futurum : ergo respiciens ad futurum memoratur : quod falsum est : non ergo omnis motus imaginis sicut imaginis in anima est motus memorie.

Si forte dicatur, quod per utrumque istorum determinatur objectum memoriæ, scilicet per præteritum tempus, et per imaginem. Contra : Dicunt Avicenna et Algazel, quod memoria proprie est conservativa intentionum quas apprehendunt æstimativa et phantasia : et illæ non sunt sensatae, sed tamen a sensibilibus elicitae, ut supra habitum est.

mum est memoriae in actu recordationis.

Ad OBJECTUM autem Philosophi, quod memoria non est præteriti, dicendum quod licet passio quæ est in memoria, sit præsens, tamen non utitur ea ut passione vel specie, sed ut imagine rei præteritæ : et hujus simile Philosophus dat duplex, scilicet in pictura tabulæ, et in forma speculi : utrumque enim istorum potest considerari in se, et sic est simile speciei existenti in sensu in particularibus, et in intellectu in universalibus. Si autem consideratur prout ducens in id cujus est imago vel pictura, tunc est simile ei quod existit in memoria, quæ per se quidem est sensibilium, per accidens autem intelligibilium , quemadmodum supra dictum est.

Ad id quod quaeritur, Utrum omnis Ad qu motus imaginis ut imaginis sit motus memoriae ?

Dicendum, quod non quemadmodum bene probat objectio. Tria enim sunt de ratione objecti memoriae, scilicet tempus præteritum, imago ut imago, et intentio quæ facit hanc imaginem esse hujus rei præterita.

PRÆTEREA quæritur juxta hoc, Quæ differentia sit inter motum imaginativa potentiae et memoriae ?

Solutio. Solutio. Dicendum, quod in objecto memoriae tria concurrunt : quorum unum determinat rem in quam convertitur memoria per actum recordationis, et hoc est tempus præteritum. Aliud autem est quod ducit rem illam ex parte animæ, et est rei proximum, et hoc est imago ut imago, id est, ut ducens in rem. Tertium est illud per quod cognoscitur illa imago esse illius rei, et hoc est intentio rei elicita per compositionem et divisionem imaginum, et hoc est proximum memoriæ : per intentionem enim devenit memoria in imaginem, et per imaginem in rem acceptam in præterito. Dicti autem hujus sententia latet in libro Alpharabii de Memoria et reminiscentia. Et sic patet solutio ad objectum ex Avicenna et Algazele, quia illi dicunt id quod proxi-

Ad ULTIMUM dicendum, quod supra in Ad qu duobus tacta est differentia imaginativa et memoriae, scilicet in modo conservationis, et conservantis. Hic autem additur tertium, scilicet quod memoria est potentia reflexiva in rem præteritam per imaginem et intentionem et tempus, et ideo dicit motum qui est ab anima in rem : imaginatio autem est imago derelicta a sensibili recepta a re, et ideo dicit motum qui est a re in animam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS III.

Quid sit organum memorie?

quædam corruptio est, ut dicit Aristoteles. Similiter neque multum veloces in ingenio neque multum tardi sunt bene memores, sicut multoties videtur : quia illi quidem sunt humidiores quam indigent, hi vero duriores quam indiget bonitas memorie : et illis quidem non manet phantasma in anima, alios vero non tangit.

Tertio, Quæritur de organo memorie. Et dicitur communiter ab omnibus Philosophis, quod ejus organum est posterior pars cerebri : sic enim ordinat Avicenna, quod sensus communis sit in prima concavitate cerebri, imaginatio in posteriori parte prime concavitatis cerebri, phantasia vero in prima parte medie partis cerebri, æstimativa autem in posteriori parte ejusdem, memoria vero et reminiscentia in posteriori parte capitis : et hoc est secundum ordinem divisionis capitis in brutis. In homine autem media cellula capitis rationalis syllogistica appellatur : eo quod in illa operatur vis quædam quæ a Gregorio et Damasceno dicitur excogitaliva, et similiter ab Avicenna et Algazele dicitur vis cogitativa, et est vis inquirens et disponens et ordinans singularia : et secundum hoc æstimativa et phantasia erunt in posteriori parte prime partis cerebri. Unde Gregorius Nyssenus et Damascenus dicunt, quod organum memorialvi est posterior ventriculus, quem occipitium vocant, et animalis spiritus qui est in eo. Et idem patet per diffinitionem Avicenne supra positam de memoria. Et idem dicit Algazel. Et idcirco dicit Philosophus, quod ad diversitatem complexionis posterioris partis cerebri sequitur diversitas memorie. Unde multum habentes illam partem humidam sive propter infirmitatem, sive propter juventutem, ut pueri, non sunt bone memoriae, eo quod non retinet formas impressas sicut sigillum si incidit in aquam fluentem. In quibusdam autem aliis propter frigidum et corruptionem illius partis non retinetur forma impressa, sicut in senibus : quia senectus

SED CONTRA hoc videtur esse proversed contra, bium quod dicitur :

Quod nova testa capit, inveterata sapit.

Ex hoc enim videtur, quod juvenes sunt bone memoriae.

SOLUTIO. Dicendum, quod memoria orsolutio. ganum habet in posteriori parte capitis. Complexio autem optima illius partis est : quia fit temperate sicca siccitate terminante humidum ne sit nimis fluidum, et temperate frigida frigiditate temperate coagulante formarum impressarum figuras, ne dissolvantur : et secundum corrutionem illius complexionis efficiuntur malæ memoriae secundum naturam. In frigidis enim humidis deest siccum terminans, et in calidis cum calidum liquefaciat humidum et moveat, et propter velocitatem motus dissolvuntur figurae formarum impressarum. In senibus autem propter siccitatem nimis exsiccantem dissolvitur continuatio, sicut in ruinosis ædificiis, et propter hoc decidunt figurae formarum impressarum.

<--- Page Split --->

Ad obiet. Ad 1D autem quod objicitur de pueris, dicendum quod pueri per accidens quandoque sunt bonae memoriae, ut dicit Avicenna : et hoc accidens est : quia anima eorum non est circa plurima occupata : et ideo unum multum quandoque sigillatur in memoriiis eorum : sicut econtra in duris per accidens confortatur memoria, quia quando per studium multum insistunt, tunc imprimitur eis forma quae fortissime tenetur propter siccitatem complexionis.

Ad obiect. Ad aliud dicendum, quod postrema pars posterioris cellula propter siccitatem repugnat apprehensioni : sed in ipsa est virtus motiva : nervi enim motivi meliorantur ex siccitate, et humiditas eorum repugnat motui, ut patet in paralyticis.

ARTICULUS IV.

Quis sit actus memoriae ?

JUXTA hoc quaeritur, Quae differentia 0 sit inter memoriam et meditationem ?

Et, Quae sit differentia inter actum intellectus et actum memoriae, secundum quod memoria est de intelligibili et per accidens ?

SOLVTO. Dicendum, quod in veritate sol secundum Alpharabium rememoratio dicitur reminiscentia et recordatio secundum Avicennam. Si tamen non fiat vis in hoc, tunc actus memoriae est, sicut prius dictum est, qui per intentionem venit in imaginem et per imaginem in rem prius acceptum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod res Ad ot absens dicitur per absentiam a sensu, cui tamen prasens fuit in praeterito, et non per absentiam intentionis vel imaginis reservatae in memoria.

Ad aliud dicendum, quod sensus imaAd obi. 2. ginatnr, hoc est, imaginem accipit per magnitudinem et figuram quam invenit in rebus sensatis.

Quarto et ultimo, Quæritur de actu memorie.

Et dicit Alpharabius, quod actus virtutis rememorativa est facere præsentari post ejus absentiam intentionem rei ante imaginem, et judicare illam intentionem esse quam prius imaginabatur sensus.

Sed contra: SED CONTRA :

Ad aliud dicendum, quod sicut dicit Ad qui Aristoteles, meditationes salvant memoriam in reminiscento. Hoc autem nihil aliud est quam speculari multoties idem sicut imaginem, et non sicut per se. Et ex hoc accipitur, quod meditatio inest secundum intellectum ortum a sensibus, et est frequens conversio memoriae super speciem rei ut est imago, et non ut est secundum se accepta.

Ad aliud dicendum, quod intellectus contemplatur speciem ut est principium scientiae præsentis in anima, et non retorquet eam ad rem acceptam in præterito sicut facit memoria : et ex hoc patet differentia.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XLI.

De reminiscentia.

Consequenter quaeritur de reminiscentia, quae dicitur ab Avicenna reordatio, et a Gregorio et Damasceno rememoratio vocatur. Et quaeruntur quatuor, scilicet quid sit ? Et, Cui parti animæ insit ? Et, Cujusmodi habeat actum ? Et, Qui bene sunt reminiscibiles, et qui male ?

ARTICULUS I.

Quid sit reminiscentia ?

AD PRIMUM proceditur sic :

Dicit Gregorius, quod « rememoratio est memoriae corruptae factae restauratio. »

Dicit autem Avicenna : « Recordatio est ingenium revocandi, quod oblitum est in anima in præterito. »

Item, Avicenna : « Recordatio est relatio ad aliquod quod habuit esse in anima in præterito. »

Item, Avicenna : « Recordatio est inquisitio, ut habeatur in futuro quale habebatur in præterito. »

Item, Isaac in libro de Diffinitionibus : « Recordatio est inquisitio adventus rei jam oblitæ a virtute cogitativa. »

CONTRA PRIMAM diffinitionem sic objicitur :

Memoria non corrumpitur nisi per oblivionem : illius autem cujus aliquis obliviscitur, habitum non habet in anima :

ergo memoria corrupta non relinquit habitum in anima : illius autem cujus habitus non est in anima, non acquiritur scientia nisi per iteratam acceptionem : ergo videtur, quod reminiscentia nihil sit nisi itèrata acceptio scientiæ, quod falsum est : Aristoteles enim in cap. de rereminiscentia distinguit iteratam acceptionem scientiæ et reminiscentiam et memoriam, sic dicens : Bis discere et invenire contingit eumdem, sed non propter hoc reminiscentur neque memoratur. Oportet igitur differre reminisci ab his, hoc est, a memoria et iterata scientia.

CONTRA SECUNDAM obiicitur sic :

Dicit Avicenna, quod ingenium est actus rationis, cujus propria vi invenitur medius terminus. Si ergo reminiscibilitas est ingenium, tunc videtur reminiscibilitas esse actus rationis, quod falsum est, cum Aristoteles probat, quod reminiscibilitas sit corporea passio, sic dicens : Quod autem corporea passio et reminiscibilitas sit, signum est hanc habere quosdam, etc. : et intendit dicere, quod quidam secundum complexionem suam sunt fortes in reminiscendo, quidam debiles. Et de hoc infra erit sermo.

<--- Page Split --->

Item, Id quod oblitum est, non revocatur nisi per inventionem vel doctrinam : ergo actus reminiscentiae videtur esse actus inventionis vel doctrinae, quod falsum est.

CONTRA TERTIAM objicitur sic :

Per memoriam fit relatio animae ad aliquid quod habuit esse in anima in praeterito : ergo videtur, quod idem sit memoria et reminiscentia, quod est contra Aristotelem : quia ipse dicit, quod memoria inest brutis et hominibus, reminiscentia vero solis hominibus.

CONTRA QUARTAM sic objìicitur :

Inquisitio fit, ut supra habitum est, per collationem intentionum, ut habeatur rei imago, et per imaginem res accepta in praeterito a sensibus : et hoc totum potest esse per memoriam : ergo videtur iterum, quod memoria et reminiscentia sint idem.

CONTRA ULTIMAM sic objicitur :

Virtus cogitativa est virtus rationis : et sic videtur reminiscentia esse in virtute rationis.

Solutio. Solutio. Dicimus, quod ad reminiscì quatuor exiguntur, scilicet actus rationis, et principium determinatum a quo procedat, et res determinata in quam procedat per imaginem determinatam in phantasmatibus, et tempus præteritum determinatum sive indeterminatum. Verbi gratia sit t res accepta in præterito, cujus debemus reminiscì, hanc rem possumus investigare per principia ejus remota et propinqua, sive sint principia localia ut causa, vel ut genus, vel ut simile, vel ut contrarium, vel aliquid tale : tunc actus rationis volens redire in t incipit a principiis ejus remotis vel propinquis, et illa sintABCDM : et revolvit ea deveniendo ab a in c : et sic ulterius usque ad ultimum quæsitum quod scitum fuit in præterito tempore : et propter hoc dicit Aristoteles, quod a locis videntur reminisci aliquando, id est, a principiis in quibus locantur quæsita, quæ habita fuerunt in præterito. Causa autem est, ut

dicit, quod velociter ab aliis in aliud veniunt, ut a lacte in album, et ab albo in aerem lucidum propter similitudinem, et ab aere in humidum propter naturae conformitatem, et ab humido reminiscuntur veris quod est tempus calidum et humidum, et sic hoc tempus quæsitum per reminiscentiam quod fuit scitum in parte præterito.

Sed sciendum est, quod reminiscentia per talia principia non semper procedit ordine naturali et necessario, sed quandoque ordine necessario, et tunc est velocissima : et quandoque probabili, et tunc non erit adeo velox : quandoque etiam ordine consueto, et tunc quandoque intercidit ordinem naturalem sicut velocis ingenii homines in primo principio recordantur ultimi non discurrendo per media, eo quod sic consueverunt reminici. Alii autem quædam similia ponunt sibi in consuetudine valde remota, sicut qui reminiscuntur veris per calidum : et quia vis consuetudinis est ut naturae, accidit eis velocitas in reminiscento, sicut illis qui procedunt ordine naturali : et tales non procedunt ab intentionibus ordinatis, sed ab una intentione veniunt in aliam quæ propinqua est ei, sicut aliquis recipiens annulum, amici recordatur dantis, et a datione recordatur amicitiae, et ab amicitia fidelitatis. Et exemplum Avicennæ est, sicut aliquis respiciens librum recordatur reminiscento magistri, et a magistro venit in subtilitatem magistri et utilitatem magistri et utilitatem suæ doctrinae. Et ideo dicit Aristoteles, quod reminiscì est ut syllogismus quidam : quod enim prius homo vidit, aut audivit, aut aliquid hujusmodi passus fuit, syllogizatur reminiscens. Hujus autem signum est, quod illi qui frequenter volunt esse in reminiscentia suorum amicorum, dant eis memoriale, a quo tamquam a principio determinato incipiat reminiscentia discurrendo deliberative et syllogistice usque ad amicitiam et fideltatem in præterito tempore exhibitam.

De prima autem diffinitione dicendum, Ad dittm

<--- Page Split --->

quod data est quantum ad ultimo quaesitum per reminiscentiam. Dicit enim Aristoteles, quod reminiscentia est ejus quod quodammodo est in anima, et quodammodo non. Quo enim ad principia est in anima, et quoad ultimo quaesitum non est est in anima,' sed recessit in oblivionem.

Ad 10 quod contra hoc objicitur, dicendum quod iterata scientia cesserat in oblivionem in se et in principiis : et idco iterata scientia est ejus quod non est in anima simpliciter. Et per hoc patet differentia iteratae scientiae et reminiscentiae.

Ad 10 quod contra hoc objicitur, dicendum quod secundum Alpharabium memoria et reminiscentia sunt una virtus subjecto, sed duae secundum modum et rationem. Et hoc est, quia reminiscentia communiter habet actum rationis, co quod procedat per viam syllogisticam a principio determinato : et ideo per subjectum est corporea virtus, sed tamen in sui ratione cadit actus rationis.

Ad aliud dicendum, quod illud quod oblitum est in se et in suis principiis, non retraheretur nisi per inventionem et docritnam : sed non est ita in eo cujus est reminiscentia, ut patet per praedicta.

4 fin. DE TERTIA diffinitione dicendum, quod 3. datur per modum actus ipsius remini- sentia. Modus enim ejus actus est, ut per principium referatur in animam id quod in praeterito fuit in ipsa. Sed iste modus non est memoriae : memoria enim per collationem imaginum venit in rem, et non a principio determinato. Tamen in tribus differentia est memoriae et remi- niscentiae. Quorum unum est, quod re- miniscentia habet conjunctum sibi actum rationis et syllogisimi, propter quod inest solis hominibus : memoria autem non, et propter hoc est in brutis. Secundum, quod reminiscentia est a principiis de- terminatis : memoria vero non : non enim utitur phantasmate ut imagine deve-

nicendo in rem, ut supra dictum est. Tertium est, quod reminiscentia vadit etiam per intentiones propinquas, licet non sunt conjunctae ordine naturali, ut patet in supra dictis exemplis : et in talibus trahit vim a consuetudine : quia si talia consuevit simul accipere, scilicet cum libro magistrum, et cum magistro lectionem, et cum lectione subtilitatem, et cum his magistri affabilitatem, et cum illa societatem et amicitiam, et sic de aliis. Haec enim non sunt conjuncta nisi vi consuetudinis : quia in praeterito accipit ea anima simul in homine uno. Memoria vero non procedit hoc modo, sed a propriis intentionibus et imaginibus rei procedit in rem prius acceptam a sensu.

Ad 10 ergo quod objicitur in contrarium, dicendum quod relatio qua refertur in praeteritum memoria et reminisentia, non est eadem hinc inde.

DE QUARTA diffinitione dicendum, quod Ad diffia. ipsa tangit discursum reminiscentiae per principia, et finem ipsius.

Ad OBJECTUM contra, dicendum quod inquisitio proprie non est memoriae quia inquisitio est actus rationis : sed per metaphoram et similitudinem attribuuntur ei, eo quod ipsa conferendo intentiones deveniat in imagines, et per modum imaginum deveniat in rem. Et hoc fit in brutis potius per modum instinctus naturalis, quam per modum deliberationis, ut supra patuit.

DE QUINTA et ultima dicendum, quod Ad diffia. ipsa considerat ordinem ipsius reminisentiae ad rationem, quae dicitur ibi virtus cogitativa : eo quod cogitat principia reminiscentiae, ut ex ipsis accipiatur ultimo quaesilum.

Ad 10 autem quod objicitur contra, patef solutio per praedicta.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

Cui parti animæ inest reminiscentia ?

Secundo quaeritur, Cui parti animæ insit reminiscentia ?

Et videtur, quod sensibili.

Sed contra. Contra :

mæ, ubi occurrit quod non est aliquid commune cum bestiis, ibi incipit ratio. Sed reminiscentia, ut dicit Philosophus, non est nobis commune cum bestiis, quia inest solis hominibus. Ergo in reminiscentia incipit ratio : et sic reminiscentia erit vis animæ rationalis.

SOLUTIO. Dicendum, quod reminiscenttia est virtus sensibilis animæ, et est in subjecto eodem cum memoria, sed differunt in ratione. Et ideo dicit Philosophus, quod reminiscenti plurium principium est quam ex quo adiscunt vel memorantur : quatuor enim supra scripta exiguntur ad reminiscì, quæ non omnia exiguntur ad memoriam, ut patet ex differentiis quæ positæ sunt.

Ad PRIMUM autem quod objicitur, diA d obj- 1. cendum quod vires animæ sensibilis ex ordine ad rationem efficiuntur majoris potentiae. Et hoc patet maxime in viribus motivis sensibilis animæ, quæ sunt concupiscibilis et irascibilis, quæ in homine persuasibiles sunt a ratione et

<--- Page Split --->

scientia virtutis et vitii : in brutis autem non. Unde dictum Augustini intelligitur de viribus illis quae nec potestate nec subjecto communes sunt nobis et bestiis : in illis enim incipit ratio. Aliae autem in subjecto sunt nobis communes cum bestiis, licet non potestate, quia in hominibus majoris potestatis efficiuntur ex ordine ad rationem.

hret. Ad aliud dicendum, quod syllogizare habet reminiscì ex conjunctione sui ad rationem, et ex natura proprii subjecti.

hret. Ad objectum autem ulterius dicendum, quod per actus illos diffiniuntur potentiae apprehensivae, quibus praevia sunt objecta propria potentiarum. Unde cum objectum proprium reminiscentiae sit praeteritum, et hoc sit particulare sicut et objectum memoriae, ab illo habet diffiniri reminiscentia, et trahi in partem animae sensibilem : et ideo etiam ratio quae est in reminiscentia, est immixta imaginibus particularium.

hret. Ad ultimum dicendum, quod Algazel non ponit reminiscentiam : quia supponit eam unam esse virtutem cum rememorativa.

ARTICULUS III.

Quis sit actus reminiscentiae ?

Tertio, Quæritur de modo actus reminiscentiæ.

Et objicitur sic : Omnis discursus syllogisticus a principio usque ad ultimum, est per universalia : actus reminiscentiae talis est discursus : ergo videtur esse per universalia. Et hoc videtur dicere Philosophus in cap. de reminiscentia sic : « Videtur autem maxime esse universale principium et medium omnium. »

seda contra :

Reminescentia est revocans id quod acceptum est in præterito : hoc autem

est particulare : super particulare autem non stat virtus recordativa nisi per imagines et intentiones particularium : ergo videtur esse discursus reminiscentiae per intentiones et imagines particularium, et non per universalia.

Juxta hoc iterum quæritur de quibusdam qui nituntur reminiscì alicujus et non possunt, ex qua causa hoc contingat ?

Præterea quæritur , C u m multi s i n t m o d i reminiscendi , scilicet secundumordinem naturæ , e t probabilium , e t c o n - suetudinis , e t fortunæ , q u æ s i t habitudoconsequentiæ i n omnibus ? N o n enimscitur aliquid d e Catone propter Cicero - n e m : tamen frequenter recordamur C a - tonis e x Cicerohe .

Solutio. Dicendum, quod actus reminiscentiae incipit ab universalibus, sed terminatur in particulari quod acceptum fuit in præterito : et propter hoc habet et universalia et imagines et intentiones particularium.

Ad dictum Philosophi dicendum, quod ipse loquitur de primo principio reminiscentiae, quod quanto est universalius, tanto est ipsum medium ad plura reminiscibilia.

Ad aliud patet solutio per prædicta.

Ad m quod juxta hoc quæritur, dicenAd quæst. dum quod difficultas reminiscenti tribus de causis contingit ex parte reminiscentis, et una de causa ex parte reminiscibilium. Prima ex parte reminiscentis est ignorantia : quia nescit revolvere principia, ex quibus habetur quæsitum ultimum. Secunda causa est impedimentum organi et spirituum animalium : et hoc contingit duobus modis. Quorum unus est malitia complexionis, quæ impedit velocitatem motus ab uno in aliud. Secundus est constrictio viarum spiritus animalis a prima cellula in mediam, et a media in postremam. Hæ enim cellulæ

<--- Page Split --->

distinzuuntur quadam caruncula, quae facta est ad modum vernis, quae sita est in ostiiis cellulae, ut dicit Constabulus: et haec quanloque impedit discursum spiriritus per cellulas: et ideo intendens reminisci et meditari movet caput, quandoque elevando, quandoque deprimendo: quia tunc natura vertitur ad removendum carunculam illam, ut libere transeat spiritus. Tertia causa est ex parte reminiscentis: quia pauca reminiscibilia principia revolvit: et si multa revolveret, reminisceretur quaesiti. Et hoc dicit Philosophus in cap. de reminiscentia. Multolies autem jam quidem quaerens non polest reminisci: quaerens autem post invenit. Hoc autem fit multa moventi usquequo hujusmodi motus est, quem conequitur res, id est, post quem est res. Quarta causa, quae est ex parte reminiscibilium: quia sunt principia eorum quae non de facili possunt redigi ad organum commune.

Ad quest. 2. Ad m quod ultcrius quaeritur, dicendum quod in memoria et reminiscentia multiplicia sunt: et quaedam sunt per se ordinata secundum rectum ordinem naturae ab antecedentibus, vel consequentibus, vel repugnantibus: et in his reminiscibilitas est velox. Unde dicit Philosophus: Veloces maxime sunt a principio reminiscentes: sicut enim se habent res ad invicem quae consequenter sunt, sic etiam magis sunt reminiscibilia quaecumque ordinationem habent, sicut doctrinae: prava autem, id est, inordinata graviter. Quaedam vero se habent ut probabilia, quae fiunt ex signis et icotibus sicut reminiscentes logicae. Quaedam autem talem habent vim a consuetudine, qualem habent ordinata per naturam. Dicit enim Philosophus, quod consuetudo ut natura est. Quae enim consuevimus videre in eodem loco vel audire, horum reminiscimur per locum illum.

Hoc modo reminiscimur Catonis per Ciceronem : quia Cicero fuit amicus Catonis, vel quia consuevit loqui de eo, vel quia fuit similis illi. Quandoque etiam reminiscentia procedit casu et fortuna : eo quod casu et fortuna sunt causa rerum per accidens, ut dicit Aristoteles in II Physicorum 1.

ARTICULUS IV.

Qui sunt bene reminiscibiles, et qui male ?

Quarto et ultimo quaeritur, Qui sunt bene reminiscibiles, et qui male?

Et videtur, quod opposita complexio operetur ad bonitatem reminiscentiae. Siccum enim facit ad retentionem phantasmatis sine quo non est reminiscentia, ut dicit Philosophus. Humidum autem facit ad velocitatem motus discurrendo per principia Item, Philosophus videtur dicere, quod melancholici sunt bene reminiscibiles, et similiter phlegmatici, et reddit rationem: quia humidias in phlegmaticis non facile pausat mota quousque veniat in id quod quaeritur, si recte procedat motus ejus. Similiter dicit : Quidam sunt reminiscentes maxime ut melancholici : eos enim phantasmata movent maxime 2.

SOLUTIO. Dicendum, quod nihil prohibet diversas complexiones esse reminiscibiliores secundum diversa, sicut dicit Philosophus: siccitas enim facit ad retentionem phantasmatis antiqui, quod multum movet in reminiscento : humiditas vero facit ad velocitatem motus. Et similiter caliditas et frigus facit: calidum enim fortiter facit spiritus discurrere et fluere formas : frigidum autem fortiter tenet impressas.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XLII.

De his virtutibus in communi.

Deinde quæritur de his virtutibus in communi.

Et quæruntur duo,scilicet utrum omnes istae sint corporeae virtutes habentes situm in organo corporeo vel non ?

Et secundo, Utrum sint plures vel pauciores ?

ARTICULUS I.

Utrum omnes virtutes sint corporeæ ?

Ad primum ponit rationem Avicenna, quod omnes hujusmodi virtutes sunt corporeæ.

consistit in aere vacuo, qui etiam aer est materia soni. Idem est de odoratu : quia actu et natura frigidum existens, potentia est calidum, et salvatur calido vaporativo in odoribus. De gustu autem, qui quidem tactus est, et de tactu patet, quod non recipiunt formas abstrahendo à materia, sed cum contactu corporis in quibus sunt formæ illæ.

Tres autem rationes ponit Avicenna de eo quod imago sit virtus operans in corpore.

Quarum prima hæc est : Ponamus formam quadrati descripti in imagine, cujus quatuor anguli designentur perABCD : et aliud quadratum conjungatur illi apud angulum A in dextro, et tertium quadratum conjungatur ei in sinistrum apud angulum B : et quadratum quod est in angulo A in quatuor suis angulis signetur perACEH : quadratum autem quod est in angulo B designetur in quatuor suis angulis, scilicet perBCQI : et sit ista forma imaginata, et non in materia aliqua : et quæratur causa, quare unum quadratorum imaginatorum imaginamur in dextro, alterum in sinistro ? Hoc enim est aut per formam quadrati, aut per aliquod accidens ipsius, aut propter comparationem ad

<--- Page Split --->

aliquod extra, aut propter materiam ex qua extrahitur, aut propter organum aut spiritum animalem quibus imprimitur. Quod autem non sit propter formam quadrati, hoc patet ex hoc : quia una ratio est forma quadrati in omnibus quadratis, quae non separat unum quadratum ab alio ponendo unum in dextro et aliud in sinistro. Nec est propter accidens : ponamus enim, quod illa quadrata æqualia sint in quantitate, tunc accidens illud esset separabile, vel inseparabile. Et si esset inseparabile, tunc commutaretur in speciem, et inveniretur in omni quadrato sicut nigredo corvi in omni corvo : et sic quidquid inveniretur in uno quadrato, etiam inveniretur in alio : et ideo per hoc non distinguerentur, quod unum esset in dextro, et alterum in sinistro. Si autem esset accidens separabile, hoc non esset nisi dextrum et sinistrum. Si igitur imaginatio distingueret illa quadrata per intentionem dextri et sinistri, oporteret quod illa imaginatio apprehenderet intentionem dextri et sinistri, et poneret eam super quadratum prius apprehensum : et sic imaginatio procederet componendo, quod non convenit ei secundum Avicennam : quia non accipit nisi formam quantitatis quae fuit in sensu, et illam accipit subito sine compositione et divisione, et non sicut intellectus qui rationem dextri ponit super quadratum unum, et rationem sinistri super quadratum alterum. Ergo quod imaginatio imaginatur unum in parte una, et alterum in parte alia, non est propter intentionem dextri et sinistri, neque propter aliud accidens quod possit assignari : ergo illa distinctio non est per accidens. Neque est propter comparationem ad aliquid extra : quia cum illa quadrata sint similia et æqualia, ut supra posuimus, ad quodcumque corporum aliorum exteriorum comparabitur unum, et ad idem comparabitur alterum : et ita in comparatiore illa non distinguuntur. Nec est propter materiam a qua extrahitur : illa enim non differt nisi per materiam

ligni, et plumbi, et cupri, et sic de aliis : et non est natura illarum materiarum facere unum esse in dextro et alterum in sinistro. Ergo relinquitur, quod hoc sit propter situm illius formæ et in organo et in spiritu imaginis, in cujus dextra parte depingitur quadratum dextrum, et in sinistra parte sinistrum.

