CAPUT II.

De materia lapidum.

Incipientes igitur tractare de lapidum natura, in genere dicimus omnis lapidis

<--- Page Split --->

lares sunt. Diversificantur autem in diversis, sicut in sequentibus apparebit.

autem fiat frigido vel calido coagulatio ipsorum, posterius ostendetur. Quod autem aqua sit hujusmodi lapidis materia, ostenditur etiam : quia in quibusdam locis in quibus est virtus fortis lapidum generativa, aqua descendens per pluviam guttatim vel aliter fusam concrescit in lapidem : patitur enim primo descendens a sicco terrestri ex natura et operatione loci, et sic efficitur lapidis materia propria. Ostenditur autem et hoc ex multitudine perspicui, quod est in talibus lapidibus. Cum enim perspicuum aeris et ignis non sint incorruptibilia, oportet necessario quod sit illa perspicuitas ex perspicuo aquæ : erit igitur propria ipsorum materia de natura aquæ. Quod autem quidam Antiquorum, lapidum materiam ostendentes, dicunt quod descendit ex aqua currente quoddam quod in fundo residet, et hoc fit lapis, non approbo, eo quod hoc quod ab aqua descendit, terrestris est substantia : et ideo frequenter illi lapides qui ex hoc generantur, non aquam passam a virtute terrestri recipiunt pro materia, sed potius terram quæ passa est a virtutibus aquæ. Cujus signum est, quod lapides tales ut frequenter non perspicui sunt, sed terminati, et valde dicuntur non dolabiles, sed comminubiles potius, qui et silices a vulgo vocantur. Testantur autem maxime his quæ dicta sunt, crystallus et beryllus, qui aquæ glaciei omnino quasi formam acceperunt, de quibus dixit Aristoteles quod fiunt ex aqua, remoto universaliter calido.

Sicut autem lapidum de quibus in præcedenti capitulo mentionem fecimus, diximus materiam esse terram non simplicem, sed passam ab humido unctuoso viscoso : ita et nunc de istis oportet. intelligi, quod humidum simplex aqueum non potest esse materia lapidum perspicuorum : quia, sicut alibi ostendimus, tale humidum nec constat per elixationem, nec coagulatur per calidum siccum, nec congelatur per frigidum quodemque : propter quod necessario oportet

CAPUT III.

De perspicuitate lapidum secundum magis et minus.

Lapidum qui perspicui sunt secundum plus et minus, sicut sunt illi qui gemmæ vocantur, ut in communi dici potest, est aqua non pura materia communis. Illi enim lapides sunt quædam vitra per naturæ opus producta : propter quod etiam subtiliores in commixtione, et clarioris sunt perspicuitatis quam vitra artis : quia ars licet imitetur naturam, tamen ad plenum opus naturæ attingere non potest. Signum autem ejus quod diximus, quod videlicet aqua passa a sicco calido vel frigido, sit materia communis istorum lapidum, est quod vitra fiunt ab hujusmodi humiditate, quæ a cineribus diversis, sive plumbi, sive silicis, sive ferri, sive alicujus alterius, per ignem fortissimum eliquatur. Hæc autem humiditas quod sit aqua, ex hoc ostenditur quod frigido coagulatur, et sicco calido vehementi dissoluta liquatur. Quod autem passa sit a sicco terreo adusto, probatur ex eo quod non liquatur nisi ex cinere per assationem vehementissimam, quemadmodum diximus, et in arte vitraria quæ alchimiae subalternatur, ostenditur visibiliter : vapor enim subtilior in terra vel in lapide a circumstante aliquando continetur, et in seipso circumvolutus madescit, sicut fit in olla cooperta calida in qua est aliquid aquæ. Et cum sic sit humor passus vehementer a sicco, et in eo vis sicci et constans coagulatur in lapidem. Sed hic de modo lapidum generationis non est dicendum, sed potius de lapidum materia in communi. Utrum

<--- Page Split --->

quod ipsum sit subtilissimo terreo parum permixtum, et insuper a sicco terreo sit fortissime passum, ita quod virtus ejus jam quasi obtineat omnes partes talis humidi, nec tamen adhuc transmutaverit substantiam talis humidi in terram. In omni enim transmutatione elementorum talis passio praecedit transmutationem substantiae, quia virtus elementi transmutantis in toto obtinet, et partes elementi transmutati figurantur in ipso ante transmutationem substantiae : et si commisceantur sic in aliquod elementalum, habebit illud elementatum materiam unius elementi, et alterius elementi virlutes : et hoc summum ingenium alchinuicorum docet Hermes in secreto secrelissimorum suorum per verba metaphorica dicens : « Lapis suaviter cum magno ingenio ascendit a terra in caelum, iterumque descendit a cœelo in terram. Nutrix ejus terra est, et ventus portavit

Alchimicienimvocantcalicationemejusadustioneetassationemateriaminpulveremreducentem : quæmateriaite - rumdescenditaccelointerram , q u a n - doinduitterrævirtutesperinhumatio - n e m : tuncenimperinhumationemre - vivificaturetfoveturquodpriuspercal - cinationemfueratmortificatum . Quodautemdicit , quodportatventusinven - tresuo , ostenditlævigationemmateriæudaerisvirtutes : etpropterhocdicitventuminventresuoportaremateriam , quandomateriaponiturinalembico , quodestvastaliterfactumsicutinquofitaquarosata : tuncenimevaporandosubtiliaturetlævigaturadaerisvirtutes : propterhocdicitventuminventresuoportaremateriam : distillatautemultraaborealembiciexiensaquæveloleili - quorcumomnibusvirtutibuselemento - r u m . Ethocquidemoperaturarscumlahoreeterroribusmultis : naturaverosinedifficultateetlabore . Cujuscausa

est, quia virtutibus cœlestibus certis et efficacibus moventur virtutes in materia lapidum et metallorum existentes quando materia operatur : et illæ virtutes sunt intelligentiarum operationes; quæ non errantnisi per accidens, ex inæqualitatescilicet materia. In arte autem nihil est horum, sed potius mendicata suffragia ingenii et ignis. Ex his autem ostenditur, quod sive terra, sive aqua dicatur materia lapidum, oportet quod ipsa sit passa valde a qualitatibus aliorum elementorum. Hæc igitur de materia lapidum in communi dicta sint.

CAPUT IV.

De causa generativa sive effectiva lapidum secundum diversas opiniones Philosophorum.

Causa vero efficiens lapidum ab omnibus fere qui sermonem de lapidibus fecerunt, dicitur esse virtus mineralis. Cum autem hæc virtus communis sit tam in lapidibus quam in metallis omnibus operans, insufficienter videbitur esse assignata causa lapidum efficiens : cum neque distinctione neque specificatione certificatum sit ab eis qualis sit ea quam dicunt esse virtutem mineralem. Nec aliquid ab Avicenna invenitur plus, nisi quod per virtutem mineralem lapides ex terra et aqua generentur. Hermes autem Opini o Hermatis. in libro quem de minerali virtute scribit, dicere videtur causam generativam lapidum esse virtutem quamdam, quam unam dicit esse in omnibus, sed propter diversitatem rerum generatarum diversa sortiri vocabula. Exemplum ponens de lumine solis, quod solum omnium est generativum, et cum participatur, non per unam solam passivorum potestatem, diversa operatur in eis. Placuit autem

<--- Page Split --->

sibi hanc virtutem, primo quidem dare Marti sicut fonti virtutis illius, sed tantum variari secundum proportionem applicationis luminis aliarum stellarum et materiae suscipientis ipsam, sicut diximus, et exinde diversa genera lapidum et metallorum in diversis locis generari. Impugnatio. Quod dictum omnino innaturale est: eo quod hic non quaerimus causas agentes et moventes primas, quae forte sunt stellae et stellarum virtutes et dispositiones: hoc enim alterius scientiae proprium est: sed quaerimus causas efficientes proximas, quae in materia existentes, materiam transmutant. Si enim conveniens esset dictum Hermetis. jam scita causa generationis lapidum, omnium generabilium sciremus causam efficientem. Scimus enim motum et virtutem coelestium causam esse aliam a natura, ortum et occasum siderum et radios eorum. Adhuc autem causae istae sunt æquivoce agentes, et nihil communionis cum materia generabilium habentes. Nos autem secundum proprietatem naturalis scientiae causas quaerimus suis effectibus proprias et maxime materiam et univoce transmutantem.

Propter hoc enim Empedocles satis posterior Hermete confirmavit lapides calido ustivo generari, assertionem sumens ex antiqua fabula de Pyrrha et Deucalione dicta, in qua lapides magnæ matris ossa dicuntur. Ossa secundum Empedoclem maxime ex Vulcani partibus Impugnatio. componuntur. Sed hoc falsum est omnino, cum nos sciamus, et infra erit ostensum, quosdam lapides ex frigido generari. Jam enim in libro Meteororum diximus, quod ea quorum materia est aqua præcipue, frigido coagulantur. Amplius autem non bene se habet dictum Empedoclis: quoniam mox in secundo de Anima 1 ostendemus calidum elementum ustivum esse in cineres, et non consumere ad determinatam speciem, 'nisi aliqua moveatur virtute alia, et ab ipsa ad spe-

ciem dirigatur, sicut calor digestivus motus ab anima convertit hoc quod transmutat ad speciem carnis et nervi et ossis et similium partium animati corporis.

Democritus autem et quidam alii elementatum dicunt habere animas, et ipsas esse causas generationis lapidum : propter quod dicit animam esse in lapide sicut in quolibet alio semine generandæ rei, et ipsam movere calorem intrinsecum materie in lapidis generatione, eo modo quo movetur malleus a fabro ad securis et serræ generationem. Hæc autem stare non posse alibi ostenimprobatio minus : anima enim non in sensibilibus sed vegetabilibus primum invenitur : nullam enim habent lapides operationem animæ congruentem, cum nec alimento neque sensu utantur, nec omnino vita secundum aliquem actum vitæ. Dicere autem propter solam generationem animam esse in lapidibus, non bene se habet : eo quod generatio non est secundum generationem animatorum vegetabilium et animalium sensibilium. Hæc enim omnia videmus ex seminibus suis proferre suæ speciei generata : lapis autem nihil horum facit omnino. Sed nec videmus omnino lapides ex lapidibus generari : sed videmus unumquemque lapidem generari ex causa aliqua quæ in loco suæ est generationis : propter quod lapis virtutem generativam nullam videtur omnino habere.

Quidam autem ex his qui nostro temporcinalchimicis studuerunt,dicere omnino videntur omnem lapidem per accidens generari, et non esse causam propriam aliam suæ generationis. Dicunt enim calidum igneum,in quocumque loco invenitur, materiam aptam assando, in lapidem vertere sicut fit in lapide cocto per assationem ignis : et dicuntur isti lapides non habere proprium aliquod generativum, sed principium materiale solum. Adhuc autem non habere lapides formam aliquam secundum speciem, sed passiones

<--- Page Split --->

quasdam materiae, sicut duritiem habere pro forma, quemadmodum in libro Meteororum determinatum est. Coagulatio et coagulationis effectus species et passiones materiae sunt et non forme substantiales. Persuadent autem et hi sententiam hanc ex operationibus alchimicorum, quae omnes calido assistivo videntur fieri, et generari lapides et metalla uno tali effectivo : eo quod non oportet effectivum proprium habere in natura in qua nihil ad speciem substantialem deducitur propter ipsius speciei carentiam et defectum. His autem intolerabilis sequitur error, quod videlicet omnis lapis cum omni lapide ejusdem sit speciei, sed differunt secundum magis et minus in illa specie materiali. Omnes enim coagulationem et effectum ejusdem duritiem pro speciebus secundum hos acceperunt. Quod autem hoc falsum sit, diversae diversorum lapidum virtutes ostenduut et operationes, quae omnino lapidum species diversas consequuntur. Amplius autem oportet lapides in eadem specie esse cum metallis quae eadem generatione coagulationem et duritiem pro speciebus acceperunt. Adhuc autem si non esset efficiens causa lapidum nisi calidum exsiccativum, tunc omnis lapis solveretur per humidum frigidum, sicut probavimus in quarto Meteororum, quod non vidimus contingere. Iste ergo sunt sententiae per errorem dicta ab Antiquis de causa lapidum generativa.

CAPUT V.

De causa effectiva lapidum secundum veram sententiam, et de proprio instrumento ipsius.

Nos autem ex omnibus his sententiam veram colligentes, dicimus causam veris-

sime generativam esse virtutem mineralem lapidis formativam. Virtus enim mineralis quaedam communis virtus est efficiens et lapides et metalla, et ea quae sunt media inter haec. Et ideo addimus, quod sit lapidis formativa, ut efficiatur lapidi propria: et quia propria nomina hujus virtutis non habemus, ideo per similia oportet declarare quae sit illa virtus. Dicamus igitur quod sicut in semine animalis quod est superfluum nutrimenti, descendit a vasis seminariis vis formativa animalis, quae format et efficit animal, et est in semine per modum illum quoartifex est in artificiato quod facit per artem: sic est etiam in materia aptata lapidibus virtus formans et efficiens lapides et producens ad formam lapidis hujus vel illius. Expressius autem hoc potest videri in gummis quae distillant ex arboribus: illas enim videmus esse humidum vehementer passum a sicco terrestri, et ideo coagulari a frigido, quae quando manent in arbore non distillantes, vis arboris generat ea in ligna et folia et fructus. Per omnem autem eumdem modum fit, quod cum materia sicci passi ab humido uncetuoso, vel materia humidi passi aptatur lapidi a sicco terrestri, et generatur in ipsa ex virtute stellarum et loci, sicut infra ostendetur, virtus formativa lapidis, sicut generativa in semine a testiculis quando semen fuerit attractum ad vasa seminaria, et unaquaque materia secundum speciem propria virtus. Et hoc est quod dixit Plato, quod secundum merita materiae infunduntur virtutes celestes, quae res naturae operantur. Sicut autem in Physicis libris ostendimus, omnis virtus formans et faciens aliquid ad formam speciei, habet instrumentum proprium quo sua facit opera et producit: ideo et haec virtus in materia propria lapidum existens, habet duo instrumenta secundum naturae diversitatem. Unum quidem est calidum humidi extractivum digestivum inducens coagulationem ad formam lapidis in terrestri quod passum est ab humido unctuoso: et hoc calidum dirigi-

<--- Page Split --->

tur in opere a virtute formativa, quemadmodum dirigitur calidum quod digerit et transmutat semen animalis, a virtute formativa quae est in semine : aliter enim absque dubio illud calidum si esset excellens, incineraret materiam : aut si non esset sufficiens, relinqueret eam indigestam et ad formam lapidis incongruam. Alterum autem instrumentum est in materia humidi aquei, quod passum est a sicco terrestri: et hoc est frigidum humidi non tantum constrictivum, sicut in metallis fit, sed quod sit etiam humidi expressivum : hoc enim vehementissimeindurat et coagulat. Et quia humidum omnino exprimit, in tantum quod non remanet in materia nisi secundum solam continuationem, ideo tales lapides nullo modo calido sicco possunt liquari. Et hoc est quod dicit Aristoteles,quod crystallus generatur ex aqua remoto universaliter calido. Cujus signum est, quod operationes alchimice deficiunt in liquidanis lapidibus sine alte-

ricus materiei humidae appositione. Patet etiam quare difficiles et imperfectae pracipue in lapidis factura plus quam in metallorum factura sunt operationes alchimicorum. Et hoc ideo est, quia virtutem formativam non dant materiae : sed ars incerta est eis pro formativa, et calidum ustivum est eis pro instrumento, et hoc incertissime operatur : virtus autem a cœelo data loco et materiae, quae formativa vocatur, est certa, et materia et instrumento, et instrumentum materiae habet convenienter proportionata, et ideo certissima est natura in operationibus suis. Est etiam et aliud notandum de isto instrumento, quoniam licet frigiditas nullo modo sit operans ad vitam in his quae sunt animata,tamen operatur ad lapides :

e o quod mineralia proxima sunt elementis, et clementa secundum parum in ipsorum materiis transmutantur : propter quod etiam in eis qualitates elementorum remanent parum alteratae, etc.

CAPUT VI.

De forma substantiali lapidum.

De formis autem quae sunt substantiales lapidum, dubitare dementis esse videtur : quoniam visus certificat de his, quod coagulati sunt omnes, et materia in ipsis ad speciem certam est determinata. Si enim essent dispositiones elementorum tantum secundum quod sunt in transmutatione ad se invicem vel ad alia, sicut sunt nubes et pluviae et nix, absque dubio non diu permanerent sic nec ista, sed post modicum resolverentur ad elementa. Et nos omnino contrarium hujus videmus accidere in lapidum naturis. Amplius autem virtutes lapidum invenimus quae non sunt alicujus elementi, sicut fugare venenum, pellere antraces, attrahere vel pellere ferrum, de quibus, ut infra probabitur, communis est sententia omnium sapientium, quod haec virtus est sequela speciei et formae lapidis hujus vel istius. Constat igitur ex his formas labere lapides et species determinatas. Hae autem formae non sunt animae, ut quibusdam visum est Antiquorum. Quoniam sicut in libro de Anima ostendemus, et in principio Physicorum patuit, anima operatur unum tantum, sed multa quidem per se et non secundum accidens, natura autem lapidis non operatur nisi unum : et quod operatur, de necessitate operatur : quod non facit anima. Adhuc autem primum opus animae est vita : haec autem secundum nullam sui differentiam invenitur in lapide. Si enim alimento uteretur, oporteret ipsum poros et vias habere per quas alimentum mergeretur in ipsum. Et hoc falsum esse ostendit ipsa durities ejus, et compactio lapidum multorum, quae non permittunt ipsum

<--- Page Split --->

dividi et aperiri in alimenti susceptione. Adhuc autem si alimento uteretur, oporter: t habere aliquam partem quae primo alimentum traheret, sicut sunt radices in plantis, et os in sentientibus : horum autem nihil videmus in lapidibus. Nec est convenienter dictum, quod lapidis anima sit oppressa a terrestreitate, et ideo non posse exercere vitam et sensum, sicut dixerunt multi physiologorum : quoniam secundum hoc deficeret natura in necessariis, non dando lapidi organa quibus suas necessarias explicaret operationes : lapides igitur animas non habent, sed alias formas substantiales virtutibus celestibus et propriae elementorum commixtioni datas. Sunt autem ha forma secundum plurimum innominatae, sed tamen differentiae earum innituntur diversis nominibus lapidum, cum vocantur tofus, pumices, silices, marmor, saphirus, smaragdus, et hujusmodi, quae cum nobis occulta sunt, ideo propria diffinientia lapidum non habemus, nisi circumloquendo accipiendo accidentia et signa loco diffinientium. Sed haec scimus cum sint diversitates corporis mobilis et transmutabilis simpliciter, et commixtum quod lapis est de genere mixtorum. Cum autem et mixtum dividatur in mixtum tantum, et in mixtum complexionatum, scinus lapidem esse in genere mixtorum non complexionatorum. Et tunc ex omnibus dictis congregantes, dicimus lapidem esse mixtum non complexionatum virtute mineralium ad formam coagulatum. Ex quibus ulterius manifestum est lapidem magis esse homogeniae naturae, quam habentem vitam, licet in ipso essentialiter sint elementorum naturae diversa : propter quod etiam de lapidibus scientia scientiae complexionatorum est anteponenda. Sunt autem multae lapidum formae, sicut in genere marmoris porphyricum, alabastrum, et hujusmodi. Similiter autem est et in aliis generibus lapidum, de quibus prosequi non prodest: quia formae eorum ex accidentibus corporis et duritiei manifestabuntur inferius : haec

enim accidentia sunt eorum propria, et scitis ipsis, natura eorum est satis manifesta. De fine autem quaerendum non est, quia forma in physicis est finis : et ideo cum nos unumquodque scire existimemus quando cognoscimus causas ejus essentiales et proprias, in communi jam est universaliter scita lapidum natura. Verumtamen quia locus generationis est principium, sicut in antehabitis determinatum est, oportet nos cum his quae dicta sunt, cognoscere de loco lapidum generationis : eo quod locus aliqua causa efficiens est lapidis, cui primum datur virtus formativa lapidis.

CAPUT VII.

De commemoratione locorum in quibus generantur lapides.