Secunda ratio Avicennae est, quia nos imaginamur formam majorem et formam minorem : et non possunt esse in eodem subjecto forma major et forma minor : ergo relinquitur, quod sint in corpore aliquo, in cujus majori parte depingitur forma major, et in minori parte forma minor.

Tertia ratio sua est, quia nos simul et semel non possumus imaginari formam albam et nigram in eadem parte : sed in intellectu simplici simul intelligimus album et nigrum : et hoc non est alia de causa, nisi quia forma illa quantitatis corporeæ est in spiritu corporeo et organo, in cujus eadem parte non potest poni album et nigrum. Intellectus autem simul intelligit album et nigrum, sed negat idem esse subjectum albi et nigri.

Et per has rationes probat Avicenna imaginem esse virtutem corpoream, et dicit, quod idem est de æstimativa et memorativa, quæ licet accipiant intentiones, non tamen separant eas a talibus imaginibus et formis.

Sed licet conclusio ista sit vera quam concludit, rationes tamen non videntur valere. Si enim esset causa dextri et sinistri, quod depingitur in parte dextra spiritus vel in sinistra organi, tunc virtus tota non imaginaretur dextrum vel sinistrum in sinistra parte tantum, vel in dextra parte tantum, sed in utr:que : imaginemur enim dextrum in sinistro, et sinistrum in dextro : hoc enim bene contingit, sicut contingit imaginari id quod est supra, esse inferius, et e contra : et id quod est ante, esse retro, et e contra : et cum forma non movetur nisi in toto subjecto in quo est, oporteret quod organum virtutis imaginativæ

<--- Page Split --->

transponeretur in partibus, ita quod superior pars efficeretur inferior, et e contra : et hoc est ridiculosum.

Præterea, Secunda ratio non videtur valere : si enim forma major describeretur in majori parte, et major in minori : tunc forma quæ nullo modo proportionaretur quantitati organi, sicut forma montis vel dimidii cæli, nullo modo posset describi in organo imaginativæ. Et quia similis objectio est de oculis, propter hoc solvit Avicenna, et dicit, quod excusat eum potentia divisionis in infinitum : quia scilicet rei quantitas dividitur, donec fiat proportionabilis organo quantitatis in quo depingitur. SED CONTRA : Hoc nihil est : quia quæratur de dividente quid sit dividens ? Organum enim non est dividens, quia potentia sua non est potentia activa, sed materialis. Similiter, virtus apprehensiva non est dividens : quia accipit intentionem totius formæ et totius quantitatis. Similiter, distantia non est in causa, sicut id quod distat, videtur majoris quantitatis quam id quod est prope : quia tunc lineamenta figurarum ipsius quanti non perfecte discernerentur. Præterea, accipiamus illam formam quæ impleat totum organum imaginatum : tunc secundum hoc illa non posset depingi in organo : et sic non multæ formæ manerent in organo imaginationis, quod est contra Aristotelem in libro de Somno et vigilia, qui dicit, quod formæ quæ manent in organo imaginationis in somno, fluunt ad organum sensus communis.

Unde per alias rationes probandum est hoc sic :

tellectu, quæ impediuntur destructa media cellula capitis : quia hoc non accidit per se, sed per accidens, scilicet quod corrumpitur organum phantasie, quo corrupto non est a quo abstrahat intellectus. SECUNDA vero probata est in singulis virtutibus prius habitis.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod virtutes istae Solutio. corporeæ sunt et operantes in organo : et sicut probant ultimæ rationes, formæ illæ non sunt quantitates nec habentes quantitatem, sed sunt similitudines et species quantorum, non tamen sunt in organo corporeo ut in subjecto.

AD PRIMAM rationem Avicennæ dicendum, quod causa imaginandi dextrum

<--- Page Split --->

in dextro, et sinistrum in sinistro, et e contra, non est quia illa forma depicta sit in dextra parte vel in sinistra spiritus vel organi : sed causa hujus est situs qui separari non potest a figura et quantitate : et tamen in potestate virtutis imaginativæ est transmutare situm et figuram, sicut objectum est. Forma vero secundum se totam comparatur ad speciem et organum ut ad punctum simplex, sicut probatum est supra in quæstione de visu.

Ad aliud dicendum, sicut supra probatum est in objectione in contrarium, quod major forma non describitur in majori parte organi vel spiritus : sed organum imaginis est sicut speculum animatum, quod in qualibet parte sui receptibile est omnium formarum, et potest reservare formas receptas, et converti super quamcumque voluerit.

Ad ultimam rationem dicendum, quod forma recepta non est immediate in ipsa potentia animæ ut in ipso subjecto, sed est in materia illius potentiae quæ materia est organum. Dicit enim Aristoteles, quod si oculus esset animal, visus esset anima ejus : et similiter est de aliis potentiis organicis : et ideo potentia judicat de formis illis sicut in his quæ immutant propriam suam naturam, nec sunt perfectio ejus simpliciter, sed quoad cognitionem rerum sensibilium.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS II.

Utrum hujusmodi virtutes sint plures ?

Secundo quaeritur, Utrum sint plures vel pauciores virtutes animæ sensibilis interiores ?

Et videtur, quod pauciores.

tia materiae, et sine præsentia : ergo videtur, quod non habent esse nisi duæ virtutes animæ sensibilis : eo quod forma particularis non est nisi cum potentia materiae, vel sine præsentia, et virtutes non differant nisi secundum objecta.

Solutio. Dicendum quod vires supra sol dictæ distinguuntur secundum quod diversificantur formæ sensibiles in præsentia materiae : illæ enim possunt considerari secundum quod sunt a re vel ad rem ut imago rei. Si primo modo, tunc accipitur duobus modis, scilicet per id quod fuit in sensu communi, vel per nocumentum illi quod non fuit in sensu. Et primo modo de ipsa est imaginatio. Secundo autem modo duobus modis accipitur, scilicet secundum quod intentio comparatur ad imaginem et dividitur in ipsa per modum veri et falsi, et sic est phantasia : vel secundum quod intentio divisa vel composita cum imagine est principium appetitus secundum laetitiam vel tristitiam, et sic de ipsa est æstima- tiva : et omnibus his est motus a re in animam. Si autem est conversio super formam ordinatam ad rem, tunc est motus ab anima iii rem : et hoc contin-

<--- Page Split --->

git duobus modis, scilicet per solam phantasiam ut est imago, et de hoc est memoria : vel secundum discursum rationis a principio determinato, et de hoc est reminiscentia.

Ad primum ergo dicendum, quod omnes iste virtutes animae sensibilis interiores sunt super formam abstractam a praesentia materiae : sensus autem est super formam cum praesentia materiae. Unde ista variatio formae cum praesentia materiae vel sine praesentia est distinctio formae in genere, et non in ratione speciali : et ideo penes ipsam accipitur distinctio virtutum in genere per apprehensivam de intus, et apprehensivam de foris.

Et si objiciunt, quod quaedam bruta fugiunt futura et non praesentia tantum, et praesignant aliquando futura, sicut formicae latentes in foraminibus prassignant futuram pluviam, vel futuram serenitatem, vel aliquid hujusmodi. Dicendum, quod non fit ex aliqua apprehensione futuri, sed potius ex instinctu naturae, ut dicit Avicenna. Cum enim mutantur elementa ad futuram pluviam causandam, vel futuram serenitatem, vel aliquid hujusmodi, immutantur corpora talium animalium : ex qua immutatione vel moventur vel quiescunt per instinctum naturae : et ex hoc habetur prognosticum aliquod de futuris.

Ad aliud dicendum, quod medium cellularum non determinatur aliqua virtute animae sensibilis : virtus enim apprehensiva sita est in concavitate cerebri, in qua multiplicatur spiritus animalis : concavitates autem illae sunt in extremitatibus cellularum. In medio autem cerebrum habet tumorem : et ideo non potest ibi adeo congregari spiritus ut congregatur in extremis. Vel, dicatur melius, quod media cellularum si haberet virtutem illam, oporteret esse compositam ex utraque extremarum virtutum, quemadmodum organum proprietatem habet utriusque. Quia vero virtutes animae sensibilis apprehensivae permisceri non poterant, quia et objecta sunt impermixta, ideo medietates cellularum remanserunt sine virtute apprehensiva.

Ad aliud dicendum, quod praesentis socundum quod est praesens, est sensus: praeteriti autem secundum quod est praetertium, est memoria et reminiscentia: futuri vero non potest esse aliqua virtus: futura enim sunt aut quae fiunt semper, aut frequenter, aut raro, ut dicit Aristoteles in II Physicorum 1. Et illa quae fiunt raro, non possunt habere speciem ad sensum, nec in se, nec in suis causis. In se non possunt : quia non sunt in se. In causis vero non possunt : quia suae causae sunt causae per accidens et inordinatae ad speciem illam. Illa vero quae sunt frequenter et semper, speciem quidem ad sensum et in se non possunt habere : quia non sunt in se. In causis vero non cognoscuntur nisi per rationem, et non per virulum animae sensibilis.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XLIII.

De sommo et vigilia 1.

Deinde quaeritur de proprietatibus animae sensibilis in se, quae sunt somnus, et vigilia, et somnium. Has enim proprietates habet anima sensibilis in omni animali, ut videtur dicere Philosophus.

Queratur ergo primo de somno et vigilia, et consequenter de somnio et somnii interpretatione.

De somno autem et vigilia movet Aristoteles quinque quaestiones, scilicet quid sit ?

Et, Utrum animae per se vel corporis per se propria sunt, vel communia utriusque ?

Et, Si communia, cujus particulae animae vel corporis sunt ?

Et, Propter quam causam insunt animalibus ?

Et, Utrum communicent omnia animalia ambobus, vel aliqua quidem somno tantum, aliqua vero vigilia tantum, aliqua vero neutro, aliqua quidem utrisque.

Deinde movet Aristoteles septem quaestiones, scilicet quid sit somnium ?

Et, Propter quam causam dormientes quidam somniam, quidam non ?

Et, Quare quidam qui somniant, quandoque non recolunt, quandoque vero recordantur ?

Et, Si contingit futura praevidere in somnio vel non ?

Et, Qualiter hoc contingit ?

Et, Utrum futura ab homine pravideantur solum, vel quorumdam damonum habeant causam ?

Et, Utrum a natura fiant vel ab eventu ?

Itas quaestiones determinat Aristoteles in libro de Somno et vigilia. Et nos disputabimus de eisdem infra.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Quid sit somnus ?

Procedatur ergo ad primum sic : Dicit enim Aristoteles in libro primo de Somno et vigilia : « Sensus modo quidem aliquo immobilitatem velut vinculum somnum dicimus, solutionem et remissionem quia vigiliam. » Ex hoc accipitur, quod somnus est immobilitas sensuum velut vinculum. Vigilia autem solutio est sensuum et remissio.

Avicenna autem diffinit sic : « Vigilia est dispositio in qua anima imperat sensibus et virtutibus moventibus exterius voluntate cui non est necessitas. Somnus vero est privatio dispositionis in qua anima ab exterioribus ad interiora convertitur. »

Algazel autem diffinit sic : « Somnus nihil aliud est nisi retractio spiritus ab exterioribus ad interiora. »

Alpharabius autem sic : « Somnus est sensus in potentia, vigilia autem sensus in actu. »

Item, sic : « Somnus est introitus sensus communis in corpus, vigilia est motus sensus communis in suo instrumento extra corpus. »

Item, sic : « Somnus est ligamentum virtutum et confirmatio earum, vigilia vero dissolutio virtutum et debilitas earum. »

Communiter autem diffinitur sic a Magistris : « Somnus est quies virtutum animalium cum intensione naturalium, vigilia intensio animalium cum remissitione naturalium. »

Item, sic : « Somnus est intereoprio primi organi sentiendi ab actu sensus : vigilia est solutio primi organi sentiendi ab actu sensus. »

CONTRA PRIMAM harum diffinitionum objiciur sic :

Si forte dicatur, quod intelligitur de sensibus propriis, videtur quod hoc non semper sit verum : quia dicit Aristoteles in primo de Somno et vigilia, quod quidam in somnis agunt opera vigiliae : quod non potest esse cum hoc quod organa processiva et organa sensuum exteriorum sunt immobilia.

Si forte dicatur, quod resolutionem significat remissio et debilitatem. CONTRA hoc est, quod unumquodque in suo actu confortatur : sensus autem in vigilia est in actu : ergo videtur, quod in vigilia accipiat confortationem et non remissionem.

<--- Page Split --->

quibus omnibus est immobilitas sensuum velut vinculum : et tamen illæ amentiæ non sunt somnus : et solutiones earum non sunt vigilæ : ergo difinitio in plus est quam diffinitum.

CONTRA SECUNDAM obiicitur sic :

CONTRA TERTIAM diffinitionem quæ est Algazelis, sic obiicitur :

Spiritus conducit calorem : quia ubi est multiplicatio spiritus, ibi est multiplicatio caloris, et e contra, ubi non multiplicatur calor, ibi non multiplicatur spiritus : sed in multis dormientibus multiplicatur calor in extremitatibus manuum et pedum vehementer : ergo et spiritus : ergo non est generale, quod somnus est retractio spiritus ad interiora.

CONTRA QUARTAM quæ est Alpharabii, sic obiicitur :

CONTRA QUINTAM quæ est Alpharabii sic obiicitur :

<--- Page Split --->

cet quoad actum, vel quoad organum. Si quoad actum, hoc plane falsum est : quia suas actus est supersuum objectum : et objectum suum non est nisi in re praesente, ut supra probatum est. Si quoad organum, hoc nihil est dictu : quia organum suum semper est intra corpus, ut supra habitum est, sive in somno sit, sive in vigilia

CONTRA SEXTAM QUÆ adhuc est Alpharabii, sic objicitur :

quæ dicuntur Angeli : et accipit ab eis intellectus potentias simplices et immateriales, quæ sunt somnia vera, quibus imagiualio præparat imagines quandoque convenientes, quandoque contrarias : propter quas somnium illud indiget interpretatione. Et ex hoc accipitur, quod anima agit in somnis secundum partem sensilem quæ est imago, et secundum parlem intelligibilem : et ita in utraque parte virtutes animales sunt.

CONTRA OCTAVAM QUÆ etiam est Magistrorum, objicitur sic :

Quæratur quid sit primum organum sentiendi ? Aut enim hoc est sensus communis, aut sensus proprii. Si sensus communis, plane falsum est. In somnis enim organum sensus communis immutatur ab imaginibus refluxentibus ab organo phantasiae et imaginationibus. Si autem sensus proprii, tunc primum organum sentiendi dicitur in altero duorum modorum, scilicet secundum naturam prioris in cognitione sensibili, et sic primum organum erit organum visus, quia per visum plures differentias cognoscimus, et per ipsum maxime inter proprios sentimus sensata. Vel primum dicitur secundum naturam prioris constituendo sensibile, et sic primum organum erit tactus, quia tactus constituit animal. Et utroque modo patet esse falsum. In somno enim non interrumpitur tantum visus et tactus, sed organum cujuslibet sensus.

CONTRA SEPTIMAM autem quæ est Magistrorum, sic objicitur :

Item, Cum penes unam causam non possit dari nisi una diffinitio, quaeritur penes quid omnes illae octo diffinitiones dentur ?

SOLUTIO. Dicendum, quod prima diffinitio quæ est Aristotelis, datur per esse somni quod habet in proprio subjecto, quod est commune subjectum, non primum. Esse enim somni est quod sit im-

<--- Page Split --->

mobilitas velut vinculum. Sensus autem communis subjectum est ipsius somni : licet tactus sit objectum primum, ut infra probabitur.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod somnus est vinculum sensuum per se : quia vincit et ligat propria organa sensuum : memoriae autem et intellectus vinculum est per accidens quandoque, quia non ligat proprium intellectus nec proprium organum memoriae : intellectus enim non habet organum, sed quandoque impeditur in somno, et quandoque decipitur, quia universale accipit a phantasia secundum rationem rei : in somnis autem phantasma non accipitur secundum realem rationem et quidditatem rei, sed potius e contra : est enim super simulacrum sicut super rem : et propter hoc est deceptio. Memoria autem accipit phantasmata ut imagines rerum extra, ut prius habitum est : et in somnis non est conversio ad res extra : et ideo memoria et intellectus ligantur per accidens : et cum id quod est per accidens, non sit diffinitivum rei, propterea non dicitur in diffinitione somni, quod sit immobilitas velut vinculum memoriae et intellectus.

Ad aliud dicendum, quod sensus communis duplicem habet comparationem. Unam ad sensus exteriores, quibus ipse influit speciem sensibilem et virtutem sensitivam : propter quod etiam dicitur ab Avicenna forma et perfectio sensuum particularium : et hac comparatione ligatur organum ejus : et somnus est vinculum sensus communis. Aliam comparationem habet ad organum phantasie et imaginis, quae site sunt in partibus cerebri, quae naturaliter frigide sunt : et ideo frigiditate quae dominatur in somno, non immobilitantur : et cum organum sensus communis in comparatione illa etiam sit frigidum per naturam, non immobilitatur in somno, sed immutabitur a simulacris influentibus a loco phantasie et imaginationis : et hoc intendit Philosophus, quando dicit somnum esse vinculum quodammodo sensuum.

Ad aliud dicendum, quod haec duo, immobilitas et vinculum, non idem important : sed hoc idem quod dicitur, Velut vinculum, specificat immobilitatem : est enim immobilitas negationis et privationis et immobilitas potentiae movendi, et talis non est somnus : et immobilitas vinculi ita quod redit mobilitas remoto vinculo, et talis immobilitas est somnus : quia remota frigiditate gravante et vinciente organa sensuum, restituitur mobilitas organis sensuum exteriorum. Quod autem objicitur, quod quidam in somnis agant opera vigiliae, dicendum quod non contingit hoc ex solutione sensuum exteriorum simpliciter, sed quodammodo : illa enim solutio non fit a calore naturali et accidentali et a phantasmate fortissime movente. De his tamen erit quaestio infra per se : sed nunc in tantum dictum est, quod sensus simpliciter clausi sunt in somno, secundum quid tamen a calore innaturali quandoque soluti.

Ad 10 quod objicitur contra diffinitionem vigiliae, quod vigilia per esse suum nihil aliud est quam solutio sensuum ad actus exteriores per reversionem caloris naturalis ab interioribus ad exteriora : et hunc modum dicit remissio : quia scilicet calore iterato mittitur ad exteriora. Et ideo non idem importatur per illa duo, sed solutio dicit esse vigiliae, et remissio dicit causam.

Ad 10 quod objicitur contra totam diffinitionem Aristotelis, dicendum, quod mentia distinguitur a somno per causam : in epilepsia enim vapor multus ascendens ad cerebrum, implet nervos et suffocare facit ipsos, ita quod spiritus sensibilis et motivus non potest descendere per ipsos ad organa : quo facto remanent organa exteriora in sensibus immobilia : sed in somnis frigus descendens a cerebro ex vaporibus infrigidatis ibidem, propellitur paulatim, ut dicit Philosophus, calore naturali ab exterioribus ad interiora : et haec est causa quare dicit Philosophus, quod somnus est vin-

<--- Page Split --->

culum quoddam et non omne vinculum. In epilepsia enim et in aliis amentiis accidit simile illi quod accidit ei qui apprehenditur in gutture et cervice, propter strangulationem enim venarum et arteriarum et nervorum non descendunt spiritus sensibiles : sicut accidit ei etiam qui fortiter ligat brachium circa humerum, tunc enim manus et anterior pars brachii efficitur quasi insensibilis, et immobilis, et remoto vinculo illo redit spiritus, et facit quasi puncturas acus : spiritus enim est corpus subtile, et est vehiculum virtutum vitalium et animalium, per quod virtutes sensibiles et motive transeunt in sua instrumenta.

Idia. De secunda diffinitione quae est Avicennæ, dicendum quod datur per oppositionem organorum exteriorum ad animam, secundum quod est regens et movens corpus per appetitum et voluntatem.

mines plus moventur libidine in somnis, quam in vigilia. Similiter digestio confortatur in somno, et ex digestione ministratur semen quod est materia concupiscentiae.

Ad aliud dicendum, quod gustus in somno non immutatur secundum judicium saporis, et propter hoc non est solutus, sed propter motum exiguum qui est ad organa gustativa, fit magnus motus in imaginatione : et idcirco somniat se ille bibere mel, cum tamen non bibat.

Ad tertiam diffinitionem quae est Algazelis, dicendum quod datur per causam somni proximam, quae est recursus spirituum sensibilium et motivorum ad interiora.

Ad id quod contra hoc objicitur, dicendum quod calor ille qui multiplicatur in extremitatibus, non est calor laxans sensum : et propter hoc nulla est objec tio : quia de tali calore et spiritu loquitur Algazel. Vel, dicatur melius, quod in extremitatibus in somnis accidit per accidens. Cum enim ex multitudine vaporis grossi implentur venæ, caleliuut ita quod non potest elevari vapor sursum, ita quod ibi infrigidetur, tunc expellit ipsum calorem natura a loco digestionis ad extremitates, quæ cum implentur tali vapore, convalescunt vehementer.

De quarta diffinitione quae est AlphaAd diffin. rabii, dicendum quod sensus dicitur esse Ad t. in potentia multis modis, sicut distinctum est in objiciendo : sed sensus quoad esse primi dicitur duobus modis. Cum enim organum sit materia, et virtus sensitiva sit forma, ipsa possunt duobus modis considerari, scilicet ut forma tantum, vel ut efficiens operum sensibilium. Si primo modo, tunc est sensus in actu in somno. Si secundo modo, tunc est in potentia : quia non est efficiens operum sensibilium in organo, nisi ipsum organum per spiritum sensibilem et calorem naturalem disponatur : et sic intelligit Alpharabius.

<--- Page Split --->

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod sensus in habitu ab Aristotele dicitur ab habitu formæ substantialis ipsius sensus, quæ est virtus sensitiva, et non ab habitu formarum disponentium sufficienter ad actum. Diflinitio autem secundum id quod relinquit somnus in subjecto, datur : relinquitur enim sensus in potentia.

Ad diffin. De quinta diffinitione quæ est Alpha- 5. rabii, dicendum quod datur penes effeclum somni in sensu communi : sensus enim communis habet duas operationes : unam ad exteriores sensus, et alteram ad imaginationem, et in somno convertitur ab exterioribus ad inferiora.

Ad 1. Ad objectum contra, dicendum quod somnus est ligamentum sensus communis ab exteriori, et non ab actu interiori.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod sensus communis in distributione spiritus sensibilis et discretione sensibilis non accipit nisi a sensibus exterioribus : sed secundum operationem quam habet ad interius, immulatur a simulacris et ab organo imaginationis defluentibus in somno.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod intelligitur de introitu ad actum, ut patet ex supra dictis. Ex hoc enim, quod sensus communis organum habet interius, et medius est inter imaginationem et sensum exteriorem, potest habere comparationem ad utrumque.

Ad difin. De sexta diffinitione quæ etiam est 6. Alpharabii, dicendum quod datur per finem somni : somnus enim est ad hoc ut per quietem recreentur et confolentur virtutes animales.

Ad objectum contra, dicendum quod nihil prohibet, quod somnus sit ex lassitudine sicut ex efficiente, et inducat confortationem sicut finem.

Ad aliud dicendum, quod triplex est materia, scilicet simplex, mixta, et complexionata : et de sola simplici verum est, quod est incorruptibilis et ingenita, quæ est propria materia elementi. Mixta vero corrumpitur, et similiter complexio-

nata, eo quod illa materiae non carent omni forma.

Ad argumentum autem dicendum, quod duplex est actus, scilicet actus primus, et secundus. Et de primo verum est quod objicitur, scilicet quanto aliquid propinquius est actui, tanto firmius est et fortius. De secundo autem adhuc dupliciter se habet : quædam enim est operatio secundum naturam materiae et organi, sicut calefacere sequitur naturam ignis, et frequentatio illius operis non inducit laborem et debilitatem. Quædam autem est contraria motui organi secundum naturam materiae, sicut elevatio ped:is a virtute gressibili, contraria est motui pedis secundum naturam materiae quæ est natura gravis. Et similiter est immutatio organorum sensibilium propter naturam ipsorum organorum sensibilium, et idcirco in frequentia illorum operum inducitur lassitudo, et desideratur somnus et quies.

De septima dicendum, quod data est Ad 1. per effectum somni interiorem et exteriorem. Exterius enim per somnum quicscunt virtutes animales, et intenduntur naturales, quæ distinguuntur secundum opera vegetativæ potentiae, ut supra habitum est.

Ad objectum contra, dicendum quod sic intelligitur, quod somnus est quies animalium quoad actus exteriores, et non quoad actus interiores. Et per hoc etiam patet solutio ad sequens.

De ultima diffinitione dicendum, quod Ad 1. datur penes causam somni formalem : hæc enim est interceptio sensus in primo organo sentiendi.

Ad id vero quod objicitur, dicendum quod meo judicio primum organum sentiendi est organum tactus prout tactus est fundamentum aliorum sensuum, sicut supra explanatum est in quaestione de tactu : sic enim intercepto tactu intercipitur omnis sensus. De hoc tamen infra erit quaestio specialis.

<--- Page Split --->

nst. Ad ultimum patet solutio per ea quae dicta sunt de singulis diffinitionibus.

ARTICULUS II.

Utrum somnus est corporis per se, vel animæ?

Secundo quaeritur, Utrum somnus sit corporis per se, vel animæ per se, vel commune utrique?

Et ponit Aristoteles rationem, quod sit commune utrique, sic dicens in primo de Somno et vigilia : « Quoniam autem nec animæ proprium, nec corporis sentire (cujus enim potentia, hujus est actio : qui vero dicitur sensus ut actio, motus quidem per corpus animæ est) patet, quod nec animæ hæc propria passio, nec corporis, quia inanimatum corpus impossibile est sentire. »

Sic autem formanda est ratio Aristotelis :

« Et ipsi autem sensus alterantur et patiuntur : actus enim ipsorum motus est per corpus patiente aliquid sensu. » Si ergo sensus patitur motu qui est per corpus, sensus erit corporis et animæ : ergo etiam passio sensus quæ est somnus et vigilia, erit passio corporis et animæ.

Sed contra videtur, quod sit solius animæ :

Econtra videtur, quod conveniant tantum corpori :

<--- Page Split --->

et formalis causa somni est privatio hujus : quæ causæ omnes corporeæ sunt.

Et, Cujus partis sunt secundum corpus ?

Solutio. Solutio. Consentiendo primis rationibus dicimus, quod somnus et vigilia sunt passiones conjuncti ex corpore et anima.

Ad object. Ad in autem quod objicitur in contra- 1. rium, dicendum quod vis animæ non proprie patitur vel corrumpitur a sensibili excellenti, sed corrumpitur compositio organi quod est subjectum illius sensibilis et : tunc vis quæ sita est in organo, impeditur ab opere, non propter corruptionem sui, sed propter corruptionem sui organi : et propter hoc dicit Aristoteles 1, quod si senex accipiat oculos juvenis, videbit utique sicut juvenis, eo quod ex senio non corrumpitur virtus animæ, licet pupilla corrumpatur.

Et ex parte animæ quæruntur quatuor.

Quorum primum est, Utrum sint passiones sensus per se.