Faciamus igitur mentionem locorum, in quibus aut semper, aut frequenter generantur lapides, et inquiramus de virtute locorum et differentiis eorum. Videmus autem quod in ripis aquarum perpetuarum multi inveniuntur lapides, et cognoscimus per hoc, quia ripa quarumdam aquarum sunt loca generantia lapides. Different autem hujusmodi ripae : eo quod quaedam velocius, quadam tardius lapides producunt. In quibusdam enim locis riparum fluminis quod dicitur Glon, lapides in spatio triginta trium generantur annorum, ut testatur Avicenna, et quidam alii Philosophorum. Non tamen omnis aqua lapidum in ripis suis est generativa : quoniam aqua terrae corruptae paludosa potius corrumpit quam generat lapides. Sicut videmus in quibusdam partibus, in quibus licet loca aquosa sint, non tamen ut multum generant lapides. Amplius autem montes inveniemus frequenter la-

<--- Page Split --->

pideos, ex quo cognoscimus quod in locis montuosis est locus generationis lapidum. Montes tamen aliquando sine lapidibus invenimus : sed illi ut frequenter nec magni sunt, nec aliis sociati montibus, sed solitarii inveniuntur, ita quod forte unus solus est, vel ut multum duo vel tres. Quotiescumque autem multi sibi montes associantur, tunc lapidei montes inveniuntur, et lapidei montes multi etiam aliquando in terra plana solidae superficiei, nec hoc fieri potest ubique, et illa loca sunt lapidum generativa. Adhuc autem frequentissime in aquis generantur lapides, quod etiam dici non potest, nisi quia illae sunt locus generationis lapidum. Cujus signum est, quia sunt quaedam aquae ex quibus generantur lapides, quando funduntur super ripas suas in quibus manant : et si super alium locum infundantur, non gerantur lapides ex eis. Expertum est enim in locis Pyreneis esse loca quaedam in quibus aquae pluviales convertuntur in lapides, quae si alibi fundantur, remanent aquae non transmutatae. Similiter autem ligna jacentia in quibusdam aquis et maribus convertuntur in lapides et retinent figuram lignorum. Et aliquando natae planta in aquis et maribus illis ita sunt vicinae lapidum naturis, quod ad modicum exsiccatae in aere, lapidum formam assumunt. Et hujus signum est lapis qui dicitur corallus, qui absque dubio de lignis generatur et plantis. Aliquando enim tempore nostro in mari Danico juxta civitatem Lubicensem inventus est ramus magnus arboris, in quo erat nidus avium, et aves picae in nido, et conversae in lapides erant parvi in nido, parum declinantes ad rubedinem, quod aliter esse non potuit, nisi quia procellis vel undis evulsa arbor tempore quo in ea fuit nidus, et aves in aquam ceciderunt,et postea per virtutem loci in quo jacebant,

ipsum, in lapidem convertit : in tantum quod ad eum misit imperator Fredericus chirothecam sigillatam, ut probaret veritatem, quae cum per aliquot dies medietas corii et medietas sigilli mersa esset in fonte, medietas corii et medietas sigilli conversa sunt in lapidem, altera medietate corio manente. Refertur et veraciter a fide dignis, quod guttae quae ex impetu casus ejusdem fontis sparguntur super ripam fontis, convertuntur in lapides guttarum quantitatem habentes : cum tamen aqua quae sic fluit non convertatur in lapidem, sed fluit continue. Videmus etiam oculis generari crystallos in montibus altissimis, qui sunt perpetuarum nivium : quod iterum esse non potest, nisi per virtutem mineralium quae est in locis illis. Ex quibus 'omnibus videtur non posse certum aliquid tradi de loco generationis lapidum : cum nec in uno tantum elemento, sed in pluribus, nec etiam in uno tantum climate, sed in omnibus. Et quod his mirabilius Quare in nubibus genevidetur, in corporibus animalium generetur lapis rantur, et in nubibus, quae omnia loca difficile videtur valde ad unam materiam in communi reducere : cum tamen hoc sit necessarium, eo quod non dubitamus ejusdem corporis mixti secundum genus etiam unum secundum genus esse gencrativum. Oportet enim quod omnium generatorum sit locus aliquis suae generationis, extra quem corrumpuntur et destruuntur.

CAPUT VIII.

In quo redditur causa quare quaedam loca generant lapides, et quaedam non.

Unam ergo virtutem in omnibus his locis investigare volentes, revocemus ad

<--- Page Split --->

mcmoriam ea quae in antehabitis libris scientiae naturalis determinata sunt, quod vidnictet stelle quantitate et lumine et situ et motu movent et ordinant mundum secundum omnem materiam et locum generabilium et corruptibilium. Virtus autem sic determinata a stellis infunditur loco generationis unicuique rei, co modo quo in naturis locorum determinatum est. Haec enim virtus et elementi et elementati omnis est productiva et generativa. Et est ista virtus loci ex tribus virtutibus congregata, quarum una est virtus motoris orbis moti. Secunda est virtus orbis moti cum omnibus partibus suis et figuris partium quae resultant ex situ partium diversimode se respicientium propter multimodam motorum velocitatem et tarditatem. Tertia autem est virtus elementaris, quae est calidum, frigidum, humidum et siccum, vel commixtum ex his. Est autem prima harum virtutum ut forma dirigens et formans omne quod generatur, sicut virtus artis ad materiam artificiati se habet. Et secunda est sicut operatio manus. Et tertia sicut operatio instrumenti quod manu movetur et dirigitur usque ad finem inceptum ab artifice. Et ideo dixit Aristoteles quod omne opus naturae est opus intelligentiae : locus enim recipit has virtutes, sicut matrix recipit virtutem formativam embrionis. Haec igitur virtus determinata ad lapidum generationem, in materia terrestri vel aquea est, in qua conveniunt omnia loca in quibus lapides generantur. Sicut enim in animalibus quae ex putrefactione generantur, infunditur virtus vivificativa ex stellis, sic fit etiam in lapidum materia, quod infunditur per dictum modum virtus lapidum formativa. In quocumque igitur loco terra unctuosa per vaporem in se reflexum commiscetur, vel in quo terrae vires apprehendunt naturam aquae et trahunt ipsam ad siccitatem, et inclinant vehementer, ibi pro certo est locus generationis lapidum. Propter quod terrae solida superficiei, ex qua vapor talis

exspirare non potest, lapides multos generant. In terra autem molli cinerulenta, quae potius inficit aquam quam apprehendit ipsam in suis proprietatibus, lapides generari non possunt. Et haec est causa quare in ripis sempiternorum fluminum multi generantur lapides : tales enim ripa solidissimae sunt claudentes in se vapores elevatos. Sunt etiam vaporosa ripa illae : eo quod calor ex reflexione sui luminis super aquas excitatus, frigiditate aqua repellitur ad littus, et in partibus terrae inviscatus, terram aquae commixtam decoquit et indurat. Ex eadem vero causa fundus fluviorum talium lapidosus efficitur, eo quod calor in littoribus in terris sub aqua penetrat : et cum aqua replet undique poros quibus evaporare posset, simul commiscet,et decoquit,quod commixtum est in lapidibus : propter quam causam talia loca lapidum sunt generativa. Est autem quarumdam aquarum fluxus per virtutes minerales fortissimas, et cum fluunt per tales materias, imbibuntur ipsis mineralibus : et ideo et aquae et ea quae sunt mersain ipsis,convertuntur in lapides citius et tardius, secundum quod confortatur et debilitatur virtus lapidum formativa et factiva. Causa autem quare aqua divisa juxta ripam a fonte fusa citius in lapidem convertitur, quam ipsa, aqua fluens a fonte et flumine vel mari est quia virtus illa citius vincit parvum et divisum quam multum indivisum, sicut est in omni virtute aliquid convertente : omnis enim talis virtus citius convertit ipsum parvum quam magnum. Quod autem eadem aqua in aliquo loco fusa in lapidem non convertatur, ideo fit, quia cum est extra locum mineralem, evaporat et corrumpitur sicut et omnis alia res corrumpitur extra locum sua generationis. Quod autem aqua in se accipiat et imbautur tali virtute, probatur per alia aquae accidentia, sicut est sapor sulphuris et auripigmenti vel amaritudo. Hos enim sapore s non contrahit aqua, nisi ex locis per quae transit. Eo-

<--- Page Split --->

dem enim modo fit, quod virtus mineralis cum materia vaporosa lapidis trahitur ab aqua, et aqua tota inficitur tali spiritu et vapore : et cum vincere potest aquam, convertit eam in lapidem. Citius tamen convertit magis terrestria, sicut ligna, et plantas, et animalium corpora, vel aliquod hujusmodi : eo quod haec aqua immersa a tali virtute apprehenduntur et trahuntur ad terrestrem naturam lapidis materiae convenientem, quam exsiccat, coagulat, et ad speciem ducit vis mineralis, vaporaliter in aqua diffusa. In montibus altissimis frigiditas est perpetua, quae est excellens, cujus causa patefacta est in libro Meteororum, quae frigiditas exprimendo humidum apprehendit aquam a nivibus congelatam, et inducit in ea proprietates sicci, sicut est naturae frigiditatis excellentis : et ex illo sicco coagulat glaceim in crystallum vel alium lapidem perspicuum. Et per hunc modum satis planum est scire loca generationis lapidum, et convenientiam et differentiam eorumdem.

CAPUT IX.

De virtute loci qualiter operatur in natura lapidum.

Remanet autem quoddam quod declarat intellectum eorum omnium quae dicta sunt. Et est hoc, quod determinemus qualiter virtus unius apprehendit substantiam alterius,et ipsam ad se convertit. Hoc autem scitur ex his quae diximus de elementorum ad invicem transmutatione. Cum enim terra ad se convertit aquam, primo virtutes terrae intrant substantiam, et alterant eam, et aquae quasi dominantes tenent eam : et tunc incipit aqua stare et terminari, et tamen adhuc perspicuitatem non amittit, et tunc deinde

corrumpitur, et transit in terram, et accipit terrae qualitates, quae sunt opacum siccum. Similiter est etiam de aliis elementis transmutatis ad alia. Omnino enim est simile de virtutibus mixtorum, sicut patet in succo plantarum et cibo animalium. In his enim virtutes animatorum primo alterant, et postea quasi apprehensam tenent materiam, et postea convertunt in partem corporis quod nutritur. Et per omnem eumdem modum est de virtute lapidificativa cum diffunditur in aliquo loco, sive sit aqua, sive terra : materiam quam tangit, primo alterat, et postea dominans ejusdem tenet eam, et postquam tenuerit et vicerit, convertit eam in lapidem. Fit autem haec operatio tribus modis in genere, licet in numero modi ejus sunt infiniti. Quorum unus est, quod virtus apprehendens materiam, alterat ipsam solum secundum qualitates activam et passivam, quibus operatur in ea, et haec est virtus debilis. Secundo autem modo fit, quod alterat eam tam secundum qualitates, quam etiam secundum proximos effectus illarum qualitatum, qui sunt durities et mollities, ita quod diaphaneitas et opacitas et materia non removentur : et haec est virtus fortior : et hoc modo generantur lapides diaphani. Tertio autem modo fit, quod totam materiam apprehendit, tam secundum proximos effectus quam etiam secundum consequentes : et tunc qualitates inducit et duritiem et mollitiem, et colorem illius materiae proprium permutat. Et isto modo etiam ex aqua aliquando generantur lapides non diaphani, vel non ad plenum diaphani, sicut est calcedonius, et ille qui dicitur lapis buffonis, et alii quidam lapides. Sunt autem in omnibus his modis gradus multi, de quibus inferius mentio habebitur, cum de lapidibus pretiosis agetur. Hujus autem exemplum est, quod aliquando vis terrestris quae operatur frigido humidum comprimente et sicco, sic operatur in aquam, quod solum in ea remanet virtute hujusmodi frigidi et vir-

<--- Page Split --->

tute hujusmodi sicci : et tunc lota in tali aquaexsiccantur vehementer et infrigidantur. Et tales aquas quae virtute et non actu habent qualitates diversorum elementorum, supra modum student facere alchimici, ut per eas exsiccent et coagulent hoc quod volunt transmutare : propter hanc causam habent libros de septem aquis conscriptos. Aliquando autem vis terrae apprehendit aquam, ita quod frigidum jam exprimit humidum, et siccum terminat materiam in seipsa, manente aquae transparentia. Pervietas enim aquae non convenit eidem in quantum est frigidum vel humidum vel utramque habens qualitatem, sed in quantum convenit cum cœelesti corpore : et ideo convenit substantiae aquae ante qualitates activas et passivas secundum naturam : 100 quod communior est elementis quam aliqua qualitatum activarum et passivarum. Et cum sic operatur terrae frigiditas

et siccitas, inducentur necessario proximi effectus earum in aquam, qui sunt durities et coagulatio : et tunc fit lapis pervius. Aliquando autem vincit amplius inducendo substantiam aquae ad opacitatem et naturam terrae : et tunc ex aqua fit lapis opacus, et forte nigerrimus, sicut sunt lapilli quidam abundantes in ripis fluviorum inventi, qui tamen aliquando ex materia terrestri generantur, sicut inferius ostendemus. Sicut autem diximus de terra, sic intelligendum est fieri de qualitatibus omnium elementorum : et adjiciendum quod virtus elementi sit materialis, et virtus cœelestis instrumentalis, et formalis sit virtus motoris : et quod ex omnibus resultant, est virtus infusa materia et loco lapidum, sicut satis in antehabitis dictum est. De causis ergo ex quibus lapidum generatio in communi cognoscitur, satis hoc modo sit determinatum.

<--- Page Split --->

CAPUT I.

De his quæ per se accidunt lapidibus.

Nunc autem de his quæ per se lapidibus accidunt, est dicendum. Accidentia autem quæ primitus accidunt lapidibus in communi, sunt multa. Primum tamen inter ea est commixtio materiae. Dicamus quod si materia est sicca vehementer, tunc ipsa non bene erit commiscibilis : et tunc aut locus erit porosus, non solidus, aut solidus. Si non est porosus, sed solidus, generatur valde lapis unus sabulosus, quando sic capitur proferens minutias sabulosas, qui diversificatur secundum quantitatem siccitatis et caloris ipsum coagulantis. Quia aliquando forte confricatur in sabulum, quando caliditas multa exsiccavit : et si locus est valde porosus, per quem ubique egreditur calor coquens terram unctuosam, tunc calor ille dividit materiam illam in parva, et decoquit eam in sabu-

lum minutum. Et si fuerit materia viscosa valde, tunc divisa redigitur in parvos lapillos diversarum quantitatum, qui durissimi sunt et diversorum colorum propter materiae diversitatem. Lapides autem quando secantur, optime planantur, et pulvis qui abraditur est minutissimus, sunt ex materia optime commixta, in qua primo operatum est humidum faciens fluere quamlibet partem sicci ad quamlibet, et postea apprehensum humidum est exsiccatum : et ideo lapis talis bene est commixtus. Est enim subüle et humidum bene commiscibile, cum sit penetrativum partium et partis partium, sicut dictum est in secundo Peri genescos. Præ omnibus tamen et hi lapides bene commixti sunt, qui vaporabiliter miscentur, et illi præ omnibus poliuntur bene et splendidi efficiuntur : eo quod substantia vaporis jam vergit ad subtilitatem aeris et humiditatem : et hæc duo sunt subtiliora, et magis se invicem penetrantia in forma aeris quam in forma aquæ et terræ. Ex eisdem autem causis est compactio et continuitas bona, et his opposita. Quorumcumque enim materiae optime commixtæ sunt, nisi calidum decoquens exsiccet humidum, horum est optima continuitas

<--- Page Split --->

et compactio fortis. Hujus autem signum est in operibus artis quæ naturam imitantur. Hi enim qui lateres faciunt, primo quidem cum terra commiscent aliqua quæ cohærere faciunt partes, sicut sunt stercus equi et aliquod hujusmodi, et facta materia glutinosa, student hæc optime commiscere : et quanto melius hæc commixta sunt, tanto planiores et compactiores fiunt lapides. Idem autem faciunt figuli, qui non quamcumque terram, sed tenacem quæ glis vocatur, in materiam sumunt, cum de luto fingere volunt : commiscent autem optime antequam fingant : et tunc residere permittunt ad tempus in ea humidum, et superfluum humidum ad solem extrahunt : et deinde coagulant vasa ad ignem digustione quæ vocatur opesis. Oportet igitur et naturam hunc habere modum in commixtione lapidum. Terra ergo primo penetratur humido, aut corporali, aut spirituali : et deinde autem ab ea separatur humidum superfluum, et postea tempore longo inviscatur in ea humidum continuans, et per calorem opteticum extrahi non potest, hæc materia per talem digestionem convertitur in lapidem. Et si inveniatur terra aliquando non complete conglutinosa juxta lapides illos, scimus quia talis materia satis est passa, et ideo indigesta remansit. Lapidum autem genera quæ ex aqua fiunt, quæ passa est a terrestri sicco frigido, optime compacta sunt, et quasi polita esse videntur, propter hoc quod aqua est de numero politorum, et ejus quælibet pars in quamlibet fluit, et in tali continuitate coagulatur et congelatur in lapidem. Hoc modo dictum sit de lapidum commixtione.

CAPUT II.

De his quæ bene et male commixta sunt, et de causa diversitatis colorum in lapidibus pretiosis.

Modus autem quo determinatur de coloribus lapidum, sumendus est ex libro de sensu et sensato, cujus nos scientiam infra trademus tempore opportuno : et ideo quæ hic supponimus, ibi erunt manifesta. Supponitur igitur hic, quod omne quod est perspicuum in quocumque genere corporum, est causa ex multis partibus perspicuorum corporum, quæ veniunt in compositionem corporis quod est perspicuum. Adhuc autem album causatur ex multis perspicuis in altera re determinatis. Nigrum autem ex partibus opaci corporis opprimentibus partes perspicuas quæ sunt in eodem corpore.Medii autem causantur ex compositione horum per tres vias, sicut in scientia de 'sensibilium generatione radetur. Dicamus igitur quod omnes lapides perspicui causantur ex multa materia aeris et aquæ, quæ terrestri apprehendente materia est congelata et congregata : et si illa quidem perspicuitas non est coloris alicujus, sed remanet perspicuitas aeris vel aquæ, tunc signum habet quod sola frigiditas excellens apprehendit materiam : et hæc est sicut perspicuitas crystalli et berylli et adamantis et lapidis qui vocatur iris. Sed differentiam habent in perspicuitate et natura aquæ : quoniam crystallus non solum materiam aquæ habere videtur, sed aquietatem declinantem in aereitatem, propter quod maxime perspicuus est, et ad claritatem declinans. Beryllus autem magis ad aquam declinat : unde cum solvitur, quasi aquæ guttæ magnæ manare videntur. Adamas

<--- Page Split --->

autem magis habet aqueitatem tractam ad siccum terrestre : propter quod obscurior est et durissimus, ita quod collidat alia metalla præter chalybem durissimum : eo quod chalybs etiam est aqueitatis et terrestreitatis siccissimæ. Et ideo fit etiam quod lapis adamas cum fuerit acuti anguli, scindit et incidit omne ferrum, et penetrat in scindendo omne metallum. Iris autem fit ex aqua quasi jam rorante, quæ partim vapore, partim ex rore resoluto congelatur. Et ideo etiam in sole positus, colores iridis depingit in opposito pariete. Similes autem hi lapides ex similibus fiunt materiis. Juxta enim ripas fluviorum frequentissime inveniuntur lapides obscuræ perspicuitatis, secundum magis et minus, quorum color non causatur nisi ex perspicuo, aut ei composito, aut commixto cum terrestri obscuro in parte vel in toto : et horum colorum quia facile est ex dictis scire causam, pertranseo. Niger autem color in lapidibus frequentissime causatur ex terrestri combusto : propter quod etiam ut frequenter lapides nigri durissimi sunt, et magis polibiles quam secabiles sunt. Hic enim color non causatur nisi ex privatione perspicui in commixtione, sicut patebit cum de scientia colorum tractabitur. Medii autem colores sunt rubeus in genere, viridis, et flavus, et differentiæ ipsorum. Et sicut dicetur in libro de Sensibilibus rubeus erit quando super perspicuum luminosum infunditur fumus tenuis succensus. Et iste invenitur in quibusdam lapidibus, qui yocantur hyacinthi aquatici, et in tribus generibus carbunculorum : propter quod ab Aristotele omnes illi calidi secundum naturam esse dicuntur. Differunt autem in rubore : quoniam si fuerit perspicuitas multa et fumus superfusus valde tenuis, et lucidus, est color ejus qui yocatur palatius sive palatium. Si autem fuerit perspicuitas multa et fumus quasi igneus accensus spissus, tunc est color ejus qui vere dicitur carbunculus :

et ideo ille qui vere speciem suam attingit, lucet in tenebris sicut noctiluca, et maxime quando superfunditur aqua clara et limpida. Si autem fuerit perspicuitas aliquantulum spissa, et fumus supernatans fuerit obscurior aliquantulum, erit color ejus quem vocant granatum, co quod ad modum grani maligranati coloratur. Et hos omnes tres vocat Aristoteles carbunculos, et nobiliorem et sicciorem inter hos dicit esse granatum, cum tamen minoris sit pretii apud exclusores et artifices. Ille autem qui a quibusdam hyacinthus aquaticus vocatur, colorem habet qui componitur ex aquatico perspicuo limpido et non aereo : et superfusum habet fumum aquaticum succensum, sicut est in nube cœli, et non in aurora. Eodem autem modo inveniemus colores lapidum perspicuorum, qui sunt flavi coloris. Si enim lapis sit perspicuæ substantiæ, et valde clarae, et immixtum habeat subtile terrestre valde combustum, tunc erit color saphiri clarissimi, et habebit differentias colorum, secundum quod illud perspicuum cum illo terrestri subtili combusto fuerit clarius et obscurius. Flavus enim clarus et purus color absque dubio causatur ex multo perspicuo : quoniam visus penetrat in ipsum, ita quod lux non obviat visui nec aliquod luminosum. Si autem cum tali combusto vaporoso terrestri sit perspicuum aqueum aliquantum spissum, tunc resultat color hyacinthi, qui satis minus clarus est quam color saphiri nobilis. Color autem scintillans et cerculeus causatur ex lucido perspicuo quod superducitur tenui et modico vapore aqueo incenso, et hic est color viridis qui topazion yocatur : et in quocunque lapide inveniuntur venæ aurei splendoris, sicut in chrysophaso et chrysolito, color illarum venarum ex eadem causa generatur. Sunt autem multi lapides perspicui, qui sunt virides, sicut smaragdus, et chrysolitus, et lapis qui yocatur prama, licet diversa viriditas sit in eis. Omnium autem horum colores