Secundo, Utrum sint passiones sensuum æque principaliter vel alicujus sensuum primo ?

Tertio, Utrum sint passiones sensus communis, ut dicunt aliqui Philosophi, vel non ?

Quarto, Utrum sint passiones taclus vel non ?

Ex parte vero corporis quæritur, Utrum sit passio cordis vel hepatis, ut quidam dicunt ?

Ad object. Ad aliud dicendum, quod licet causæ 2. somni et vigiliæ secundum suas essentias sunt corporeæ, tamen in causando somnum sunt instrumenta animæ et propter hoc relationem habent ad auimam in causando somnum et vigilam : et ideo etiam causata ex ipsis non sunt passiones corporis tantum, sed passiones conjuncti ex corpore et anima.

ARTICULI TERTII

PARTICULA I.

Utrum somnus et vigilia sint passiones sensus per se ?

Primo igitur quæritur, Utrum somnus et vigilia sint passiones sensus per se ?

ARTICULUS III.

Cui particulæ animæ et corporis primo insunt somnus et vigilia ?

Tertio quæritur, Habito quod sonnus et vigila sint passiones communes corporis et animæ, cui particulæ animæ et corporis primo insunt ? .

Et quæruntur duo, scilicet cujus partis sint secundum animam ?

Et videtur, quod sic per rationes quas ponit Aristoteles in libro primo de Somno et vigilia.

<--- Page Split --->

PRIMAprobaturperantedicta . SECUNDAprobaturexhocquodsubjectumsomnietvigiliæestsensus , quemnonhabentvegetabiliasecundumquodhujusmodi .

tribuitur virtuti sensus : impossibile enim est ut attribuatur virtuti nutritivæ : plantæ enim non habent somnum, cum non habeant apprehensionem : et cum non attribuatur animæ nisi comprehensivæ, remanet ut attribuatur animæ irrationali. Animal enim irrationale dormit : quia animal dormiens non caret in somno instrumentis sensus neque motus, et cum hoc neque sentit neque movetur, scimus quod causa in somno est, quod apprehendens sensibilia recessit ab instrumentis illis interius corporis. » Sensus hujus auctoritatis est, quod somnus probatur esse passio sensus ex hoc quod plantæ non dormiunt, sed bruta, et homines dormiunt, quæ non communicant nisi in anima sensibili : et cum in somno non immobilitantur nisi sensus exteriores et non interiores, erit somnus passio sensuum exteriorum et non interiorum.

SEDCONTRAvidetur , quodsomnussitSedcontra . passio vegetabilis.

<--- Page Split --->

aliquando est mobile, aliquando immobile : ergo sensus non est aliquando mobilis, et aliquando immobilis : sed mobilitas est vigilia, et immobilitas est somnus : ergo sensus non est vigilia vel somnus.

Si forte dicatur, quod intellectus non movet per se, sed per phantasiam, et sic somnus non est vinculum intellectus per se : hoc patet esse falsum : quia dicit Aristoteles in tertio de Anima 6, quod intellectus quandoque contrarie movet phantasiam. Præterea, Intellectus practicus movet in artificiatis mechanicis, quod non convenit phantasie.

<--- Page Split --->

solo. Solutio. Dicendum, quod somnus et vigilia sunt passiones sensus, sicut probant primae rationes.

abject . Adinquodobjicitur , quodsomnussitpassiovegetabilisanimæ , dicendumquodverumquidemest , quodomneagensfi - nileagitsecundumtempusdetermina - t u m : sedomnefiniteagenspotestexcel - leretempus . APhilosophoenimdiciturilludagensexcelleretempus , quodopussuumfacitcumlaboreetpæna : illudenimsicxecditmodumvirtutissuæ , incontinuandoopuslassabitur , etindigebitquietenecorrumpatur : etilliuscausamtangitAvicennainsextodeNaturalibus , etAverroesinlibrodeSubstantiaorbis 1 d ' c e n s , quodtaliaagentiaaguntinor - g a n o , cujusmolusnaturalissecundumnaturammateriæcontrariusestmotuiagentis . Dicoautemmotumagentis , quomovetagens : ethocverumestdeorga - nisprocessivimolus , quæsecundumna - turamgraviasunt , etdescenduntdear - s u m , sedinomnempartem . Desensibusautemsicest , quodorganumsensuscor - rumpiturabexcellentisensibili : etpro - plerhocposttempusdeterminatumtalesvirtutesdesiderantquietemetsomnum . Inoperibusautemanimævegetabilisnonsicest . Operaenimipsiussuntalimentouti , etaugmentare , etgenerare : ethæcomniafuntunicoinstrumentoquodestcalornaturalis , etfiuntetiamactionecali - d i : etideoetiamactioinstrumentieademest , etnonestcontrariaactionivirtutismoventis . Undeetiamnonpotestcausarilassitudosicutcausaturinvirtutibussen - sibilibusetvirtutibusmobilibusmotuprocessivo : etidicroillæpotentiænonpossuntexcelleretempussuævirtutisetsuæproportionisadactum .

Sunt tamen quidam hoc aliter solventes dicendo quod virtutes sensibiles apprehendunt delectabile in sensibus : et ideo vi delectationis incitantur ad opus, ita quod continuantur in ipso ultra tempus suæ possibilitatis : sed talis non est

apprehensio objecti in virtutibus animæ vegetabilis : et idcirco illæ non excedunt tempus suum. Sed prima solutio verior est : quia illa tangit causam lassitudinis et penæ.

Ad aliud dicendum, quod somnus sic- 2. cut a prima causa efficiente efficitur a vi digestiva elevante vapores ad cerebrum, sed non sicut a causa proxima et inimediata, quæ est humiditas a vaporibus elevatis ad cerebrum generata : propter frigiditatem enim vapores elevati ad caput convertuntur in humiditatem frigidam, quæ propter sui gravitatem descendit ad organa sensuum, et oppilat vias spirituum ne fluant in organa sensuum, sicut dicit Alpharabius, sicut nubes impediunt lumen solis, ne descendat in aerem. Dicit enim Isaac in libro de Difnitionibus, quod spiritus movetur in corpore animato sicut lumen in mundo : spiritus autem impediti reflectuntur ad interiora ad suum principium. Eadem etiam humiditas ex frigiditate quam accipit a cerebro, propellit calorem naturalem ab organis exterioribus et repellit ad suum principium, et hoc est, ad locum digestionis et ad cor. Unde repulso calore vel spiritibus exterioribus, clauduntur instrumenta sensuum ab actibus exterioribus : et hoc est somnus. Et sic patet, quod causa proxima somni est a membro in quo est virtus animalis, quod scilicet est cerebrum, vel id quod est loco cerebri in animalibus cerebrum non habentibus.

Ad aliud dicendum eodem modo : spi- 3. ritus enim omnes generantur a corde quantum ad substantiam suæ materiae : sed tamen formam ad opera specialia accipiunt in quibusdam aliis membris : spiritus enim ad operationem nutrimenti formam accipit in hepate, sed ad operationem motus et sensus formam accipit a cerebro, et ad operationem vitæ formam accipit a corde. Unde, secundum quod spiritus efficit mobilitatem sensuum et organorum processivorum, formam

<--- Page Split --->

accipit a virtute animali quae est in cerebro : et propter hoc proxima causa mobilitatis spiritus animalis procedit a cerebro : et ideo ille idem per sui absentiam est causa immobilitatis. Et sic patet, quod non procedit illa objectio.

A object. Ad n quod objicitur, quod somnus non sit passio. sensus, dicendum quod duplex est actus sensus, ut supra notatum est. Unus est actus sensus qui est sensibilis anima, et ille est esse, et est actus incorporeus, sed tamen actus corporis sensibilis, et vocatur a Philosophis actus primus. Alius est sentire et non iudicare de sensibus : et iste actus etiam est incorporeus, id est, non ens corpus, sed tamen est actus corporis, quod est organum sensus. Dicendum ergo, quod motus et immobilitatis subjectum proprium non est actus incorporeus, sed materia illius actus, scilicet organum sensus, quod per diversas dispositiones somni et vigiliae mobile et immobile effi-

Ad object. Ad aliud dicendum, quod triplex est materia, scilicet ex qua fit res, et in qua, et circa quam est operatio rei. Et de prima intelligitur dictum Philosophi, et non de secunda. Accidens enim quod est in substantia ut in subjecto, causatur etiam ab ipsa sicut a causa efficiente per accidens : et sic se habet somnus ad sensum. Vel dicatur melius, quod sensus est subjectum somni et non causa : sed causa efficiens est absentia caloris et spirituum animalium. Vigiliae autem causa efficiens expansio caloris et spirituum animalium in organa exteriora.

Ad object. Ad n quod objicitur, quod somnus est etiam vinculum virium motivarum, dicendum quod motiva est duplex : quaedam enim sita est in organo, et quaedam non. Intellectus enim practicus non est situs in organo, et propter hoc non immobilitatur per somnum nisi per accidens, sicut nec intellectus speculativus, ut supra habitum est. Motiva vero quae est sita in organo, adhuc est secundum duos modos : quaedam enim sita est in

organo exteriori, et quaedam in interiori, sicut phantasia sita est in interiori : motiva vero quae est in nervis et musculis membrorum mobilium, sita est in interiori : et cum somnus non sit nisi vinculum exteriorum, patet quod non erit vinculum phantasie. Illa iterum quae est in exteriori, est secundum duos modos : quaedam enim secundum objectum ordinatur ad virtutes animales quae sunt in- tellectus et phantasia et sensus, sicut illa quae est in pedibus, et manibus, et musculis oculorum et palpebrarum, et hujusmodi : et illae immobilitantur, eo quod fundatae sunt super virtutem sensibilem quae est in membris illis : unde etiam primo immobilitatur sensus, et per consequens motus. Quaedam autem ordinata est ad virtutes naturales quae sunt ad opera naturae, sicut est illa quae est in membris genitalibus, et illa non semper ligatur in somno, ut supra diximus.

Et ex hoc patet solutio ad id quod objicitur de intellectu et phantasia : licet enim intellectus quandoque non moveat per phantasiam, nec cum phantasia, tamen semper movet per illam quae sita est in nervis et in musculis : et illa immobilitata non immobilitatur intellectus nisi per accidens.

Ad dictum Alpharabi et Avicennae diAd 8. cendum, quod somnus est passio sensus primo, et virtutis motiva per consecquens. Probatur enim, quod eadem via spiritus sensibilis et motivi sunt, et eadem organa utriusque virutlis, et quod virtus motiva fundatur in sensu.

<--- Page Split --->

ARTICULI TERTII

PARTICULA II.

Utrum somnus et vigilia sint passiones sensuum æque principaliter ?

Secundo quaeritur, Utrum sint passiones sensuum æque principaliter, vel alicujus sensuum primo ?

Et videtur, quod omnium æque principaliter.

Sed contra :

sit passio visus. Dicit enim Aristoteles, quod propter accessum materiae accidit languor et debilitas, quæ est causa dormiendi : ergo somnus præcipue erit illius sensus in quo accidit maxime hujusmodi languor : sed ille est visus : ergo somnus maxime est visus.

Sed contra :

SOLUTIO. Dicendum, quod somnus et vigilia sunt quidem passiones omnium sensuum, sed non per se et primo, sicut ultimo probatum est.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod omne animal dormit secundum omnem sensum quem habet : sed tamen sicut non omnis sensus est æque principaliter, et

<--- Page Split --->

ita passio sensuum non est in sensibus æque principaliter.

Ad aliud dicendum, quod per accidens dicitur duobus modis, scilicet secundum naturam accidentis, et secundum modum accidentis. Secundum naturam accidentis, sicut nigredo vel albedo accidit corpori. Secundum modum accidentis, sicut animal accidit Socrati, quia non convenit ei per se, sed in quantum homo est, nihilominus tamen substantiale est sibi. Sic dicimus, quod somnus per accidens convenit omnibus sensibus simul, non quod separabile sit ab uno sine alio, sed quia per aliud convenit cis.

Si vero quæratur, Quare separari non potest somnus ab uno sensu sine alio, ex quo non omnibus convenit æque primo? Dicendum quod somnus est passio in qua uniuntur omnes sensus sicut in radice et fundamento : et hoc secundum unum modum eet sensus communis, et secundum alium modum est tactus, ut infra probabitur : et propter hoc quod omnes sensus habent æqualem respectum ad id, non solvitur unus sine alio.

Ad aliud dicendum, quod somnus duobus modis consideratur, scilicet in comparatione ad efficientem. Finis autem est salus organorum : et in consideratione illa aut omnium sensuum est æqualiter quos habet animal dormiens, aut maxime illorum qui habent organa debiliora, sicut sunt oculi, qui citius lassantur in vigilia quam organa aliorum sensuum. Efficiens autem somni est humiditas frigida descendens a cerebro : et hoc primo contingit fundamentum sensuum, quod secundum unum modum est tactus, secundum alium modum est sensus communis : et hæc est propria consideratio somni : et ideo in hoc respectu per prius convenit tactui vel sensui communi, et per consequens aliis.

sam efficientem vero valet objectio : quia mobilitas quæ est in vigilia, et immobilitas quæ est somnus, est mobilitas et immobilitas in comparatione ad actum sensus in discernendo sensibile, et per accidens ad motum processivum, ut habitum est. Objectio vero procedit ac si mobilitas et immobilitas vigiliæ et somni essent primo ad motum processivum, et consequenter ad sentire.

Ad aliud patet solutio per ea quæ Ad 0 0 dicta sunt : quia bene concedimus, quod somnus in comparatione ad finem qui est salus omnium organorum, aut omnium sensuum est æqualiter, aut maxime visus propter facilem lassitudinem suorum organorum.

Ad aliud dicendum, quod lux est in- 3 terior quæ est in spiritu animalis, et calor interior : et illa duo non sunt omnium sensuum, sed potius ejus in quo omnes sensus fundantur : et præsentia illorum causa efficiens est vigilie, absentia vero causa efficiens est somni. Et est etiam lux exterior et calor exterior, quorum præsentia est dispositio ad vigiliam, et absentia dispositio ad somnum, sed non est causa : et illa simul auferuntur a visu : et propter hoc non sequitur, quod somnus sit primo visus.

Et si objicitur, quod in oculis primo deprehenditur somnus ex decisione palpebrarum, dicendum quod hoc contingit duabus de causis. Quarum unam tangit Avicenna et Alpharabius, scilicet quod visus est altior inter sensus : et propter hoc frigiditas descendens a cerebro, citius tangit eum : tamen ante hoc etiam hebetatus est sensus tactus. Alia causa est facilis lassibilitas organi visibilis : et per hoc patet, quod per accidens primo comprehenditur somnus in visu.

Ad object. Ad id quod somnus sit maxime passio 1. tr'um sensuum qui sentiunt per medium extra dicendum, quod maxime quidem manifeste est illorum trium, sed tamen non maxime essentialiter. Quoad cau-

<--- Page Split --->

ARTICULI TERTII

PARTICULA III.

Utrum somnus et vigilia per se sunt passiones sensus communi ?

Terlio quaeritur, Utrum somnus et vigilia per se sunt passiones sensus communis, ut dicunt quidam Philosophi, vel non ?

est causa sensibilitatis et insensibilitatis : ergo causa somni et vigiliae. PRIMA probatur per se. SECUNDA probata est supra in quaestione de sensu communi.

Et videtur, quod sic.

Item, Alpharabius : Scimus, quod id quod retinetur in somnis ab instrumentis sensuum, est sensus communis.

Sed contra :

Si forte dicatur, quod dictum Philosophi intelligitur de sensibus exterioribus. CONTRA : Sensus communis est propter duo, scilicet propter collationes sensibilium propriorum, et propter ap-

<--- Page Split --->

prehensionem sensibilium communium. In animalibus autem in quibus solus tactus est, non potest esse sensus communis propter collationes sensibilium, eo quod non apprehenduntur ab eis plura sensibilia : nec est in eis propter apprehensionem sensibilium communium, quia illa minime apprehenduntur secundum actum. Ergo si sensus communis esset in eis, frustra esset : sed natura nihil facit frustra : ergo sensus communis non est in illis animalibus : et tamen dormiunt : ergo sensus non inest secundum sensum communem.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod sensus communis duas habet comparationes : unam ad sensum proprium, alteram ad imaginationem et phantasiam. Et in prima comparatione verum est, quod sensibilia quae determinantur in organis sensuum propriorum, principiantur in organis sensus communis : et ideo frigiditas descendens a cerebro, primo tangit nervos sensibiles in sui principio quod est anterior pars sensus communis, et immobilitat ipsos et oppilat, non permit-

tens spiritum sensibilem ad organa sensus communis fluere in nervos sensibiles : et sic somnus est passio sensus communis secundum dictum quorumdam Philosophorum. Et hoc etiam est quod dicit Philosophus in primo de Somno et vigilia, sic : « Quoniam autem inest somnus sic, scilicet secundum unumquemque sensum, et hoc quidem proprium est, illud vero commune. Proprium sicut visus videre, auditus audire, et sic de aliis secundum eumdem modum. Est autem et quaedam communis potentia quae sequitur omnes : quae quantum videt et audit, consequenter percipit. » Et intendit dicere, quod ex quo in somno clauduntur omnes sensus proprii, oportet quod claudantur in sui principio quod est sensus communis, qui confert sensata propria propter hoc quod ad ipsum recurrunt omnes proprii : et ideo dicit, et infra patebit, quod est sensus communis proprium habens organum, sicut et nos supra ostendimus. Et in hac comparatione procedunt rationes prime. Secundum aliam autem comparationem quam habet sensus communis ad interiores potentias, quae sunt imaginatio et phantasia, non immobilitatur : et secundum hanc etiam somnus non est passio ejus. Et hoc modo etiam procedunt rationes oppositae. Et sic distinguendo oportet eum procedere qui vult sequi dicta quorumdam philosophorum. Si quis autem subtiliter vellet intueri, diceret quod somnus non est passio sensus communis nisi per accidens, scilicet in quantum influit spiritum sensibus propriis, et non sic ut immobilitetur proprium organum sensus communis per somnum.

Ad auctoritatem autem Alpharabi dicendum, quod ipse tangit quemdam effectum somni, et non subjectum principale ejus.

Ad rationem primam dicendum, quod Ad 2 • licet a sensu communi sit causa actualis sensibilitatis per distributionem spiritus sensibilis, tamen causa efficiens in sen-

<--- Page Split --->

sitivis non efficit insensibilitatem in organo sensus communis et in nervis sensibilibus quae principiantur ab ipso.

Eodem modo solvendum est secundum.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod frigiditas quae est causa somni, licet primo tangat organum sensus communis, non tamen primo immobilitat ipsum, sed potius organa sensuum propriorum.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod sensibile primum sive sensus primus quandoque dicitur visus, quandoque tactus, ut supra ostensum est, quandoque etiam sensus communis, ut in capitulo de memoria. Et hujus sunt duae rationes. Quarum unam tangit Avicenna, scilicet quod sensus communis formalis est ad sensus proprios : et illa est supra exposita in quaestione de sensu communi. Alia est, quia memoria est virtus quae ex imagine revertitur in rem : et in illa comparatione prior est sensus communis, quam sensus proprius, licet in motu ad animam prior sit sensus proprius quam communis. Unde sensus communis est sensus primus per actum memoriae et reminiscentiae. In libro autem de Somno et vigilia intelligit Philosophus per sensibile primum, tactum, cujus propria passio est somnus.

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod illa objectio non concludit, nisi quod somnus per accidens sit passio sensus communis secundum conversionem quam habet ad sensus proprios.

Ad auctoritatem autem Philosophi quae inducta est in principio, dicendum quod Philosophus intendit ibi ostendere ubi nervus tangibilis est primum subjectum somni, quia scilicet in illo loco ubi omnes nervi sensibiles fundantur in ipso : et hoc est in prima parte cerebri, quae est organum sensus communis, ut statim probabitur.

ARTICULI TERTII

PARTICULA IV.

Utrum somnus et vigilia sunt per se passio tactus et primo ?

Quarto quaeritur, Utrum sint passio tactus per se et primo?

Et videtur, quod sic per rationes Philosophi in libro primo de Somno et vigilia.

<--- Page Split --->

secundum tactum. Quod autem organum tactus sit tale, probatur ex hoc quod sicut nullum animal habet aliquem sensum nisi habeat etiam tactum, ita nullum organum est sensus nisi sit etiam organum tactus : et idcirco si tactus universaliter vacaret, nullus sensus ageret : sed non convertitur : et sic cum somnus sit universalis vacatio sensus, erit secundum organum tactus quo universaliter vacante omnes sensus vacant.

bus efficitur : somnus est passio sensus, quae efficitur a speciali sensibili tactus, quia a frigidate descendente a cerebro : ergo ipsa erit primo et per se passio tactus.

SED CONTRA :

Solutio. Dicendum, quod primæ rationes sunt necessariæ : quia somnus est passio quæ primo vel principaliter incest secundum organum tactus, quod in aliqua parle sui est fundamentum omnium sensuum, scilicet in principio ortus nervorum sensibilium a cerebro : quia in illo loco concurrunt nervi sensibiles, et fundantur in nervo tactus : et ideo quando vis tactiva in illa parle nervi deficit a tangendo, necesse est deficere omnes alios sensus.

Ad obiectum contra, dicendum quod Ad obicum dicitur, quod somnus est immobilitas et insensibilitas, intelligitur de immobilitate ad exercitium sensuum in apprehensione sensibilium exteriorum : et hoc maxime convenit fundamento totius sensibilitatis, quod est tactus.

Ad aliud dicendum, quod perfectio Ad obidicitur somni duobus modis, scilicet secundum suum esse, et sic est in quolibet animali : vel secundum suum posse, et tunc perfectior est somnus in illo animali in quo claudit plures sensus, et perfectissimus est in eo in quo claudit omnes.

<--- Page Split --->

ARTICULI TERTII

PARTICULA V.

Utrum somnus sit cordis, vel hepatis, vel cerebri?

Dicinde quaeritur, Cujus partis sit somnus ex parte corporis, scilicet utrum cordis, vel hepatis, vel cerebri, vel utrum unius sit somnus, et alterius vigilia?

Et videtur per Aristotelem in libro primo de Somno et vigilia, quod sit trium partium, scilicet cerebri, cordis, et hepatis.

Dicit enim sic : « Quoniam quidem ergo principium sensus fit ab eadem parte animalis, a qua quidem et motus, diximus in aliis, hoc est, in libro tertio de Anima. Ipsa vero, supple, pars a qua est sensus, trium determinatorum locorum, media capitis, et deorsum ventris. Sanguinem igitur habentibus haec circa cor pars. » Et intendit dicere, quod medium capitis influit virtutem sensus vel motus ad nervos sensibiles et motivos. Pars autem quae est deorsum ventris, et hepar, principium est motus et sensus propter administrationem nutrimenti : cor autem est principaliter propter generationem spirituum.

E contravidetur per Alpharabium, quod somnus et vigilia sunt principaliter cordis.

est a corde, et finis ejus ad cerebrum, et principium somni a cerebro, et finis ejus ad cor.

<--- Page Split --->

somni et vigiliae quae sunt in habentibus sanguinem in hominibus. Unde ipse dicit in libro de Animalibus, quod onne animal habet cor et cerebrum et hepar vel membra similia illis : et omne animal habet sanguinem vel humorem similem illi.

CONTRA :

a quo est ortus spiritus et vigoris, qui vigor est ex spiritus perseverantia, quae perseverantia spiritus in quibusdam est ab extrinseco, ut in respirantibus, in quibusdam vero est ut a spiritu complantato naturae, ut in annulosis, quae rotalia dicuntur, quae succincta sunt in loco diaphragmatis : et spiritus interior quando movetur, offendit ad diaphragma et emittunt sonum, sicut apes et vespe : qui sonus ficto nomine dicitur bombus. Et quod hoc intendit Philosophus, patet per hoc quod sequitur sic : « Movetur autem omne aliquo sensu facto vel proprio vel alieno in primo organo sentiendi. » Si vero est somnus et vigilia passio particulae hujus, in quo quidem loco et in qua particula sit somnus et vigilia, patet. Quia omne quod movetu aliquo sensu interiori qui dicitur proprius, aut exteriori qui dicitur alienus, movetur a primo organo sentiendi quod est cor : quia organum primi sensus, id est, tactus, est circa cor, a quo etiam est distributio spiritus et vigoris : et idem est causa somni et vigiliae. Ergo somnus et vigilia maxime referuntur ad cor.

SOLUTIO. Dicendum, quod somnus et solutio vigilia sunt trium determinatorum locorum, ut dicit Philosophus, differenter, scilicet capitis, et ventris quantum ad hepar, et cor. Ad somnum enim tria exiguntur, quorum duo sunt agentia, et unum patiens. Et agens primum est calor cordis, a quo etiam hepar suum calorem

<--- Page Split --->

habet. Dicit enim Avicenna in suo libro de Naturalibus, ubi solvit suas rationes contra Aristotelem de ortu venarum, quod principium venarum est a corde : et licet virtus nutritiva et digestiva sint in hepate, tamen emanant a corde ad hepar, et calor hepatis est preparans digestionem nutrimenti : sed calor cordis est complementum : et ideo cor simpliciter est digestionis principium et nutrimenti, sed hepar quodammodo : et licet hepar trahat primo nutrimentum a stomacho, tamen calor cordis perficit ipsum, post quam perfectionem redit ad nutrimentum stomachi et hepatis et cordis et totius corporis. Et est sententia trium Philosophorum, scilicet Aristotelis in libro de Animalibus, et Avicennæ in suo libro de Naturalibus, et Averrois in quodam libro ubi facit determinationem contrarietatis quæ est inter Aristotelem et Galenum de ortu venarum. Patiens autem est in hepate : et hoc est nutrimentum tractum a stomacho per venas mesaraicas, quod a calore cordis vaporaliter elevatur ad cerebrum. Secundum autem agens est frigiditas cerebri, quæ vaporem elevatum ad caput convertit in humiditatem frigidam, quæ descendendo gravat organa sensuum. Hæc autem tria loca secundum Philosophum sunt etiam principaliter motus et sensus : sicut enim habetur in libro de Differentia spiritus et animæ, spiritus vitalis est a corde, et spiritus animalis a cerebro : sed tamen hic oritur in corde, formam vero sensus et motus accipit a cerebro : et in anteriori parte est vehiculum sensus principaliter, et secundario motus. In posteriori autem est vehiculum motus principaliter, et secundario sensus. Hepar enim est principium sensus et motus quantum ad administrationem nutrimenti. Sunt autem duo sensus, scilicet tactus et gustus secundum quod est quidam tactus, qui in quantum sunt sensus nutrimenti; organa sua habent in corde, ut superius habi-

tum est. Organum enim eorum secundum quod sic consideratur, est complens digestionem instrumenti, cujus ipsi sunt sensus. Hoc autem facit calor cordis, ut jam dictum est. Sunt etiam quodammodo instrumenta omnium sensuum in corde, non quidem quoad judicium suorum sensibilium, sed in quantum nullus sensus sentit sine calore actuali, ut habetur in secundo de Anima 2, et in primo de Sensu et sensato. Hic enim calor actualis procedit a principio caloris quod est cor. Est etiam alio modo organum sensus communis in corde, non quidem quoad judicium, sed in quantum ipse spiritu suo et calore omnes sensus proprios conducit ad actum. Et idcirco dicit Alpharabius, quod sensus communis est calidum naturale : spiritum autem et calorem quem infundit sensibus propriis, non accipit a cerebro ut a primo principio, quia illud frigidum est, sed a corde accipit calorem et spiritum secundum substantiam spiritus, licet idem spiritus formam sensus et motus accipiat a virtute animali quæ est in cerebro. Et sic patet qualiter ab his tribus partibus sit motus et sensus, et qualiter ab eisdem sunt sonnus et vigilia : sed tamen nullius eorum est somnus ut subjecti, sed potius sicut organorum exteriorum corporis sensitivorum et mobilium.

DIGENDUM ergo ad primam auctoritatem Alpharabii, quod somnus est a corde ut a primo agente, et similiter vigilia.

Ad SEGUNDAM dicendum, quod somnus est a cerebro ut a proximo agente quod est frigiditas cerebri.

Ad TERTIAM dicendum, quod somnus et vigilia causantur ab oppositis causis agenlibus et passivis, quæ non possunt esse in membro uno. Unde cum somnus causetur a frigido et humido, necesse est vigiliam causari a calido et sicco : et cum ista non possunt esse in uno membro secundum dominium, necesse est, quod unum sit in cerebro, et alterum in corde.

<--- Page Split --->

Et cum animalia non semper dormiant, neque vigilent, sicut infra probabitur, necesse est quandoque vincere causas somni, et quandoque causas vigiliae : et cum vincunt causae somni, quae sunt calidum agens et humidum patiens, incipit actio a cerebro, et terminatur in corde quoad hoc quod cor non potest influere calidum actuale organis sensuum. E contra causa vigiliae sunt calidum agens, et siccum patiens : et actio ipsarum incipit a corde, et procedit ex oppilando vias sensuum, et dissolvendo humidum, et terminatur ad cerebrum quoad hoc quod frigiditas cerebri non potest convertere vaporem elevatum ad caput, et humidum frigidum oppilans vias sensuum. Et sic patet qualiter principium vigiliae est a corde, et finis ejus ad cerebrum. et principium somni a cerebro, et finis ejus ad cor.

Ad 4. Ad quartam dicendum, quod solutio patet ex dictis, qualiter scilicet corin somno est agens primum, et qualiter cerebrum est agens secundum : sed non est ita perspicuum in vigilia. Sed dicendum, quod vigilia causatur ex duobus scilicet ex calido actuali, et in illo cerebrum non habet aliquam causam. Causatur etiam a spiritu sensibili et motivo, et in illo cor est causa prima per generationem spiritus, et cerebrum causa secunda in eo quod dat spiritui formam sensus et motus. Et sic patet ratio dicti qualiter somnus et vigilia sint communes virtutes cordis et cerebri, et cor est in eis causa prima, et cerebrum est in eis causa secunda.

Ad 5. Ad quintam dicendum, quod fortitudo cordis est in emissione spiritus vitalis et motivi in totum corpus. Fortitudo autem cerebri est in emissione spiritus animalis per sensum et modum in totum corpus. Horum enim utrumque fit in vigilia. Opus autem utriusque horum debilitatur in somno : quia tunc omnes spiritus contrahuntur ad intrinsecus corporis ad locum digestionis, ut cibus digeratur : et ideo spiritus vitalis effluens a corde in

corpus diminuitur : et hoc vocatur debilitas cordis. Similiter spritus animalis effluens a cerebro per sensum et motum diminuitur quod vocatur debilitas cerebri. Cerebrum tamen, cujus complexio frigida est et humida, fortior est causa somni quam cor, cujus complexio calida est, et sicca.

Ad in quod objicitur per rationem, quod a solo hepate ut a primo agente sit causa somni, dicendum, quod prima propositio illius rationis est vera. Secunda autem est falsa, et probans eam propositio est etiam falsa. Virtus enim digestiva et nutritiva emanans est a corde in hepar, et complementum operationis ejus est per calorem cordis, praeparatio vero per calorem hepatis.

Ad aliud dicendum, quod cor non ponitur instrumentum hepatis, sed potius e contrario in actu digestionis est hepar instrumentum cordis.

Ad in quod objicitur, quod somnus et Ad vigilia sint a corde, dicendum, quod sunt ab ipso sicut ab agente primo et complete agente in digestionem nutrimenti.

Ad aliud dicendum, quod sanguis geA d n eratur tamquam a complente in corde, sed tamquam a temperante in hepate.

Ad aliud dicendum, quod in veritate Ad 1 perseverantia spiritus et motus et sensus est a corde, ut dicit Philosophus : nihilominus tamen spiritus formam sensus et motus accipit a virtute animali, quae est in cerebro, ut jam dictum est saepius.

Ad ultimum dicendum, quod sensus et Ad 1 motus dicuntur duobus modis, scilicet virtute, et actu. Et actu quidem sensus et motus non sunt in cerebro, sed virtute sunt in eo propter virtutem animalem, cujus proprius locus est cerebrum.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

Propter quam causam somnus et vigilia insunt animalibus ?

Postea quæritur, Propter quam causam somnus et vigilia insunt animalibus ?

Cum ergo quatuor sunt causæ, scilicet efficiens, materialis, formalis et finalis, quæramus de omnibus his.

per Joannemin expositione Chrysostomi, quae translata est a Graeco. Sicut enim in mundo primo calore solis elevatur vapor, et ascendit usque ad medium aeris, ubi dominatur frigus, quo convertitur et inspissatur, et descendit aqua pluens : ita a calore cordis primo elevatur vapor nutrimenti ad caput, qui frigiditate cerebri revolvitur, et descendit in humiditate frigida, et facit dormire.

Videtur autem Philosophus in libro primo de Somno et vigilia sex assignare causas efficiens somni. Quarum prima est alimenti evaporatio. Secunda, labor. Tertia, ægritudo. Quarta, prima ætas. Et his quatuor a Commentatoribus adduntur duæ, scilicet caloris subtractio, et studii attentio. Circa illud quidam etiam addunt languorem, sed reducitur ad ægritudinem et laborem.

Art. 1. Et de prima dicit Philosophus :

Sed TUNC quæritur, Quid sit illud nutrimentum quod causat somnum ? Et dicit Philosophus, quod est nutrimentum ultimum quod est sanguis.

Sed contra hoc obiicitur sic :

<--- Page Split --->

famis et sitis, quæ in II de Anima 1 ponuntur, ubi dicitur, quod fames est appetitus calidi et sicci, sitis est appetitus frigidi et humidi.

Sed contra.

SED CONTRA :

trimentum ad singula membra corporis, illud est ultimum : sanguis solum invenitur in viis talibus : ergo sanguis solum est ultimum nutrimentum. PRIMA probatur ex hoc quod si aliquid est ultimum nutrimentum, illud necesse est per vias aliquas deportari per totum corpus. SECUNDA vero probatur ex hoc quod venæ sunt viæ illæ, et in venis nihil invenitur nisi sanguis.

JUXTA HOC iterum quæritur, Utrum tale nutrimentum universaliter in omnibus animalibus sit causa somni ?

Et videtur, quod sic :

<--- Page Split --->

maxime universalis omnibus dormientibus : evaporatio nutrimenti est talis causa : ergo ipsa est universalis omnibus dormientibus. Prima patet per se. Secunda probatur ex praehabitis, quod somni principium est a corde, hepate, et cerebro, vel membris similibus illis : et ab illis procedit evaporatio nutrimenti.

SED CONTRA :

ad utrumque actum suum. Propter hoc dicunt illi, quod somnus causatur ex frigiditate dominante in extremis, et ex evaporatione quae procedit ab intrinsecis.

SED CONTRA :

Aut illa frigiditas est naturalis, aut inaturalis. Si innaturalis, tunc ipsa non existente in extremis melior erit complexio illorum animalium : ergo vana existente complexione in talibus non erit in eis causa somni, quod falsum est : quia dicit Philosophus, quod omne animal dormit. Si autem est naturalis, tunc continue erit in extremis : et tunc cum ipsa sit causa insensibilitatis et immobilitatis, talia animalia erunt continue immobilia et insensibilia in extremis : et hoc est dormire : ergo talia animalia continue dormiunt, quod falsum est : quia dicit Philosophus, quod nullum animal continue dormit, nec continue vigilat.

IREM quaeritur, Quomodo frigiditas evaporationis nutrimenti causa sit somni?

<--- Page Split --->

quam ad lassationem et mobilitatem : non ergo somnus fit ex frigiditate gravante organum tactus.

Quest . 2 . Deindequæriturdesecundacausa , q u æ estlabor , dequadicitPhilosophus : A m - pliusautemexlaboribusquibusdamac - ciditsomnus : namlaborestquidcolli - quativum . Colliquatumverofitquemad - modumnutrimentumindigestumutique , sinonfrigidumsit . Etintenditdicere , quodlaborestcausasomnipropterdu - plicemcalorem , scilicetquiestexmotuexercitii , etexhocquodexteriorcolligi - turadanteriorempropterlassitudinemmembrorum , dissolvituretcolliquaturnutrimentumintrinsecus , etelevaturadaput : ethocfacitnisianimalsitfrigidænaturæetinfrigidotempore , sicutestinquibusdamanimalibus , quæinhiemeabsconduntur .

sunt causæ somni. Quarum primam tangit Aristoteles, scilicet quod calor excitatus ex motu et retractus ab exterioribus ad interiora, colliquativus est nutrimenti inductivus somni. Secundam tangit Avicenna, quod labor dissolvit sensum in organis sensibilibus et motivis, qui solutus et debilitatus de facili vincitur a frigiditate descendente a cerebro et refugit ad interiora. Tertiam et et quartam tangit Alpharabius. Et tertia quidem est, quod calor diminutus in exterioribus fugit ad interiora ad locum nutrimenti, ut in nutrimento sicut in materia propria multiplicetur et recuperet deperditum in exterioribus. Quarta vero est, ut in proprio per calorem sibi injunctum confortetur et expellat a se complexionem frigorum, quæ causata est ex dissolutione spirituum propter laborem.

Et de hoc etiam dicit Avicenna, quod sonnus est ex lassitudine : et propter hoc : quia id quod vocatur spiritus, dissolvitur et debilitatur et refugit ad interiora : et sequuntur eum virtutes animales. Et ex hoc habetur iterum, quod labor est causa somni.

Item, Alpharabius dicit, quod somnus ex fatigatione habet duas causas. Quarum una est, quoniam calor naturalis quando fuerit sparsus et diminutus per motum localem et per motum comprehensionis sensibilis, statim anima movebit ipsum in profundum corporis, ut agat per illum in reliquias postremi nutrimenti, quia sic augmentabitur substantia ejus, et acquiret loco ejus quod dissolutum est ab eo. Causa secunda est, quia quando motus laboris semper sitit calorem naturalem, tunc calor remittitur et diminuetur et gravabitur propter frigus, et sic contrahitur ad suum principium ut expellat a se complexionem accidentalem.

Ex his colligitur, quod causæ sunt quatuor propter quas labor et fatigatio

Sedcontra :

DEINDEquæriturdecausatertia , quæQutestægritudoquædam , dequadicitPhilo - sophus : « Etægritudinesquædamhocidemfaciunt , hocest , somnum : q u æ - cumqueasuperfluitatehumiditatisetca -

<--- Page Split --->

liditatis sunt, sicut accidit febricitantibus et lethargicis. »

Íeoutra. Sed contra hoc obiicitur sic :

Dicit Avicenna, quod dispositio mala quae non permittit animam intus, sed evocat eam ad exteriora, causa est vigiliæ : ergo videtur, quod infirmitas non sit causa somni.

pars æqualiter augetur : ergo videtur, quod nutrimentum feratur sursum et deorsum æqualiter.

Íeut. 4. DEINDE quæritur de quarta quæ est prima ætas, de qua dicit Philosophus : « Amplius quidem prima ætas, supple, somnifera est. Pueri enim dormiunt vehementer : eo quod nutrimentum omne sursum fertur. » Hoc enim probatur ex hoc quod in pueris majora sunt membra superiora inferioribus, in senibus autem e contrario. Quod autem pueri dormiunt, probatur ex hoc, quod frequenter epileptici fiunt, et somnus est similis epilepsiae. Unde epilepsia frequenter incipit in somno, et patientes eam dormiendo frequenter suffocantur, et vigilantes non. Et ideo dicit pueris non conferre vina, eo quod ventosum sit vinum, adhuc magis medo. Ob hanc etiam causam, scilicet quod in prima ætate magnus fluxus nutrimenti est ab inferioribus ad superiora, dicit jacere embria quinque mensibus in matricibus immobilia, ita quod non vertunt cervicem, sicut etiam in multum ebriis propter multum fluxum vini seu potus ad superiora, gravatur caput et efficitur immobile.

Íeoutra. Sed contra :

Videtur enim, quod non totum nutrimentum in pueris fertur sursum, nec major pars.

<--- Page Split --->

Quest . 5 . Deindedequintacausasomnidicunt Philosophi , quodcalorissubtractioest causasomni : quiasomnuscausaturex frigidogravanteorganasensibilia .

Sedcontrahocvideturquoddicit Aristoteles , quodmelancholicinonsunt amatoressomni . Infrigidatuscnimest ineislocusintus : quarenonfitineis multitudoevaporationis . Etredditcau - samdicens : « Nigraenimcholeraest naturaliterfrigida , etnutrimentilocum frigidumfacit , etaliasparticulas , u b i - cumqueexistitpotestatehujusmodisu - perfluitas . » Exhocacipitur , quodsub - tractiocalorispotiusoperaturadvigiliam quamadsomnum .

Quest . 6 . Desextacausa , scilicetattentionestu - diicircaaliquid , videturquodnonsitcausasomni :

Solutio . Solutio . DicendumsecundumAristo - Adquest . telemquodsomnusestconventusqui - damcalorisintrinsecusetnaturalisreci - procatioejusdempropterdescendenshunidum : ideoquemultusmotusdor - micentisest . Cumverodeficit , infrigida -

t u r : etpropterinfrigidationemconci - duntpalpebræ : etsuperioraquidemetexteriorainfrigidantur : interioraveroetinferioracalida , velutcircapedes , etquæintrinsecus . Quodsicintelligitur : S o m - nusdiffiniturhicpercausam : undepri - macausaejus . estcalorintrinsecuscircalocumdigestionis , quiprovenitastoma - choethepateetcorde : etnaturaliterre - ciprocatur , idest , repatiturafrigiditatecerebriadquodelevatur : etfitdescen - denshumidumfrigidum : etpropterhocsuntmultimotusdormientis , scilicetquiaestevaporatioascendensethumi - d u m : etcumdeficitevaporatioitaquodvinciturcalidumejusafrigiditatecere - b r i , tuncinfrigidatur , etpropterinfrigi - dationemdeprimitprimovicinalocace - rebrosicutpalpebras : etsuperiorainfri - gidanturpropterhumidumfrigidumde - scendensacerebro . Quiaverofrigidumoppilat , propterhocetiamquandoqueimpeditacsensumevaporationisadsupe - riora : ettunccalormultiplicaturinin - terioribus , etexpellituradinferiora , s i c - utadpedes : etideircointerioraetinfe - rioraremancentcalida , superioraveroetexteriorafrigida .

Dicendumergo , quodestcausasomniAd 1 , 2 , perse , etcausasomniperaccidens . Persequædamestefficiens , quædammaterialis , quædamformalis , etquædamfinalis . Efficiensautemestevaporationutrimentiinlococerebriinfrigidato . Materialisautem , utinquaestsomnus ,suntmembraexteriorasensibiliaetmo - tivaFormalisveroestdefectusspiritussensibilisetmolivietcalorisinexterio - ribus . Finalisautemestquiesorganorumetrecuperatiovirtutumsensibilisetmo - t i v æ . TamendicitAristoteles , quodsomnushabetmetaphoramfinis , e t v i - giliaestfinissimplicitersic : « Quiadi - cimusnaturamquamobremfacere , idestproptertinem : hocautembonumali - q u i d : quietemautemomniumquodna - tumestmoveri , cumnonpossitsemperetcontinuemovericumvoluptale , n e - cessariamesseatqueutilem , somno

<--- Page Split --->

quoque propter ipsam quietis veritatem coaptatam metaphoram finis habent animalia : eo quod requies fit et propter salutem animalium existit. Vigilia vero finis est : nam sentire et sapere finis est omnibus quibus inest alterum horum : optima enim haec : finis vero optimus. » Et intendit dicere, quod sicut in omnibus operibus naturae, ita et in sentire et moveri finis est animalium, et est duplex finis, ex parte organi, ne dissolvatur propter facultatem operis, et hic est somnus. Et quia iste non est finis actus, sed intenditur tantum ad salutem instrumenti, propter hoc non est finis simpliciter, sed coaptatur ei finis metaphorice secundum similitudinem. Sentire autem et sapere quae sunt opera vigiliae, sunt fines animalium operationum simpliciter, eo quod illa sunt simpliciter optima.

Concedendum est ergo ad primas rationes Philosophi, quibus probatur nutrimenti evaporatio esse causa somni.

QUOD VERO quaeritur, Quid est ultimum nutrimentum quod est causa somni ?

Dicendum, quod sanguis, licet illud non sit ultimum nutrimentum membrorum : digeritur enim sanguis in extremitatibus venarum, et in quolibet membro ulteriori digestione ad hoc quod sit conveniens nutrimento illius membri.

1 et 2. Ad hoc quod contra hoc objicitur, dicendum quod licet sanguis sit humidus et calidus, sunt tamen in ipso potentia omnia quatuor elementa, licet terrestre et aqueum dominetur secundum maleriam : et sic patet qualiter mixta ex quatuor elementis nutriuntur ex eisdem ex quibus sunt.

Et per hoc patet solutio ad sequens. 3 et 4. Ad aliud dicendum, quod Aristoteles in primo de Generatione et Corruptione loquitur de ultimo nutrimento membrorum, et exemplificat de nutrimento carnis : haec enim est potentia quanta. Sed non est sic de nutrimento quod facit

somnum : hoc enim est adhuc inter venas, et est sanguis cum calida evaporatione quae a loco digestionis elevatur.

Et per hoc patet solutio ad sequens.

Ad illa vero quae sequuntur, quae Ad object. probant sanguinem esse ultimum nutrimentum inter venas animalium, de plano concedimus.

Ad 10 vero quod quaeritur, Utrum talis causa generalis sit in omnibus dormientibus ?

Dicendum, quod sic.

Ad 11 vero quod in contrarium objiciAd object tur, dicimus quod in omni animali est cerebrum, vel membrum simile cerebro, sicut expresse habetur in libro de Animalibus.

Ad 11 vero quod objicitur contra hoc, dicendum quod non oportet, quod illud membrum habeat omnes operationes cerebri: sicut enim deficiunt illa animalia in numero sensuum exteriorum, ita deficiunt in numero sensuum interiorum. Unde non habent nisi sensum communem debilem et exiguam phantasiam.

Ad hoc quod contra hoc objicitur, dicendum quod sensus communis non tantum confert sensata diversorum sensuum, sed etiam sensata ejusdem sensus, sicut calidum, frigidum, asperum, et lene. Et hoc etiam falsum est, quod sensus communis per tactum non accipit magnitudinem: si enim hoc esset verum, tunc non acciperet calidum in aliqua magnitudine existens. Unde in talibus animalibus accipit sensatum proprium quod est magnitudo, licet interminata, et componit sensata tactus inter se et cum magnitudine in qua sunt phantasmata, et talium animalium discernit nocivum et conveniens, licet debiliter. Et si invenitur Philosophus dicere, quod habentia solum tactum non habent phantasiam, intelligendum est, quod non habent completam: eo quod non moventur nisi ad rei praesentiam: ad quem tamen motum tria exiguntur, scilicet phantasia determinans nocivum

<--- Page Split --->

vel inconveniens, et sensus communis componens sensatum cum magnitudine quae est subjectum ipsius, et sensus proprius apprehendens. Et si objicitur, quod talia animalia immobilia sunt secundum locum, dicendum quod non procedunt de loco ad locum, sed tantum moventur motu dilatationis et constrictionis, ut dicit Avicenna : vel constringuntur ad tactum nocivi, et dilatantur ad tactum convenientis : sine enim hoc motu, ut dicit Avicenna, nullum animal est animal, quod non potest dignosci nisi per motum illum.

Sunt tamen quidam qui solvunt, ut dictum est in objiciendo. Illud autem quod contra eos est, solvunt dicentes, quod in vigilia in exterioribus est calor modicus et in inferioribus calor debilis, qui non sufficit complere digestionem : et ideo oportet exteriorem calorem congregari ad interiorem, et sic immobilitantur exteriora, et efficitur somnus. Sed hoc est contra dicta Philosophorum et contra rationem : quia frigiditas et immobilitas secundum sensum non potest causari in mobili ex frigiditate suæ naturæ, sicut est cerebrum, vel id quod est in loco cerebri. Extrema vero in illis animalibus non sunt immobilia secundum sensum. Præterea si esset ut illi dicunt, idem membrum esset subjectum somni, et causa efficiens ejus, quod non est rationale.

Ad ILLUD autem quod quaeritur, Quomodo frigiditas evaporationis nutrimenti sit causa somni ?

Dicendum, quod immobilitando, sicut saepe dictum est. Ad id autem quod in contrarium objicitur, dicendum quod licet oculus sit frigidissimum membrum, non tamen sentit actualiter sine aliquo calido expanso in ipso in vigilia ; et illud tamen calidum excellit frigiditas somni.

Ad ALIUD dicendum, quod licet caro sit ex quatuor, tamen secundum quod in ipsa est tactus, complexio ejus est in calido temperamento secundum actum,

et frigidum remanet in ipsa secundum potentiam in substantia terræ et aquæ : et illud calidum actuale quod habet, frigiditate somni vincitur et immobilitatur.

De hoc autem quod quaeritur de seAd cunda causa, dicendum quod ipsa est causa somni per accidens, sicut est dictum in opponendo, et motus causalitatis suæ quadruplex est, sicut dictum est.

Ad illud quod objicitur in contrarium, Ad dicendum quod calor qui excitatur ex motu, est calor innaturalis dissolvens substantiam organorum et spiritus operantes sensus et motus in ipsis : et per hunc modum est causa somni, et non in quantum calor est.

Ad ALIUD dicendum, quod in veritate Ad anima dirigit spiritus ad illud cui magis intendit in opere : sed tamen quando tempus laboris et operis excellit posse organorum, tunc revocantur spiritus ad interiora ut confortentur.

Ad ALIUD autem quod quaeritur de Ad tertia causa, dicendum quod non intelligitur de omni ægritudine, sed de illa sola in qua est calidum multum elevans evaporationes, et humidum multum replens vias sensus et motus, sicut accidit in lethargicis et epilepticis. Epilepsia vero provenit ex subito motu proveniente ex superfluitate humoris et spiritus infrigidati in cerebro, quæ postea descendendo venas tumefaciunt, ut dicit Philosophus in primo de Somno et vigilia, quæ tumefactæ coarctant porum ubi respiratio fit, hoc est vocativam arteriam in tantum quod etiam suffocantur quandoque.

Ad id vero quod contra hoc objicitur, dicendum quod multæ dispositiones malæ in diversis ægritudinibus evocant animam ad vigiliam, et maxime quæ calidæ et siccæ sunt.

Ad 10 quod quaeritur de quarta causa, Ad dicendum quod etiam prima ætas est causa somni per accidens, scilicet quia

<--- Page Split --->

in ipsa multum nutrimentum fertur ad superiora : et ideo etiam pueri ponderosa habent capita: cujus signum est, quia frequenter declinant ea in prima aetate.

infrigidatur in capite et attingit locum per quem debet descendere spiritus animalis in omni organo: et ideo somnus efficitur.

abject . Adinquodcontraobjicitur , dicendumquodaugmentumprincipaliterestsecun - dumlongitudinem , utinsuperioribusdeterminatumest . QuodautemdicitPhilosophus , quodaqualiterestadon - nempartem , intelligimusnonsecundumdimensionem , sedquiaqualibetparssecundumspeciemetnonsecundumma - teriamaugetur : cujusratioplanesupraestassignata .

abject . AdALIUDdicendum , quodeodemmodo , sedpræcipueinpuerisnutrimen - tumfertursursumpropterquatuorcau - s a s . Quarumunaefficiens , scilicetquiacalidumineismagisfervensest , e t c a - lidumtenditsursum . Secundaestrari - tascorporisminusprohibensevapora - tionemadsuperioraloca . Tertiaestdispositionutrimenti : quiaproptertene - ritatemorganoruminteriorumnonsus - tinentnutrimentum , quodessetforteca - lidumetsiccum : sedoportetacciperenutrimentumliquidumetfluidum : etcuminilloabundetnaturaaquæquævaporabilisestmultum , istudnutrimen - tummultosvaporesexhalatadsuperioraloca . Ethæcetiamestcausaquareinpuerisfaciliusinduciturepilepsiaquandodantureismultumevaporativa , sicutvi - n u m , etmedo , ethujusmodi . Quartacausaestintentionaturæ , quæintenditaugmentum , etideircoplusponitinlon - gitudinemadsuperioraloca .

Abaliuddicendum , quodlicetcaloradmajorsitinjuvenibus , tamennonitafervetsicutinpueris : propterhocquodplusestsuppositumdealieno : etetiamcorporajuvenummagissuntspissare - sistentiaevaporationi , neccibieorumadeosuntevaporativisicutcibipuero - r u m .

Abaliuddicendum , quodinveritateAdmelancholiciedacessunt , eoquodha - bentseadcibuminprincipiosicutsuntinfine , etcontra : quiapropterpar - vumcalidumnonmultumdelectanturincibo : etideononsatisfitdesiderioeo - rumpercibum : sedmanetdesideriumeoruminfinesicutinprincipio . Sedincalidononestsic : quiaillemultumde - lectaturincibo , etcumaccipitcibum , satisfacitdesideriosuo , etcessatabappe - t i t u . Licetautemmultumaccipitcibummelancholicus , tamenquiafrigidusestlocusintus , nonfitevaporatiomultaacibo : etideononacciditdormire : sedsicnonestinprimaætate , utpatetexantedictis .

Abinquodquæriturdequintacausa , Addicendumquodintelligiturdesubtra - ctionecalorisinexterioribusmembris .

Adidautemquodquæriturdemelan - cholicis , dictumestdediminutionecalo - risininterioribuscircalocumdigestio - n i s , ubiprimacausaestsomni .

abject . AdALIUDdicendum , quodlicetdiri - 1 . ganturinomnecorpusalocodigestionis , tamenpropterprædictascausasdirigiturnutrimentuminprimaætateplusadsu - perioraloca .

abject . AdALIUDdicendum , quodlicetduo 4 . graviaelementadominenturinnutri - mento , tamenproptervimcalorisagen - tiselevanturadsuperioralocaplusquamadinferiora .

abject . AdALIUDdicendum , quodlicetnutri - 5 . mentumprimocalidumelevetur , tamen

Abinquodquæriturdesexta , dicen - Adquæst . dumquodstudiumetdevotioethujus - A d i . modiattentionessuntcausæsomniduo - busmodis . Quorumunusest , quiaspi - ritusincerebromultiplicatcalorem , quicalortrahitadseevaporationemnutri - mentialocodigestionisquamvincitfri - giditascerebri , etinducitursomnus : etitacalorcapitisperacidenssomnumcreat . Etperhoceliampatetadobjectio - nessolutio . Aliacausaesf , quiaanima

<--- Page Split --->

occupata in interioribus circa usum rationis et affectus, relinquit exteriora membra, et trahit secum spiritum sensibilem et calorem : quo facto de facili gravantur membra exteriora, et accidit somnus. Et haec est etiam causa quare aliqui audientes subtilia et devota, frequenter somno deprimuntur, et in dissolutionibus et nugis existentes vigilant, quia in illis anima tota expanditur in sensus.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod cura et pavor reducuntur ad attentionem : cura enim creat somnum sicut et studium : sed pavor ex hoc quod retrahit sanguinem et calorem et spiritus ad interiora, inducit somnum et pallorem etiam faciei.

Ad aliud dicendum, quod non est contrarietas : quia nihil prohibet idem esse causam oppositorum diversis modis. Unde pavor creat somnum, ut dictum est. Sed vigiliam creat duobus modis : quorum unus est, quia spiritus et sanguis fugiens ad interiora, calefiunt calore cordis et multiplicantur : et idcirco tunc regrediuntur ad exteriora, et causant vigiliam et animositatem. Secunda est, quia anima non inveniens tutum aliquod in intrinseco, revocatur ad sensus et creat vigiliam.

Ad 4. Ad ultimum dicendum, quod Aristoteles quaestionis illius ponit quatuor solutiones, quarum tres sunt ad hominem, et quarta ad orationem.

Prima harum est, quia sicut venter primo est calidus propter cor et hepar, sed propter frigidum cibum infrigidatur, et frigus postea unitur, cum vincitur et fit digestio : sic in capite pori sunt calidi et infrigidantur ex sublevata evaporatiotione cibi. Et hanc solutionem ponit sub talibus verbis : « Utrum ergo hoc accidit quia quemadmodum venter calidus quidem cum sit vacuus, repletio vero infrigidat propter motum, id est, cibi ingresssum : sic et in capite pori et loca infrigidantur sublevata evaporatione. » Sed patet, quod haec solutio falsum supponit :

quia locus cerebri non est per se calidus : etiam evaporatio elevata non est frigida, sed calida, ut saepius dictum est.