<--- Page Split --->

v una et eadem causa generantur : fit enim perspicuo aqueo cum terrestri fortiter adusto : et secundum quod hoc est clarius vel minus clarum, fit etiam illa viriditas clarior et minus clara. Hujus autem signum est in vitro quod ex communicione fit plumbi : hoc enim est viride valde, et efficitur tanto purius, quanto sepsius et magis comburitur. In combustione enim iterata depuratur perspicuum et subtilitatur et aquae naturae magis infunditur claritas luminis ignei : et ideo clarificatur. Color autem modius qui quasi fulvus est et caeruleus, sicut est in lapide qui vocatur corneola, causatur ex perspicuo terminato, quod spisso fumoso aqueo similiter et terrestri succenso superinfusum est. Et isti sunt fere omnes colores qui in lapidibus pretiosis inveniuntur. Post eum qui est onychini, et niveum scintillantem, quo dicitur colorari lapis qui dicitur orphanus. Componitur enim lapis onyx sive onychinus ex substantia quae est dupliris coloris, et invenitur aliquando ex pluribus coloribus quam duobus, ut frequenter autem componitur ex duplici colore, quorum unus supernatat alii. Inferior quidem est sicut carneus, qui est ex terrestri valde fumoso vaporabiliter commixto. Superior autem est subpallidus aliquantulum fuscus, et hic causatur ex victoria perspicui super opacum in commixtis partibus : ita tamen, quod opacum sit alterans album. Ex tali substantia est quando aqueum commixtum terreo subtili pauco vaporat et evaporando coagulatur in lapidem. Inveniuntur autem onychini valde rubeas habentes vias et albas valde, quorum: colorum non est difficile invenire causas ex prædictis. Niveus autem scintillans absque dubio causatur ex hoc quod ipse commixtus est ex perspicuo corpore quasi firmato : omnis enim perspicui pulvis invenitur albissimus : et cum continuatur pulvis, resultat corpus album micans, sicut margarita : quod contingit ex vbereratione luminis

ad superficies partium politarum : proter quod lapis dicitur aliquantulum lucere in tenebris sicut noctiluca. In die enim tegitur lux quae est incorporata diaphano in lapide propter majus lumen, sed in nocte lucet : et ideo in die lapis ille albus videtur sicut noctiluca. Horum autem omnium perfecta ratio tradi habet in scientia de sensibilium generatione. Invenitur autem lapis multorum valde colorum : propter quod etiam panthera vocatur, cujus omnes colores causantur ex diversis substantiis, ex quibus componuntur partes : eadem enim ratio est in toto et in parte quoad corporis tincturam. Tanta igitur et tot ad scientiam colorum qui invenitur in lapidibus pretiosis, dicta sunt. Amethistus autem sequitur rubinum in perspicuo obscuro. Et chalcodenius sequitur beryllum in substantia quasi perspicua lutea et fætulenta, sicut plumbum imitatur argentum.

CAPUT III.

De causa colorum in lapidibus perspicuis non terminatis et non pretiosis.

Lapides autem hi qui perspicua e et non terminata inveniuntur substantiae, multorum valde sunt colorum, et sunt quatuor generum, ut in communi sit dicere, silices videlicet, tofi, et quadrum, et marmor. In omnibus his generibus inveniuntur colores multi, niger videlicet, glaucus, virens aliquantulum, et albus. Extra genus autem marmorum vix rubeus magnus lapis, sed parvuli rubei inveniuntur præcipue in marmorum generibus. Et de omnibus generibus colorum eadem est ratio qua e in præcedentibus dicta est : sed hoc accidit generibus marmorum, quod abstractæ ab eis partes mi-

<--- Page Split --->

cant aliquantulum sicut metallis mixtae sint. Et hoc contingit hac de causa, quod in substantia eorum commixtum ingreditur perspicuum, cujus superficies quando est inspissata in partibus, fulget vel micat. Et haec una causarum est quare est nobilius genus marmorum cæteris generibus lapidum. Niger autem frequenter in tali genere lapidum causatur ex terrestri fuliginoso commixto coagulato. Albus autem ex tercresti subtilissimo, quod commixtum est aqueo multo : hoc enim albescit decoctum, sicut facit terrestre in caseo et lacte. Glaucus autem causatur ex terrestri opaco, quod alteravit modicum album quod ex terrestri subtili et aqueo multo coagulari cœpit. Virens autem in omni genere causatur ex multo aqueo, vaporibus simul irrorantibus immixto, et sic coagulato. Guttarum autem genus est habens plures vel omnes has mixtiones in partibus, propter multi generis materias in loco illo congregatas. Tofi autem frequenter aut terrei sunt coloris, aut albi, sicut pumices. Hoc enim genus lapidis ex terra in qua spumat aqua eidem terræ commixta, generatur : et ideo cum calido coagulatum est digostione quæ optesis vocatur, spongiosum et leve, invenitur. Pumex autem fit ex aqua magna, cujus spuma vehementer passa est a terrestri sibi permixto : et ideo est albus propter spumæ talis albodinem. In generibus autem marmorum album quod vocatur alabastrum, absque omni ambiguitate componitur ex multo perspicuo, quod est alteratum et passum vehementer a terrestri subtili : et sic resultat in eo color nobilissimus micans : hoc autem quod vocatur porphyricum marmor, habet colorem obscuræ carnis cum albis guttulis : et nos jam diximus causam talis coloris. Silices vero ut plurimum sunt fusci coloris : cujus etiam causa est sufficienter assignata. Sufficiat ergo de coloribus lapidum hoc quod nunc dictum est.

CAPUT IV.

De causa duritiei diversæ quæ est in lapidibus.

Dicemus consequenter de diversitate duritiei quæ multarum diversitatum invenitur in lapidibus. Omnia enim genera lapidum pretiosorum adeo sunt dura, quod nec lima aliquid ab eis tollitur, quod collisi ad se fortiter vel ad chalybem induratum, emittunt ignem. E contra vero fere omne genus tofi ita invenitur parum habens de duritie, quod modico instrumento incisibile est. Lapides autem quidam albi qui vulgariter creta vocantur, et quidam etiam molliores et albiores inveniuntur minus habentes de duritie in generatione lapidum. Omne autem genus silicis durissimum est, et post hæc marmora in genere suo. Quadrum autem medium est in duritie lapidum, et tamen in illo invenitur major et minor durities : sed hoc accidit communiter lapidibus durioribus, qui diu jacentes in aere tempore frigoris, postea ad solem scinduntur in multas partes. E contra autem qui sunt minus duri, nisi sint male commixti quasi in modum calcis combusti optesi coagulante, quanto diutus in aere jacent in ædificiis, meliores efficiuntur et duriores, et non scinduntur ex frigore. Physici autem est assignare causam horum accidentium ex materia et efficiente, quemadmodum in aliis dictum est. Dicamus igitur quod causa generalis duritiei est siccitas. Cum enim durum sit habens potentiam naturalem ad resistendum tangenti, et molle ejus naturæ habeat impotentiam, non potest causari nisi ex sicco quod in seipso stat non cedens ad alterum. Siccitas autem ex duobus causatur in natura la-

<--- Page Split --->

p^hlum, sicut superius patuit. Aut enim est ex hoc quod ex terrestri materia calidum epota vit humidum, et ideo remansit terrestre induratum. Aut est ex hoc quod acritas frigidissima vehementer appreh^hndit humidum perspicuum, et ipsum id sui proprietatem convertendo expressit humidum, materiam vehementer comprimendo, et induravit et excellenter comp^hagit, sicut est in lapidibus perspicus : propter quod durissimi sunt : et collisi etiam ignem emittunt, et non sustumet limam : sed oportet quod quasi lapando et confricando poliantur. In cetris autem lapidibus ex materia terrae tactis causa duritiei majoris non est nisi major ariditas, quae causata est ex calido tortiori vel minus forti ex parte efficientis, et ex humido facilius et minus facilil^hter a materia separabili quantum est de parte materiae : unctuosum enim valde humidum de facili continuatur, et omnino aqucum de facili vaporat : propter quod lapides qui sunt ut creta, vel mollores quam creta, valde albi sunt, et tumtram albam relinquunt in his quae tan^hunt, pro certo humido valde evaporabili commixti sunt, et calido excellenti ultra coagulationis mensuram combusti sunt, et jam calcinari inceperunt : propter quod in muris non remanent : quia s^hro calcinato exterius semper sunt aspari, et hoc recedens in caementi tenacitatem, relinquit aliam partem lapidis ca^hmonto non conglutinatam : et ideo cadum de muris lapides isti, et murus de ipsis post modicum tempus efficitur sicut materia. Silices autem durissimi sunt : ro quod humidum eorum non separabile a materia, multum est epotatum, et veh^hmunti ariditate terrestri est induratum. Et ideo etiam illi caementum non bene accipiunt : eo quod poris eorum constritis non imbibitur : propter quod in architectonicis latomi his raro utuntur, et di^hunt quod isti lapides scindunt muros. Marimorum autem genera alia optime commixta sunt et vehementer decocta, et ideo dura sunt, et muris apta. Sed qua-

dri lapides plus caeteris conveniunt ædificis, et quando vehementer duri sunt, tunc siccitas est eorum magna et parvum humidum continuans partes : quod quando frigore congelatur, relinquit exteriores partes et fugit ad interiores : et est tale humidum non bene partibus incorporatum, et ideo de facili movetur ad interiora et exterioria : propter quod postquam ipsum frigus comprimens mobile fecit, epotatur a proximo calido solis, et tunc in diversa dividitur lapis. E contra autem lapides aliquantulum humidi humido bene membris lapidis inviscato, in aere vehementer essiccantur, et ideo duriores et meliores in ædificiis per longitudinem temporis efficiuntur. In tofis autem causa mollitiei est humidum non vehementer extractum, nec terreo excellenter commixtum : et ideo mollis est tofus, et ad ignem positus, non coquitur ut later, sed formatur in cinerem terrestrem. Haec igitur de duritie lapidum dicta sunt : ex his enim et aliae diversitates de facili possunt cognosci.

CAPUT V.

De dolabilitate et indolabilitate lapidum.

Ex istis jam patere potest dolabilitatis et indolabilitatis causa. Lapides enim excellenter duri dolabiles non sunt, sed comminubiles in parva, et quando ordinatos non habent poros, non scinduntur ad regulam. Sicut enim in lignis contingit nodositas ex diverso fluxu sicci, ex quo ligni generatur corpus, ita contingit ex diversa commixtione in lapidibus et materiae confusione : et nodositas illa facit, quod lapis inordinate frangatur et non ad regulam : durissimi tamen et siccissimi lapides, sive nodosi sint, sive

<--- Page Split --->

non, comminuibiles sunt magis quam dolabiles : eo quod constrictione aut optesi constricti et districti sint pori in illis, ita quod in diversa dematur scissura et divisio ipsorum. Quicumque autem non ultra temperamentum lapidis sunt constricti vel indurati, dolabiles bene sunt et secabiles ad regulam : licet non possint secari ut ligna, sed potius per partes minutatim extractas, reliquo corpore lapidis simul manente. Iste igitur est modus dolabilitatis et indolabilitatis lapidis. Hoc etiam ostendunt ipsa artis latomorum instrumenta : latomi enim lapides dolabiles dolant ad regulam secundum totam superficiem lapidis : indolabiles qui comminuibiles sunt, non in tota superficie dolantur, sed sufficit, quod plures anguli non planæ sed asperæ superficiei pertingant ad lineam, sicut dicuntur facere latomi Lesbii, eo quod in Lesbia insula non nisi lapides comminuibiles inveniuntur.

foramina , et factus est lapis porosus, propter inclusum aerem in foraminibus illis natans super aquam. Compactio autem præcipue facta partium est ab humido undique penetrante lapidis materiam : propter quod quamlibet partem ejus fluere facit ad quamlibet partem : et ideo compactus factus est lapis : hoc autem humidum est corporale et aqueum, aut spirituale, aut aereum. Et quia aereum subtilius est quam aqueum, ideo compactioris substantiæ sunt lapides ex vaporibus commixti, quam ex alia substantia aquæ vel terrae. De causa autem gravitatis aut levitatis lapidum superfluum est hic intendere, cum de hoc in libro de Cælo et Mundo sufficienter sit pertractatum, ubi ostensum est quare lapides leviores sub aqua merguntur, cum ligna graviora supernatant aquis. Hæc igitur in communi de lapidibus dicta sunt.

CAPUT VII.

CAPUT VI.

De causa porositatis et compactionis lapidum, et gravitatis et levitatis eorumdem.

De causa multitudinis parvorum lapidum juxta littora, et de ordine laterum qui aliquando in littoribus quasi artificialiter positi inveniuntur.

Juxta hunc modum etiam determinatur de causa porositatis lapidum et causa compactionis eorumdem. Inveniuntur enim lapides quidam tantæ porositatis, quod natant super aquam, sicut lapides quos ejicit Vulcanus, et pumices quidam compactissimi inveniuntur, sicut lapides pretiosi et marmorum genera : quidam autem quasi medii inveniuntur inter hæc. Et causa quidem porositatis non est alia, nisi quia humidum non totum commixtum fuit cum terrostri, sed in diversis partibus ejus stetit, sicut in vase, quod cum epotatum fuit optesi, remanserunt

Præter omnia jam dicta accidit aliquando juxta ripas fluviorum et marium inveniri multitudinem magnam parvorum lapidum colligatorum quasi cæmento fortissimo, ac si de muro aliquo sumpti sint : propter quod etiam putant quidam opera Antiquorum fuisse ibi et destructa per aquam. Et quod mirabilius est, per totam longitudinem littoris invenitur aliquando ordo laterum, ac si artificialiter ibi positi sint : cum tamen hoc non videatur esse opus artis : eo quod valde tenue est, non habens modum muri alicujus, sed tantum later juxta laterem sic nihil supra se vel infra se de

<--- Page Split --->

luteribus. Dico autem quod causa primo inter ista duo, videlicet quod lapides parvi quasi caemento inveniuntur conglutinuti, est quod primo coagulati fuerunt illi silices diversi, et fuit in loco illo materia ad modum calcis adusta per optesim, cui postea in aqua commiscuit eam, et lapides per eamdem iterato decocti conglutinati sunt. Est autem durissimum illud caementum : quia quotiescumque decoquitur optesi siccum terrestre, calcinatur et iterato optesi supra modum durum efficitur, quasi inconsumptibile per ignem. Hoc autem in operibus probatur artis, ubi testa contrita et calcinata, et iterum humido commixta in testam formata et optesi coagulata durissima efficitur et inconsumptibilis ab igne : propter quod taliter facta vasa quaerunt artifices cum fundunt metalla. Non est autem causa aliqua quare lateres ab arte tantum et non a natura fieri dicantur. Si enim lutum tenax in terra commisecatur, et calido postea incluso in terra decoquitur, later melior fit in terra per naturam quam per artem : et hoc maxime juxta littora marium et ripas fluviorum fieri potest : eo quod illa loca humida frequenter miscentur, et radiis solis caletiunt, et solida sunt ad contiendum intra calorem ne evaporet. In talibus etiam solis locis hujusmodi impressio invenitur. Non enim esset ratio quare ars unum laterem poneret juxta alium secundum unius lineæ ordinem tantum, nihil amplius ædificando.

· CAPUT VIII.

De quibusdam lapidibus habentibus intus et extra effigies animalium.

Admirabile omnibus videtur, quod aliquando lapides inveniuntur intra et extra habentes effigies animalium. Extra enim habent lineamenta, et quando franguntur, inveniuntur in eis figurae intestinorum. Et hujus causam dicit Avicenna esse, quod animalia secundum se tota aliquando mutantur in lapides, et præcipue in lapides falsos. Dicit enim quod sicut terra et aqua sunt materia lapidum, ita etiam materia lapidum sunt animalia : quæ cum in locis in quibus vis spirat lapidificativa, transeunt ad elementa et apprehenduntur a qualitatum proprietatibus quæ sunt in illis locis, et mutantur elementa quæ sunt in corporibus talium animalium in dominans elementum, terrestre videlicet commixtum cum aqueo, et tunc virtus mineralis convertit ipsum in lapidem, et retinent figuras suas membra intus et extra sicut prius. Sunt autem hujusmodi lapides falsi, non duri frequenter : quia oportet virtutem esse fortem, quæ sic transmutat corpora animalium : et hoc comburit aliquantulum terrestre in humido, et sic generat salis saporem. Hoc autem testatur fabula Gorgonis, quæ ad se respicientes dicitur convertisse in lapides. Gorgon virtutem fortem mineralium vocaverunt : respectum autem ad eam vocant dispositionem humorum corporum ad virtutem lapidificativam. Hæc igitur sunt quæ de lapidibus in communi videbantur dicenda.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

De quatuor opinionibus Philosophorum circa causam virtutum lapidum.

Quæsitum autem est multo tempore a Philosophis, ex qua causa tales virtutes infunduntur lapidibus : et diversas opiniones recitare dispendium esset. Tangamus igitur quatuor probabiles, et postea nostram dicamus sententiam, deinde per rationem confirmemus eamdem. Quidam autem dixerunt ab elementis componentibus lapides tales inesse virtutes, quibus cum objicitur, elementa, non operari nisi qualitatibus primis, et operationes lapidum ad qualitates primas non posse reduci. Respondent elementa quasdam habere operationes per se, quasdam autem in mixto : quia in mixto qualitas elementaris operatur mota sicut instrumentum, et tunc habet multa operari qua per se non operatur. Et ideo sicut ad aliam virtutem non reducitur alteratio cibi et elevatio et mutatio ad carnem, nisi ad calorem digestivum quem scimus esse calorem ignis, et quod congregat homogenia et disgregat heterogenia, sicut dictum

est in secundo Meteororum : ita dicunt isti et non alii virtuti quam elementari esse attribuendum quid sit in elementato : eo quod elementatum non operatur nisi mediante virtute elementorum qua sent in ipso. Haec ergo est opinio quorumdam antiquorum Philosophorum, quam Alexander Graecus Peripateticus defendere videtur : eo quod ipse omnia quaecumque sunt, sive sint animata, sive non, elementis attribuit. Ita etiam quod dicit intellectum esse quoddam elementorum complexionem consequens. Ipsa enim elementa cum complexa sunt, mirabiliorum et altissimarum dicit esse operationum. Virtutem autem quae in commixto regit et dirigit qualitates elementales, non dicit esse nisi complexionem consequentem, et hanc mirabilem asserit esse : et probat per opera alchimiae in quibus simplicia parum prosunt : et cum complexa fuerint, admirabiles valde reddunt effectus.

Haec autem opinio Platoni non placuit, opinio Platonis. qui omnia inferiora dicit esse ideata a superioribus ideis, quas separatas et mire potentiae esse dicebat. Illa enim sunt quae generant quidquid generatur, ut asserit. Dicit autem quod ea quae separatorum majorem accipiunt similitudinem, et in quibus separata minus immerguntur materiae, esse virtutes mirabiles in operatione simili operationi ideae separatae. Operationem ideae separatae esse dicit operari transmutando et alterando materiam generabilium et corruptibilium. In quibus ergo rebus minus mergitur idea materiae, in his adhuc postquam incorporata est, mirabiles res operari non cessat. Et sic dicit esse in lapidibus pretiosis et in aliis multis rebus naturalibus. Probationem autem hujusmodi sententiae non quidem ex Platone, sed ex Platonicis sicut ab Apuleio et quibusdam aliis collegimus, dicentibus quod subjecto mortalium rerum et defuncto, hoc quidem quod immortale est in rebus, mirabilia operari non cessat. Dicunt etiam isti, quod si operationes istae elementis attribueren-

<--- Page Split --->

tur, sicut quidam dixerunt Pythagorici, aut elementorum complexioni, quod tunc sicut complexio est unica, ita operatio lapidis esset una. Nunc autem multas videmus. Adhuc autem sive qualitas elementalis operetur per se, sive in complexo, non operantur qualitates elementales nisi transmutando materiam quam afficiunt : nulla autem tali transmutatione facta substantiae videntur operari lapides pretiosi : propter quod etiam alicujus separati principii videtur esse operatio istorum. Haec igitur est opinio Platonicocrum.

Hermes autem et quidam sequaces ejus Indorum plurimi multa et universali virtute differentes, dicebant omnium inferiorum virtutes esse in stellis et imaginibus coelorum. Omnes autem virtutes infundi in inferioribus omnibus per circulum Alaur, quem primum circulum imaginum coelestium esse dicebant. Has autem virtutes descendere in res natura nobiliter et ignobiliter. Nobiliter autem quando materiae recipientes has virtutes, fuerint superioribus magis similes in lumine et perspicuitate. Ignobiliter autem quando materiae fuerint confusae et fetalente, in qua quasi opprimitur virtus celestis. Hanc igitur causam isti dicunt, quoniam lapides pretiosi prae aliis habent mirabiles virtutes : quia videlicet in substantia magis simulantur superioribus, et in lumine et perspicuitate : propter quod a quibusdam eorum stella elementales esse dicuntur lapides pretiosi. In superioribus enim, ut inquiunt, quasi quatuor colores inveniuntur, qui etiam frequentiores sunt in lapidibus pretiosis. Quorum unus est orbis non stellati, qui ab omnibus dicitur saphirus, et hunc colorem primo habet saphirus, et denominat. Participant autem ipsum posterius alii quidam lapides. Secundus autem est, qui est plurimum stellarum, et est ille qui vocatur lux candens et albescens : et hunc solorem habet diamas et beryllus et multi aliorum. Tertius est, qui vocatur ignescens et rutilans, qui est in Sole et

Marte et in quibusdam aliis : et hunc primo quidem accipit carbunculus, et postea palachius sive palatius et granatus et quidam alii. Ideoque dicunt carbunculum nobilissimum et universaliter habentem virtutem omnium aliorum lapidum : quia sol cujus virtutem similem accipit, nobilior est omnibus virtutibus coelestibus, et est sua virtus universalis dans lucem omnibus coelestibus et virtutem. Quartus autem est rubeus obscurus, tam in stellis quam in quibusdam aliis lunae mansionibus inventus : et hic invenitur in lapidibus habentibus obscuras nubes, sicut in calcidonio, amethisto, et aliquando in smaragdo, et in quibusdam aliis. Propter haec et hujusmodi dicta talem isti induxerunt opinionem.

Avicenna autem et quidam alii sequenOpinio Avitensem. tes eumdem, dixerunt in omnibus naturis quaedam aliquando apparere prodigia ex imaginatione superiorum motorum. Contendit enim hic Philosophus intelligentias quae movent orbes, nequaquam posse intendere particularem motum hunc vel illum, nisi per apprehensionem aliquam particularium, et hanc apprehensionem dicit imaginationem equivocare seu æquivoce vocari ad imagineum quae pars est animæ sensibilis in animalibus. Practice autem omnia quæ fiunt, ut inquit, præexistunt in conceptionibus motorum stellarum et orbium. Adhuc autem talem inquit esse obedientiam totius materiae generabilium ad motorem, qualis est obedentia nostri corporis ad nostras animas. Nos autem in nobis sentimus, quod ad quamcumque formam concepimus, movetur corpus nostrum delectabiliter, vel horrendo, vel fugiendo. Sic igitur dicit frequenter diversa concipere animas coelestium, et tunc materiam moveri per obedientiam ad illud, ex hoc esse quod diversas virtutes gencrata accipiunt, quas nos complexionales vocamus, et maxime lapides in quibus est commixtio prima facilius mota ad imaginationem hujusmodi, quam alia in quibus est major diversitas propter ani-

<--- Page Split --->

nur opera quaè infunduntur illi. Hæc igitur dicta sunt ab Avicenna et sequentibus cum, ut videtur accipi in quibusdam dictis suis quaè de magici et alchimici composuit.

CAPUT III.

corruptis his nihil manet eorum quæ sunt in ipsis, nec est resolutio commixtorum in elementa et ideas, sed potius solum in elementa ex quibus componuntur. Si ponerentur autem esse hujusmodi idæ, inutiles essent : eo quod non proportionarentur materiae, nec contingerent eam, nec transmutarent. Omnia enim talia videntur esse in materia ipsa et non separari ab ea. Per hæc igitur et his similia dictum Platonis improbatur.

De improbatione dictarum opinionem.

Dicta vero Alexandri Peripatetici convenientia ideo non sunt, quia scimus quod licet quodlibet calidum simplex et calidum commixtum diversas habet operationes, tamen conveniunt in genere congregandi videlicet homogenia et heterogenia. Idem autem dicimus de frigido, humido, et sicco. Operationes autem lapidum nec in genere nec in specie conveniunt cum simplicium operatione, sed magis prodigiosæ et mirabiles esse videntur. Adhuc autem male dictum est nihil dirigere et informare qualites elementorum, nisi ipsam mixtionem et complexionem. Sic enim non oportet esse species et forma alia nisi complexio, quod falsum esse ostensum est, et ostendetur a nobis in libro de Anima et in philosophia prima : propter virtutes enim lapidum non complexionales nec elementales, præ omnibus magici utunturlapidibus pretiosis tam in annulis quam in cæteris imaginibus, quorum effectus est mirabilis. Propter hoc autem et hujusmodi falsificatur dictum Alexandri.

Quod autem dicit Plato de ideis, a multis inconvenienter dictum esse ostensum est : et nos de hoc alibi disputabimus, quia negotium de ideis majoris est egens inquisitionis, quam sit propositum negotium in quo sumus. Sed hic supponatur non esse ideas alias formantes generativa, neque aliquid immortalium in corporibus mortalibus et corruptibilibus : quia

Omnibus tamen Antiquis probabilius Improbatio Dixit Hermes de causa virtutis lapidum : Hermetis, quia scimus pro constanti omnium inferiorum virtutes a superioribus descendere. Superiora enim substantia et lumine et situ et motu et figura influunt in inferioribus omnes nobiles virtutes quæ sunt in ipsis. Tamen hoc dictum imperfectum est in physicis, licet forte in astronomici et magicis esset sufficiens : quia in physicis dicitur causa quæ est in materia operans : talis autem est elementalis aut qualitates elementorum prout sunt in commixto, vel forma substantialis tales complexiones consequens. Docet enim Ptolemaeus in libro qui Alarba dicitur, effectus stellarum ideo esse diversos et incertos, quia in inferioribus in fluxu proveniunt ad ipsa per aliud, et per accidens. Per aliud quidem, quia per virtutes elementales quæ informant. Per accidens autem, quoniam non perveniunt ad inferiora nisi per esse universale, quod inconfusum et incertarum dispositionum est, eo quod aliquando materia est receptibilis virtutis cælestis, aliquando nequaquam, et aliquando recipit eam secundum parum, aliquando secundum multum : et hoc ignorantes multi qui divinant in astris, sæpe mentiuntur et abominabilem suis mendacis faciunt scientiam, cum sit bona et utilis valde.

Quæ autem Avicenna de prodigiis diImprobatio cit, prodigiosa esse videntur. Non enim Avicennae, imaginatio potest aliquo modo intelligentiis cælestibus convenire : nisi enim sunt conceptionem tales in eis, quæ motu

<--- Page Split --->

ce1i et elementalibus qualitatibus non explicentur, eo quod nihil est inordinatum in eis : hoc autem alibi ostendetur, quia multa oportet permitti, sed haec convenienter deberent ostendi. Sed hoc sufficit, quod in Physicis et in Cælo et Mundo perfecte de talibus dictum est, quantum permisit consideratio physica. Intellectus enim practici sunt et per se formales ad opus naturae, quos cœlestes motus explicant sicut instrumentum. Nec unquam conceptio aliqua est in motore nisi talis. Unde autem est 'quod intendit hunc vel illum, in parte dictum est in Cælo et Mundo : sufficienter autem in prima philosophia habet determinari.

CAPUT IV.

De vera causa virtutis lapidum pretiosorum.

Refutatis igitur omnibus his, dicimus cum Constantino et aliis quibusdam, quod virtus lapidis causatur ab ipsa lapidis specie et forma substantiali. Sunt autem quaedam virtutes mixtorum miscibilia habentes pro causa, quaedam autem ipsam speciem. Et hoc clarius videtur in his quae melius aliis specificata et formata sunt, sicut est homo, qui operatione qua homo est, habet intelligere, quae ex nullo causatur complexionante. Idem autem est in brutis et in vegetabilibus, sicut probatur in Ethicis, ita quod omnis rei propria est operatio, et proprium bonum secundum speciem qua formatur et perficitur in esse naturali. Hujusmodi autem speciei instrumenta sunt omnia complexionantia, eo quod ipsa continet omnia, et ipsa non existente, corrumpitur et dissolvitur complexionatum. Forma enim continet materiam sicut divinum et optimum illius, et non continetur ab

ipsa, nec desideratur materia in natura : quia sui non indigeretur nisi ad esse individui et non ad esse divinum. Haec autem in libro de intellectu et intelligibili et in prima philosophia clarius elucidabuntur. Forma igitur ista inter duo est haec, inter cœlestes virtutes a quibus datur, et super materiam complexionatam cui infunditur. Si ergo in se consideretur, ipsa est essentia simplex, unius tantum operativa, quodcumque est illud quod unius est tantum efficere unum, et ab unico est unicum, sicut tradit tota universitas Philosophorum. Si autem haec forma consideretur ut est virtutibus cœlestibus primo multiplicatis per superiores et inferiores, et omnes imagines et circulos quos duodecim signa cum stellis suis distribuunt super horizontem rei illius cui influitur forma, et secundo secundum quod ad eam operantem sunt virtutes elementales, erit ipsa forma multiplex valde secundum potentias naturales suas quæ circumstant essentiam suam simplicem : et sic multorum effectuum erit effectiva, licet forte unicam habeat propriam operationem. Non enim potest dici virtutes causarum per aliquid non manere in effectibus. Et hoc est quod fere omnis res non ad unicam tantum, sed ad multa valet quando suæ sciantur operationes. Comparata vero ad illud cujus est forma, hoc est, ad materiam, est potentior et impotentior, secundum quod bene dixit Hermes. Et hac de causa lapides ejusdem speciei inveniuntur potentiores et minus potentes in effectibus suis : forte etiam inveniuntur aliqui nullum omnino speciei habere effectum propter confusionem materiae, sicut homo nullam habet operationem humanam secundum quod est homo : licet enim species secundum rationem non participent secundum magis et minus, secundum tamen esse et principium actionum secundum magis et minus inesse videmus speciem fere omnibus rebus 1. Et ideo in his quæ speciem conse-

<--- Page Split --->

quuntur virtutibus, inveniuntur efficaciores res vel minus efficaces, vel omnino impossibiles ad operationes quae fiunt per virtutes speciem secundum naturam consequentes. Est ad memoriam hoc revocandum, quod in secundo Meteororum diximus, lapidum species a1 individua quodammodo esse mortalia, sicut et homines, et extra loca generationis suae diu contenti corrumpuntur, et non nisi æquivoce retinent nomen speciei, licet in figura et colore eorum hoc non nisi per lon-

gissimum tempus possit deprehendi. Et sicut in animalium factura et in complexione aliquando tanta est disgratia, quod animam hominis non attingit, sed solum qualemcumque hominis figuram : ita etiam est in lapidum generatione, aut propter inordinationem materiae, aut propter vehementissimas virtutes celestium in contrarium moventes,sicut diximus in secundo nostrorum Physicorum. Haec igitur et tanta de virtutibus lapidum dicta sunt in communi, etc.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

De incipientibus a littera quae dicitur B.

BALAGIUS qui et palatius dicitur, esgemma coloris rubei, valde lucidae matet riae, et substantiae valde transparentis : et dicitur feemina carbunculi, habens debilem colorem et virtutes ejus remissas, sicut feemina se habet ad marem. Et quidam dicunt quod est domus ejus, et ideo palatium carbunculi vocatur. Generatur enim frequenter carbunculus in loco isto : et jam visum est hoc nostro tempore, quod in lapide uno exterior pars fuit balagius, et interior carbunculus : propter quod Aristoteles hunc lapidem dicit esse de genere carbunculi.

BORAX, ut quidam dicunt, lapis est qui ita dicitur a buffone, quod in capite ipsum portat : et est duorum generum. Unum album aliquantulum fuscum, aliud nigrum. Quod si vivo palpitanti buffone extrahitur, in medio habet oculum quasi cæruleum, de quo dicunt quod glutitus sordes purgat intestinorum et superfluitates, et temporibus nostris extractus est de buffone parvus viridis. Aliquos etiam vidimus buffones habentes in se depictos, qui de hoc genere dicebantur : vulgariter autem crapodinae dicuntur hi lapides.

BERYLLUS autem est lapis coloris pallidi lucidi transparentis : et ideo superius diximus quod quando involvitur, in eo videtur moveri aqua : secundum pluri-

mum generatur in India sicut multae aliarum genmarum. Sunt autem multa genera et modi in specie lapidis istius, sed melius esse fertur qui magis pallet, et plures habet guttas, quae videntur in ipso manere. Fertur autem operari contra pericula hostium et contra lites, et reddere invictum. Mitem etiam in moribus dicitur efficere et ingenium bonum dare. Medicorum etiam quidam dicunt quod valet contra pigritiam et hepatis dolores, et contra suspiria et eructationes, et quod valet oculis humidis. Expertum est enim quod quando rotundus est, et oculo solis opponitur, adurit, et ignem accendit. Dicunt etiam aurifices quod conjugium conciliat inter maritum et uxorem.

CAPUT III.

De incipientibus a littera C.

CARBUNCULUS qui Graece anthrax, et a , nonnullis rubinus vocatur, lapis perlucidissimus et rubicundissimus et solidus est, habens se ad alios lapides sicut habet aurum ad caetera metalla. Hic plus omnium aliorum lapidum virtutes habere dicitur, sicut et superius diximus. Specialis tamen effectus ejus est venenum aereum et vaporosum fugare : et quando vere bonus est, lucet in tenebris sicut carbo, et talem vidi ego. Quando autem minus bonus est, et tamen verus, emicat in tenebris superfusa aqua clara et limpida in vase nigro mundo polito. Qui autem nullo modo lucet in tenebris, hic non habet nobilitatem perfectam. Secundum autem plurimum sui invenitur in Libya, et licet habeat plures differentias, ut ait Evax, qui dicit eum habere undecim species : tamen Aristoteles, ut Constantinus refert, dicit eum habere tres species, quas supra numeravimus, scili-

<--- Page Split --->

ret halagium, granatum, et rubinum : et quod multi mirantur, dicit in eis praecellere granatum, qui tamen minoris valoris quod germanios estimatur.

CHALARDONICSautemlapiscestpallidusfuscusaliquantulumobscurus : hicsiperforatur , etcumvirtutelapidisquisi - nurisdicitur , collosuspendatur , diciturvalorecontraillusionesphantasticasexmulnucholiaexortas : facitetiamcon - vincerecausas , etvirtutescorporiscon - servat , ethocultimumestexpertum .

CALAPHANOS lapis e s t nigri coloris , cujus virtus vocem clarificare dicituretraucedinimederi .

CERAURUM lapis e s s e fertur crystallo inilis infectocolorecæruleo , quidicitur cæderealiquandodenubecumtonitruo , e t inveniturinGermaniaetHispania : sedHispanusestcandensutignis , p r o - vocatdulcessomnos , utdicunt , e t a d præliaetcausasvincendasetcontraperi - culumtonitruidicituroperari .

CELDONIUSduashabetspecies . Unusestniger , alterrufusinvenitur : trahunturautemambodeventrehirundinis . Rufusauteminvolutuspannolineovelcoriovitulinoetsubsinistraascellagestatus ,diciturvalerecontrainsainametanti - quoslanguoresetlunaticampassioicm .Ettonstantinusdiciteumvalerecontrapilepsiamprædictomodogestatum . Evaxautemrefert , quodfacundumgratumetplacentemreddit . Nigerautem , u t J o - sphdicit , contranocivoshumoresetfebresetirasoperaturetminas . Etlotusaquaoculossanat , adfinemetiamince - plumperducitnegotium : etsiinvolvaturfeliisceldioniæherbæ , dicituroffuscarevisum . SuntautemhilapidesparvivaldeettalesjamvidimuspersociosnostrosdestomachohirundinumextractosinmenseAugusti : tuncenimabstractima - zisvaleredicuntur : utfrequenterautem

semper duo simul in una hirundine inveniuntur.

CELONTESlapisestpurpureicoloris , ctdiciturincorporetestudinisinveniri :quiaquædamsuntmaximætestudineshabentesdomos , quæsuntsicutmargari - tænitentes . Diciturautemapuddivina - torem , quodfaciteumquigestatevo - meresublingua : hancautemvirtutemnondiciturhabere , nisicumlunaprimoestaccensaetcrescensetmonoides : ctiterumcumestvigesimanonamonoidesinultimodecrescens . Diciturautemhiclapisabignenoncorrumpi .

CEGOLTESlapisestincoloreetquan ' i - tatesimilisossiolivæ , dequoreferuntquodestexpertum , quoddissolutusinaquaetrasusetsic - haustus , dissipatla - pideminrenibusetvesica .

CORALLUSlapisestduarumspecierum , amari , sicutsuperiusdiximus , extractus , etpræcipueamariquodestcircaMas - siliam . Unaejusspeciesestrubeasicuteburantiquum : aliaveroalbafiguraturadmodumramusculorumplantarum : etquodexpertumestquodvaletcontraquenlibetfluxumsanguinis . Dicituretiamcollosuspensusvalerecontraepilepsiam ,etcontraoperationesmenstruor : m , etcontratempestates , fulmina , etgrandi - n e s . Etsipulverizeturetsuperherbasetarboresaspergaturcumaqua , ferturfructusmultiplicare . Referuntetiamquodprincipiaexpeditetfinesnegotiorum .

CORNELEUSautem , quemquidamcor - neleumdicunt , lapisestcoloriscarnei , hocest , rubei : abscinditursicutloturacarnis . HicapudRhenumflumeninveni - turfrequentissime , etestvalderubeumhabensferecoloremsicutminim , etquandopolitur , multummicat . Exper - tumautemest , quodconstringitsangui - n e m , etpræcipuemenstruorumethæmorroidarum : ferturetiamirasmitigare .

<--- Page Split --->

CHRYSOPASSUS lapis ab India veniens et raro invenitur : propter quod et carus aestimatur. In colore etiam est quasi sit ex succo pyri coagulatus, habens auri guttas intrinsecas, propter quas et tale nomen accipit, et chrysos aurum solat in Graeco, et multam similitudinem habet cum chrysolito.

quodammodo est inter metalla et lapides, sicut nos in sequentibus ostendemus. Dicitur autem tertium genus istius lapidis esse colore medium inter caeruleum et rubcum. Universaliter autem dicitur hic lapis tritus scabiem curare et ulcera. In manu gestatus calorem febris mitigare habet.

CHRYSOLITUS lapis est in colore habens tenuem viriditatem lucidam, in qua ad oculum solis micat sicut stella aurea, et non est rarus : dicitur autem venire de Æthiopia . Expertum autem est quod spiritualia confortat : propter quod tritus asmaticis datur. Fertur etiam quod perforatus et setis asini in foramine repletus et brachio ligatus sinistro, fugat terrores et melancholicas passiones : et hoc dicitur in physicis ligaturis : et in auro etiam positus et gestatus, fugat phantasmata, ut dicunt : stultitiam etiam repellere, et sapientiam conferre perhibetur.

CHRYSOPAGION gemma est ab Æthiopia veniens : hic dicitur lucere in tenebris et evanescere a lumine superveniente, ita quod non retinet nisi colorem hebetem, obscuro et quasi sub tenui colore operti auri : et fit in ipso secundum diversitatem luminis et tenebrarum reciprocatio coloris non determinati, velut in quercu putrefacta et noctiluca. De omnibus autem his in libro de Anima dabimus rationem perfectam et veram.

CAPUT IV.

CRYSTALLUS lapis est qui aliquando fit vi frigoris, ut dicit Aristoteles, aliquando autem in terra, sicut saepe experti sumus in Germania, ubi multi inveniuntur. Uterque autem modus generationis facile ex superioribus erit manifestus. Hic frigidus oculo solis oppositus, ignem ejicit : sed si calidus sit, hoc perficere non potest : cujus rationem dedimus in librode Causis proprietatum elementorum et planetarum. Dicitur etiam sitim restringere sub lingua positus, et expertum est quod tritus cum melle mixtus receptus a mulieribus, replet ubera lacte.