Secunda solutio est, quia sicut aliquis perfusus calido, subito tremit, repulso frigido ad interius ab exteriori calido, sic congesta frigiditas cibi et cerebri repellit repente calorem ab organis sensuum, et inducit somnum. Et haec solutio est sub talibus verbis : « Vel quemadmodum perfusi calido, subito tremor fit : et ibi, id est, in somno, accedente calore congesta frigiditas cibi et cerebri refrigerat, et secundum naturam calidum facit languescere et secedere. » Et falsitas hujus solutionis patet : quia somnus secundum hoc parum deberet durare, et semper esse cum tremore : quod falsum est : licet enim quidam frigus patiantur in somno, tamen non ista de causa, sed ex hoc quod calor organorum recedit ab interioribus.

Tertia solutio est, quia sicut calor ignis remittitur cum subito multa ligna ponuntur, sed postea convalescit cum ipsa incensa sunt : sic multo cibo remittitur calor naturalis, et accidit frigus ex cibo : et cum digeritur cibus, tunc fit vigilia : cujus probatio est, quia quando fit multa elevatio corpulenti ad caput, vincit calorem et gravat propter frigus : et ideo homo qui solus est animal rectum in statura corporis, cadendo in somno facit alteritatem in vigilia, et post somniat secundum phantasiam. Et hujus solutionis sunt haec verba : « Amplius an multo incidente nutrimento quod calor sublevat, quemadmodum ignis suppositis lignis infrigidatur quousque digeratur? Fit enim somnus, quemadmodum dictum est, corpulento sursum lato a calore per venas ad caput : cum vero non amplius possit, sed multitudine excedat quod elevatum est, iterum repellitur et deorsum fluit : et ideo cadunt homines subtracto calore qui sursum ferebat : solum enim animal rectum, et cadendo quidem alteritatem facit, postmodum vero phantasiam. » Sed haec solutio pro tanto non stat : quia

<--- Page Split --->

non ponit totam causam somni. Præterea, Si frigiditas nutrimenti tantum esset causa, tunc deberet incipere somnus circa loca digestionis, quod falsum est.

Quarta solutio est vera, scilicet quod frigidatio non solum est causa, sed etiam immediata. Causa vero mediata est calor digestivus. Et hoc probatur per modum generationis pluviae, in qua primo agit calor elevans vaporem, et postea frigus convertens vaporem in aquam, ut supra dictum est. Probatur etiam per catarrhos seu per aquam fluentem a capite ex fluxu reumatis, et generatur ex humoribus infrigidatis in cerebro. Et haec solutio est sub his verbis: « Vel hae quidem dictae solutiones non convenientes sunt ut fiat infrigidatio non solum, sed proprie quidem est locus circa cerebrum, quemadmodum in aliis dictum est? Omnium enim quae sunt in corpore frigidissimum cerebrum: non habentibus autem cerebrum quod aequivalet cerebro. Quemadmodum ergo humidum quod evaporat a solis calore, cum venerit ad frigidum locum, propter frigiditatem suam infrigidatur, et congestum deorsum fertur, factum rursum aqua: sic in elevatione calidi ad cerebrum superflua quidem evaporatio in phlegma convertitur: ideoque catarrhi vel reumata videntur fieri ex capite: nutritiva vero et non aegrotativa deorsum fertur congesta, et refrigidatur quod calidum est in organis sensuum. »

ARTICULUS V.

Utrum omnia animalia communicent somno et vigilia ?

Ultimo quaeritur, Utrum omnia animalia communicent ambobus, scilicet somno et vigilia, vel aliqua quidem somno tantum, vel aliqua vigilia tantum,

vel aliqua quidem neutro, aliqua vero utrisque ?

Et quaestio ista reducitur ad quatuor membra, scilicet, utrum omne animal quandoque dormit, et quandoque vigilat ?

Secundo, Quam oppositionem habent circa animal somnus et vigilia ?

Tertio, Utrum aliquod animal simul dormit et vigilat ?

Et quarto, Quid facit somnum excitabilen ?

ARTICULI QUINTI

PARTICULA I.

Utrum omne animal quandoque dormit, et quandoque vigilat ?

Primo ergo quaeritur, Utrum omne animal quandoque dormit, et quandoque vigilat ?

Et videtur, quod sic.

<--- Page Split --->

sensibilium secundum naturam est opus sentire: ergo quando excesserint tempus, necesse est languescere et indigere quiete: sed sentire est in vigilia, et quies est in omno: ergo quodlibet animal necesse est quandoque dormire, et quandoque vigilare.

potentiae et privatio actus: et a privatione potentiae ad habitum non est regressus, sicut a caecitate ad visum, sed a privatione actus ad habitum ut a tenebris ad lucem in aere, et a somno ad vigiliam in animali est regressus.

ARTICULI QUINTI

PARTICULA II.

Quam oppositionem habeant circa amimal somnus et vigilia ?

Sed contra. SED CONTRA :

Secundo quaeritur, Quam oppositionem habeant circa animal somnus et vigilia ?

Et videtur, quod ut privatio et habitus.

Solutio. SOLUTIO. Concedimus secundum primas rationes, quod omne animal quandoque dormit, et quandoque vigilat: tamen qualiter secunda ratio verificetur, supra habitum est.

Ad object. AD PRIMUM ergo quod in contrarium 1. objicitur, dicendum quod calor evaporationis non sensiticat membrum sine spiritu sensibili: et prima evaporatio maxime est ad caput, et ibi infrigitatur, et descendens infrigidat membra, et facit somnum.

Ad object. AD ALUD dicendum, quod est privatio

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

riora plena sunt nutrimento in pueris, quod in quinque mensibus nec vertunt cervicem : et sic requiescunt in matricibus embrya : per hoc enim videtur, quod somnus sit ante vigiliam.

Solutio. Dicendum, quod somnus et vigilia opponuntur sicut privatio et habitus circa sensibilitatem, licet causas habeant contrarias, quae sunt calidum et frigidum in organis sensuum.

Object. Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod somnus dicitur passio propter causam, quia privatio est sensus. Ad aliud dicendum, quod somnus est finis per accidens, scilicet in quantum requiescere accidit in somno per hoc quod fit cessatio ab actibus exterioribus.

Object. Ad aliud dicendum, quod somnus et vigilia habent determinatum tempus suae oppositionis, sicut cæcum et videns circa oculum : et propter hoc in primis quinque mensibus embrya non dormiunt nec vigilant : sed post illud tempus vigilia antecedit somnum.

ARTICULI QUINTI

PARTICULA I-I.

Utrum aliquod animal simul dormiat et vigilet?

Tertio quaeritur, Utrum aliquod animal simul dormiat et vigilet ?

Dicit enim Aristoteles : « Moventur autem quidam dormientes, et faciunt multa opera vigilantium. »

Objicitur ergo sic :

quod falsum est : quia dormitio est quies ab operibus exterioribus.

<--- Page Split --->

interiores, et sic magis debent impedire. SECUNDA patet per ante dicta. Inde proceditur sic : In vigilia sunt motus exteriores, in somno vero motus interiores : ergo motus memoriae qui est interior, minus impeditur in somno quam in viglilia.

Quæst. 1. JUXTA hoc iterum quæritur, Quare expergefacti non memorantur operum vigiliæ quæ faciunt in somnis, et bene memorantur aliorum somniorum?

Videtur enim, quod magis deberent memorari operum vigiliæ : fortius enim memorantur quæ fortius imprimuntur : sed fortius imprimuntur illa quæ imprimuntur sensibus solutis, quam ea quæ imprimuntur sensibus non solutis : ergo fortius deberent memorari : sed opera vigiliæ imprimuntur sensibus solutis, somnia vero sensibus non solutis : ergo magis deberent opera vigiliæ memorari, quam cætera somnia.

Sed contra. SED CONTRA hoc est quod dicit Aristoteles, scilicet quod somnium memorant expergefacti, vigilantium autem actus non memorant.

Quæst. 2. JUXTA hoc iterum quæritur, Quare dormientes non memorantur eorum quæ fecerunt in vigilia præcedenti, et bene memorantur in vigilia sequenti somniorum quæ habuerunt in somno præcedenti ?

Videtur enim, quod e contrario debeat esse :

JUXTA hoc iterum quæritur, Quare aliQuæ quis somnians obliviscitur sui somnii, si statim post somnium moveatur vertendo se ad aliud latus vel extendendo corpus?

SOLUTIO. Dicendum, quod ad hoc solt quod aliquis faciat in somnis opera vigiliæ, exiguntur duo. Quorum unum est fortissima impressio alicujus præaccepti in vigilia quod faciendum est in futuro. Alterum vero est solutio illorum sensuum, qui suum sensibile comprehendunt a longe, et maxime visus et auditus. Sed sciendum, quod duplex est calor solvens sensus, scilicet naturalis, et accidentalis. Naturalis autem duplex est : quorum unus procedit a loco digestionis ad organa sensuum, et ille quandoque multum dominatur in interioribus et extremitatibus manuum et pedum, et tamen non solvit sensus. Alius est qui a corde et loco digestionis procedit ad

<--- Page Split --->

caput, et ibi accipit formam et impressionem virtutis animalis quae est in capite : et ideo descendens ab anteriori et posteriori capitis solvit sensus et causat vigiliam. Accidentalis est etiam duplex, scilicet qui procedit a loco digestionis et calefacit totum corpus, vel aliquam partem ipsius, vel præcipue partes motivas, ut extrema manuum et pedum, quae præcipue calent in somno, et ille non solvit sensus. Alius est qui cum cholerico sanguine elevatur ad caput, et ille descendendo per organa virtutis animalis solvit sensus alios, et maxime illos quorum organa magis extrinseca sunt in corpore, sicut visus, et auditus. Solvit etiam virtutem motivam ad motum processivum. Nullus enim calor dissolvit sensus nisi qui descendit a capite. Sicut enim semen non accipit virtutis impressionem informativæ nisi a testiculis, ita calor et spiritus non accipiunt impressionem virtutis animalis nisi a capite, in quo sunt organa virtutis animalis : et ideo talis solutio non contingit nisi in dispoetitis ad phrenesim, et ad hujusmodi infirmitates in quibus calidus et cholericus sanguis elevatur multum ad caput.

Dicendum ergo, quod sunt duo causantia : phantasma impressum, et sensus solutio a calore accidentali : et phantasma impressum quandoque movet linguam ad loquendum, et quandoque os, sicut accidit in quibusdam loquentibus in somno, et in quibusdam pueris qui videntur mammas sugere in somnis.

losophi procedunt de somno et vigilia dictis simpliciter, et non secundum quid.

Ad QUINTAM dicendum, quod haec est falsa, cujus effectus est manifestior, illius causa magis inest : manifestius enim inest quod secundum exteriores sensus inest, scilicet visum et auditum : et tamen magis inest quod secundum interiores inest, scilicet gustum et tactum : et secundum illos inest somnus in eis qui faciunt opera vigiliae in somniis.

Ad ALIUD dicendum, quod privatio et habitus dicta simpliciter non simul insunt eidem secundum idem : sed nihil prohibet unum inesse simpliciter, et alterum secundum quid eidem, sed non secundum idem. In talibus autem somnus inest simpliciter, et vigilia secundum quid, et non secundum idem, quia somnus inest secundum organum tactus, et vigilia secundum -organa sensuum sentientium a longe.

Ad ALIUD dicendum, quod organo tactus immobilitato simpliciter, necesse est organa aliorum sensuum simpliciter immobilitari : sed nihil prohibet aliquem illorum vel aliquos dissolvi per accidens et secundum quid : et hoc intendit Philosophus dicere dicens, quod opera vigilantium in dormientibus non fiunt sine phantasmate et sensu quodam. Quasi diceret : Sensu soluto per accidens, et non per se.

Ad ALIUD dicendum quod visus in talibus solvitur per accidens, ut patet ex prædictis.

Ad PRIMAS ergo quatuor rationes dicendum, quod tales dormiunt simpliciter : quia somnus eorum causatur ab eo quod simpliciter est causa somni, hoc est, a frigiditate humidii descendentis a cerebro et immobilitantis organum tactus. Vigilant autem secundum quid : quia vigilia eorum causatur ab eo quod est causa vigiliae secundum quid, id est, a phantasmate movente fortissime, vel a calido accidentali quosdam sensus solvente. Rationes autem illæ et dicta Phi-

Ad ID quod juxta hoc quæritur, Quare Ad quæst. post somnum non memorantur actus vigiliae, sed memorantur somnia cætera ?

Dicendum, quod hoc contingit ideo, quia somnus inest eis simpliciter, et vigilia secundum quid : et ideo quod imprimitur in somno, imprimitur in virtute interiori quæ est phantasia, et imprimitur simpliciter, et ideo simpliciter reservatur in memoria. Illud autem quod imprimitur in vigilia talium, non imprimitur sensibus nisi per accidens solutis :

<--- Page Split --->

et ideo excluditur a fortiori motu interiori phantasiae virtutis.

Ad argumentum autem dicendum, quod ea quae imprimuntur sensibus simpliciter solutis, fortius imprimuntur quam ea quae imprimuntur intrinsecus phantasiae, sed non imprimuntur sensibus secundum quid solutis et per accidens.

Ad aliud dicendum, quod somnia Ad fiunt in fihe somni, quando somnus jam est excitabilis sicut debilis impressionis motus : et propter hoc si subito sequatur motus magnus sicut extensio vel versio ad aliud latus, traduntur alia somnia oblivioni, eo quod motus fortior semper excludit debiliorem in actibus suis.

Ad 1D quod ulterius quaeritur juxta hoc, scilicet quare in somnis non lit memoria praeteritorum in vigilia peractorum, sed in vigilia bene sit memoria peractorum in somnis?

ARTICULI QUINTI

Dicendum, quod hoc est ideo, quia memoria nullo modo potest agere in sonnis, nisi per accidens, ut supra habitum est : sed bene agit in vigilia : ex supradictis enim patet, quod memoria revertitur in rem exteriorem prius acceptam a sensibus cum intentione praeteriti temporis. Unde quod est rei exterioris, oportet habere sensum simpliciter solutum : quod autem est praeteriti, oportet accipere a sensu communi, qui etiam immobilitatur secundum conversionem ad sensus proprios.

PARTICULA IV.

Quid faciat somnum excitabilem ?

Quarto et ultimo quaeritur, Quid faciat somnum excitabilem ?

Dicit autem Aristoteles quod expergiscuntur cum digestio facta fuerit, et obtinuerit quae impacta fuerat caliditas in angustum multa ab eo quod circumstabat, et discreti quoque fuerunt corpulentior sanguis atque purissimus. Ex hoc accipitur, quod duo faciunt somnum excitabilem. Quorum unum est completio digestionis, in qua vincit caliditas impacta in nervos sensibiles a circumstante frigido cerebri. Secundum est discretio sanguinis puri et grossi sive corpulenti, ita quod grossus cedat in nutrimentum inferiorum, tenuis autem et subtilis ad nutrimentum superiorum et praecipue capitis.

Sed contra hoc obiicitur :

Ad PRIMUM autem quod contra hoc est, dicendum quod sunt quaedam exteriora quae exiguntur ad esse interiorum, sicut motus sensus communis et proprii ad motum memoriae : et illa non opponuntur interioribus, nec impediunt ea, sed potius expediunt et causant. Similiter sunt quaedam interiora quae non sufficienter causant memoriam, et cum illis non possunt esse interiora illa, sicut memoria cum somno.

Ad aliud dicendum, quod somnium in quantum intrinsecum non impedit actum memorie, sed impeditur ideo, quia ad actum suum exigitur actus sensus communis et proprii, qui immobiles sunt in somno.

Ad aliud dicendum, quod phantasma in somno praeceptum quidem est, sed non est ut praeceptum, sed ut praesens : et ideo causat memoriam quae est praeceptorum ut praeceptorum.

<--- Page Split --->

nem excitabilior est, quam in fine post digestionem.

Solutto . Dicendum , quodestexcita - bilitatiscausaperse , etperaccidens . Persecausaestcomplementumdige - stionis : quiatuncsegregatursanguistenuisetpurusabimpuroetcorpulento , etpuruselevatursursum , impurusau - temdescenditdeorsum . Primoeniminprincipiodigestioniscalorestvehemensetelevatpurumetinpurumsimuladsuperiora , etpropterhocinmateriaillagrossafortificaturfriguscerebriexpulsocalido , etgravatsensus , etfacitsom - n u m . Sanguisautemsubtiliselevaturinfinedigestionisquandoremittiturcali - d u m , etilledefacilidescenditpervenasacapite : etquianondiumanetibi , noninfrigidatur , etinducitsecumcaliduminnervossensibiles , etcausatvigiliam .

Causa vero per accidens multiplex est. Est enim causa disponens in subjecto, et hæc est duplex, scilicet subtilitas venarum quæ sunt in collo, quæ adeo stricte sunt, quod non potest per eas cito di-

stillare humidum infrigidatum in cerebro, quod est causa somni: et hujus oppositum, scilicet amplitudo venarum colli, per quas cito distillat humidum infrigidatum in cerebro. Alia vero causa, scilicet disponens in subjecto, est somni, magnitudo quidem capitis, ut in nanis et homulis est: magnum enim caput continet magnum cerebrum, cujus multa frigiditas diu vincit calidum cum nutrimento elevatum. Per oppositum autem parvitas capitis propter parvum cerebrum et siccum est causa excitabilitatis facilis. Item, Causa per accidens est frigiditas circa locum digestionis, per quem non possunt elevari evaporationes ad caput, sicut est in melancholicis, ut præhabitum est. Item, Causa per accidens est motus violentus, qui evocat animam ab interioribus ad exteriora: et sic etiam causa per accidens est infirmitas quæ non permittit animam in interioribus quiescere. Item, Per accidens causa est nimium jejunium, propter quod aufertur materia evaporationis quæ deberet fieri ad caput et causare somnum. Et sunt quædam aliae hujusmodi causæ per accidens.

Dicendumergoadprinum , quodspissamaterianondefacilidistillatpervenas : etpropterhocdiumanensincapiteinfrigidaturetcausatsomnum .

Adalluddicendum , quodhumidumtenuedescenditantequaminfrigideturfri - giditateconvertenteipsumetinspissanteperablationemcalidi .

Ad tertium supra rvsponsum est.

Et hæc de somno dicta sufficiant.

Ad 1

Ad 2.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO XLIV.

De subjecto somnii.

Deinde tractandae sunt septem quaestiones quas movet Aristoteles de somnio, scilicet quid sit somnium ?

Et, Propter quam causam dormientes quidam somniant, et quidam non ?

Et, Quare quidem somniams quandoque non recolit, et quandoque recordatur ?

Et, Si contingat futura praevidere in somnio, vel non ?

Et, Qualiter contingit hoc ?

Et, Utrum futura ab homine perspiciantur solum, vel quorumdam dæmonum habent causam ?

Et, Utrum a natura somnia fiant vel ab evenlu ?

Quæritur primo, Quid est somnium ?

Sed quia somnium est passio somniantis, et oportet passionem diffiniri per subjectum, oportet ergo quaerere primo, Cujus ut subjecti sit somnium ?

Et secundo, Cujus sit ut causantis suam essentiam, scilicet utrum sensibilium specierum, vel imaginabilium, vel intelligibilium ?

Et tertio, Quid sit somnium ?

Circa primum quæruntur qualur.

Quorum primum est, Utrum somnium sit passio intellectus ?

Secundum, Utrum sit passio opinionis ?

Tertium, Utrum sit passio imaginationis sive phantasie ?

Quartum, Utrum sit passio sensus communis vel proprii ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Utrum somnium sit passio intellectus ?

Ad primum proceditur sic : 1. Dicit Aristoteles in libro II de Somno et vigilia : « Præter somnum videmus quid aliud. Quemadmodum enim vigilando sentientes aliquid, de eo etiam quod sentimus, sæpe et intelligimus aliquid : sic et in somnis præter phantasmata, interdum videmus alia et intelligimus. » Ex hoc accipitur, quod sicut in vigilia per sensum accipimus particulare, et per intellectum abstrahimus universale, et sic intelligimus aliud : ita etiam in somnis somniando ab ipsis phantasmatibus abstrahitur cognitio intelligibilis : et ita videtur esse somnium cognitio intelligibilis, et passio intellectus.

<--- Page Split --->

Selcontra . Sencontra :

Solutio . Solutio . Dicimus , quodsomniumnoncestpassiointellectus , sicutprobantulti - mærationes . Superiusenimhabitumest , quodintellectusasomnoimmobili - taturperaccidens : etsiinveniturinsomnosolutus , noneritordinatasuaconversioadeaquæapparentinsomno , sederitadmixtusphantasiis , judicansdephantasmatibusutderebus : etpropterhocfrequentissimeerrat : etideoaccidit , quodalicuividetur , quoddisputetinsomnis , etvidentureiiargumentafor - m a t a , etquandovigilansexaminatea , invenitsopitaetdebilia : etsimiliterestdeversibusfactisinsomno , quiinvi - giliaexaminatinihilvalerevidentur . Quodautemquandoqueveraintelligun - turinsomniis , hocfitquibusdamaliisdecausisquæinfradeterminabuntur .

A 11, 2 et 3. Ad prima ergo tria dicendum, quod licet actus intellectus quandoque salvatur in somno, tamen essentia somnii est in formis imaginabilibus et speciebus phantasmatis et sensibus quibus se tunc immiscet intellectus: et propter hoc somnium non est intellectus nisi per accidens, et per se phantasiae vel sensus. Unde alia animalia praeter hominem somnia inveniuntur.

A 1 4 e t 5. Adaluddicendum , quodrevelatiosomnialishabetaliquoddeesseprophetiæ , etaliquiddeessesomnii : etsecundumhocquodesthabensessesomnii , n o n

sistit in intellectu, sed in imaginabilibus præparatis ad phantasiam, sicut quod Daniel vidit beštias ascendentes de mari, et Pharao spicas et boves: sed secundum quod est propheticæ, sic principaliter est in intellectu, et sic differt a somnio, sicut determinari habet in quæstione de prophetia.

Et eodem modo respondendum est ad dicta Philosophorum.

Adaluddicendum , quodnonsolusintellectusestquiagitinsomniis , imoinmobilitaturquandoqueperaccidens : sedphantasiaetimaginatioquandoqueaguntcontinuevigilantibusetdormien - tibusmagis , eoquodtunccessantactussensuumexteriorum , etanimaconverti - turtotaliteradinteriora , scilicetadactumimaginationisetphantasiæ .

Adaluddicendum , quodsensibiliautsensibilianontranseuntinintelle - c t u m , imomanentinimaginatione , utdeterminatumest .

Adaluddicendum , quodphantasiaetimaginatiosuntmediaintersensumetintellectumtamquaminterextremaejusdemnaturæ . Insensuenimestformaindividuabilisdeterminatæquantitatisetfiguræ , etillaaccipiturabimaginationeetphantasia : sedinintellectuestuniver - salequodestsinehicetnunc . Etcumsomniumessentialiterexistatintalibusformisetindividualibus , somniinaturanonpertransitadintellectum .

Adutimumdicendum , quodquandodicitAristoteles , quodsomniumestpas - siosensibilisvelintelligibilis , intelligitlyintelligibilissecundumactuminte - rioremquiinsomnononimmobilitatur . Quandoverodicit , quodsomniumnonestpassiosensus , intelligitsensumse - cundumactumexterioremquiinsomnoimmobilitatur .

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

Utrum somnium sit passio opinionis ?

Deinde quaeritur, Utrum somnium sit passio opinionis ?

Et videtur, quod sic.

Meontra .

Opinio nulli bestiarum inest, ut dicit Philosophus 1 : somnium autem inest bestiis : ergo somnium non est passio opinionis.

Item, Opinio nititur rationi probabili, et rationibus fit fides : talis autem modus ratiocinandi non est in somnio : ergo somnium non est opinionis proprium.

Praeterea, Dicit Aristoteles in fine se-

cundi de Anima 2, quod opinio quandoque contraria est sensui, sicut illa quae dicit solem esse majorem habitatione, cum secundum sensum videtur esse monopedalis : somnium numquam est nisi de acceptis per sensum : ergo somnium non est opinionis proprium.

Item, Rationem ponit ad hoc Aristoteles, sic dicens : « Sed neque in opinione est somnium : non enim solum adveniens dicimus hominem vel equum esse, sed album vel pulchrum, quorum opinio utique sine sensu nihil judicat, nec vere, nec falso. In somno autem hoc accidit animam facere : similiter enim quoniam homo et quoniam albus est quod est adveniens, videmur videre in somnis 3. » Et haec ratio est, quia opinio non judicat sensibilia nisi conjuncta sensui, et tunc etiam non judicat ut sensibilia, sed per rationem probabilem. In somnis vero judicantur sensibilia ut praesentia : non enim somniamus tantum hominem in ratione hominis, sed etiam album et pulchrum : et sic patet, quod somnium non est passio operationis.

SOLUTIO. Concedimus, quod somnium non est opinionis proprium : et si opinio inveniatur in somnio, hoc erit per accidens, ut dicimus de intellectu, secundum quod judicium opinionis immiscet se simulacris sensibilium.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod dictum Aristotelis cum praecisione intelligendum est, scilicet quod in quibusdam somniis non est phantasia tantum, licet substantiale sit somnio : sed intelligimus in somniis quaedam, quae in vigilia opinabamur per opinionem : eo quod intellectus immiscet se phantasmatibus per accidens.

Ad ALIUD dicendum, quod est credulitas æstimationis quae innititur imaginationi ut rei, et hæc est in somnio : et est credulitas per rationem quae est fides ali-

<--- Page Split --->

cujus probabilis, et haec est opinionis, et illa non est in somnio.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod phantasie et sensus communis est, quod sicut falsa et vera esse creduntur : et ideo hoc non est illius opinionis : quapropter non sequitur, quod somnium sit opinionis passio.

ARTICULUS III.

nisi in imaginatione : ergo somnium non erit nisi imaginationis.

SED CONTRA :

Utrum somnium sit passio imaginationis ?

Tertio quaeritur, Utrum somnium sit passio imaginationis vel phantasie ?

Et videtur, quod sic :

SOLUTIO. Dicendum, sicut dicit Alpharabius in Necromantia, quod motus sensibilium est a sensu in imaginationem, ita quod principium est a sensu et finis in imaginatione. In somnio autem est motus sensibilium praeacceptorum ab imaginatione ad sensum, ita quod principium est ab imaginatione et finis ad sensum : et ideo somnium est imaginationis ut a quo est principium motus ejus.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod cum Ad obj. 1. aliquis somniat se videre et audire, hoc accidit ex motu finis somnii 1.

Ad aliud dicendum, quod sunt actus Ad obj. 2. interiores sensuum secundum quod reducuntur ad sensum communem : et secundum illud est somnium quantum ad finem sui motus. Sunt etiam actus sensuum propriorum in se secundum organa : et secundum illos non semper est somnium : quia quandoque desunt organa.

1 Vide pro hoc Averroem in commento super lib. de Somno et vigilia circa dimidium (Nota

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

Utrum somnium sit passio sensus communis ?

Quarto et ultimo quaeritur, Utrum somnium sit passio sensus communis vel proprii ?

Et videtur, quod non.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

bilis particulae : non enim alii quidem alicui animalium inest somnus, alii autem somniare, sed eidem. » Cum igitur supra habitum sit, quod somnus est secundum sensum, somniare etiam erit secundum sensum.

Si forte propter hoc aliquis dicat, quod duplex est actus sensus, scilicet interior, et exterior : et secundum exteriorem agit in vigilia, secundum interiorem agit in somno.

CONTRA :

Si propter hoc concedatur, quod somnium non est passio sensus. CONTRA : Quidquid apparet alicui ut vigilanti et utenti sensibus, ipsum apparet ei secundum sensus : somnium apparet ut vigilanti et utenti sensibus : ergo somnium apparet secundum sensus. PRIMA probatur per hoc quod in vigilia non utimur nisi sensibus. SECUNDA vero patet experientiam : quia cum somniamus, videtur nobis frequenter ut videamus et audiamus : unde somnium est simile cogitationi vigilantis.

<--- Page Split --->

Et videtur, quod utriusque. In somnis enim discernimus album et dulce, et sic de aliis, quod pertinet ad sensum proprium, et judicamus utrum album sit idem dulci, quod pertinet ad sensum communem : ergo somnium est passio sensus communis et proprii et sensus per accidens. Judicamus enim in somnis, quod album est filius Diaris.

Contingit, quod aliquis orbatus oculis somniat se videre : et haec apparitio non potest esse ad organum sensus proprii : ergo videtur, quod somnus non generaliter sit passio sensus proprii.