De nominibus lapidum a quarta littera quae est D incipientium.

DIAMOXfertur autem quidam lapis daemonis vocari lapis bicolor, ut arcus daemonis qui iris vocatur. Et conferre hunc dicunt febricitantibus, et venenosa pellere.

CHRYSOLITUS gemma est coloris aurei, et in horis matutinis visu pulcherrimus est, in aliis autem horis dissimilis : ab igne autem corrumpitur et fugatur, et, ut quidam dicunt, inflammatur : et ideo timere ignem dicitur. Dicunt autem quidam, quod aliud est genus istius lapidis quod est lapidis ignobilis substantiae incorporatum : et hoc non est verum : sed hoc est marchasita aurea, quae medium

DIACODOSautem lapis pallidus dicitur esse aliquantulum beryllo similis : dicitur autem in tantum phantasmata excitare, quod magi maxime hoc utuntur, tamen applicatus defuncto in tantum vires amittit, quod mortem horrere perhibeatur. Horum autem ratio quae potest haberi, ex libris magorum Hermetis, et Ptolcmæi, Thebith, Bencherath habetur, de quibus non est præsens intentio.

<--- Page Split --->

Dyonysialapis est niger ut ferrum, internicansrubeisguttisetspiratvinum : ctodoreipsiusvinifugaturebrietas , quodmirabilemultisapparet . Causaautemest , quiavinumnonodoresedvaporeoppi - laudoinducitdebilemebrietatem : lapidisautemodorsimplexaperitivusestetex - publivusvaporisvini .

Dinacontesautemlapisestacapitedraconisextractus , etferturabOrienteubisuntdraconesmagni . Estautemvir - tuseficaxejussicutetboracis , quandodivivodraconeadhucpalpitanteextra - bitur . Insidianturautemdraconibusdor - mintibus , etsubitoscissocapitedraco - nisadhucpalpitante , evelluntlapidem . Nunceenimactusmultaconferthistiamsuperfluitatibusquægeneranturinnimalibus : etmortiscorruptioalterateaquandonaturalimortecorruptishumo - tibusmoriuntur , velquandomortuaetcorruptaoccisajacuerunt . EgoauteminpartibusAlamaniæinSueviavidilapi - demsuperquemconvenerantplusquamquingentiserpentesintermontesinquo - damprato : etcumtranstiumfaceretibi - demdominusterræ , suimilitesevagina - tisgladiisscideruntserpentesinmultafrusta , infundotamenquidammagnusscrpensjacuitinmultaspartesscissus : etsubcapiteserpentisinventusestlapisnijerformatusutpyramisabscissa , nonpriucidusincircuitucolorepallido , pultherrimumhabensdescriptumserpen - t e m . Ethunclapidemmihiabuxorealliusnobilispræsentatumcumcapitescrpentisejusdemegohabui . Diciturau - temvenenumfugare , præcipuequæsuntvincessibusvenenatorumanimalium : vitoresetiamdicuntefficere .

Ecititesgemmarumoptimaest , c o - lorepuniceo , etvocaturaquibusdamaquileus , etabaliiserodialis , eoquodaquilehuncaliquandoadnidumsuumjuxtaovacollocantes , sicutgrusinterduoova , quæfacitlapidemcollocari . JamenimexpertisumusadsensuminColonia , ubigruesfætusfeceruntmultisinannisinquodamhorto . Inveniturau - temcehitessecundumplurimumsuige - nerisjuxtalittoraOceani , ubietiamop - timumgenusesterodiorumquisuntheroesavium . DiciturauteminPersiaaliquandoinveniri . Estautemmodusejus , quodinsecontinetaliumlapidem , quiinipsosonatquandomanumoveturetquassatur . Ferturautemquodsuspen - sussinistrolacerto , confertvirespræ - gnantibus , impeditabortum , etpericu - lumparturitionismitigat . Etaiuntqui - d a m , quodcaducorumhominumprohi - betfrequentemcasum . Etquodhismira - biliusest , traduntChaldæi , quodsideministrationevenenicibusaliquissuspe - ctusfuerit , positusincibo , prohibetnepossitglutiricibusille : etsilapissub - trahitur , moxdeglutitur . Quareautemaquilæhunclapidemnidosuoimponant , nonsatisscitur . ExpertienimsumusSnotadela - pidibusgruesnonobservarecujusgenerislapi - quosgruesinsuisni - disappo - modounumetinalioannounumalium . Dicuntautemquidamquodfaciunthocadmitigandumcaloremovorumvelcor - porisaquilæ , neovanimiscalefiant : ethocprobabile . Quidamtamendicuntali - quidconferreadcorumformationemetvivificationem . Quodautemquidamdi - cuntquodlapisabhisavibusinterponi -

<--- Page Split --->

tur ovis, ne frangantur, omnino falsum est : quia citius ad lapidem quam ad seipsa collisa frangerentur. Aiunt etiam quidam, quod si aliquis suspectus habetur de ministratione veneni, quod si in cibo ejus quocumque lapis immittitur, statim ad cibum strangulatur : et quando subtrahitur, glutit cibum si est reus : et si est innocens, glutit cibum in quo lapis missus est.

Eliotropialapisestviridisferesma - ragdosimilis , respersussanguineisguttis . Hunceliotropiamdicuntessevocatumnecromantici , quiestgemmaBabylo - nensis : quiasiungatursuccoherbæcjusdemnominis , etinvasaquaplenumremissus , facitsanguineumsolemviderisicutsipateretureclipsim . Cujuscausaest : quiatotamaquamcbullirefacitinnebulam , quæinspissandoaeremimpe - ditsolemvideri , nisiquasiinruboreetspissanuberorando : postmodumautemdescenditillanebularorandosicutperguttaspluviæ . Oportetautemquodquodamcarminesacratussit , etquibus - damcharacteribusmixtus : etsituncarreptitiipræsentessint , divinandoquæ - damprædicunt : propterquodtemplo - rumpontificesistolapideutebantur , etmaximeinfestisidolorum . Diciturau - temredderehominembonæfamæetin - columenetlongævitæ , etcontrafluxumsanguinisetvenercavalere . Dicituretiamquodunctusherbasuinominis , utpræ - diximus , visumfallitintantumuthomi - nemprohibeatvideri . InveniturautempluricsinÆthiopia , Cypro , etIndia .

EmatiteslapisestinventusinAfrica , etinÆthiopiaetArabia , ferugincicoloris , habensvenassanguineasim - mixtas . Virtusautemejusestvaldesti - ptica : propterquodexpertumest , quodvaletcontrafluxumvesicæventrisetmenstruorum , quandocontritusinaquamixtusbibitur : sanatetiamfluxumsa - livæsanguineæ : vinoetiampermixtuspulvisejussanatulceraetvulnera , e t

carnemetiamsuperfluaminvulneribusnatamcorrodit . Etvisushebetesexhu - m i d a ' causaconfortatetsanat , ettempe - ratasperitatempalpebrarum .

Epistititeslapisestnatusinmarirutilansetrubicundus : inincantationi - busautemetphysicisligaturisdicitur ,quodantecorgestatus , tutumhominemservatetcompescitseditionesetcompes - cereetiamdiciturlocustas , etvolucres ,etnebulas , etgrandinemettempestatesafructibusterræcompescerefertur . E x - pertumetiamest , quodoppositusoculosolis , ignemetradiosigneoscmitit :dicituretiamquodsihiclapisinaquamferventemprojiciatur , cessatebullitiocjus , etpostmodumfrigescit . Causaau - temhujusaliaessenonpotestnisiquodprocertofrigidissimuscest : etmotusacalorebullicentisaquæfrigiditassuæcomplexionisagereincipit .

Etindroslapisestcrystalloincoloresimilis , quiperpetuisguttisdistillat , quæfebricitantibusvaleredicuntur : ettamenlapisnonminoraturnecorrumpitur . Causaautemhujusestpræfcto : quiaexsubstantialapidisistæguttænequaquamdistillant , sedpropternimiamfrigidita - t e m , acremsetangentemcontinuemutatinaquam , sicutfaciuntdurilapidesetpolitipostresolutionemfrigoris .

Exacolitusautemlapisessediciturvariusetdissolutivus , utdicuntperitiMedicorum : propterquodvinopermixtusetpotatusdiciturcontracolicametilia - camvalerepassiones .

Exacontalitusautemlapisestsexa - gintacoloribusdistinctus , parvæquanti - tatisvalde , quifrequentiusinLybiain - venitur , etapudTrogloditas , etnocetnervisvalde : propterquodetiamoculoshominisdiciturefficeretremu ' o s .

<--- Page Split --->

CAPUT VI.

In invipientibus a sexta littera quae est F.

FULCONES, quod alio nomine arsenium votatur, et a vulgo auripigmentum, alium significat. Est autem de genere lapidum citrinum et rubeum, quem lapidum unum de spiritibus vocant Alchimiri. Habet autem naturam sulphuris in alio faciendo et desiceando, et cum calculator per ignem, nigrum efficitur, et statim sublimatione efficitur albissimum. Et si iterum calcinetur, iterum efficitur nigrum, et iterata calcinatione efficitur albissimum : et cum hoc ter vel quater iteratur in ipso, tantum efficitur adstium, quod aeri compositum statim facit formamina per ipsum, et exurit vehementer omnia metalla praeter aurum solum : appositum autem aeri ipsum in album colorem transmutat : propter quod falcarii utuntur ipso quando aes volunt facrre simile argento : quia magnum in hoc habet effectum.

FULACERIUM, ut ferunt gemmarii, gemma est eadem cum chrysolito et ejusdem irritis.

CAPUT VII.

In incipientibus a littera septima quae est G.

IGAGATES est kacabre, quem quidem lapidem de genere gemmarum ego re-

puto. Invenitur autem in Libya et Britannia juxta littus maris, et abundanter invenitur in mari quod attingit Aquilonarem partem Theotonìæ. Etiam in Anglia frequenter invenitur, et est duplicis coloris, nigri videlicet et crocei : sed croceum est perlucidum fere sicut topasion. Invenitur etiam glaucum et declinans ad pallidum conjunctum cum citrino colore. Confricatum autem trahit paleas, et incensum ardet sicut thus : dicitur autem quod confert hydropicis, et fluidos firmat dentes, ut aiunt. De expertis autem est, quod lotum cum aqua et per suffumigationem mulieribus inferius suppositum, provocat menstrua. Fertur etiam quod fugat serpentes, et valet etiam contra stomachi et ventris subversionem, et contra phantasmata melancholica quae quidam dæmones vocant. Aiunt autem de expertis esse, quod si colatura et ejus lotura cum rasura detur virgini, bibita retinebit eam, quod non minget. Si autem non est virgo, statim minget : et sic debet probari an aliqua sit virgo. Dicunt etiam valere contra laborem parturientis.

GAGATRONICA est lapis diversi coloris sicut pellis capriolæ, cujus virtutem Avicennam dicit esse, quod victores reddat se gestantes. Expertum autem dicunt esse in Alcide principe quodam, quod quoties hunc lapidem secum habuit, semper vicit in terra et mari : quoties autem caruit, fertur hostibus succubuisse.

GELOSIA dicitur esse lapis habens figuram grandinis et colorem, duritiae adamantis similis. Et tantæ fertur hunc esse frigiditatis, ut ab igne vix vel nunquam calefieri possit. Cujus causa est nimia pororum constrictio non permittens inde ignem ingredi. Aiunt etiam hunc iram et luxuriam et cæteras hujusmodi calidas passiones et desideria mitigare.

<--- Page Split --->

GALARICIDES quam quidam Galaricidem vocant, lapis est similis cineri, et secundum plurimum invenitur in Nilo et Acheloo fluviis : hic tritus dat saporem lactis : et succus ejus in ore clausus turbat mentem. Dicitur etiam in libro de ligaturis physicis, quod alligatus collo, replet ubera lacte : et alligatus femori, facit faciles partus. Aiunt etiam pastores Ægypti, quod si vespere contritus cum sale mixta aqua ovile circumspergatur, ubera ovium replentur lacte, et fugatur ab eis scabies : generaliter etiam dicitur contra scabiem valere.

quidam dicunt hunc esse de genere hyacinthi, est falsum. Invenitur autem hic lapis secundum plurimum ejus in Æthiopia, et aliquoties juxta Tyrum inter arenas maris.

CAPUT VIII.

De incipientibus ab II, I et J litteris.

GECOLITUS lapis est, ut fertur, orientis ossis oliva similis. Cujus virtutem esse dicunt, quod tritus et cum aqua haustus, lapidem frangit et educit de vesica et renibus.

GERACIDEMlapis est, ut fertur, nigri coloris : probatur autem veritas hujus lapidis sic, quod gestans lapidem totum corpus suum unctum melle, musicis et vespis exponit : et si intactus manet ab eis, lapis est verus : et si deponat lapidem, statim musca et vespa super mel cadunt et sugunt. Aiunt autem quod in ore portatus, facit bene judicare opiniones et cogitationes. Fertur etiam, quod gestantem se hominem amabilem et gratiosum reddit.

GRANATUS , sicut Constantinus Aristotelem refert dicere, de genere est carbunculi. Est autem lapis rubeus et perlucidus, in colore similis balaustiis qui sunt flores malorum granatorum. Est autem rubeus aliquantulum obscurior quam carbunculus, et cum substernitur ei niger color in sigillis, tunc magis rutilat : et invenitur in hoc genere quidam modus, qui inter ruborem aspersum habet violae colorem : propter quod hoc genus violaceum dicitur et est pretiosior omnibus aliis granatis : dicitur laetificare cor et pellere tristitiam, et secundum Aristoteles est calidus et siccus. Et quod

HIENAlapis est a bestia qua vocatur hiena sic dicta, eo quod ex oculis ejus cum in lapidem vertuntur, tollitur. Aiunt tamen antiqui Evax et Aaron, quod positus sub lingua, confert divinando predicere futura.

HYACINTHORUMduosuntgenera : a q u a - ticusvidelicetetsaphirinus . Aquaticusestflavusalbescens , acsiperviumaquadesubflatoperspicuoerumpatetsupe - rarecontendat , ethicestvilior : etinve - niturinistogenereaquescensrubeus , inquoetiamsuperatpervietasaquae . Saphirinusetiamestflavusvaldeperlu - cidus , quasinihilhabensaqueitatis , ethicestmelior . Etideotrianominaha - b e t : diciturenimaliquandohyacinthussaphirinus : inÆthiopiaautemsecundumplurimuminvenitur . Etquidamdicuntquartumessequodestaquaticumcaru - l e u m , sicuttopasion , ethocestdurissi - mumvilissimumgeneraliter , quodinsesculperevixpermitat . Ideexpertisau - temest , quodestfrigidussicutviridis , etconfortatcorporasicutomnefrigidumquodconstringitvirtulescorporum . Inligaturisautemplysicisestususejus , quodcollosuspensusveldigitogestatus , tutumredditperegrinumetgratumho - spitibus , etestcontrapestiferasregiones .

Etexpertumest , quodsomnumprovocatadsomnumprovocandum . Saphirinusautemhocspecialiterhabere

<--- Page Split --->

dicitur, quod est virtus ejus contra toxicum. Aiunt etiam quod confert ad divitis, et naturale ingenium bonum confert et latitiam.

Iuslapisestcrystallosimilis , etestutfroquentiusexagonus . DicitautemEvaxquodabArabiavenit , etinmariRubromascitur . NosauteminvenimusmaximamcropiamhorumlapiduminmontibusGer - manic , quisuntinterRhenumfluviumctTreverensemcivitatem , etdiversacquantitatisomnessuntexagoni . Inaliisautemlapidibusnaticircumpositionelapidiscumnaturalitersuntrotundi , vagoniefficiuntur , sicutforaminaapuminnediopositaexagonaefficiuntur : t a - monillaquaesuntinextremissuntro - tunda . Estautemlapissiccissimus , quodsuaindicatsicabilitasmaxima . Fitau - temexaqueosiccoquodevaditdemate - rialapidisquigeneraturexrubeoluto : ctquiahocaqueumestvehementerasircoapprehensum , siccusetdurusestvaldelapis . Cumautemsubtectosoliparsejusimmittitur , etparsinumbratentur , projicitreflectendopulcherrimosroloresiridissuperopositumparietem , velsuperaliquodcorpuspropterquodirisvocatur . Cujuscausaestsuperiusassignata . Aliudautemsimilehuicnasci - turingypso , quodetiamperspicuumestinextremisetsiccissimumvalde : ettutuntureoquidamprovitroinvitreis .

Iscustos, ut refert Isidorus et Aaron similiter, est lapis in ultimis Hispaniarum partibus frequentius inventus juxta Gades Herculis in tertio vel secundo climatibus ultra Hispaniam illam, quam modo Hispaniam vocamus. Est autem lapis tiliabilis propter viscositatem in eo arefactam : et si de ipso vestis fiat, non romburitur, sed igne purgatur et nitet : et forte illud est quod pennam vocant salamandrae : quare haec lanugo quaedam est sicut lanugo lapidis humidì. Quare autem non cremetur, in Meteoris expeditum est. Hujus speciem quamdam dicit

esse quemdam lapidem quem quidam vocant carbunculum album, et quidam alii calculum album. Imitatur enim carbunculum in hoc quod phantasmatibus et præstigiis resistit : valet etiam contra dolorem oculorum ex humida causa, et redactus in pulverem, sanat scabiem. Idem Isidorus dicit de lapide Judaico, qui est albus ad modum glandis in quantitate scripturis quibusdam insertus quasi litteris quas Græci γράμματα appellant. Judaicum autem dicit Avicenna hunc, quia frequentius in Judæa invenitur.

Jaspisestlapismultorumcolorum , ethabetspeciesdecem : meliortamenestviridistranslucens , rubeashabensvenas , etinargentopropriolocarihabet , etinpartibusmultisinvenitur . Expertumeninestquodstringitfluxumsanguinisetmenstruorum . Aiuntetiamquodnegatconceptun , etjuvatpartum : etquodgestantemsealuxuriaprohibet . I n m a - gicisetiamlegitur , quodsiincantatusest , redditgratumetpotentemettutum , etfugatfebresethydropisim .

CAPUT IX.

De incipientibus a nona littera quae est K.

Kacabreestidem , utdiximus , quodgagates : sedtamenquidamdicuntquodKacabremeliusest , cumtamenneccolo - renecvirtutibusdiscrepetabipso . K a - cabresautemlapisestsimiliscrystallo : dequoferuntquodeloquentiamdatethonoremetgratiam , etquodvaletcon - trahydropisim .

Kacamanlapisestfrequenteralbusintotovelinparte . Variusenimestinco - l o r e , frequentissimeinveniturimmixtus

<--- Page Split --->

onyxine. Virtus ejus autem fertur esse ex imaginibus et sculpturis quae inveniuntur in ipso, et ex sigillis de quibus in sequentibus habebitur tractatus.

CAPUT XI.

CAPUT X.

De incipientibus ab M littera quæ est undecima.

De incipientibus a littera L.

LIGURUS lapis est qui fit ex urina lyncis, et haec animalia dicit Plinius esse Orientis, quæ tamen frequenter in Teutcnia et Sclavonia inveniuntur abundanter in sylvis. Dicit etiam Plinius quod hoc genus animalis urinam suam sub arenis abscondit quasi invideat juvamentum quod est ex lapide. Beda dicit quod hic lapis nascitur in renibus hominis. Dicit autem Plinius quod est rubeus scintillans ut carbunculus, præter hoc quod non luect de nocte. Invenitur autem frequentius creceus parum tendens ad nigredinem. Et est expertum de ipso, quod fricatus trahit paleas, quod fere convenit omni lapidipretioso. Dicitur etiam valere contra dolorem stomachi et icteritiam et fluxum ventris.

LIPPARES dicitur esse lapis qui frequentius in Lybia invenitur. Fertur autem lapidis virtus esse mirabilis : omnis enim bestia a venatoribus et canibus infestata currit ad eum, et ipsum intuetur quasi patronum. Et, ut aiunt, canes et venatores noscere non possunt bestiam quamdiu lapidem habent præsentem : quod si verum est, mirabile est valde, et absque dubio cœlesti virtuti deputandum : quas Hermes mirabiles esse dicit in lapidibus et etiam in plantis : per quas etiam naturaliter fieri posset quidquid fit scientis magicis, si virtutes illæ bene cognoscerentur.