1 2. DICENDUM ergo ad primum, quod ratio Aristotelis non probat nisi quod somnium non est passio communis et proprii sensus secundum actum exteriorem.

Similiter intelligitur dictum sequens quod inducitur ab Aristotele.

munis secundum conversionem ad interius non immobilitatur in somnis, et illius actualis cognitio est somnium.

Ad ILLUD dicendum, quod somnium est passio cognoscentis in actu, et sensus communis secundum conversionem ad interius immutatur a simulacris sensibilium in somnis : et illa simulacra accipit ut sensibilia communia et propria per accidens, et componit et dividit ea et judicat intentiones ex ipsis resultantes : haec enim omnia potest facere sensus communis, ut supra probatum est.

Ad ALIUD dicendum, quod quidam dicunt, quod sensus communis et proprii immobiles sunt in somno secundum actus exteriores. Interius autem a quodam calore interiori solvuntur. Sed hoc non placet, sed potius secundum Alpharabium et Avicennam et Algazelem dicendum est, quod motus somnii sistit ad organum sensus communis, et ille in somnis immobilitatur per accidens secundum conversionem ad actum exteriorem : non enim immobilitatur per se, sed non influit virtutem sensus et spiritum sensibilem organis sensuum propriorum, propter hoc quod ipsa organa sensuum propriorum immobilitata sunt ex frigiditate somni. Unde adhuc sensus communis per se manet in actu secundum conversionem ad interius.

Ad ALIUD dicendum, quod cum Aristoteles dicit quod non sentimus cum volumus, ipse intelligit de illo sentire quod est ad rei praesentiam in vigilia.

Ad ALIUD dicendum, quod simulacra interiora sunt in actu, et sunt actus sensibilis particulae : quia sunt species separatae a materia : et ideo non indigent aliquo alio agente illud quod est in actu : et actus non indiget agente quod facit ipsum actu existere : quia aliter proderetur in infinitum in agentibus : sed species quae sunt in materia rerum sensibilium extra, non sunt in actu sensibilia, sed in potentia, et ideo indigent agente, quod facit ea actu esse sensibilia, sicut lux fa-

<--- Page Split --->

cit actu colorem : et ad talia sensibilia est sensus secundum conversionem ad extra, et ideo indiget hujusmodi agentibus : sed secundum conversionem ad intus est ad sensibilia primo modo dicta, et ideo non indiget aliis agentibus in illa conversione.

Rationesveroquæinductæsuntproparteilla , quodsomniumsitpassiosen - s u s , conceduntur . SedquoddicitAristo - teles , quodsomniumestsensibilispar - ticulæineoquodphantasticumintel - ligitursic , quodsensusetphantasiaidemsuntinsubstantia , seddifferuntinratione , etsensibilisparticulainsomniomoveturaphantasmatenonsecundumquodestphantasma , sedsecundumquodestinrationesensibilis : etideosomnia - renonestsicutsentire .

quens : organum enim sensus communis naturaliter est frigidum : unde si frigiditate immobilitaretur, semper esset immobile. Et licet Aristoteles dicat, quod ejusdem est somnus et somnium, non tamen secundum idem : somnus enim est sensibilis particulae secundum conversionem ad extra, sed somnium est ejusdem secundum conversionem ad intra.

Adaliuddicendum , quodlicetsensusinactibusexterioribusfortioressintquamininterioribus , tamennonsuffi - ciuntperseadexteriores : ethoccon - tingitproptersensibilequodintrinsecusestinpotentiaetindigetagenteeducenteipsumadactum : extrinsecusautemestinactucompleto .

Ad illud autem quod objicitur contra distinctionem de actu interiori et exteriori sensus, dicendum quod motus somnii non est nisi ad organum sensus communis : et ideo non immobilitatur per se, ut supra habitum est. Organa vero sensuum propriorum immobilitantur intrinsecus et extrinsecus.

Et per hoc patet etiam solutio ad se-

Adidquodquæritur , UtrumsitpassioAdsensuscommunisvelproprii , velac - cidens ?

Dicendum, quod sensus communis.

Ad id quod objicitur, dicendum quod sensus communis accipit sensatum proprium in sensato communi et in sensato per accidens, et de omnibus judicat, ut in antecedentibus est determinatum.

QUÆSTIO XLV.

De causa somnii.

Deinde quaeritur, Cujus ut causantis suam essentiam sit somnium ?

Et circa hoc quaeruntur quatuor.

Quorum primum est, Utrum essentia somnii consistat ex sensibili bus, vel ex phantasmate, vel ex intentionibus quae accipiuntur a sensibili bus, licet a sensu non apprehendantur ?

Secundum est, Utrum illæ species quæ essentiales sunt somnii, sint ali-

<--- Page Split --->

quid rei a qua abstrahuntur, et utrum aliquid diminuitur in re ex hoc quod hujusmodi species abstrahuntur ab ipsa ?

Tertium est, Utrum hujusmodi species abeuntibus sensibilibus reservantur in organis sensuum, vel in aliquo alio loco ?

Quartum est, Utrum organa sensuum ad hujusmodi species se habeant ut patientia tantum, vel etiam ut agentia ?

ARTICULUS I.

Cujus sit somnium ut causantis suam essentiam, scilicet, utrum sensibilium specierum, vel imaginabilium, vel intelligibilium ?

Ad primum autem horum preceditur sic :

«ntra. Sed contra :

species sensibilis : species autem somnialis accipitur in organo sensus communis vel proprii : ergo ipsa est species sensibilis. Prima patet per se. Secunda vero probatur ex ante dictis : quia somnium fit ex hoc quod simulacrum refluit ad organum sensus. Unde dicit Aristoteles : « Quod vero supra diximus, quod somnia sunt motus phantasie in organis sentiendi, manifestum siquis attendens tentet memorare quae patimur dormientes quidem et expergefacti. Interdum enim quae apparent idola dormienti inspiciet expergefactus esse motus in organis sentiendi. » Et intendit dicere, quod sicut in quibusdam vigilantibus, et praecipue in quibus est multus motus nutrimenti, sicut est in junioribus quando in timore vel tenebris sunt constituti, propter vaporationem nutrimenti refluunt imagines ad organa sensuum, in tantum quod putant se videre et audire : ita etiam in somno fit, quod simulacra refluunt ad organa sensuum, et in ipsis apprehenduntur ut sensibilia.

<--- Page Split --->

et concupiscibilis, et irascibilis, et intelligibilis.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod in somnio per se non est nisi phantasia ut sensibile acceptum in sensu communi. Et hoc patet per Alpharabium dicentem : « Quod in somnio videt homo quasi sentiat per quinque sensus, absque eo quod ibi sit aliquod sensibile extrinsecum, hoc accidit per contrarium motum ei qui est in vigilia. In vigilia enim extrinseca movent sensus, et sensus communis movet imaginativam. In somnio autem revertitur et movet sensum communem, et sensus communis movet particularem : et sic accidit, quod homo apprehendit sensibilia, licet non sint extrinseca : quia intentiones eorum sunt instrumenta sensuum. »

Ad 1. DICENDUM ergo ad primum, quod phantasma est de essentia somnii, sed non ut phantasma, sed ut sensibile.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod licet species somnii sit re non praesente, tamen est ut rei praesentis, et maxime quando magna virtus est somnii, scilicet quod somnians non percipit se somniare, sed convertitur supra simulacrum sicut supra rem. Et de his tamen melius infra dicetur. In illis vero quae percipiunt se somniare, adhuc est simulacrum ut sensibile, licet virtute intellectus et cogitativae potentiae percipiatur deceptio : quia, sicut dicit Alpharabius, species quae est in organo sensus, est sensibilis, sive veniat ab extrinsecis, sive ab intrinsecis.

Ad object. Ad illud vero quod objicitur de intellectu, dicendum est secundum Philosophum, quod quæcumque in somno fiunt veræ intelligentiæ præter phantasmata, non sunt somnia, sed potius revelationes. Et si intelligentia est in phantasmatibus, tunc per se somnium est simulacri et sensibilis, ut supra dictum est.

Ad object. Ad aliud dicendum, quod memoria completo motu non movet in somno, ut

supra dictum est : sed videmur nobis rememorare propter intentionem temporis, quæ apprehenditur cum sensibili sensus communis.

Ad aliud quod objicitur de æstimativa Ad 1. et irascibili et concupiscibili, dicendum quod organa illarum sunt in organo phantasiæ : et idcirco nihil prohibet in somnis refluere intentiones ab organis earum ad organum sensus communis.

ARTICULUS II.

Utrum species quæ sunt essentiales somnio, sunt aliquid rei a qua abstrahuntur?

Secundo quæritur, Utrum illæ species quæ sunt essentiales somnio, sunt aliquid rei a qua abstrahuntur, et utrum aliquid diminuatur ab ipsa?

Et videtur, quod nihil rei sint species illæ :

<--- Page Split --->

apprehensionem sensibilem visus remanet res colorata eodem colore quo colorata fuit prius : ergo per apprehensionem sensibilem nihil tolletur a re : et sic arguitur ulterius, quod nihil a sensu ponitur in phantasia quod refluat in somno.

1ra. SED CONTRA :

SED CONTRA :

Sensible visus est color vel lux : illud ergo receptum in organo visus, aut est in ipso ut in materia et subjecto, aut est ut in medio. Et videtur, quod primo modo : quia id quod est in aliquod ut in medio, hoc est in transitu ad aliud : sed illud quod est in oculo, non transit ad aliud : ergo relinquitur, quod sit in ipso ut in materia et subjecto. Cum igitur color in propria materia sit visibilis, color deberet videri in oculo sicut in pariete : sed

hoc est falsum : ergo videtur, quod non sit in oculo. Et inde ulterius concluditur, cum nihil sit in somnio nisi quod accipitur a sensu, quod color nunquam debet apparere in somnio.

Si forte dicatur, quod in veritate color est in oculo, sed propter diaphaneitatem oculi non potest videri, sicut etiam non potest videri in aere.

CONTRA : Dicit Aristoteles in libro de Sensu et sensato, quod color est extremitas perspicui in corpore determinato et ipsorum perspicuorum : sed color perspicorum non idem videtur accedentibus prope et longe, sicut mare distantibus videtur album, et assistentibus in littore videtur obscurum : et hoc supra est expositum a nobis, et causae sunt assignata. Cum igitur oculus spissius corpus sit quam aer vel aqua, multo magis debet apparere in ipso color acceptus.

Si propter hoc dicatur, quod in veritate forma visibilis non est in oculo, sed aliquid simile illi : et illud est quod apparet etiam in somnio.

CONTRA :

<--- Page Split --->

nerat aliquid in oculo uno, generabit aliquid sui in oculis omnium adspicientium. Cum igitur essentia visibilis non sit infinita, multis adspicientibus ipsam tolleretur tota, ita quod nihil remaneret : et sic iterum remanet primum inconveniens. Cum autem nihil appareat in somnio nisi sensibile, et illud nihil sit, videtur quod nihil apparet in somnio.

SED CONTRA :

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod in veritate species sensibiles generantur in organo sensus : et propter hoc dicitur ab Aristo-

tele', quod sensus in actu est species sensibilium : et haec tamen species nihil est de esse materiali et naturali rei sensibilis, sed est similitudo illius generata ab illa, et per similitudinem quam habet cum re sensata, ducit in illam.

DICENDUM ergo ad primum, quod in veritate intellectus nihil rei accipit, sed accipit speciem abstractam a re quæ est intentio et quidditas rei secundum rationem, licet non secundum esse.

Ad aliud dicendum, quod similitudo rei quæ est in anima, est rei imago vel ratio : imago in viribus animæ sensibilis, ratio autem in intellectu.

Ad aliud dicendum, quod species coloris in oculo non habet esse coloris, sed intentionem et imaginationem per quæ efficitur principium cognitionis sensibilis : et ideo remanet res sensata in suo colore, quia non abstrahitur secundum suum esse.

Ad id quod contra objicitur, dicendum Ad quod est agens duplex, scilicet agens per qualitates activas et passivas præparantes et disponentes materiam, et removentes contrarium ab ipsa : et tale agens penitus assimilat sibi patiens in eamdem speciem transmutando. Est etiam agens quod non agit nisi per actionem suæ formæ sine præparatione et transmutatione materiae ad illam speciem, sicut generatur forma in speculo præter hoc quod superficies speculi removeatur a planitie sua, vel a natura vitri : et sic sensibilia generant species suas in organis sensuum.

Ad aliud patet solutio per ante dicta, Ad 2. et similiter ad duo sequentia.

Ad id quod quaeritur, Quare color non videatur in oculo ?

Dicunt quidam, quod color non est in oculo nisi sicut in transitu et in fieri, sicut etiam est in medio. Illud autem quod est in fieri, est in potentia tantum, et propter hoc non apparet in actu. Et illa solutio falsissima est duabus rationi-

<--- Page Split --->

bus. Quarum prima est hæc : Si sensibile non esset in organo nisi in potentia, cum ipsum existens in organo sit principium cognitionis sensibilis, per ipsum non cognosceretur res sensata nisi in potentia. Alia ratio est, quia si esset in organo sicut in transitu, cum ille transitus non sit infinitus, oportebit ipsum stare : stabit igitur in imaginativis, vel memoria : ergo si contingit videri organum imaginativæ vel memorativæ, videbuntur in ipso colores accepti per visum, quod falsum est. Unde dicendum, quod species coloris est in organo sicut in potentia materiali et subjecto hoc modo quo natura sensus potest esse materia et subjectum : et hoc est non secundum esse materiale et naturale sensibilis, sed secundum quod species est intentio vel imago rei sensatæ et principium cognoscendi ipsam : et ideo species visibilis quæ est in oculo, non videtur in aliquo nisi in quo est per suum esse quod habet in natura. Sic autem non est in oculo, ut jam dictum est.

species soni deportatur in spiritu animali ad sensum communem et ad organum phantasiae, et refluit in somnio ad sensum communem, qui discernit ipsam secundum quod est accepta per auditum : et tunc somniat se audire. Quidam autem dicunt, quod refluit usque ad tympanum auris ubi est materia soni, scilicet aer qui ædificatus est in auribus 1. Sed hæc solutio nulla est, quia tunc visibiles species refluerent usque ad oculos : quod expresse patet esse falsum in his qui carent oculis, et tamen somniant de coloribus.

Praeterea, Etiamsi species soni ferretur usque ad tympanum auris, non generaret sonum nisi ibi esset motus violentus, qui qualiter sit in somniis, dictum est : nec est facile fingere.

Per hoc patet etiam solutio ad ea quæ de sono objiciuntur : de aliis autem sensibus penitus est eadem ratio.

Ad uD quod objicitur de actibus interioribus, dicendum quod illa objectio procederet si visibile secundum suum proprium esse esset in oculo et appareret in somnis : sed hoc non est verum : quod enim est in oculo, est species et intentio visibilis, quod non est ductivum alicujus in rem visam nisi illius in quo est ut in potentia vidente et organo visus.

Ad ALUD dicendum, quod esse visibilis in nullo diminuitur in hoc quod plures adspiciunt ad ipsum : propter hoc enim non removebitur a proprio esse, sed potius speciem sui generat in medio et medium in organo.

Ad uD quod objicitur de auditu, dicendum quod sicut est aliud visibile, et aliud species visibilis ab ipso generata in oculo, ita aliud est sonus, et aliud est species soni ab ipso generata in auditu : et hæc

ARTICULUS III.

Utrum hujusmodi species abeuntibus sensibilibus reserventur in organis sensuum, vel in alio aliquo loco ?

Tertio quaeritur, Utrum hujusmodi species abeuntibus sensibilibus reserventur in organis sensuum, vel in alio aliquo loco ?

Et videtur, quod in organis sensuum.

<--- Page Split --->

agitata, eo quod movet non ulterius attingente, moventur : quod enim motum facit, movet aerem quemdam, et rursus hic motus alium : et hoc quidem modo quousque stent, faciunt motum in aere atque in humido. » Sensus autem hujus rationis est, quia sicut in motu violento locali primum movens movet aerem proximum vel aquam proximam, et aer motus movet tertium, et ille quartum, et sic de aliis, et quando primum non movet : sic abeunte sensibili primo movente sensum, manet species generata in organo sensus.

species primi manet in superficie oculi.

SED CONTRA HOC est, quod

<--- Page Split --->

uio. Solutio. Dicimus, quod simulacra non reservantur in organis sensuum, sed in organo imaginationis, et in sonno fluunt ad organum sensus communis, et ille convertitur super ea secundum quod sunt a sensibus propriis. Unde videtur audire quando convertitur super sensibile auditus, et videtur videre quando convertitur super sensibile visus, et sic de aliis sensibilibus, eo quod in somno agit phantasma ut sensibile. Et hoc est quod dicit Aristoteles. Propterea quidem quae a visu deferuntur, in somnio faciunt quidem videre: propterea vero quae ab auditu, audire. Similiter autem et ab organis sensuum: eo enim quod progreditur motus ad principium vigilandi, videtur videre, audire, et sentire, id est, ex eo quod progreditur motus simulacrorum a loco phantastico ad sensum communem qui principium est vigilandi ex eo quod facit agere sensus proprios, ut supra determinatum est, accidit somniare se videre et audire et sentire, in eo quod sensus communis convertitur ad sensibile uniuscujusque sensus proprii secundum quod ab ipso est acceptum.

Ad Aristotelis autem rationes dicendum, quod principium sensuum ab ipso appellatur organum sensus communis, et per omnes illas rationes intendit probare per locum a minori, quod sensibilia refluentia a loco phantastico ad organum sensus communis, possunt manere in ipso re non praesente tempore somniandi: quia in superficie organorum aliquamdiu manent post impressionem.

Et per hoc patet solutio ad omnia alia quaesita.

ARTICULUS IV.

Utrum organa sensuum ad hujusmodi species se habent ut patientia tantum, vel etiam ut agentia ?

Quarto et ultimo quaeritur, Utrum organa sensuum ad hujusmodi species se habent ut patientia tantum, vel etiam ut agentia ?

Hoc enim videtur Aristoteles probare : menstruosa enim inspiciente speculum novum, accidit speculo nubes sanguinea : cujus ratio supra est consignata. Ergo videtur oculus agere in visibile, sicut patitur ab ipso.

Sed contra hoc obiicitur : quia Sed contra.

Solutio. Concedendo ultimas rationes, dicendum organa sensuum tantum pati in sentiendo et nihil agere nisi per accidens, scilicet in quantum vapores calidi et spiritus subtiles resolvuntur ab orga-

<--- Page Split --->

nis et inficiunt vicina sibi: in distillatione enim sanguinis menstrui sanguis decurrit ab omnibus venis: et cum venae sanguinis sint in oculo ut spiritus, vapores qui egrediuntur ab oculo, inficiuntur illo sanguine et inficiunt speculum, ut supe-

rius est dictum et determinatum, et alia corpora vicina inficiunt, licet infectio non ita apparet : sicut etiam vinum vel oleum inficitur ex odoribus vicinis prout odorabiles vapores transeunt in vinum vel oleum, etc.

QUÆSTIO XLVI.

Quid sit somnium ?

Deinde quaeritur, Quid sit somnium ? Et dicit Aristoteles in libro II de Somno et vigilia : « Phantasma quod est a motu simulacrorum cum in dormiendo fit in eo quod animal dormit, hoc est somnium. »

SED CONTRA hoc obiicitur :

tur, vel etiam moveatur motu proprio. » Hoc est, prima origo somnii est species sensibilis, aut quod fit ab unoquoque sensuum, quia accipitur ut visa et audita, et sic de aliis : et hoc nisi aliquis motus in anima dignior contradicat, sicut motus rationis. Unde aliquid est quod apparet in somniis, sed tamen videtur non apparere secundum veritatem, si ratio quae judicat, non detinetur a somnio, vel etiam movetur motu proprio, sicut accidit in vigilia. » Ex hoc accipitur, cum origo somnii dicat se esse ut ab unoquoque sensuum, quod ipsa est ut sensibile, et non ut phantasma.

PARTEREAquæriturhicdehocquodQuæridicitdemotusimulacrorum , dequomotuintelligatur ?

Et ipse videtur dicere, quod de motu vertiginis sic : « Oportet opinari tamquam modicas vertigines, quae in fluminibus feruntur, sic motum unumquemque fieri, saepe quidem similes, saepe vero dissolutas in alias figuras propter repercussionem. » Hoc est, sicut in aqua mota fiunt vertigines, quarum ultimae semper supernatant, et quandoque fluunt similiter una post aliam, quandoque autem infringit una aliam propter contrarium motum : sic oportet opinari in som-

<--- Page Split --->

no in motibus, simulacrorum, quod unum nalat post alterum ad sensum communem, et quandoque ordinate, et quandoque unum prævenit alterum et dissolvit ipsum.

1. SED CONTRA :

Si forte dicatur, quod similitudo quaedam est ad motum vertiginis, scilicet quod imagines fluunt ad sensum communem et refluunt ad phantasiam, sicut videntur Philosophi dicere.

CONTRA videtur posse probari, quod simulacra stantia in sensu communi et non accepta aliunde faciant somnium, sic :

communis. PRIMA probatur ex hoc quod generatum non statim corrumpitur nisi habeat suum esse tantum in fieri, sicut sonus, et motus, et quaedam alia. SECUNDA vero patet per ea quae habita sunt in tractatu de Sensibus. Si igitur sensibile manet in organo sensus, non est necesse in somno quod fluat ab aliquo loco ad sensum.

Si propter hoc dicatur, quod ibi non est motus vertiginis, sed sensibilia manentia in sensu communi faciunt somnium. CONTRA : Quaecumque in sensu communi sunt, cum animal dormit, ap-

<--- Page Split --->

parent in somnio : sed omnia sensibilia, si prædicta vera sunt, sunt in sensu communi, cum animal dormit : ergo omnia sensibilia quæcumque accepta sunt per sensum, apparent in somnio : et sic in quolibet somnio debemus somniare omnia sensibilia, quæ numquam sensimus : quod experientia docet esse falsum : ergo relinquitur, quod ea quæ apparent in somnis, ad sensum communem animalium moveantur.

Item, Dicit Avicenna, quod somnium est sensibilis ut phantasmatis: ergo videtur, quod a loco phantasiae ad sensum communem non moveantur simulacra.

Quæst 2. JUXTA hoc etiam quæritur, Si est ibi motus vertiginis, ubi incipit motus ille ?

Et videtur, quod a loco phantastico :

Sejcontra. SED CONTRA hoc est, quod

quitur, quod motus incipiat a sensu communi, et terminetur in phantasiam.

JUXTA hoc iterum quæritur, Cum motus vertiginis componatur ex pulsu et tractu, ut dicit Philosophus in VII Physicorum 1, utrum simulacra revertantur per eamdem viam in tractu, per quam descendunt in pulsu ?

Et videtur, quod sic : quia

SED CONTRA :

Ponamus quod simulacrum albi descendat in pulsu, et simulacrum nigri revertatur in tractu, illa duo necesse est conjungi in medio : et cum utrumque eorum sit in actu, contraria simul actu erunt in eodem, quod est impossibile.

Item quæritur juxta hoc, Cum id quod Quaapparet in somnio, videatur album, et nigrum et viride, et tales colores non apparent sine actu lucidi,1 quod sit illud lucidum intrinsecus quod facit species colorum illorum actu apparere, cum ibi non sit ignis præsentia, nec solis, nec alicujus alterius lucentis ?

Item ulterius quæritur, Cum visus non Quasit nisi per medium extrinsecum, et similiter auditus et odoratus, utrum medium aliquod sit interius, per quod apparent simulacra illorum sensuum ?

PR.ETEREA objicitur de hoc quod dicit, QuaCum in dormiendo fit.

Videtur enim etiam motum illum esse in vigilando : dicit enim Aristoteles, quod in quibusdam juniorum et omnino perspicientibus, si sunt tenebræ, appa-

<--- Page Split --->

rent idola plura quæ moventur, ita ut obnubilentur frequenter timentes. Sicut videmus expresse in pueris timentibus, qui propter simulacra apparentia clamant et timent. Similiter et in melancholicis videmus, quod propter simulacra interiora videntur sibi videre homines et bestias, cum quibus loquuntur, et timent et fugiunt.

Item, Quibusdam infirmis videtur, quod videant bestias ex modica junctura linearum in pariete. Ergo videtur, quod simulacra non tantum in somno movent sensum communem, sed etiam in vigilia.

Item, Objicitur de hoc quod dicit, In eo quod animal dormit. Hoc enim videtur esse superfluum, cum ante dixerit, cum in dormiendo fit.

proprium in quo habent commanere. Quia vero hujusmodi motus fit in sanguine subtili et spiritu, propter hoc unus motuum frequenter insequitur alium et infringit ipsum, sicut est videre in nubibus quarum quaedam sunt similes hominibus et centauris, ut dicit Philosophus, et cito permutantur una nube inundante super alteram. Hoc tamen in quibusdam hominibus accidit plus et in quibusdam minus, ut infra determinabitur.

DICENDUM ergo ad primum, quod in Adi, 2et3. somno movet phantasia secundum principium motus qui est pulsus, licet secundum finem ejusdem phantasia illud accipiat ut sensibile in organo sensus communis.

Per hoc etiam patet solutio ad ea quae objiciuntur de verbis Alqazelis et Alpharabii.

Ab in quod objicitur de verbis Aristotelis, dicendum, quod ipse vocat ibi originem sensibile acceptum ab unoquoque sensu : et hoc in somno accipitur ut sensibile, quando magna est potentia somni, adeo quod etiam ligat rationem in tantum quod si deprehendat simulacrum esse et non rem, sed convertitur anima super simulacrum sicut super rem : et tunc movet somnium in dormitione, sicut res in vigilia. Sed quando ratio potentior est quam somnus, tunc ratio in somniis deprehendit se somniare et non esse rei veritatem id quod apparet in somno : et tunc nihilominus simulacrum in sensu communi est ut sensibile, licet error ille a ratione deprehendatur.

Solutio. Dicendum, quod somnium est phantasia ex motu simulacrorum, ut dicit Philosophus, qui motus descendit a loco phantastico, et tangit sensum communem, et revertitur ad phantasiam. Cum enim fiat evaporatio a loco digestionis ad cerebrum, subtilis sanguis elevatur, et descendit ad interius capitis animalis, cum quo progreditur animalis spiritus deferens simulacra phantasiae ad organum sensus communis, qui cum movet sensum communem, fit somnium, et videtur sentiri forma delata a phantasia ad sensum communem. Cum autem ipse spiritus deferens formas sit de natura humidì aerei et feratur cum humido et subtili sanguine quasi vaporabili, dicit Philosophus, quod motus simulacrorum in ipso est sicut motus ramunculorum liquefacti salis in aqua calida. Cum enim in aqua calida liquefit sal, subtile elevatur sursum ex calido movente et humido liquefaciente sicut ramunculus albus, et postea iterum residet ex natura gravis quod est in terrestreitate salis. Sic forma et imagines descendunt descendente spiritu et sanguine ab imaginatione ad sensum communem, et revertuntur ad cellam imaginationis iterum tamquam ad locum

Ab in quod objicitur de motu, dicendum quod est motus vertiginis, qui componitur ex pulsu et tractu : et pulsus est ab imaginativa ad sensum communem, tractus autem e contra. Causa autem pulsus est motus spiritus animalis et subtilis sanguis ab organo imaginationis ad organum sensus communis, qui sanguis distribuitur in organum aliorum sensuum propriorum. Causa autem traclus motus proprius est ipsarum forma-

<--- Page Split --->

Iest. Ad illud autem quod quaeritur, Utrum pulsus et tractus simulacrorum sunt per eamdem viam? Sunt tres solutiones. Quarum una dicit, quod non per eamdem, ne contingat contraria simul esse in eodem. Sed haec est falsa, et contra Philosophum, ut patet in objiciendo. Alia dicit, quod simulacra inter sensum communem et phantasiam sunt in transitu et motu, et sic sunt in potentia tantum : et nihil prohibet contraria simul esse in potentia. Et haec est etiam falsa : quia simulacra albi et nigri actu sunt in imaginatione et simul. Tertia est cui consentimus, quod album et nigrum in esse materiali sunt contraria : sed species albi et species nigri in spiritu animali et virtute sensibili non habent contrarietatem propter sui simplicitatem et spiritualitatem.

qüest. Ad aliud dicendum, quod aliud est de 4. specie sensibili in anima, quæ est in actu et actus, et aliud de re sensibili extra, quæ est in potentia sensibilis : extrinseca enim indiget agente, intrinseca non, ut supra probatum est.

qüest. Ad aliud dicendum, quod species in- 3. trinsecus non indigent medio : medium enim est ad hoc ut conjungantur species cum virtute apprehensiva : unde postquam conjuncta est, non est necessarium medium. Cum igitur intrinsece species conjunctae sunt, supervacuum esset medium.

qüest. Ad in quod quaeritur, Utrum in vigilia 5. fiat hujusmodi motus?

Dicendum, quod ille motus qui fit in vigilia, non est somnium : quia somnio substantiale est, quod fiat in dormiendo : sed tamen simile est motui somni : et licet fiat multis de causis particularibus, tamen illae reducuntur ad quatuor principales, quae colliguntur ex dictis Philosophorum.

Quarum una est juventus. In pueris enim propter multas evaporationes ma-

gnus est fluxus nutrimenti a capite ad organa sensus communis et propriorum : et ideo cum abstrahuntur sensus eorum ab actibus exterioribus, sicut in tenebris et in loco solitario horribili, statim cum sanguine et spiritu descendant formæ ab imaginativa ad sensum communem, et videtur eis, quod audiant, vel videant horribilia, vel etiam percutiuntur. Sed cum sint in lumine et cum hominibus a quibus præsumunt adjutorium, sensus communis diffunditur super sensus proprios in exterioribus actibus : et ideo tunc non sentiunt motum simulacrorum intrinsecus, eo quod fortiores motus exteriores excludunt debiliores interioros.

Secunda causa est complexio frigida et sicca, sicut melancholia dominans. Frigidum enim et siccum faciunt fortissimam intentionem simulacrorum interiorum, et debilissimam receptionem exteriorum. Et idcirco interiora efficiuntur fortius moventia, et fortissimo motu descendant ad sensum communem : et videntur esse sensata : et propter malitiam complexionis frequenter apparent horribilia. Unde cum fortiores sunt in eis motus interiores exterioribus, interiores excludunt exteriores : et videtur eis, quod videant daemones, et loquantur eis. Quod autem discontinuant locutiones, causa est, quia frigidum et siccum difficulter mobilia sunt : et ideo nullus motuum potest attingere ad debitum finem. Et haec etiam causa est deliramenti in senibus : et insuper habent ruinam complexionis et dissolutionem, propter quam corrumpuntur formæ eis impressæ, sicut corrumpitur forma artis in ruinosis ædificiis.

Tertia causa est infirmitas, et præcipue calida et sicca : quia calidum fortissime movet, et siccum confortat simulacra continuando ea : et tunc simulacra descendant ad organum sensus communis et movent ipsum sicut sensibilia, sicut fit in alienatione infirmorum,in quibus materia infirmitatis rapitur ad caput.

<--- Page Split --->

Quarta causa est fortissima meditatio et cogitatio circa aliquid, et præcipue quando aliquis abstrahit se a sensibus exterioribus, et quærit locum solitudinis, in quo minus anima ad exteriora vocetur. Tunc enim si fortis fuerint imaginationis et debilis rationis, incipiunt movere simulacra, eo quod non impediuntur nec a sensibilibus nec a ratione, et descendant ad sensum communem : et frequenter videtur tunc homini, quod videat et audiat hoc quod habuit in mente : et in omnibus his si illi simulacro circa quod occupatur intrinsecus sensus communis, aliquid in modicum

simile afferatur extrinsecus ad visum vel auditum, statim videbitur illud. Unde adspicientes ad juncturas linearum in pariete vel in terra, propter modicam similitudinem cum bestiis putant esse bestias, vel aliquid hujusmodi circa quod occupantur intrinsecus.

Ad ultimum dicendum, quod hoc non additur superflue, sed tangit subjectum proprium somnii, per quod diffiniri habet somnium, ut dicit Philosophus, licet non eodem modo. Unde quod dicit Philosophus, In eo quod animal dormit, hoc est, in sensu communi.

QUÆSTIO XLVII.

Quare quidam non somniaverunt per totam vitam suam ?

Deinde tractanda est alia quaestio de somnio, propter quam causam dormientes quidam somniant, et quidam non ?

Et circa hanc quaestionem tria quaeruntur sub uno tamen articulo determinanda.

Quorum primum est, Quare quidam nihil somniant per totam vitam ?

De tertiis vero : « Sedato et discreto sanguine in habentibus sanguinem conservatorum simulacrorum motus ab unoquoque sensuum, valida facit utique somnia. Sedatio autem et discretio sanguinis fit in fine dormitionis, quando completa est digestio. » Idem etiam dicit Alpharabius et Avicenna.

Secundum, Quare quidam in juventute numquam somniaverunt, et provecti incipiunt somniare ?

Tertium est, Quare somnia sunt plus in fine dormitionis quam in principio ?

Dici* autem Philosophus de primis : « Jam vero quibusdam accidit ut nullum somnium viderint in vita : rarum quidem est hujusmodi, accidit vero tamen. »

De secundis autem dicit : « Aliquibus vero et provectis multa aetate accidit somnium, cum primum nullum somnium viderint. »

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

dicens, quod in talibus est per totum somnum multa evaporatio ad cerebrum spissi sanguis : et sunt haec verba : « Quibuscumque existit haec natura, ita ut multa ascendit evaporatio ad locum superiorem, et iterum deorsum lata facit multitudinem motus, consequenter istis nullum apparet phantasma. » Sed contra hoc videtur esse, quod evaporatio causa est dormitionis : et cum consequenter continue elevetur evaporatio in illis, somnus eorum videtur numquam esse excitabilis. Et si excitabilis est, tunc oportebit diminui evaporationem : et tunc possunt descendere phantasmata et facere somnia.

Contra secundam objiciur sic:

JUXTA HOC autem quæritur, Quæ phanQuæst. 1. tasmata descendunt a phantasia ad sensum communem, ut faciant somnia? Aut enim descendunt omnia quæ sunt a phantasia, aut ea quæ manifestius sunt in ipsa et fortius impressa, aut ea quæ magis latent et debilius impressa sunt, aut illa de quibus nuper in vigilia fuit meditatio et cogitatio : non enim pluribus modis videtur posse contingere phantasia. Si primo modo, tunc somnium erit semper de omnibus phantasmatibus ut sensatis : et cum talia sint multa et infinita et non determinata et non ordinata ad unam sententiam, videbitur esse somnium de infinitis inordinatis et indeterminatis, quod falsum docet experientia esse. Sed tamen videtur, quod omnia descendunt : quæcumque enim æqualem habent inclinationem ad sensum communem, æqualis sunt motus ad ipsum : sed omnia phantasmata æqualem habent inclinationem ad sensum communem : ergo æqualis erunt descensus ad ipsum. PRIMA patet per se. SECUNDA vero probatur ex hoc quod omnia phantasmata accipiuntur a sensu.

Si forte dicatur, quod ea descendunt quæ fortius impressa sunt, propter rationem supra sæpe habitam, scilicet quod fortiores motus excludunt debiliores. Unde cum phantasma fortius impressum moveat, ipsum fortius excludet debilius impressum a motu somnii. Si, inquam, sic dicatur. CONTRA : Si phantasma tantum impressum fortius apparet in somnis, cum non sit fortius impressum nisi propter majorem attentionem circa illud, tunc non occurrerent per somnium nisi ea circa quæ majorem habuit attentionem in vigilia, quod falsum est frequentissime.

Si forte dicatur, quod ea apparent quæ magis latent et debilius impressa sunt. CONTRA : Latentia et debilis impressio potius sunt causa non apparentiæ quam apparentiæ : ergo quæ debiliter

<--- Page Split --->

sunt impressa, non debent apparere in somno. Præterea dicunt Alpharabius et Avicenna, quod maxime homo somniat de his circa quae magis est sollicitus et attendens, sicut de se, et de suis, et de sua civitate : sollicitudo autem et attentio causæ sunt majoris impressionis : non ergo ea apparent quæ debilius impressa sunt.

Si propter hoc dicatur, quod in somno apparent ea de quibus in vigilia processsit meditatio et cognitio sive locutio, sicut videtur Aristoteles dicere in libro secundo de Somno et vigilia. Et videtur, quod ea frequenter apparent in somniis, quorum causa processit in vigilia. Coxtra : Multi somniant ea quæ numquam viderunt, vel audierunt : talium autem causa non processit in vigilia ; ergo non est hæc causa apparitionis somnialis.

Quæst. 2. Juxta hoc quæritur iterum, Quæ sit causa illius quod 'quidam frequenter incerta somniant, somniando etiam de diversis et inordinatis.

Quæst. 3. Juxta hoc etiam quæritur, Quare quidam multa habent somnia, sicut quidam infirmi, et etiam quidam dormientes post vigiliam in mane, sicut qui in studio consueverunt vigilare in hora matutina, et aliquando dormiunt, et tunc vident multa phantasmata et inordinata?

Solutio. Solutio. Dicendum cum Philosophis, quod quidam numquam somniant per totam vitam : et hujus causa est duplex. Una ex parte corporis, et alia ex parte animæ. Et illa quæ est ex parte corporis, tangitur a Philosopho, scilicet quod non dormitant post cibum, id est, post completam digestionem cibi : et illi tales sunt, in quibus est magnus calor circa locum digestionis permanens per totam vitam, qui calor elevat evaporationes spissas et grossas ad caput, quæ cum descendunt infrigidatae, iterum elevantur a calore : et cum calor ille non revertatur nec remittatur circa locum digestionis,

nisi quando expanditur ab exterius in vigilia, contingit quod in talibus semper est profundus somnus, non potens somniare. Causa autem quæ est ex parte animæ, est debilitas virtutis imaginativa, quæ non potest formare imagines fortiter moventes.

Ad in autem quod contra hoc objicitur, dicendum quod in talibus est calor vehemens valde : et ideo statim quando accedit sanguis aliquo modo ad subtiliationem, incipit prædominari calor præ frigiditate cerebri, et solvit sensus a vigilia : et ideo tales evigilant antequam incipiunt somniare completa digestione.

Ad aliud dicendum, quod evaporatio non est ita continue spissa, quin in fine incipiat subtiliari et separari sanguis purus ab impuro : et sic fit somnus eorum excitabilis sed quia calor fortis est, statim solvuntur sensus a vigilia : et ita evigilant antequam somniare incipiant.

Ad aliud dicendum, quod spissa fit evaporatio propter multum calidum : fortis enim calor elevat grossum et subtile simul : et propter illam turbationem evaporationis spiritus animalis turbatur in capite, ita quod non possunt formain eo apparere : forma e nim non apparent nisi in spiritu puro et claro.

Ad in quod ulterius quæritur de his qui quandoque somniant, et quandoque non, dicimus quod hoc contingit propter eamdem causam. In juvenibus enim est multus calor elevans purum et impurum simul ad caput, et propter hoc confortat quidem dormitionem, sed impedit somnium. In provectis autem remittitur calor, et propter hoc non elevat nisi purum quod facile est elevare : et ideo cum in puro bene resultent forma, tunc incipiunt somniare.

Ad in autem quod contra objicitur, dicendum, quod in pueris multum quidem est humidum et fluxibile : sed quia calor interior in dormitione confortatur, commiscetur illud humidum cum impuro elevato ad caput : et illa impuritas

<--- Page Split --->

impedit resultationem formarum : et propter hoc non somniant.

Et per hoc patet solutio ad sequens.

Ad 10 autem quod ulterius quæritur, Quare in fine dormitionis frequentius apparent somnia ?

Dicendum, quod eadem de causa quæ habita est : quia in principio calor digestivus confortatur, et invenit cibum permixtum purum cum impuro : et ideo turbata evaporatione sic elevat ad caput, in qua non bene resultant imagines. In fine autem quando impurior sanguis cadit deorsum, et subtilis tantum elevatur sursum, tunc purificatur spiritus animalis, et incipiunt resultare simulacra in somnis.

4 quæst. Ad id autem quod quæritur, Quæ phantasmata descendant a phantasia ad sensum communem, ut faciant somnia ?

Dicendum, quod duo sunt genera somniorum. Quædam enim sunt signa vel causæ aliquorum in præterito, vel in præsenti, vel in futuro, et illa proveniunt diversis causis agentibus, de quibus infra habebitur : et in talibus imaginativa præparat imagines rebus signatis convenientes. Et hoc infra explanabitur. Unde in talibus somniis nec omnia phantasmata descendant, nec fortius impressa, nec debilius impressa, nec etiam de quibus fuit locutio in vigilia, sed ea solum quæ competunt rebus significatis. Quædam vero somnia sunt, quæ nec rationem causæ nec signi habent ad res aliquas in præsenti, vel in futuro signandas : et in talibus frequenter movent phantasmata fortius impressa, sicut accidit in meditante de forti studio venienti ad dormitionem, qui somniat id quod studuit : et talia etiam somnia ut frequenter solent durare per totam dormitionem.

Quod autem quæritur, Utrum omnia phantasmata descendant ? Dicendum, quod non.

Ad id quod contra hoc objicitur, dicendum quod licet omnia phantasmata accepta sint a sensu, non tamen habent æqualem inclinationem ad descensum : quædam enim inclinantur ex fortitudine impressionum, sicut patet in præhabitis, et illa descendant potius quam alia.

Ad id quod quæritur, Utrum impressa magis descendant? Dicendum, quod sic, nisi impediat ratio causandi vel signandi, ut jam dictum est : et propter hoc quandoque contingit somniare magis latentia.

Ad id quod quæritur, Utrum debilius impressa descendant? Dicendum, quod non, nisi faciant ad causandum vel sigandum : nam licet in se sint latentia, efficiuntur tamen apparentia propter movens intus ex parle corporis, vel extra ex parle elementorum, vel colli, vel substantiarum.

Et per hoc patet solutio ejus quod contra hoc objicitur.

Ad id quod quæritur ulterius, Utrum illa descendant de quibus in vigilia fuit meditatio vel cognitio vel locutio ? Dicendum, quod frequenter sic contingit : quandoque tamen aliter accidit propter rationem causandi vel signandi supra dictam.

Ad id quod ulterius quæritur, Quare 2. quidam habent incerta somnia et inordinata?

Dicendum quod hoc contingit præcipue duabus de causis 1. Quarum una est ex parte animæ : altera ex parte corporis. Illa vero quæ ex parte animæ est, tangitur ab Aristotele in libro secundo de Somno et vigilia, ubi dicit, quod mendaces falsa consueverunt habere somnia : et in Ethicis, ubi dicit, quod meliora sunt phantasmata justorum quam quorumcumque. Et Alpharabius idem dicit. Causa autem ex parte corporum est fluxibilitas complexionis, quæ de facili mobilis est : et idcirco una figura infringit aliam, et unus motus alium, et

<--- Page Split --->

fiunt figurae incerta et indeterminata et motus similiter. Et ex hoc sequuntur somnia incerta et instabilia et indeterminata, scilicet ex fluxu et instabilitate desideriorum. Unde talia somnia frequentissime apparent etiam pueris et juvenibus.

quibusdam apparent multa somnia, sicut his qui diu et saepe vigilaverunt, et quibusdam infirmis ?

Dicendum, quod in talibus est evaporatio debilis, vel propter digestionem completam : unde in talibus cum cessant sensus exteriores, intenduntur motus imaginationis, et apparent phantasmata et multiplicantur somnia.

Ad quest. Ad 10 quod ulterius quaeritur, Quare

QUÆSTIO XLVIII.

Quare quidam recordantur somniorum, et quidam non ?

Consequenter tractanda est tertia quaestio Aristotelis quae est, Quare quidam recordantur somniorum, et quidam non ?

Et circa hoc quaeruntur tria.

Quorum unum est de latentibus somniis ex vi dormitionis.

Secundum, De causa erroris quo quidam decipiuntur in somniis.

Tertium, De oblivione qua quidam obliviscuntur scientiae habitæ per somnium.

ARTICULUS I.

De latentibus-somniiis ex vi dormitionis.

Ad primum proceditur sic :

Dicit Aristoteles, quod quandoque est tanta vis somni, quod somnians accipit simulacrum ut rem sensatam, quandoque vero non est tanta, et tunc somnians accipit simulacrum ut simulacrum et non ut rem sensatam : quia recipit esse somnium non rei veritatem. Et dat si-

mile hujus in eo quem latet quod supponitur digitus oculo, quod scilicet divaricatur ex hoc spiritus visivus : illi enim non solum apparebit, sed etiam in veritate videbitur id quod unum est, duo esse. Si autem non lateat, quod ex suppositione digiti divaricatur spiritus visivus, tunc apparebit quidem, quod unum est, duo esse, sed non in veritate videbitur. Sic et in somniis, si sentiat quidem quod dormit, et sentiat passionem simulacri in quo est sensus dormitionis, apparent quidem simulacra : dicit autem in seipso apparere animal quod non est Coriscus verus, sed ut Coriscus : quia saepe in dormiendo quis dicit somnium esse quod apparet, et non rei veritatem.

<--- Page Split --->

tibus animae semper excludit debiliorem. Unde cum in sonniis anima maxime intendit motui imaginationis, contingit quod abstrahitur a motu rationis et intellectus. Aliud accidens est : quia cum intellectus moveatur a phantasmate, hoc non contingit omni modo, sed illo modo tantum quo phantasia per sensum accipitur a re et sensu, et procedit in phantasiam et sic ulterius procedit ad movendum intellectum. In somnio autem non est talis processus phantasmatis, sed potius a phantasia procedit ad sensum per distantiam ab intellectu. Unde intellectus manet immobilis, eo quod non sit movens ipsum : et ideo cum desit judicium intellectus, desit etiam illa comparatio sensus communis qua comparat exterius ad interius, necesse est accipere simulacrum ut rem : et hoc est latens somnium ex majore potestate somnii. Alius modus est, quod accipitur somnium ut res ex de bilitate somnii : et ibi est latentia parva, et contingit quando jam sensus incipiunt solvi a vigilia : et tunc propter quietem sensuum parum sensibile facit maxime motum in sensu, sicut parva lux videtur maxima, et parvus sonus maximus strepitus videtur : et sic accidit alicui, quod somniat se audire canes vel campanas : et quando evigilat, audit eos. Et sic etiam contingit alicui debiliter dormienti, cui assistunt loquentes de aliqua materia, quod videat somnia de eadem materia, vel in parte, vel in toto. Et hoc est quod dicit Philosophus in libro secundo de Somno et vigilia : « Aliquibus accidit sentire aliquo modo sonos, et lumen et saporem, et tactum, languide quidem et velut de longe : nam in dormiendo respicientes, et e vestigio idem statim surgentes quod tacite videbant lumen lucernae dormientes, ut arbitrabantur, expergefacti cognoverunt, quod lucernae erat : et gallorum et canum tacite voces audientes, expergefacti cognoverunt manifeste. Quidam vero et respondent interrogati. Sed tamen nullum istorum proprie dicitur

somnium, eo quod somnus jam adeo debilitatur, quod sensus secundum aliquid soluti sunt a vigilia. »

Non latens autem somnium contingit duobus modis, scilicet ex reflexione rationis in phantasia apparens, ex hoc quod sensus communis interius comparet ad exterius. Et hoc ut plurimum contingit duabus de causis. Quarum una est sollicitudo : quia quando aliquid, scilicet multum contrarium voluntati, apparet in somniis, tunc excitatur anima ad repellendum illud, et post multam pugnam excitatur ratio consolans animam, quod non sit res, sed rei simulacrum : et talia somnia frequentissime occurrunt religiosis, quibus ex longo studio abominabile factum est peccatum. Cum enim somniant se peccare, ex sollicitudine accidit eis quod dictum est. Altera autem causa est puritas et fortitudo intellectus : quibusdam enim semper praesto sunt verae intelligentiae, et vi talium anima frequenter excludit motus simulacrorum. Quando autem sensus communis interius comparat ad exterius, tunc contingit ex debilitate dormitionis : quia jam sensus communis quodammodo incipit solvi ad actum exteriorem. Quandoque autem contingit, quod somnus debilitatur, et tunc somnium incipit non latere, et iterum confortatur somnus antequam finiatur somnium : et tunc iterum incipit latere, et sic tunc accidit eis qui vident somnium, et postea vident se somniare et narrare illud somnium alteri : cum enim primo vident somnium, tunc latet : et quando vident se somniare, tunc non latet : et quando vident iterum se narrare illud somnium alteri, latet : quia in veritate non narrant sed somniant se narrare.

Ex dictis autem patet solutio ad omnia quaesita.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

ARTICULUS III.

De causa erroris quo quidam decipiuntur in somniis.

De oblivione qua quidam obliviscuntur scientiae habitae per somnium.

Secundo, Quæritur de causa erroris quo quidam decipiuntur in somniis.

Videtur enim, quod nullus decipi debeat : quando enim non est deceptio in principiis, tunc non est deceptio in principiatis : sed principia omnium simulacerorum in anima sunt sensibilia propria et a propriis accipiuntur communia. Cum ergo circa propria nullus sit error, videtur quod nec circa communia : et ita per consequens nec circa simulacra : et ita nullus generabitur error in anima.

SED CONTRA :

Quando cumque accipitur simulacrum pro re quod non est res, tunc decipitur anima : sed in pluribus somniis accidit hoc : ergo a pluribus somniis decipitur anima.

Solutio. Dicendum, quod duobus modis decipitur anima. Quorum unus est ex vi dormitionis qui ante determinatus est. Secundus est ex modo compositionis, quæ oritur ex sensu communi : et per consequens ille determinatus est in quaestione de sensu communi.

Ad obiectionem autem dicendum, quod haec propositio est falsa, quod quando non est error in principiis, quod tunc non est error in principiatis : saepissime enim non sequitur conclusio, praemissis tamen veris existentibus. Similiter quandoque non est peccatum in simplicibus, tamen in modo componendi peccatum incidit.

Tertio et ultimo, Quæritur de oblivione qua quidam obliviscuntur scientiae habitæ per somnium.

SED CONTRA :

Oblivisci est separari ab anima quod prius est acceptum in anima : sed in vigilia magis separatur ab anima quod est acceptum in ipsa, quam in somnio : ergo in vigilia magis contingit oblivisci, quam in somno. Prima patet per diffinitionem oblivionis. Secunda probatur sic : In vigilia soluti sunt sensus ad exteriores actus. Unde sicut contingit accipere nova simulacra per sensus, ita contingit deleri vetera. In somno igitur immobiles sunt sensus ad actus exteriores, ita quod per nova simulacra non delentur vetera, eo quod nova non adveniunt.

Solutio. Dicimus, quod magis contingit oblivisci in vigilia, quam in somno.

<--- Page Split --->

In vigilia enim contingit oblivisci per se, in somno non nisi per accidens. Oblivisci enim est separari ab anima acceptam per memoriam scientiam, vel corruptio memorie. Unde sicut meditationes salvant memoriam per se et agunt in vigilia, ita decisio meditationis per se reducitur ad vigiliam : opposita enim reducuntur ad idem. In somno autem nec est oblivio, nec acceptio scientiae, nec salus ejus : cujus enim non est unum oppositorum, illius nec reliquum erit.

Ex hoc patet solutio ad objectum. Nec enim sequitur, si in somno non salvatur scientia, quod propter hoc corrumpatur in ipso. Quod vero in somnio non contingit recordari praecedentium quae facta sunt, in vigilia autem sequenti contingit recordari eorum quae facta sunt in somnio, etiam non habet hanc causam, quod in somnio sit per se oblivio, sed illam quae supra expedita est, scilicet quia memoria immobilitatur in somno, non autem in vigilia.

QUÆSTIO XLIX.

Utrum contingat futura praevidere in somnio ?

Deinde quaerendum est de quarta quaestione Aristotelis, quae est, Utrum contingat futura praevidere in somnio, vel non ?

Et videtur, quod contingat :

praerat, qui viderunt somnia nocte una juxta interpretationem congruam sibi '

<--- Page Split --->

corporis pertingunt usque ad animam : anima autem percipiendo motus illos, conjecturas habere potest de futuris.

leontra. SED CONTRA :

lntio. Solutio. Dicimus cum Sanctis et Philosophis, quod somnia frequenter significant aliquid in futurum, et maxime, ut dicit Avicenna, qua» sunt in fine dormitionis, sicut illa qua» videntur in mane : omnes enim cogitationes hac hora quie-

scunt, et motus humorum sunt finiti : et ideo cum imaginativa non sit impedita per corpus, nec impediatur ab aliis actibus animæ, tunc obsequium ejus quod præstat animæ, melius est quam quod post : et ideo in talibus imaginationibus frequenter prævidentur futura. Somnium tamen licet principaliter sit futurorum, tamen etiam præteritorum est et præsentium, quæ latent cogitationem nostram, ut dicit Alpharabius.

Ad io ergo quod objicitur in contraAd object. 1 rium, dicendum quod somnium quando- que est signum causa et quandoque est signum signi, et quandoque est signum accidentis, et præcognitio variatur se- cundum illa.

Ad id autem quod objicitur, quod omne quod scitur, per causam scitur, dicendum quod hoc est intelligendum de scientia intellectiva quæ accipitur per medium demonstrationis et syllogismi. Scientia autem somnalis est, quæ habetur per proprietates imaginum apparentium. Unde dicit Philosophus, quod artificiosissimus est judex somniorum, qui potest similitudines inspicere.

Ad alud dicendum, quod singularia Ad object. 2. de futuro contingenti neque vera neque falsa sunt, habent tamen aliquos incursus accidentium frequenter non semper, per quos contingit magis præligurari alteram partem quam opposita : licet adhuc post illos incursus remanent contingentia : et ideo etiam plura somniorum non eveniunt.

Ad alud dicendum, quod EcclesiastiAd object. 3. cus dicit de illis qui innituntur somniis tamquam ex necessitate futuris, cum somnia non sint necessaria signa futurorum, ut dicit Philosophus.

<--- Page Split --->

QUÆSTIO L.

Qualiter contingat futura praevidere in somnis ?

Consequenter tractanda est quaestio quinta Aristotelis, quae est, Qualiter contingat futura praevidere in somniis ?

Et circa hanc quaeruntur tria.

Quorum primum est, Quot et quibus modis contingant somnia quae sunt præsagia futurorum ?

Secundum est, Utrum somnia de necessitate eveniant, vel non?

Tertium est, Utrum scientia somnalis sit scientia speculativa vel operativa ?

ARTICULUS I.

Quot et quibus modis contingant somnia quae sunt præsagia futurorum ?

Ad primum proceditur sic :

Dicit Aristoteles , quod somniorum quaedam sunt causa, quaedam signum, et quaedam incursus accidentales : sicut et in rebus quaedam fiunt per causam, sicut defectus solis per interpositionem lunae : quaedam vero sunt signa eorum quae fiunt, sicut appropinquatio lunae ad locum conjunctionis signum est eclipsis futurae : quaedam vero accidentia, sicut quod aliquo ambulante accidit solem eclipsari.

SED CONTRA hoc est :

nullum autem simulacrum tale causa est alicujus futuri : ergo nullum somnium causat futurum. PRIMA patet per ante dicta. SECUNDA vero probatur per hoc quod species quae sunt in anima, non sunt causae rerum extra, sed potius causatae ab ipsis.

<--- Page Split --->

Si propter hoc dicatur, quod est causa per accidens. CONTRA : Omne per accidens reducitur ad id quod per se est sicut ad subjectum, ut dicit Aristoteles in II Physicorum, quod Polycletus est causa statuae per accidens, eo quod Polycletus est statuarius, et statuarius est per se causa : et albus homo sanat per accidens, eo quod albus homo est medicus, et medicus homo sanat per se. Si igitur somnium est causa per accidens futurorum , oportebit aliquid esse in somno vel somniante, quod sit causa per se, quod non est facile fingere, cum saepissime somniamus quae multum distant per locum et tempus, quorum nullo modo sumus causa et occasio.

et nullum habet ordinem ad futurorum significationem.