MAGNES sive magnetes lapis est ferruginei coloris, qui secundum plurimum in mari Indico invenitur,et in tantum abundare dicitur, quod periculosum est in eo navigare navibus quæ superiores clavos habent. Invenitur etiam in Traconitidis regionibus. Ego vidi inveniri in partibus Teutoniæ in ea provincia quæ Francia Orientalis vocatur, unum magnæ quantitatis et maximæ efficaciæ, et fuit valde niger, ac si esset ferrum rubiginosum et combustum cum pice. Virtus autem ejus est mirabilis in attractione ferri, ita quod virtutem ejus transmittat in ferrum, ut illud etiam attrahat : et aliquando multæ acus hoc modo suspensæ ad se invicem videntur. Unctus autem lapis allio non trahit : si supponitur ei adamas, iterum non attrahit, ita quod parvum adamas magnum ligat magnetem. Inventus autem est nostristemporibus magnes, qui ab uno angulo traxit ferrum, et ab alio fugavit : et hunc Aristoteles ponit aliud genus esse magnetis. Narravit mihi unus ex nostris sociis curiosus experimentator, quod vidit Fredericum Imperatorem habere magnetem, qui non traxit ferrum, sed ferrum vice versa traxit lapidem. Aristoteles dicit quod est quoddam genus aliud magnetis quod trahit carnes hominis. In magicis autem traditur quod phantasias mirabiliter commovet,principaliter seu præcipue si consecratus obsecratione et charactere sit, sicut docetur in magicis. Ferunt etiam hoc cum mulsa acceptum curare hydropisim. Aiunt etiam hunc lapidem capiti mulieris dormientis suppositum, statim eam movere ad amplexum mariti sui si

<--- Page Split --->

r. otaest . Si autem est adultera, præ nimiotimorephantasmatum dicitur cadere d. lorto . Dicunt etiam quod fures in domumintrantespositis carbonibus in quatuorangulisdomus, lapidem hunc contritumsuperspergunt : et tunc dormientonindomoitaphantasmatibus tenent u r , quodfugientesædesrelinquunt : ettumfuresfuranturquidvolunt .

Magnesia quem quidam magnosiam uorant , lapis est niger quo frequenter obtulur vitrarii : hic lapis distillat et fluit in magno et forti igne, et non aliter : et tunc immixtus vitro ad puritatem vitri duducitsubstantiam.

Marchasitasivemarchasida , utqui - damdicunt , estlapisinsubstantiaetha - betmultasspecies , quarecoloremacci - pitcujuslibetmetalli , etsicdiciturmar - chasidaargenteaetaurea , etsicdealiis . Metallumtamenquodcoloratcum , nondistillatabipso , sedevaporatinignem : etsicrelinquiturcinisinutilis : ethicla - pisnotusestapudAlchimicos , etinmul - tislocisinvenitur .

valet etiam contra fluxum sanguinis et con tra fluxum lientericum et contra diariam.

MediuslapisessediciturquiaregioneMedorumubipluresinveniuntur , sicvo - catus . Suntautemduæspecieshujus : unusniger , alterviridis . Virtutemejusessedicuntcontraveterempodagrametoculorumcæcitatemetnefreticam : r e - fovereetiamdiciturfessosetlassosetde - biles . Feruntautemquodejusquinigerest , sifragmentainaquacalidaresolu - tafuerint , etsealiquisillaaqualaverit , incurritmembrorumexcoriationem : etsibiberitexeo , peribitvomendo .

Melochitesquemquidammelonitemvo - c a n t , lapisestArabicusgrossæviriditatis , sednontranslucidus , sicutsmaragdus , etestmollis . Ferturautemquodvirtutemhabetcustodiendigestantemseanociviscasibus , etsimilitercunabulainfantium .

MemphiteslapisestacivitateÆgyptiquæMemphisvocatur , dictus , quidiciturutigniscalerevirtutequidem , quodvi - deturactu : hictritusetaquamixtainpotudatusurendisvelsecandis , inducitinsensibilitatemnesentiaturcruciatus .

Margartalapisestinobscurisconchili - businventus . MelioresabIndiaveniunt : multiautemaBritannicomari , quodnuncAnglicumdicitur : etversusFlandriametTeutoniaminveniuntur , itaquodegohabuiinoremeodeceminunamensa , quæincomendenoostreainveni . Juvenesenimconchæhabentmeliores : quædamautemexeisperforatæsunt , etquædamintegræ : colorissuntacsiparvaluxpe - netraretinmultumalbum , etideoni - t e n t , cumtamensintalbæ . Ferturetiamquodintonitruquasiabortiendoeasos - træevonunt : etideoinflumineinve - niuntur , inMosellaetquibusdamGalliæfluviisinterarenas . Estautemvirtusea - rumexpertaadconfortationemspiri - tuumetcontracardiacauetsyncopim :

CAPUT XII.

De incipientibus a duodecima littera qua est N.

Nicomaridemestquodalabastrum , quodquidemestdegeneremarmorum : tamenquiavirtusejusestmirabilis , i n -

<--- Page Split --->

ter lapides pretiosos ponitur. Et expertum est de hoc, quod frigiditate sua conservat aromatica unguenta. Et ideo pyxides de hoc lapide fecerunt Antiqui. Conservat etiam frigiditate sua corpora mortuorum a fectore excellenti : et ideo monumenta et mausolea antiqua de hoc lapide inveniuntur : est autem albus nitens. Aiunt etiam quod victoriam dat et amicitiam conservat.

N u s z . Suntquidamquidicuntquodlapissititavocatus , etquodsitdegene - relapidumbuffonis , etinmultisinveni - turbuffonibus . Etsuntduogenera : unussubalbidussicutsilacintraveritsangui - nemetviceriteum , ideosanguinisob - scurasvenasdicuntineoapparere : etalterestniger , etaliquandoineodepingi - turbuffosparsispedibusanteetpost . D i - cuntetiamquodsiambosimulincludan - turpraesenteveneno , eosadureremanumtangentis . Probationemautemhujusla - pidisessedicunt , quodexhibitusbuffonivivo , buffoelevaturcontraeum , ettangiteumsipotest . Dicituretiamquodprae - sentevenenovariusefficiturquisubalbi - dusest .

tem sardinus sit præsens, ligatur onyx et suspenditur a nocumento. Hæc autem omnia si habet, profecto habet ideo, quia virtutem habet movendi melancholiam præcipue in capite : ex motu enim illius et vapore omnia ista procedunt.

Onychaveroseuonychulus , utdicuntquidam , idemestquodonyx , quodve - risimileest , velquodsitaliquaspeciescjus , sedcolorenonnigernisialiquando , sedcoloremhabetuthumanusunguis , sicutsupradiximus . Sedonychinisno - minisinveniunturmulticoloresalbietnigrietrubicundi , quitamenomnesinsubstantiaquadamfabricantur , quæsi - militudinemexprimitunguishominis . Aiuntetiam , quodlachrymaexarborequæonychadicitur , induratainlapidemgeneratur : ethancessecausamquododoriferusestinigne . Hancetiamcau - saminquintesse , quodfrequentiusaliisdepictusimaginibusmirabiliusinvenitur : quialachrymaaprincipiomollisfacileformabilispingitur , etpicturamretinetquandoinlapideminduratumcoagula - t u r . Hunclapidemdicuntinsensibiliterintrareinoculum , etessemirabile . Sedegovidisaphirumintrareinoculum , etlapidemgalli , etquemdamaliumcujusnomenignoravi , sinelæsioneoculi : p o - litumcnimtenuenonlæditoculum , nisitangataciemsivepupillamsensibilemcontraforamenuveæ .

CAPUT XIII.

De incipientibus a decima tertia littera qua est O.

Onyxgemmaesseperhibetur , nigrico - loris , inveniturmeliusgenusejusnigrumalbisvenisvariatum . VenitautemdeMe - diaetArabia . Inveniturautemquinquediversitatumproptervarictatemvenarumetcolorum . Aiuntquodcolloveldigitosupensus , excitattristitiamettimoresetinsomnophantasiasterribiles , etmul - tiplicareferturtristitiasetlites . Dicuntautemquodaugetsalivampueris . S i a u -

Ophthalmius lapis est ab ophthalmia dictus : cujus color non nominatur, forte ideo quoniam multorum est colorum. Valere autem dicitur gestanti contra omnes malos morbos oculorum : visus autem circumstantium dicitur obcæcare : et ideo etiam patronus furum vocatur : gestantes enim cum quasi invisibiles redduntur.

ORISTEShabettresspecies , quarumunanigraetrotunda : aliaviridismacu - lasalbashabent . Tertia , cujusalteraparsestaspera , alteraplana , etestcolor

<--- Page Split --->

qius quasi ferri lamina : et talis etiam est dispositio corporis ejus de quo ferunt, quod unctus oleo rosato et gestatus praeservat ab adversis casibus et pestiferis morsibus reptilium. Dicitur etiam in physiciis ligaturis, quod appensus mulieri, prohibet ipsam impraegnari : et si praegnans est, abortum facit.

PERITHE , sivePeridonius , lapisestfulvicoloris : dicituretiamvalerecontraartericam . Mirabileetiamreferuntdeistolapide , quodsifortiusconstringaturma - n u , aduritmanum : vultergoleviteretpavidetangi . Diciturautemdehocge - nereessealiaspecies , quæestchrysoli - tosimilis , nisiquodestmajorisviridita - t i s .

OHPIANUSestlapisquiincoronaRo - maniImperatorisest , nequeunquamalibivisusest : propterquodetiamor - phumusvocatur . Estautemcolorequasivimosus , subtilemhabensvinositatem : ethocestsicutsicandidumniviscan - dusseumicanspenetraveritinrubeumclarumvinosum , etsitsuperatumabip - s o . Estautemlapisperlucidus : ettradi - turquodaliquandofulsitinnocte , sednunctemporenostrononmicatintene - b r i s . Ferturautemquodhonoremser - vatregalem .

PRASSIUSestlapisquiestmatrixetpa - latiumsmaragdifrequentius : estautemviridiscoloris , habensviriditatemspis - s a m , sicutprassiumquodestmarrubium . Inveniturautemaliquandocumrubeisguttisetaliquandocumalbis . Expertumautemestquodconfortatvisum , etquasdamjaspidisetquasdamsmaragdihabetoperationes .

InepistolaetiamÆsculapiiquidamPhilosophiadOctavianumAugustumfe - r u n t , quodaliquodvenenumesttantæfrigiditatis , quodcorhominisinteremptivenenoconservatabigne . Etsicorilludinigneponaturtamdiu , quodinlapi - demoptesiconvertitur , lapisillevocaturprofilisabigne , vocaturhumanusamateria , præconsusessedicitur , eoquodvictoresfacitetavenenopræservat . Narra - turautem , licetfabulæsitsimile , quodAlexanderMacedoniushoclapidesubcingulosuoinprælioutebatur : c u m - querevertecrutabindia , etvelletlava - riinEuphrate , depositosubcingulo , m o r - suserpenscausupræciditlapidem , etevomuiteuminEuphrate : etdehocmentionemdiciturAristotelesfecisseinlibrodenaturaserpentum , quiliberadnosnonpervenit . Coloreautemrubethiclapiscandoremhabensadmixtum .

CAPUT XIV.

De incipientibus a decima quarta littera quæ est P.

PANTHERUSlapisestmultoshabenscc - loresinunocorporelapidis , nigrumvi - delicet , etviridem , etrubeum , etaliosmultos . Inveniturautempalliduspurpu - reusetroseus . Feruntautemluscosefii - cerevisus . Invenitursecundumpluri - numinMedia : debetautemgestansipsuminspicereinmancorientesole , utsitefficaxetvictoriosus : totautemvirtutesdiciturhaberequotcoloresha - b e t .

PERANTESlapisestgeneratusdemi - cheton , etestfomineisexus . Namcer - totemporediciturconcipereetparereconsimilemlapidemnaturalem : valereautemdiciturprægnantibus .

<--- Page Split --->

CAPUT XV.

CAPUT XVII.

De incipientibus a decima quinta littera quæ est Q.

De incipientibus a decima septima littera quæ est S.

QUANDROS lapis est, qui aliquando invenitur in cerebro vulturis, cujus virtutem ferunt esse contra quoslibet nocivos casus, et replet mamillas lacte.

QUIRITIA lapis est, qui invenitur in nido uppæ aliquando, quæ tota est avis præstigiosa et multa augurans, ut dicunt magi et augures. Est autem lapis hic proditor secretorum, et phantasias commovens si ponatur super pectus dormientis.

CAPUT XVI.

De incipientibus a decima sexta littera quæ est R.

RADAM lapidem et donatidem eumdem aiunt : dicunt autem, quod niger est lucens. Ferunt autem, quod quando capita gallorum comedere dantur formicis, quod aliquando post tempora multa in capite maris galli hic lapis invenitur. Ferunt etiam hunc valere ad quodlibet impetrandum.

RAMAT quod in medicinalibus invenitur et alchimicis, quod idem est quod bolusarmenus. Est autem lapis subrubeus. Hujus autem virtus pro certo experta est, quod e constrictiva ventris, et præcipue sanguinis disynteriæ et menstruorum.

SAPHIRUS lapis est, valde notus, et secundum plurimum ejus venit ab Oriente ex India. Invenitur etiam in hypodræmo apud Thodanum provinciæ regionem, et civitatem, sed non est adeo pretiosus ut per omnia sit similis Orientali. Est autem in colore perspicuus flavus s:cut cælum serenatum : sed vincit in eo flavus color : et ideo est melior qui est non satis percludus. Optimus autem, qui nubes habet obscuras ad rubedinem declinantes. Invenitur etiam bonus, qui albidas habet nubeculas. Substantia sua fit sicut fusca nubes aliquantulum transparens. Hujus autem virtutem ergo vidi, quod anthracos duos fugavit. Aiunt etiam hunc lapidem hominem castum reddere,et interiorem ardorem refrigerare, sudorem stringere, dolorem curare frontis et linguæ. Vidi ego unum in oculum intrare, et sordes ex oculis purgare : sed ante vult poni in aquam frigidam, et post similiter. Quod autem dicunt, quod amittit virtutem et colorem postquam semel fugavit anthracem, est falsum : quia vidi unum qui successive interjecto spatio fere annorum quatuor, fugavit anthraces duos. Dicunt etiam quod corpus invegetat, et paces conciliat, pium et devotum ad Deum efficit, et animam firmat in bonis. Hic lapis alio nomine sirites, vel ut aliis placuit, siritles vocatur : eo quod in siritibus invenitur.

SARCOPHAGUS lapis est devorativus cadaverum mortuorum. Græce enim σαρχός sonat carnem, φχγῶ autem comedere. Antiqui autem quidam hoc lapide primo

<--- Page Split --->

fecerunt arcas mortuorum : eo quod in spatio tringinta dierum cadaver consumit. Ob hoc autem nostra monumenta lapidea sarcophagi sunt vocata.

SARDA , quodaliidicuntsardo , lapisctquisehabotadtabulaslignisicutmagnesadferrum : etideoadhæretitafortitertabulisnavium , quodevellinonpossit , nisiabscindaturcumipsoeaparstabulæcuiinhæserit . Estauteminco - lorepurissimusnitens .

SARDINUSlapisestabantiquissimotemporeinterpretiososlapidesconnume - ratus . Estautemruboremspissumha - benscumsubstantiaobscurepervia , s i c - utsipervietasimaginareturinrubeaterra : etsecundumhancdiversitaleminveniturquinquemodis , itaquodali - quisinhochabetdepervictate : etfor - teestillematrixaliorumetdomusinquageneratur . InSardisautemcivitatepriusesserepertusdicitur : ideosicvo - catur . Aiuntautemhuncaccendereani - mamadgaudiumetacuæreingenia , pervirtutescontrariasligareanocumen - toonychinum .

SARDONYX , quemquidamsardonycemvocant , etiamcompositusestexduobuslapidibus , sardovidelicetonyce . Estergorubeus , ethiccolorsupermenitinipsoexsardio : estetiamalbusetniger , etcolorisunguisproferensexonyce . Laudabiliorautemestquihoscoloresmagishabetdistinctos , etquidensiorisestsubstantiæ . Inveniturautemquinquemodisetfortepluribuspropterdiversamcolorumcommixtionem , etsubstantiædiversamdensitatem , etfrequentiusin - veniturinIndiaetArabia . Ferturautemluxuriamdepellere , ethominemcastumreddereetpudicum . Estautemmaximalujusvirtusinhocquodcumonychi - nussit , hicnocerenonpotest , sardumsibiinsubstantiahabensadmixtum .

SARMIUSlapisestaSarmiainsulainquainvenitur , dictus . Hocautemlapidepolituraurum . Ferturautemquodpo - tatusvertiginemsedat , etmentemsoli - d a t : habereautemhocvitiumdicitur , quodalligatusmanuipartutientis , i n - peditpartumetcontinetipsuminma - trice .

SILENTESlapisestdequovar . arefe - runtur . DicuntenimquidamhuncnasciinquodamgeneretestudinisIndico , etessevariumrubeoalbopurpureoquo - quecolorepulcherrimum . Aliiautemdi - cunthuncvirentemetinPersidisparti - busfrequentiusinveniri . Dicuntautemhunccrescerelunacrescente , etlunade - crescentedecrescere : gestatumautemferuntconferreprescientiamquamdamfuturorum , sisublinguaportatur , p r æ - cipueprimalunaetdecimaexistente : dicuntenim , quodmaneprimalunaunatantumhorahabethancvirtutem : d e - cimaautemexistentelunahabetvirtu - teminprimahoraetsexta . Modusau - temdivinationisest , quodcumportatursublingua , cogitaturdealiquonegotioutrumfieridebeatvelnon : etsifieride - b e t , corditenaciterinfigitur , itaquodcvellinonpotest : siautemnondebetfieri , statimcorresilitabipso . Ferturetiamquodcuratptisicoslanguentesetdebiles .

SMARAGDUSlapispretiosiormultisaliisetnonrarus , etestcolorcjusviridissi - mustranslucens , itaquodvicinumac - remsuavideturtingereviriditate . Figurasuameliorestplanitiessuperficiei : quiatuncunaparsnonobumbrataliam . M e - liorautemestquænecluminenecum - bravariatur . Hujus , propterplanitieietcolorisvarietatem , dicuntessediversita - tesduodecim : eoquodaliquandoquod - damfelnigrumpermodumvirgularumpermixtumhabet . Suntautemalocisdi - ctiScythici , velBritannici , etNiliaci : etquiinvenisærisnascuntur , etmaculosiquidam , etquidamcalecdonii , eoquod

<--- Page Split --->

admixturam habent cum illo lapide. Meliores omnibus sunt Scythici. Fertur autem quod illi de nidis griphonum auferuntur, qui lapidem hunc cum crudelitate magna custodiunt : dixit enim unus de Græcia veniens veridicus et curiosus experimentator, quod ille lapis nascitur in rupibus qui sunt sub aqua maris, et quod ibi frequenter invenitur. Rationale etiam est quod in venis æris in perspicuo quod ad æris substantiam non venit, nascitur : quia rubiginis æris habet viriditatem. Expertum autem est temporibus nostris, quod hic lapis si vere bonus et verus est, non sustinet coitum : propter quod rex Ungarie, qui nostris temporibus regnat, in coitu cum uxore sua lapidem hunc in digito habuit, et propter coitum in tres partes fractus fuit. Et ideo probabile est quod dicunt, quod hic lapis gestantem se ad castitatem inclinat. Ferunt etiam quod auget opes, et in causis dat verba persuasoria, et quod collo suspensus, curat emitrituem et caducos morbos. Expertum autem, quod visum debilem confortat, et oculos conservat. Dicunt etiam quod bonam facit memoriam, et quod tempestatem avertit, et valet divinantibus : propter quod a magicis quæritur.

SPECULARIIS lapis vocatur, eo quod ad modum vitri perspicuus sit. Dicitur autem in Hispaniarum urbe Segobia primitus inventus. Ego autem vidi illum abundanter inveniri , ita quod currus inde onerantur in diversis partibus Teutoniæ : vidi etiam in Gallia inveniri cum gypso, quia gypsi extremitas quædam est : effossus autem scinditur in quaslibet tenues partes, et fiunt inde fenestre sicut de vitro, nisi quod loco plumbi oportet ponere lignum leve abignum. Sunt, ut videtur, tres species ejusdem, unum scilicet lucidum ut vitrum, aliud nigrum penitus quasi atramentum, tertium citrinum quod vocant auripigmentum vel arsenicum, sicut supra diximus, quod carius est et nobilius.

SUETINUS lapis est crocei coloris, quem Græci eliciam vocant. Invenitur enim aliquando translucens ut vitrum. Vocabulum autem trahit a materia : quia succo vel gumma arboris nascitur, quæ pinus vocatur : vulgariter autem lubra vocatur. Confricatus autem trahit folia, paleas, et fila, sicut magnes ferrum. Dicunt autem quod confert portantibus se castitatem. De expertis autem est quod fugat serpentes incensus, et prægnantibus valet ad facilem parturitionem. Melior autem est qui fit de succo qui in æstate calida prosilit, obscurior autem qui fit de succo alterius corporis.

SYRUS est lapis a Syria dictus, ut dicit Isidorus, qui integer natat, et communitus fluctuat. Profecto hujus [causa est, quia in poris integrum acrem continet, qui evanescit a pulvere comminuti lapidis.

CAPUT XVIII.

De incipientibus a decima octava littera quæ est T.

TOPASION lapis est sic vocatus a loco suæ prime inven tionis, qui fertur vocari Topasis insula : et quia auri similitudinem prætendit. Sunt autem duæ species in hoc genere lapidis, quarum una est omnino similis auro, et hæc est pretiosior. Alia est crocea magis tenuis coloris quam auri sit color, et hæc est vilior. Expertum autem est in nostro tempore, quod si in aquam bullientem immittatur, ita defervere facit quod statim manu immissa extrahitur, et hoc fecit Parisiis unus de nostris sociis. Dicunt etiam quod valet contra hæmorroicam et lunaticam passionem. Hoc autem certum est, quod speculum est lapis iste et idolum objecti

<--- Page Split --->

corporis sicut speculum concavum in convoxum repræsentat : cujus causa esse non potest, nisi quod interius per su- perficies concavas concrescit et coagula- tur.

Tructoslapis est coloris flavi et lucidi candutis, ac si lac penetraret in flavum colorem, et resultet per ipsum ad super- tition. Dicunt autem quod visum con- servat, et a nocivis casibus portantem urdefendit .

Viarresestgemmaquamsupraperiri - temdiximus . Colorautemejusestful - gensutignis , utsupradiximus : leniteretreverentervulttangi , autadurittan - gentismanum . Nimirumquiaetiamno - ctilucaanimalaliquandoaduritmanum , sicutegoipseexpertussæpius .

CAPUT XX.

CAPUT XIX.

De incipientibus ab V littera.

ZEMEGH est lapis qui vocatur laxuli: huic inest tenuis color flavus cum corpusculis aureis. Fit autem inde azurium. Certissime valet sumptus contra melancholiam et quartanam et syncopim ex vaporibus melancholicis provenientem.

VARACHquoddicitursanguisdraconis , vocundumAristotelemlapisest . Quidam autommedicorumdicuntquodestsuc - uscujusdamherbæ . Sedquoddicit , stenditurinpulverecujussuperficiesni - tetetasperaestsicutcomminutuslapis : restautemrubeusvalde . Valetautem contraquemlibetfluxum , etpræcipue sanguinis : etexeoetargentovivofit ulgula .

Vernixestlapisquidiciturarmenicus . Estautemcolorissubpallidi , etvaletcer - tissimecontramelancholiam , etcontravitiumsplenisethepatis , etcontracar - diacaumpassionem .

Zigarteslapisestcolorisvitrei , alionomineetiamevaxvocatus . Etdiciturquodgestatuscollo , stringitsanguinem , etdepellitmentisalienationem .

Hæc de lapidibus dicta in speciali surficiant. Quoniam si in speciali de virtute cujuslibet lapidis vellemus dicere, modum voluminis excederemus. Sicut enim a principio diximus, si quis experimentari voluerit, vix lapillum inveniet qui non habeat aliquam virtutem : sed per ea quae dicta sunt, judicare de omnibus est planum.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

In causa quare gemmæ primitus insculpi praecipiebantur, et quod sit pvanentum in ipsis sigillis.

Nunc autem determinemus causam quare gemmæ primitus a sapientibus culpì præceptæ sunt, et quod sit juvæmentum in ipsis sigillis eorum. Hujus autum causam cognoscere ex scientia oportot magorum quam compleverunt Magor færcus, et Germa Babylonicus,et Hermes Exyptius in primis, postea autem mirabilder effulsit in ea Ptolemaeus sapiens et Iber Iber Hispanensis, Tebith autem plene tradidit artem. Est autem principium in ipsa scientia omnia quæcumque fiunt a natura vel arte, moveri a virtutibus cælætibus primo : et hic de natura non est dubium. In arte etiam constat, eo quod aliquid modo et non ante incitat cor hominis ad faciendum : et hoc essen non potest nisi virtus cælestis, ut dicunt sapien-

tes prænominati. Est enim in homine duplex principium operum, natura scilicet et voluntas : et natura quidem regitur sideribus : voluntas quidem libera est : sed nisi renitatur, trahitur a natura et induratur : et cum natura moveatur motibus siderum, incipit voluntas tunc admotus siderum et figuras inclinari. Probat hoc Plato ex operibus puerorum qui libertate voluntatis non adhuc renituntur naturae et siderum inclinationi. Illi enim ex siderum virtute præostendunt in se habilitates ad unam artem vel aliam, in qua si exercitentur, perfecti efficientur : et si relictentur et alias exerceant, nunquam propter naturae ad illam artem inciptiam, perfectionem consequentur. Non autem dubitamus, quin omne quod est causa aliquo modo causæ, est etiam aliquo modo causa causati. Si igitur vis et afflatus siderum influit quamdam causalitatem artis in artifice, pro certo nisi impediatur, influet omnibus operibus artis aliquid suæ virtutis.

His habitis, pro principio sumimus a dictis Philosophis, quod etiam alibi probandum est, figuras cælorum primas esse figuras, et ante omnium generatorum natura et arte figuras. Quod autem primum est genere et ordine generantium, absque dubio causalitatem suam per modum cuique congruum, omnibus influit sequentibus. Nos enim non intendimus hic de figuris mathematicse sumptis, sed de figuris prout inducunt diversitatem generantium et generatorum in ordine et speciebus et natura formæ et materiae suæ : habebit igitur figura cælestis causalitatem in omni figura generata a natura, eo quod ars resolvitur in principium naturae : quia principium artis prout diximus, natura est secundum quod exivit a suo cælesti principio, cujus principium est intellectus practicus, sicut idem intellectus est principium artis,sicut diximus sæpius in Cælo et Mundo Physicis.

Ex his autem de necessitate concluditur, quod si observare ad cælestem figuram imprimatur figura in materia per

Duplex principium in homine.

Nota de instruendis pueris.

Considera hoc quomoado figura esse potest actionis principium.

<--- Page Split --->

naturam vel artem, quod cœelestis figurae aliqua vis influitur operi naturae et artis : et inde est, quod observare ad imagines cœeli praecipiuntur fieri opera et exitus et introitus et incisio vestium et vestitura a Ptolemaeo sapiente . Hinc est quod in scientia geomantiae figurae, punctorum ad imagines tales reduci praecipiuntur : quia aliter non sunt utiles. Hac ergo industria considerata primi praeceptores et professores physici gemmas et imagines metallicas ad imagines astrorum observatis temporibus quando vis cœelestis fortissima ad imaginem eamdem esse probatur, ut puta cœelestibus multis virtutibus admixta, sculpi praecipiebant, et mira per tales imagines operabantur.

pore periodi, sicut diximus in fine Peri geneseos : et postea cassa et inutilis remanet imago frigida et mortua : et haec est causa quare quaedam imagines non operantur hoc tempore, quod fecerunt tempore antiquo. Hinc est, quod distinguuntur in Astronomia diversi anni imaginum cœeli et planetarum, et quarumdam stellarum dicuntur esse anni majores, et medii, et minores, in quibus explicant sua causata fortiora, vel minus fortia, vel media.

CAPUT IV.

Imagines autem cœeli ex multis quidem adjuvantur. Sunt tamen praecipue quinque observanda, scilicet imago circuli non stellati : quia circulus signorum non stellatus est primus habens motum figure et vitae. Secundo juvatur ex imaginibus stellatis, quae etiam observare oportet debite. Tertio autem est ex situ planetarum in signis confortantibus signa. Quarto autem ex quantitate elevationis et elongationis secundum longitudinem et latitudinem a linea æquinoctiali et ascendente. Et quinto ex respectu omnium horum ad latitudinem climatis : hoc enim multum est observandum, quia ex hoc et quarto variatur tota qualitas angulorum quos describunt radi super figuram rei generate vel factæ per artem, et secundum quantitatem illam angulorum infunduntur rebus virtutes cœelestes : hoc enim pauci observant, et pauciores observare sciunt : et dum sine scientia nituntur ad opus artis imaginum, propter fallaciam suæ operationis credunt fallere scientiam, et contemptibilem reddunt eamdem. Sic igitur ad cœelestes imagines sculpi gemmæ et hac de causa praecipiuntur. Sed non lateat nos, quod sicut virtutes naturales perdurant in quodam tempore, et non ultra, ita est etiam de virtutibus imaginum : non enim influitur aliqua virtus de cœelo nisi in quodam tem-

Qualiter imago dicatur Orientalis, Occidentalis, Meridionalis, vel Aquilonaris.

Hoc autem quod invenitur in Evace et Aaron et Diascoride et quibusdam aliis, quod quaedam figurae sunt Orientales, et quaedam Meridionales, et quaedam Aquilonares, et quaedam Occidentales, omnino abusive intelligitur ab hominibus nostri temporis, qui de lapidibus se intromittunt. Causa enim dicti Antiquorum est, quod imago sculpta est ad triplicitatem Orientalem, vel Occidentalem, et sic de aliis. Dividuntur autem signa in quatuor triplicitates, sicut diximus in libro de Causis proprietatum elementorum et planetarum : nec oportet illud hic iteraro : et dicitur triplicitas terrae Meridionalis non ob aliam potissime causam, ut dicit Ptolemaeus, nisi quia si ab ipsa elevatur ventus Meridionalis, diu durat : et si alius, cito desinit : propter quod triplicitatis terrae major vis est in Meridie quam in aliis plagis mundi. Eadem omnino de causa triplicitas signorum aqueorum vocatur, Aquilonaris, et triplicitas ignea Orientalis, et quarta aerea vocatur Occidentalis. Imaginem autem esse Aqui-

<--- Page Split --->

lonarem, vel Meridionalem, etc. Hoc idem est dictum quod ad talem imaginem hujus triplicitatis impressam, et quod non, quod in tali vel tali plaga plus vel minus valeat : sed tamen si tempore figurationis imaginis fortiter flat ventus triplicitatis fortis, cognoscitur esse cœlestis effectus : et ideo efficacior imago esse præsumitur. Est autem solertissime sciendum, quod cœlestes effectus speciales et observatas materias quærunt suarum imaginum : et ideo Antiqui qui non de uno lapide vel metallo, sed modo de uno, modo de alio secundum diversitatem cœlestium figurarum præcipiebant fieri materias quæ figurarentur. Quod autem magis isti lapides ex India veniunt quam ex alia regione et ex Ægypto, causa est, quod virtus planetarum in illis partibus est efficacissima : eo quod illæ partes aut sub æquinotciali, aut inter æquinotcialem et tropicum, aut in quarto climate, et in illis locis quæ sunt prime vel secundæ positionis, planetæ spargunt radios ab Oriente et Occidente et Aquilone et Meridie, et confortant suos effectus. In medio autem climate quod est quartum, propter temperentiam confortatur effectus ex qualitatibus planetarum, quas efficiunt in elementis: et ideo fortiores sunt veriores illæ imagines. In aliis autem climatibus nunquam sunt planetæ in Aquilone, sed semper et oblique ex Meridie respiciunt illa : et ideo tantam virtutem non infundunt his imaginibus quæ fiunt in his climatibus, quantam illæ quæ fiunt in illis. Hujus autem causa reddita est in libro de Natura locorum a nobis. Hoc modo ad sapientiam habendam legitur rex Pyrrhus gestasse in digito achatem, in quo miro decore novem musæ insculptæ fuerunt, et Apollo Deus sapientiæ in medio in manu tenens citharam. Quod autem vulgatum est de istis sculpturis, quod sit sculptura filiorum Israel proficiscentium ex Ægypto, neque annuo, neque abnuo : scio enim quod legi de Moyse, quod fecerit annulos oblivionis et memoriæ post

hujusmodi sculpturam, et dedit uxori suæ a se recedenti. Traditio enim philosophiæ habet mathematicas scientias primum exstitisse circa Ægyptum : a mathematicis autem scientiis hujusmodi sculptura habuit exordium.

CAPUT V.

De significationibus imaginum in lapidibus.

Licet autem absque dubio ea sufficiant ad præsentem intentionem quæ dicta sunt, tamen ad solatium legentium quædam ponemus de significatione imaginum, et postea de ligaturis et suspensionibus earum, et postea complebimus de lapidibus tractatum. Ut generaliter igitur et in communi sit dicere, Aries vel Leo vel Sagittarius insculpti propter ignem et Orientalem triplicitatem designant lapides illos habere contra febres proprietatem, et infirmitatem, sicut est hydropisis, et paralysis, et hujusmodi : et quia calidum bene movet, dicuntur gestantes se facere ingeniosos et facundos et exaltare in honoribus hujus mundi et præcipue Leo. Gemini autem et Libra et Aquarius propter triplicitatem acream et Occidentalem, si debite insculpantur lapidibus, calidum temperant humorem, et præparare dicuntur ferentes se ad amicitiam et justitiam et civilitatem bonam et legum diligentem observantiam et concordiam. Cancer autem, Scorpio et Pisces insculpti lapidibus propter triplicitatem aqueam et Septentrionalem tenperant febres calidas et siccas, sicut est ethica, et causon, et hujusmodi. Inclinant autem secundum artem imaginum ad mendacium et injustitiam et inconstantiam et lubricitatem. Hujusmodi signum est, quod dicunt Scorpionem

<--- Page Split --->

esse imaginem Mahometi, qui nunquam nisi mendacium docuit et injustitiam. Si autem scribuntur Taurus et Virgo vel Capricornus , isti propter triplicitatem terream et Meridionalem frigidi quoad effectum sunt et sicci : et ideo curari dicuntur ferentes se a synocha et infirmitatibus calidis. Inclinant etiam ferentes se ad devotionem et religionem et ad opera rusticana, sicut ad agriculturam, et vincerum et hortorum plantationem.

Est autem eadem res in considerat'one imaginum cœeli extra zodiacum descriptarum. Pegasus enim de luce inscriptus lapidi, bonus militantibus et pugnantibus in equis et bello campestri, et dicitur valere contra equorum infirmitates. Est autem figura Pegasi imago dimidii equi alati. Propter hujusmodi effectus vocatur fuit in arte imaginum Pegasus Bellorophon, quasi fons bellorum. Andromede autem est imago puellae ad unum latus conversae supra cellam sedentis et manus renitentis, et imago illa inscripta in gemmis conciliantibus ex natura sua amorem, quae supra descriptae sunt, facit stabilem amorem inter virum et uxorem, ita etiam quod adulteros reconciliare dicitur. Cassiope est Virgo sedens in cathedra,habens manus erectas et cancellas, et hujusmodi inscriptio in geminis somnum praestantibus et refocillantibus membra, dare dicitur quietem post laborem et debilia corpora roborare. Serpentarii autem est a se virtus serpente, cujus caput tenet dextra manu, et caudam sinistra : et haec imago inscripta lapidi qui venena fugat, valere contra venena prsedicatur, et morsus venenatorum curare, sive portetur, sive rasura bihatur. Herculis autem astrum est vir genu flexo clavam in manu habens, et leonem interficiens, cujus pellem habens in manu alia. Si ergo imago Herculis sit inscripta lapidi ad victoriam pertinenti, et gestans habet in bello campestri, victorisous fore dicebatur.In Ccelo autem juxta polum arcticum duae ursae pinguntur, in quarum medio disponitur draco tor-

tuosus : et si hoc in lapide ad sapientiam et ingenium pertinente scriptum invenitur, juvabit astutiam et calliditatem et fortitudinem.

Saturni autem inscriptio, hoc est, viri senis falcem decurvam in manu habentis, et non hilaris neque ridentis, fuscipaucos pilos in barba habentis, propter frigiditatem et siccitatem dicitur conferre potestatem crescentem et stabilem, praecipue si sit in lapide ejusdem virtutis : et scias quod haec citius confert ignobili quam nobili, quia Saturnus non amat nobiles secundum artem astrorum..Jupiter autem plurimas tam secundum Aristotelem quam secundum alios Philosophos habet figuras, de quarum numero sex sunt observatae, de quarum una sufficit hic dicere. Si enim scribatur homo cum capite arictis, rugosos habens calcaneos, capillis multum sparsis et pectore subtili, Jovis est filia. Si ergo sic inveniatur inscriptus genumae, quae confert gratiam hominum, faciet generosum et impetrantem ab hominibus quod volunt, et fortunatum, ut dicunt, praecipue in his rebus et honoribus, quae fide et religione quaeruntur. Si autem inscribatur in gemma sapientiam donante homo gracilis corporis, barbam habens pulchram et raram et parvam, et labia subtilia et nitida, et nasum subtilem, habens alas in pedibus, et in sinistra manu virgam in qua superius inluxus sit serpens involutus : quae inscriptio frequentissime invenitur in lapidibus qui extracti sunt de templis antiquis idolorum, et praecipue in partibus Germaniae. Signum autem est hoc Mercurii scribentis, et conferre dicitur sapientiam, praecipue in rhetoricis et mercatoribus, et praecipue in aliis. Idem autem est de signo Martis, quae est figura militis cum lancea, si sculptatur in lapide iracundiam et audaciam conferente, dicitur facere animosos et bellatores. De Venere autem brevi sermone nihil dici posset : cum de ea duo libri magni in magicis compositi sint, qui non tractant nisi de imaginibus ejus. De Sole

<--- Page Split --->

etiam et Luna plurimae sunt diversitates, de quibus propter compendium transimus.

Hy dra autem videlicet draco super se habens urnam versus caput, et cornu aut caudam supra dorsum, lapidi divitias conferenti inscriptus, conferre dicitur divitias et sapientiam et resistentiam contra nocumenta. Centaurus autem inseriptus, hoc est, homo habens leporem in sinistra suspensum cum cultello, et in dextra baculum in quo est bestiola infixa suspensa cum lebete , dicitur conferre stabilem sanitatem : et propter hoc dicunt fabulae quod Centaurus magister fuit Achillis, eo quod hunc lapidem in manu ferebat. Similiter autem Ara inscripta ad modum capsulae claudentis sacra, dicitur dare amorem virginitatis et castitatis. Cæcus etiam inscriptus invenitur habens cristatum serpentem in dorso et tubam magnam, dicitur conferre felicitatem in terra et in mari et prudentiam et anabilitatem et ablata restituere. Navis autem inscripta cum velo alto et extenso, fertur dare securitatem in negotiatione et quibusdam aliis. Lippus autem inscriptus, contra versutias et verba insaniae valere perhibetur. Orion autem habens in manu falcem vel ensem inscriptus gemme ejusdem virtutis, conferre dicitur victoriam . Aquila autem cum sagitta ante caput suum inscripta, conservare veteres et novos honores acquirere perhibetur. Similiter autem Aquarii signum liberare a quartana dicitur. Persus autem in dextra habens ensem et in sinistra caput Gorgonis, liberare dicitur a fulgure et tempestate et ab invidorum incursu. Cervus autem cum venatore et canibus inscriptus, salvare dicitur phreneticos et maniacos. Venus autem cum magna veste laurum tenens in manu inscripta, conferre dicitur pulchritudinem et ornatum. Similiter autem de multis hic introducere possemus, sed non oportet, quia de his alia scientia : et non possunt haec ex principiis physicis probari : sed oportet ad hoc scire astronomiam et

magicam et necomanticas scientias, de quibus in aliis considerandum est.

CAPUT VI.

De ligaturis et suspensionibus lapidum.