SOLUTIO. Dicendum cum Philosopho, solutio. quod somnia sunt duplicia : quandoque enim habent significationem, et quandoque non. Illa quae non habent significationem, non sunt nisi motus simulacrorum, ut supra dictum est. Illa vero quae significationem habent, triplicem habent relationem ad significata, scilicet causae, signi, et incursus accidentalis. Illud enim quod cognoscitur, aut cognoscitur ex propriis, aut ex communibus. Si ex propriis, tunc per causam habet cognosci, Si autem ex communibus, hoc est per propinqua, vel remota. Si per propinqua, tunc cognoscitur ex signis : quia propinqua accidentia sunt signa. Si vero per remota, tunc cognoscitur per incursum accidentalem. Quocumque autem modo cognoscatur in somniis res futura, semper communior modus cognoscendi erit per proprietates metaphoricas : et hujus ratio infra dicetur. Si vero cognocitur per causam, tunc est res quae causam habet ex parte corporis, vel animae. Ex parte corporis quidem, sicut quando aliquis videt se in igne, vel in parte, vel in toto, ex eo quod in parte vel in toto in naturali calore calefactus est : et aliquis somniat se comederc

<--- Page Split --->

mel, eo quod phlegma dulce tangit palatum et linguam. Aliquis etiam somniat se esse in nive et in aqua et in glacie, eo quod in parte vel in toto infrigidatus est. Et ad hunc modum reducuntur somnia sequentia complexiones hominum, sicut quod cholerici somniant se frequenter ardere, et phlegmatici se natare et submergi in aquis : melancholici autem tetra obscura et nigra somniant se videre, eo quod talis sit dispositio melancholiae et hujusmodi. Ad hunc etiam modum reducuntur omnia illa somnia quae sequuntur naturas ciborum : quod enim completio facit per naturam, hoc cibus facit ex accidente : et eodem modo sunt somnia sequentia naturas infirmitatum.

Quod autem in somniis fortior occurrit motus quam sit in vigilia, hoc contingit propter duas causas. Quarum una est, quia anima tunc quieta est, et tota fertur ad motum unum. Secunda est, quia spiritus animalis tunc quietus est, et idcirco ab uno motu totus imprimitur : et ideo ille motus major sic videtur, sicut unum videtur duo quando divaricatur spiritus visivus. Causa vero quae est ex parte animae, duplex est, scilicet ex parte scibilium, et ex parte operabilium. Ex parte scibilium, quando inquisitio aliquorum fuit in vigilia, et repræsentatur motus illius inquisitionis in somniis, et in eis manifestantur futura scibilia. Ex parte operabilium vero, quando dispositio aliquorum operabilium præcedit in vigilia : tunc enim motus ejusdem dispositionis in somniis præostendit futuram operationem.

Signum vero est triplex, scilicet in cœlo, et in elementis, et in somniante : sicut stella movet ad aliquid cujus motus exiguus existens in vigilia non percipitur, sed in somnio manifestatur secundum quod communiter dicitur a Philosophis, quod aliquid significant omnia in plenilunio, et aliud in sole, et aliud in

novilunio, et aliud planeta existente in bicorpore, et aliud quando sunt planetæ in signo unius corporis. Et parte vero elementorum sunt signa quando elementa disponuntur ad serenitatem, vel pluviam, vel ventos, vel aliquid hujusmodi. Cum enim illa dispositio est parva in elementis, non sentitur in vigilia, sed percipitur in somno, secundum quod aliquis somnians pisces, suspicatur futuram pluviam. Et aliquis somnians pisces mori et exsiccari, interpretatur futuram serenitatem. Signa vero ex parte somniantis sunt dispositiones somnii, sed parvæ, quæ non nisi in somnio sentiuntur. Sicut si aliquis somnians ignem, interpretatur futuram iram : et somnians se videre os putridum magnum, interpretatur impositionem falsi criminis : et somnians se videre scorpionem, interpretatur futuram detractionem occultam : eo quod talium dispositiones moverunt somniantes ex parte corporis, vel ex parte animæ : sicut in ira futura forte fuit injuriæ memoria, vel alicujus debilis accensus sanguinis ad cor : ex impositione falsi criminis forte præcessit suspicio aliqua vel aliquid factum suspectum, cujus motus signum fuit futuri.

Accidens autem sive incursus est de his quæ procul sunt tempore vel loco, et quorum notitia super nostram videtur esse prudentiam, ut dicit Philosophus, sicut est de navali bello futuro, vel de regnis subvertendis, vel de toto statu mundi futuro, sicut in somnio Nabuchodonosor 1 : et notitia somniorum hujusmodi non fit sine revelatione, ut infra determinabitur.

DICENDUM ergo ad primum, quod somnium non dicitur esse causa nisi quia est simulacrum causæ.

Ad aliud dicendum, quod somnium aliquando est simulacrum efficientis, et quandoque finalis, et quandoque formalis, et quandoque materialis. Et bene concedimus, quod est conjunctum aliquo

<--- Page Split --->

modo significato. Significatum enim causa est in re vel in fieri apud somniantem, ut patet ex prædictis. Quandoque etiam est simulacrum causæ per accidens, quod per accidens reducitur ad per se causas in corpore vel in anima, ut supra dictum est.

ARTICULUS II.

Utrum somnia de necessitate eveniant ?

4 3. Ad in quod objicitur de signis, dicendum quod quaedam signa sunt propinquiora, et quaedam remotiora, et quaedam sunt accepta ex parte rerum, et illa sunt ratio inferendi apparenter vel probabiliter : et de illis procedit objectio. Quadam autem accipiuntur secundum proprietates metaphoricas, et per illas non potest inferri. Dicit enim Philosophus : « Non contingit determinari problema ad eos qui extraneis nominibus res appellant, ut platanum hominem : transgrediuntur enim positam locutionem : et talia sunt signa somnialia. » Et dicit Alpharabius, quod somnium non est scientia accepta cum medio : quia scilicet non accipitur per medium locale, vel syllogisticum.

Ad hoc quod objicitur de cursu accidentis, dicendum quod somnium est simulacrum alicujus accidentis futurorum, quod tamen in anima est sicut in subjecto : et propter hoc non procedit prima argumentatio.

Ad aliud dicendum, quod est ordinatio ad futurum per modum signi vel per modum causæ, et est ordinatio per modum eventus casus vel fortunæ : et hoc intendit per suum exemplum exprimere Philosophus : nihilominus tamen id quod est accidens, non est omnino ad utrumlibet, sed per dispositiones substantiarum separatarum ut cœlorum vel elementorum magis declinat in alteram partem, et idcirco prognosticum est futurorum.

Ad ultimum dicendum, quod omnia somnia illa quæ non manifestantur in signis corporalibus vel causis, supra nostram sunt prudentiam, ut dicit Philosophus, et sunt revelationes ab intelligentiis traditæ humanis animabus, ut infra determinabitur.

Secundo quæritur, Utrum somnia de necessitate eveniant, vel non ?

Et videtur, quod sic.

<--- Page Split --->

quæ aliquid significant in futurum, de necessitate significabunt illud.

Sed contra. SED CONTRA :

Ad aliud dicendum, quod illa somnia A d fuerunt prophetiæ et secundum quid immobiles de futuro, scilicet existentibus causis voluntariis : simpliciter autem non. Si enim merita voluntatis immutata fuissent, non induxisset Deus factum similiter quod factum est aureum, postea argentem : et sic semper prius est propter dispositionem voluntatis eorum qui sunt in sæculo, et non de necessitate.

Ad aliud dicendum, quod somnium Aliquid significat, scilicet contingens de futuro, quod tamen ad alteram partem est magis dispositum.

Et si quæritur, Utrum hoc aliquid sit vel non ? Dicendum est, quod illud non est simpliciter, sed secundum quid, et secundum dispositionem : et propter hoc non sequitur, quod ipsum absolute sit verum.

Ad ultimum palet solutio per prædieta.

ARTICULUS III.

Solutio. Solutio. Consentiendo Philosophis dicimus, quod somnia non eveniunt de necessitate, sive sint causæ, sive signa, sive incursus accidentales futurorum.

Ad i. Ad primum ergo dicendum, quod revelationes fiunt duobus modis, scilicet secundum veram intelligentiam voluntatis divinæ, et secundum permixtionem phantasmatum. Et primo modo non est somnium, ut supra habitum est, sed prophetia de qua infra disputabitur. Secundo vero modo est revelatio non significans rem futuram simpliciter, sed secundum conditionem aliarum causarum naturalium vel voluntariarum, quæ causæ cum non sint necessaria, non erit necessarium futurum quod significatum est. Hoc tamen semper intelligendum est, quod somnium semper fit in proprietatibus phantasmatis : quia sine phantasmatibus non est aliquod somnium.

Utrum scientia somniialis sit speculativa vel practica ?

. Tertio quæritur, Utrum scientia somnialis sit speculativa vel operativa ?

Et videtur, quod non sit speculativa : quia

<--- Page Split --->

quibus vel circa quæ sunt nostræ operationes: et propter hoc Socrates concionans ad Athenienses, appellat scientiam somnialem non humanam, sed divinam1. Et Aristoteles dicit eam esse supra nostram prudentiam, eo quod non accipitur ex principiis scientiæ speculativæ vel practicæ.

Et per hoc etiam patet solutio ad duo sequentia.

Ad object. Ad aliud dicendum, quod licet somnia quandoque sunt de his quæ non sunt operabilia per nos, tamen frequenter sunt de his circa quæ nostra opera sunt, sicut licet famem non faciamus, tamen circa famem et abundantiam sunt sollicitudines et opera humana.

Ad quest. Ad id quod ulterius quaeritur, Utrum somnia semper significantur in proprietatibus metaphoricis ?

Dicendum, quod frequenter sic contingit : tamen propter dispositiones somniantium contingit etiam aliter. Sunt enim quidam somniantes clarissimarum animarum et optimæ complexionis : et ideo vera intelligentia in ipsis vincit imaginem, et accipit revelationem somnialem in propria similitudine rei : et hoc erit somnium, de quo dicunt Avicenna et Alqazel, quod non indiget interpretatione. Quidam vero sunt minus potentes in intellectu, et fortiores in imaginatione: et tunc imaginatio non format imaginationes proprias, sed metaphoricas: et hoc somnium indiget interpretatione. Unde quanto plus distorquentur imagines a vera rei intelligentia, tanto somnium est obscurius : et hujusmodi causa jam assignabitur in sequenti quaestione. Ad aliud dicendum, quod ratio unius contrariorum scitur scita ratione alterius, et econtra, etiam ordinem habent ad unum subjectum : et propter istas duas conjunctiones contrariorum phantasia saepe distorquet se ab una in alteram : et ideo

dicit Philosophus, quod quando somniat se mori, signum est, quod prolongatur ei vita.

Ad id quod ulterius quaeritur de modo Ad interpretandi somnia.

Dicendum, quod plura considerantur in interpretatione somniorum, sicut tangitur in ultima auctoritate Algazelis. Primum tamen est, quod sciat segregare distorta idolorum ab illis idolis quæ significant aliquid in futurum. Dicuntur enim idola distorta, quæ secundum se non sunt idola futurorum, sed secundum proprietates remotas. Verbi gratia, propter dispositionem concupiscentiæ in corpore contingit somniare aliquem coitum, ut dicit Philosophus. Et quia virgines concupiscibiliores sunt, contingit eum somniare coire cum virgine : illud somnium ex idolis repræsentatis in ipso non significat aliquid in futuro, tamen propter proprietatem coitus virginis significat angustiam in futuro, ut dicitur in libro Danielis. Similiter est de somnio famelici qui somniat se comedere ova : ex idolis enim illius somnii non significatur nisi fames præsens in corpore : tamen quia ovum non comeditur nisi frangatur : et cum frangitur, occultum in ovo revelatur : propter illam proprietatem significatur in comestione ovorum revelatio occultorum in futuro, ut dicitur in libro somniorum Danielis. Divulsa vero idola vocantur, quando phantasia cadit ab uno in alterum, et ab altero in tertium, et sic deinceps : tunc enim oportet recurrere ad primum quod aliquam futuri habuit significationem.

Ad aliud dicendum, quod Alqazel loquitur de illis somniis tantum, quæ causantur a præterito sensu vel imaginatione. Ex imaginationibus enim illorum præcipue occurrunt significationes futurorum.

4 Vide in hac materia Averroem in fine sui libri de Somno et vigilia, ubi facit pulcherri-

<--- Page Split --->

quest. Ad ultimum dicendum, quod interpre- tatio somnii aut accipitur de proprietati- bus simulacrorum de quibus est som- nium, aut ex proprietatibus somniantis, aut ex proprietatibus moventium in som- nio. Et si primo modo, tunc est inter- pretatio secundum singularia in quibus est somnium. Si secundo modo, tunc est secundum dispositiones quae sunt in somniante, praecipue ex complexione, vel cibo. Si tertio modo, tunc movens erit intus, vel extra. Si intus, tunc erit ex parte animae, vel ex parte corporis. Et si ex parte animae, tunc erit ex pro- prietatibus artificii : artifices enim sin-

guli sub metaphoris instrumentorum suorum et suorum officiorum somniant futura. Et hoc patet in duobus ministris Pharaonis 1, scilicet pincerna, et magistro pistorum : quorum unus, scilicet pincerna vidit prasagia futurorum in vite et calice et vino. Alter vero, scilicet pistorum magister in canistris farinae, et omnibus generibus panum, quae fiunt arte pistoria. Si vero est movens ex parte corporis, tunc est infirmitas. Si autem est movens extra, sive sit ex parte stellarum, sive ex parte elementorum, tunc variatur secundum tempora.

QUÆSTIO LI.

Utrum futura ab homine perspiciantur solum, vel quorumdam dæmonum habent causam ?

Deinde quaerendum est de sexta quaestione, scilicet utrum futura ab homine perspiciantur solum, vel quorumdam daemonum habent causam? Hanc enim movet Aristoteles, et non disputat eam.

Videtur autem, quod non solum futura perpiciantur ab homine, sed etiam fiunt per revelationem Angelorum bonorum vel malorum, qui à Philosopho daemones vocantur.

nes et boni Angeli instruunt et mali fallunt homines.

<--- Page Split --->

vclavit Joseph in somniis, ut acciperet Mariam conjugem suam 1. Et iterum tribus Magis sive regibus, ut per aliam viam redirent in regionem suam 2. Et iterum, ut Maria cum Joseph iret in Ægyptum 3. Et quarto, ut rediret in Judæam 4. Et iterum hoc accipitur in somniis Balaam, qui cadens apertos habuit oculos 5, et accepit revelationem a bonis et malis Angelis 6. Similiter in somniis Danielis et in Juda Machabæo, cui socii sui fide dignum exposuerunt somnium 7. Et in libro Judicum, ubi unus vidit, quod panis subcinericius ex hordeo volvebatur in castris Madiam, et subverlit tabernaculum, et terrae funditus coequavit 8. Similiter autem multa suppetunt exempla.

Hoc igitur supposito quæratur de illo agente, Utrum sit agens humanus vel angelicus ? Si dicatur, quod humanus. Contra : Humanum agens non extrahit possibilem de potentia nisi per propositiones primas et per ordinem præmissarum ad conclusionem : talis autem eduction possibilis non est in scientia somniali : ergo non erit per agentem humanum. Relinquitur ergo, quod fiat per angelicum vel divinum.

dicitur in commento ejusdem libri, quod anima rationalis est instrumentum intelligentiae : ergo videtur, quod intelligentia habet imprimere formas in animam rationalem. Et cum in somniis apta nata sit magis conjungi intelligentiis, quam in vigilia, magis accipit impressionem hujusmodi in somnis, quam in vigilia : ergo ab intelligentiis fiunt revelationes somniorum.

SED CONTRA : Sedcut

Quæritur etiam juxta hoc, Quare intellectus futurorum non demonstrantur in propriis imaginationibus, ut scilicet homo videretur in imagine hominis, et asinus in imagine asini, cum propriæ imagines expressius demonstrarent intellectum quam metaphoricae ?

SOLUTIO. Dicendum, quod in somniis soluti fiunt revelationes ab intelligentiis quæ dicuntur Angeli, et fiunt illo modo quo supra expeditum est in tractatu de Angelis, et fiunt a bonis et malis, sicut dicit Augustinus.

<--- Page Split --->

abiet. Ad id autem quod in contrarium objicitur, dicendum secundum supra dicta, quod licet formae simplices sint in Angelis: tamen quia Angelus et intelligentia sunt substantiae agentes in hyle mundi et in animas humanas, ut dicunt Philosophi, formae illae quae in eis sunt simplices, recipiuntur ab anima vel ab animalibus ut particulares et corporales. Et haec est solutio Alpharabii '. Posset tamen etiam dici, quod intelligentia infundit intellectum simplicem, et huic intellectui simplici imago format imaginationes. Tertio modo potest dici, ut supra determinatum est in quaestione de scientia Angelorum, quod scilicet sunt formae compositionis et formae abstractionis. Et formae compositionis deserviunt intelligentiae activae. Formae autem abstractionis deserviunt intelligentiae contemplativae. Cum autem omnis activus agat circa particularia, necesse est formas intellectus activi esse particulares, licet sint simplices. Qualiter autem forma simplex possit esse particularis, infra determinabitur in quaestione de intellectu practico. Et tales formae sunt intelligentiarum quas imprimunt in animas, et ab anima ipsa propter naturam imaginativae efficiuntur corporales.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

quest. Ad id quod ulterius quaeritur, respondet Alpharabius, quod formis intelligentiarum quas ipsae intelligentiae imprimunt

in animas, magis similes sunt proprietates metaphoricae quam verae imaginationes rerum : et propter hoc intelligentiae intellectus futurorum imprimunt sub proprietatibus metaphoricis, et non sub veris imaginibus rerum.

Sed tamen haec solutio non est sufficiens. Sed dicendum illius esse tres causas simul concurrentes : quarum una est et praecipua : quia somnia non sunt nisi simulacra accepta per sensum in parte vel in toto, in causa vel in effectu : futurum nec in parte nec in toto, nec in causa nec in effectu est in sensu : futurum enim contingens non habet causam ordinatam nec ut frequenter nec ut semper : et ideo relinquitur, quod non possit esse in anima per propriam imaginem, vel per imaginationem suae causae : ergo erit in anima per imaginationem sui similis. Secunda causa est, quia intellectus a somnio ligatur per accidens, ut supra determinatum est, sensus autem per se : et ideo anima abstracta a sensu et intellectu confortatur in imaginatione et efficitur potens non tantum in imaginibus, sed etiam in proprietatibus ipsarum. Tertia est quam tangit Alpharabius : et veritas illius patet per intellectum divinorum in sacra Scriptura, qui totus manifestatur nobis in hujusmodi imaginibus.

Et de hoc plura sunt notata superius in quaestione de imaginibus Angelorum.

1 Vide pro hac prima solutione etiam Averroem in commento super lib. de Somno et

Vigilia, super illa parte ubi de divinatione pertractat (Nota edit. Lugd.)

<--- Page Split --->

QUÆSTIO LII.

Utrum somnia fiant a natura vel ab eventu ?

Ultimo tangcnda est septima quaestio, Utrum somnia fiant a natura vel ab eventu ?

Et videtur, quod a natura.

somnia fatuis et melancholicis et sine discretione quibuslibet magis quam optimis in virtute prudentissimis in scientia, non est rationabile. Alia ratio Aristotelis est sub his verbis : « Omnino autem quoniam et aliorum animalium somniant quaedam, a Deo non missa somnia sunt, nec facta sunt hujus gratia : daemonia tamen : natura enim daemonia est, non divina. Signum autem, infirmi enim praevidentes homines sunt, et nocte somniantes recte, tamquam non a Deo mittente somnia. » Sensus est : quia si somnia essent a Deo ex merito personarum, tunc bruta animalia non somniarent.

<--- Page Split --->

somnia. Aliquando ex ministerio revelationis oriuntur, sicut Joseph in somniis revelatum est ut Mariam cum puero in Ægyptum transportaret 1. Quandoque autem ex cognitione simul et revelatione procedunt, sicut fuit somnium Nabuchodonosor, quod a radice cogitationis inchoavit. Unde et Daniel interpretans dixit: Tu, rex, cogitare cœpisti in strato tuo quid esset futurum post hæc : et qui revelat mysteria, ostendit tibi quæ ventura sunt 2. » In his etiam verbis videtur esse contrarietas ad dictum Aristotelis : Aristoteles enim probat somnia non esse a Deo, et Gregorius quandoque esse a Deo aperte dicit.

Quæritur etiam, Penes quid accipiatur divisio causarum somnii assignata a Gregorio ?

Videtur enim diminuta propter hoc quod supra probatum est, cœlum et stellas quandoque movere in somniis, et quandoque elementa, et quandoque corpus ipsius somniantis : quorum nullum tangitur in divisione Gregorii.

solutio. Dicendum, quod somnium nullum accidit ab eventu : quia eventus nulla est scientia, neque interpellatio, ut dicit Alpharabius. Unde quodlibet somnium est reducibile ad aliquam causam efficientem, quæ causa efficiens vel est in somniante, vel extra ipsum, vel par-

tim in ipso, et partim extra. Et si est in somniante, talis est ex parte corporis, vel ex parte animæ. Et si ex parte corporis, tunc est ex ventris plenitudine vel inanitione. Si autem ex parte animæ solum est in somniante, tunc est cognitio solum. Si vero est extra, vel est a bonis Angelis, vel malis. Si a malis, tunc est ab illusione. Si a bonis, tunc est a revelatione. Si vero partim intra et partim extra, tunc vel erit a bonis Angelis, vel a malis. Et si a bonis, tunc est ex cogitatione et revelatione. Si a malis, tunc est ex cogitatione et illusione.

Ad autem quod objicitur contra diad quæst. visionem, quod sit diminuta, dicendum quod Gregorius non tangit nisi proxime moventia in somnio. Cœlum autem et stellæ et elementa non sunt moventia proxime. Per ventris enim plenitudinem et inanitionem intelligitur omnis dispositio corporis movens in somnio.

Ad n quod primo objicitur per Avicennam et Aristotelem, dicendum quod Aristoteles tangit causam frequentis somnii : et hoc patet esse a natura infirmitatis et melancholicae complexionis, et non a merito gratiae et virtutis. Dicit enim, quod non semper hoc est falsum, quod somnia non sunt a Deo : et per hoc innuit quandoque somnia esse per revelationem divinam.

QUÆSTIO LIII.

De opinione.

Postea quærendum est de anima rationali, circa quam quæruntur duo, scilicet de viribus animæ apprehendisvis, et de ipsa secundum se.

<--- Page Split --->

De viribus autem apprehensivis animæ rationalis quæruntur tria, scilicet de opinione, et intellectu, et de ratione.

De opinione autem quæruntur duo, scilicet quid sit?

Et secundo, Utrum opinio solius sit animæ rationalis pars vel etiam sensibilis ?

ARTICULUS I.

Quid est opinio ?

Ad primum proceditur sic :

Diffinitur enim opinio, quod est acceptio ejus quod contingit aliter se habere.

Et ista diffinitio colligitur ex verbis Aristotelis, qui dicit tres esse differentias acceptionis, opinionem, prudentiam, et scientiam. Et dicit etiam, quod opinio est vera et falsa. Et utrumque horum continetur in II de Anima 1. Et in fine libri primi Posteriorum distinguit inter scibile et scientiam, et opinabile et opinionem, dicens quod scientia est de necessario et quod non contingit aliter se habere. Item, In fine primi Posteriorum dicit Aristoteles, quod opinio est acceptio propositionis immediatæ et non necessariæ.

Sed contra. Sed contra hoc obiicitur :

festum, quod circa opinabilia scientia non est : essent enim impossibilia aliter se habere, et possibilia aliter se habere.»

. Præterea quæritur, Cum sit dubitatio Quæ et ambiguitas, ut dicit Boetius, quæ non contingunt nisi animæ rationali, quare non ponuntur partes animæ rationalis sicut opinio ?

<--- Page Split --->

Quæritur etiam, Cum opinio innixa rationibus fiat fides, ut dicit Aristoteles, in quo differt fides ab opinione et scientia ?

lutio. Solutio. Dicendum, quod opinio secundum substantiam proprie est habitus ex probabilibus consistens in potentia intellectiva : et propter hoc etiam dicit Aristoteles esse differentiam acceptionis sicut scientiam et prudentiam : quia habitus sunt, sed variantur secundum materiam. Est enim opinio habitus probabilium, scientia autem habitus demonstrabilium, et prudentia practicorum : et cum probabile aliter potest esse, patet quod opinio est acceptio eorum quae possunt aliter esse.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod opinio est circa verum sicut circa falsum, sed est circa verum et falsum per proprietatem suæ materiæ quæ est probabilis.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod scientia et opinio sunt circa idem in genere, sed non circa idem in specie. Aliud enim est verum in specie probabilis, et aliud in specie necessarii. Vel dicatur, quod nihil prohibet idem in se et in comparatione ad signa esse probabile et opinabile, sed in comparatione ad suas causas substantiales et immediatas esse demonstrabile et scibile.

Et per praedicta etiam patet solutio ad duo sequentia.

quest. Ad in quod ulterius quæritur de dubitatione et ambiguitate, dicendum quod illa dicunt actum rationis, vel id quod ulterius relinquitur ex actu illo, et non dicunt potentiam vel habitum. Est enim dubitatio indeterminatus motus rationis super utramque partem contradictionis. Ambiguitas autem est motus rationis

ambiens utramque partem contradictionis per æqualia media. Opinio vero est acceptio unius partis cum formidine alterius, ita tamen quod ad illam quam formidat, non habet rationem expressam, formidatur tamen propter debilitatem rationis alterius partis. Fides autem est perfecta persuasio unius partis per multa probabilia. Sed scientia est eorum quæ cognoscuntur per causam, et quoniam impossibile est aliter se habere.

ARTICULUS II.

Utrum opinio sit pars solius animæ rationalis ?

Secundo quæritur, Utrum opinio sit pars solius animæ rationalis, vel etiam sensibilis ?

Videtur, quod sit solius animæ rationalis.

Item, Aristoteles in II de Anima 2 dicit, quod omnem opinionem sequitur

<--- Page Split --->

fides, fidem autem persuasum esse, suasionem autem ratio. Ratio autem non consequitur aliquid animae sensibilis, sed solius animae rationalis.

Sed contra. SED CONTRA :

opinio animae sensibilis, sed omnis opinio est animae rationalis, ut probant primae rationes. Opinio autem rationalis animae quandoque sequitur rationem, quandoque sensum, sicut et probabile est quod videtur omnibus vel pluribus, et tunc est secundum viam sensuum : et est quod videtur sapientibus et maxime notis, et tunc est secundum viam rationis.

Ad id autem quod contra objicitur, Ad obi dicendum quod opinio est de eodem de quo est sensus, et sic non secundum accidens, et maxime de quo est sensus communis qui habet componere et dividere sensata propria : non tamen secundum idem : sensus enim est secundum rationem rei accipiendo sensibile, sed opinio est de eodem secundum rationem probabilis.

Ad aliud dicendum, quod non sunt Ad obi 2. duo opiniones, sed duplex est respectus opinionis : et nihil prohibet aliquid secundum unum respectum videri verum, et secundum alium falsum.

Solutio. SOLUTIO. Dicendum, quod nulla est

QUÆSTIO LIV.

De divisione intellectus.

Deinde quaerendum est de intellectu.

Et quaeruntur tria, scilicet de differentia intellectuum, et de differentia intelligibilis, et de comparatione intellectus ad sensibilem animam.

De differentia vero intellectuum habentur quatuor.

Quorum primum est de divisione intellectus.

Secundum est de intellectu agente universaliter.

Tertium est de intellectu possibili sive patiente universaliter.

Quartum, De intellectu speculativo.

<--- Page Split --->

dicatur nomine et ratione. SECUNDA vero probatur per omnes auctoritates supra positas.

ARTICULUS UNICUS.

Utrum divisio intellectus sit sufficiens ?

Ad primum proceditur sic :

Dicit Alexander Philosophus in libro de Intellectu et intelligibili, quod tres sunt intellectus, scilicet potentialis sive materialis, et intellectus in habitu sive formalis, et tertius qui est praeter istos duos qui est intellectus agens. Ex hoc accipitur, quod intellectus non sunt nisi tres differentiae.

Cujus contrarium videtur dicere Alpharabius in suo libro de Intellectu et intelligibili. Nam ponit quatuor, quorum primus est intellectus qui semper est in actu. Secundus intellectus qui est in potentia in anima. Tertius intellectus est cum exit in anima de potentia ad effectum. Quartus est intellectus quem vocamus demonstrantem. Secundum autem Algazelcm et Avicennam quatuor sunt differentiae intellectus aliae a praedictis in parte, scilicet agens, et possibilis, et intellectus in habitu, et intellectus adeptus. Secundum Aristotelem 1 videntur esse duae species intellectus: sicut enim in omni natura quae de potentia exit ad actum, est accipere agens et possibile : sic etiam in anima oportet accipere agentem intellectum et possibilem. Averroes 2 vero videtur ponere tres species intellectus, scilicet agentem, et possibilem, et speculativum.

Objicitur autem de his divisionibus :