Ea vero quæ ad hanc scientiam magis pertinere videntur, sunt ligaturæ lapidum et suspensiones : quia in illis non nisi naturaliter ex virtutibus conferunt medicinam et juvamen. De his igitur aliqua dicenda sunt ex Aristotele sumpta, et Constabulence, et Hermete Philosophis, et aliis quibusdam. Zeno autem in libro suo Naturalium quasi reddens rationem virtutis ligaturarum et suspensionum et ipsarum virtutum lapidum, dicit quod est virtus occulta universalis quæ facit ex igne lapides, et similiter ex aqua quando funditur super locum qui vocatur bozon : tunc enim coagulatur subito, nec amplius in suam materiam revertitur. Subjungit autem Zeno adhuc de lapidibus dicens : quia « quod accidit aquæ et terræ, illud etiam accidit animalibus et plantis quia virtute occulta materiæ seu temporis aut loci fit eorum dissolutio omnino, aut in lapidem conversio. » Haec autem verba Zenonis Philosophi qualiter intelligamus, ex habitis in primo potest intelligi. Non enim ex igne fit lapis nisi effective. Universalis autem virtus non est nisi virtus cœli, quæ omnia generata ad esse deducit, et aliquid virtutis cœlestis ad effectus aliquos mirabiles donat : quos, sicut dicunt Plato et Socrates, operantur cum convenienter membris alligantur et in collo suspenduntur. Cum autem Socrates dicat incantationem fieri per quatuor, scilicet suspensiones vel alligationes rerum, et impetrationes sive adjurationes, characteres, et imagines, et dementare dicit rationa-

<--- Page Split --->

les animas, ita quod cadunt in timores et desparationes vel in laetitias et confidentias, et per haec animae accidentia mutari corpora etiam ad infirmitates chronicas vel sanitates. Nos enim non intendimus hic nisi de ligaturis et suspensionibus lapidum, et quem effectum habeant secundum Philosophos praecipuos. Dicunt autem duo Philosophi secundum quod narrat Constabulence in libro de physicis ligaturis, Aristoteles videlicet et Diascorides, quod si fuerit ex gagate et kacabre onyx et in collo suspenditur, auget tristitias et convertit in pallorem et timorem et melancholiam totum hominem, et ad aegritudines ex his accidentibus consequentes. Dicit autem Aristoteles quod onyx ex corallis est : et si suspendatur collo epileptici, prohibet casum : econtra dicit Diascorides, quod si fuerit ex gagate et kacabre fumigium, accelerat casum epileptici, et exceeat ipsum. Idem Diascorides dicit, quod est lapis quidam qui galadides dicitur, et dum ponitur et deponitur contra incendium, ignis extinguitur. Aristoteles aliter dicit, quod smaragdus collo alligatus, impedit epilepsiam, et aliquando in toto curat : propter quod praecipitur nobilibus ut filiis suis alligent hujusmodi lapidem ne epilepsiam incurrant. Adhuc autem Aristoteles in libro de lapidibus dicit : « Angulus magnetis cujusdam est, cujus virtus apprehendi ferrum est ad zoron, hoc est, septentrionalem : et hoc utuntur nautae : angulus vero alius magnetis illi oppositus trahit ad aphron, id est, polum meridionalem : et si approximes ferrum versus angulum zoron, convertit se ferrum ad zoron : et si ad oppositum angulum approximes, convertit se directe ad aphron. » In eodem libro adhuc asserit Aristoteles quod adamas ferrum et lapides omnes non constringit, et plumbum constriugit, eo quod est mollissimum inter metalla : adamas enim et sabotus hoc habent proprium, quod penetrant omnes lapides solidos, et ardor corrodit eos, et detegit eorum splendores. Idem Aristo-

teles tradit, quod si magnetes duo vel plures subtus et supra coequatis virtutibus ordinentur, et corpus in baret, hoc est, ferro quod est in medio disponatur, pendebit in aere. Item dicit Aristoteles quod species magnetis sunt valde diversae : quaedam enim trahit aurum, et alia diversa ab ea trahit argentum, et quadam stannum, quaedam ferrum, quaedam plumbum : et quaedam ab uno angulo trahit, et ad alterum fugat quidquid ab opposito angulo tractum est : et quaedam trahit carnes humanas, et dicitur ridere homo cum a tali trahitur magnete, et manere apud ipsum donec moritur, si valde magnus est lapis : et quaedam trahit ossa, et quaedam pilos, et alia aquas, et alia pisces. Dicit etiam quod naphta alba trahit ignem, per quem templorum custodes decipiunt populum, ut putent lumen de cœlo accendi. Est autem naphta non lapis, sed genus bituminis inventum in Chaldæa, sicut etiam ignis sulphuris trahit ferrum et adurit ipsum multum, et similiter lapides, et modicum operatur in lignis. Idem dicit, quod est magnes qui nominatur olearis, qui trahit oleum, et lapis aceti qui trahit acetum, et lapis vini qui trahit vinum, et spuma illius trahit spumam vini, et fex ejus ad se trahit fæcem, quasi sit delectamentum lapidum in illis, aut anima per quam moveant. Adhuc autem Diascorides et Aristoteles dicunt amethystum et sardonicem lapides positos vel suspensos super umbilicum ebrii vel potantis vinum, vaporem vini prohibere et ebrietatem solvere, et a contagione liberare. Ethicem vero alligatum cubito epileptici solvere dicitur epilepsiam et pregnantem juvare ad partum. Diascorides dicit positum saphirum et alligatum super arteriam, calorem mitigare, et positum super cor hominis, tollere suspicionem multam, et a contagione liberare : ab æstu autem inflammatum a sulphure prohibet. Idem autem Philosophus perhibet lapidem lipparium trahere ad se bestias et reptilia omnia. Dicit etiam

<--- Page Split --->

quod lapis opitistrite securitatem a bestis praebet : et si ponatur in alembico, hoc est, in vase aquae bullientis, cessant aupulle ebullitionis : et quod lapis endros liquescit, et quod ex eo resolvitur, restauratur eidem. Idem dicit quod lapis generatus ex spuma maris qui etiam spumu maris vocatur, ligatus super coxam praegnantibus mulieribus accelerat partum, et alligatus pueri collo tussim vehominem habentis, sedat tussim, Gale-

nus autem et Avicenna dicunt expertos Nota de corallo, esse, quod si rubeus corallus super dolentem stomachum directe contra locum doloris sit suspensus, sedat dolorem. Haec sunt experimenta physica, et a magnis viris probata, quae lapides virtutibus suarum formarum et specierum operantur. Ego autem lapidarium Aristotelem exposuissem, nisi quod non ad me totus liber, sed quaedam propositiones de libro excerptae devenerunt.

<--- Page Split --->

<--- Page Split --->

CAPUT II.

De propria materia metallorum.

Per artem autem quæ jam in Meteoris tradita est, scimus quod omnium liquabilium prima materia est aqua : omne enim liquabile quamdiu liquatum est, quærit terminum alienum non quiescens inter terminos : hanc rationem humidi diximus in secundo libro Peri geneseos. Cum igitur omne liquabile non ob aliam causam sit liquabile, nisi quia humidum quod erat ligatum in ipso, solutum est et redactum ad actum proprium et virtutem, hæc cognitio quæ est secundum nomen, cum dicitur humidum liquidum, ad quod per demonstrationem dicitur liquefactum : non enim potest esse quin omne fluens et quærens terminum continentis extrinsecus, causetur a causa una, videlicet illa cui essentialiter et primo convenit termino alieno et non proprio contineri : hoc autem est humidum, sicut alibi est determinatum. Omnia igitur liquefactibilia sunt fluentia, abundante humido aqueo incorporato, quod est in ipsis. Amplius autem quæcumque congelantur a frigido, ostendimus esse aquea in materia sua prima in secundo et Meteorum : non autem dubium est metallica congelari frigido aquæ : igitur humor erit omnium horum

<--- Page Split --->

materia. Propter quod etiam Aristoteles, Peripateticorum princeps, in quinto Metaphysicae, dicit omnium liquidalium materiam esse unam quae est aqua. Scimus ex his quae in Meteoris probata sunt, quemum humidum esse de facili evaporativum. Indicant etiam experimenta alchinica, quoniam si aqua vel ea quae simpliciter aqueam habent humiditatem, sive naturalem et propriam, sive alienam et infusam, in alembico supposito lento igne vaporant per modicum ignem et operationem, et distillat ex eis aqua, et arida ipsa remanent. Metallica autem videmus omnia suas etiam in magnis ignibus retincere humiditates. Oportet igitur humiditates materiales metallorum non esse simpliciter aquae, sed aliquid passa ab elementis aliis. Si autem consideremus eas humiditates quae difficile separantur ab his quibus sunt naturales, non invenimus aliquas nisi unctuosas et viscosas : quia sicut in Meteoris determinatum est, harum partes connectuntur sicut catena, et una earum de facili evelli non potest : cum ergo etiam magna adustione de metallis humiditates eorum non evellantur ex eis, oportet ipsas esse unctuosas. Signum autem hujus est omnem radicalem humiditatem in qua calor naturalis animalium calescit, esse unctuosam : quod procul dubio sapiens non provideret natura, nisi quia difficulter separabilis est, et difficulter siceabilis : natura enim desiderat permanere in esse diu et in individuo, et perpetuo in specie : et ideo in alimentum caloris vitalis hujusmodi ordinavit humidum. Cum igitur similiter in calore liquante metalla hujusmodi inseparabile videatur humidum, erit absque dubio humidum illud quod est metallorum materia, unctuosum. Sed adhuc videmus unctuosum in oleo et in omni pingui esse de facili inflammabile et adustivum eorum quibus cognatum est. Et videmus quod ignis non recedit ab ipsis donec consumantur, sicut videmus in oleo lampadis et in humido radicali ethicorum : nihil tamen omnino tale videmus

in humido metallorum : videbitur igitur alicui non esse forte humidum unctuosum materia metallorum.

Nos autem ad omnia hujusmodi objecta excusamur per hoc quod diximus in quarto Meteororum nostrorum, quoniam un tuositas. videlicet duplex est unctuositas in multis rebus : quarum una est quasi extrinseca, subtilis valde, nihil fœtulentum vel cremabile habens admixtum : et hæc non est inflammabilis, et intrinseca rei retenta in radicibus rei, ne per ignem possit evelli et epotari : et nos dedimus de hoc exemplum in liquore, qui aliquatur ex vino, in quo una est unctuositas supernatans inflammabilis, et facile astringibilis et quasi accidentalis. Altera commixta toti substantiae liquoris ipsius, non separabilis ex ipsa substantia liquoris, nisi per defectionem substantiae : et hæc non est cremabilis. Idem etiam est in omnibus quæ profert natura. Signum autem hujus est, quod videmus in arte alchimiae fieri, quæ inter omnes artes maxime naturam imitatur : hæc enim cum vidit nullo modo meliori fieri citrinum clisir quam per sulphur, in sulphure autem vidit unctuositatem ustivam vehementer, ita ut omnia metalla adurat, et adurendo denigret super quæ liquefacta projicitur, præcipitlavaria cutis loturis et decoqui sulphur, ita diu donec ab ipso decocto aqua non citrina egrediatur, et sublimari loturas has, donec tota unctuositas ab eo cremabilis egrediatur, eo quod tunc tantum subtile unctuosum manet quod subtinet ignem et non crematur ab igne. Oportet igitur simile unctuosum humidum abundare in metallorum materiis, quæ a natura producuntur : et hoc esse causam ductibilitatis et liquidibilitatis eorum : et hoc expresse dicunt auctores, Avicenna et Hermes et multi alii peritissimi in naturis metallorum. Adhuc autem in omnibus metallorum generibus videmus, quod liquefacta non reddunt humida infundendo ea super quæ funduntur, neque quiescunt in superfici e una, neque omnino dilatantur in ipsa : sicut videmus fere omne humi-

<--- Page Split --->

dum aqueum unctuosum, sicut aquam, vinum, cervisiam, oleum : omnia enim haec superfusa super lapidem, terram, vel lignum, quando planam inveniunt superficiem, infundendo superficiem humefaciunt eam, et dilatantur in ipsa : metalla autem liquefacta nihil horum faciunt, neque adhaerent tangentibus, neque diffunduntur in toto, sed potius et constant secundum aliquid, et defluunt secundum aliquid. Oportet igitur quod humidum subtile unctuosum non sit solum materia eorum, sed perfecte mixtum cum terrestri subtili, quod non sinitipsum adhaererent agenti, neque in toto deflucre, sed quasi per globulos constare : eo quod ubique in ipso terrestre subtile apprehendit et quasi glutiendo tenet humidum, et terminat ipsum ad hoc quod non sinit ipsum adhaerere alii quam sibi, et humidum ubique sit, extra seipsum educit siccum terreum quod fluit et currit in superficie plana : si enim esset non ubique protectum ab humido siccum terreum, profecto in igne liquante combureretur et efficeretur scabrosum, sicut omne siccum terrestre quod non coopertum humido invenit ignis in ferro, adurit ipsum et facit scabrosum : idem autem est fere in metallis omnibus. Patet igitur primam materiam esse metallorum humidum unctuosum subtile, quod est incorporatum terrestri subtili fortiter commixto, ita quod plurimum utriusque non tantum cum plurimo utriusque, sed etiam in plurimo utriusque.

CAPUT III.

Et est correlativum praecedentium, quare lapis non producitur neque liquatur sicut metalla.

Ex quo ulterius facile quaestio determinatur, qua quaeri consuevit quare lapis

non liquatur, sed æs, et metallum ? Adhuc autem lapis comminuitur et calcinatur, quod non fit metallo omnino, sed per solum ignem. Hujus enim facile patet solutio. Lapis enim terræ est magis, neque habet humidum ubique protegens terreum, neque habet humidum sic unctuosum sicut metalla : et ideo cum igne optetico ponitur, evanescit humidum aqueum, et lapis redigitur in calcem : et cum siccum in lapide vicerit humidum, omnino est lapis comminubilis, cum e contrario in metallis humidum vincat siccum et metallum liquabitur. Eadem autem causa est quare lapis non est producibilis malleis, sed metalla malleis producuntur : profecto enim metalla habent unctuosum humiditatem abundantem fortissime, sicut ensis ligaturis secum tenet partes terreas : cumque in ictu mallei de situ suo expellitur pars aquæ, cujus semper est cedere tangenti, ut diximus in libro Peri geneseos et in Meteoris, violenter et inseparabiliter secum trahit terrae, et sic continue producitur, et non dividitur propter viscositatem et optimam et fortissimam permixtionem terrenorum cum unctuosis aqueis. In lapide autem prævalet siccum quod tangenti resisit, et non cedit in seipsum, et cum effectus sicci sit scindi, ad ictum mallei in se cedere non valens, dissiliit et comminuitur. Terrestre autem natans et absorptum in humido in materia metallorum est subtile valde non corruptum neque expressum in toto ab humido, sicut facit frigus extremum, sed potius quasi digestum pepansi, et non coctum optesi, neque assatum optesi, ut tradidit Averroes : est enim humiditas sibi frigida propria et non aliena : et ideo in ipsa decoctum et digestum et sibi connaturale factum, ita quod siccum currit et fluit cum humido, et humidum retinetur cum sicco terreo : sic enim in tali cervice secundum Empedoclem capita colliguntur germanorum. Si autem esset optesi digestum, ut nonnuli imperiti tradunt alchimistarum, esset procul dubio intra et extra humidum, et non totum a

<--- Page Split --->

toto traheret humido : contrarium autem esset si optesi esset digestum, ut quidam alii praeter rationem dixerunt : tunc enim extra non esset apprehensum ab humido, sed derelictum et intrinsecum sui paucam haberent humiditatem. Hujus autem signum est, quoniam ea quae non plene digesta sunt, sed molinsim quamdam passa, aut scabrosa inveniuntur, ut ferrum, et as : aut incompleta, ut plumbum : aut habuitientem habentia sunt commixtionum, ut stannum. Haec autem in sequentibus erunt manifesta.

CAPUT IV.

Hr sententiis Antiquorum de materia metallorum.

Hoc autem quod Avicenna tradidit tam in physiciis quam in alchimica sua epistola quam scribit ad Hazem Philosophum, his quae hic dicuntur non est contrarium. Dicit enim in utroque istorum librorum argumentum vivum et sulphur esse omnium materiam metallorum. Humidum enim de quo locuti sumus, sicut diximus, terrro admixtum est materia argenti vivi proxima, et substantia unctuositatis quam descripsimus, est propria et essentialis materia sulphuris. Hermes autem et quidum a orum dicere videntur metalla ex omnibus elementis constitui, quod procul dubio negandum non est : sed tamen rerum materia non determinatur ex his quae aliquo modo sunt in eis,sed potius ex his quae in ipsis abundant. Sed prae omni bus mirabilis et derisibilis est sententia, quam quidam in alchimicis Democrito attribuunt, quod videlicet calx et lixivium sunt materia metallorum : si enim calx esset materia, cum ipsa sit combusta, aqua permixta sibi, arefieret sicut in camento, et rediret ad duritiem lapidis me-

tallum, et comminuibile et non liquabile efficeretur. Amplius autem igne supposito,procul dubio metallum induraretur, et non liquescere t, sicut videmus de caemento. Si autem lixivium vocat aquam acutam, sicut alchimici exponunt, removentem a calce salsedinem et acredinem, quae est ex combustione, sicut docent alchimici in loturis suis, et haec aqua sit materia metallorum, adhuc inconvenienter dictum est : quia calx est substantia terrestris : sed per ea quae in meteoricis tradita sunt, scimus quod omne terrestre combustum, contractos et constrictos habet poros : talis autem calx existens impedit ingressum aquae ad interiora calcis : non ergo unquam bene et fortiter conglutinatur : propter quod et caementum de facili per ignem, evanescente humido, farinatur et cadit de muro. Non ergo conveniens est dictum Democriti de materia metallorum : deceptus autem fuit signo non sufficienti : vidit enim quod elixir ad lunam melius, hoc est, ad argentum habuit radicem in qua recipitur calx et cerusa : et propter hoc credidit aliquid simile esse in physica materia et naturali corporum metallorum : hoc autem non est necessarium : multis enim indiget ars quibus non indiget natura : ars autem non indiget calce et cerusa, nisi ad indurandum et colorandum : hoc autem in propria materia operatur natura sola digestione.Nos enim ostendimus in Meteoris omnem digestionem decoctionem facere constare et inspissare digesta et decocta etiam, praeter quod aliquid extrinsecus apponatur his quae decoquuntur.

Gilgil autem quidam ex Arabia Hispalensi, quae nunc Hispanis reddita est, in secretis suis probare videtur cinerem infusum esse materiam metallorum, persuadens hoc ratione debili : quoniam nos videmus, quod per assationem fortem calidi et sicci cinis liquatur in vitrum, qui congelatur frigido et liquatur calido sicco, sicut metallum. Videbitur ergo quod eorum materia est una : quorum enim unus est modus congelationis et

<--- Page Split --->

unus modus liquefactionis, eorum materia videtur esse una secundum naturam, sicut traditur in scientia Meteororum, ut dicit. Amplius autem terrestre non vide- mus subtiliari et dividi et permisceri cum humido, nisi per maximam vim ignis subtiliantis et dividentis ipsum in hu- midum ut illi permisceatur : sic autem se habet terrestre quod est incineratum in metallorum humidis : quare videtur isti, quod cinis terrestris sit propria materia metallorum : propter hoc, inquit, mer- guntur sub aqua omnia metalla : quod non facerent, ut ait, si in ipsis abunda- ret humidum unctuosum, ut dictum est. Adhuc quae cumque habent unctuosam humiditatem, ut inquit Gilgil, sunt cre- mabilia sicut ligna : nullum autem om- nino metallorum cremabile et inflamma- bile est : et ideo unctuosam non videtur habere humiditatem pro materia. Habent igitur cinerem terrestrem infusum humido aqueo, ut asserit.

Hæc autem inconvenientier et stulte dicta sunt : quoniam ipse Gilgil mechanicus et non Philosophus fuit, sed de mechanica alchimia præsumens præsumpsit mentiri de physicis. Quod autem falsum dicat, patet per ea quæ in Meteoris de cinere dicta sunt : ibi enim dictum est quod per aquam infusam non includitur, eo quod habet poros patulos ubique emittentes aquæ humidæ conceptum : si igitur cinis esset materia metallorum, nunquam per aliquod humidum conglutinaretur in ipsis. Adhuc autem per operationes ignis in cineribus videmus humidum quod distillat per cineres, effici citrinum vel rubeum : si igitur cinis esset propria materia metallorum, eam coloraret in citrinum colorem vel rubeum, quod nos occulta fide probamus esse falsum. Sed tunc negamus materiam quæ intrat in esse vitri, esse cinerem, sed potius humidum illud purissimum, quod erat radicale et intrinsecum ei quod incineratum est : quod propter vim ignis incinerantis extrahi non poterat, sed fluit per ignem fortissimum in canino confri-

catum : et hoc est humidum passum a sicco vehementissime, sicut diximus in scientia libri de Lapidibus. Hæc igitur materia liquabilium et materia prima et remota una communis, hujusmodi videlicet humidum. Et si aliquis dicat quod commisceri non potest nisi dividatur, dicendum quod his dimissis non est incineratio, sed commixtio quæ est commiscibilium alteratorum unio, ita quod minimum terrei est cum minimo aquei, et c converso, et plurimum unius cum plurimo alterius, ita tamen quod neutrum a sui generis particulis separatur : nunquam enim invenitur pars terrae separata ab alia terrae, vel aqua separata ab alia aqua : sed ita est plurimum unius cum minimo et plurimo alterius, quod nequaquam, ut jam dixi, alterutra separantur a suis homogeniis : et hæc Gilgil ignoravit. Quod autem dicit mergi metallum, non est sufficiens : causa autem hujus non est ultra modum in eis abundare siccum terreum cinerum : sed potius quia habent terreum incorporatum humido, clausis poris aerem retinentibus per humidum : et ideo omnia submerguntur in aqua. Nec est conveniens de humiditate unctuosa cremabilium : quoniam nos in Physicis ostendimus unctionem oleagineam esse separatam a nateria tali, et remansisse subtilem huniditatem cremabilem. Hæc igitur sub compendio dicta sint de materia metallorum.

CAPUT V.

De causa efficiente et generatione metallorum in communi.

Ad hunc autem modum loquemur de efficiente : in superficie enim considerando videtur ad omnia metalla ad speciem et complementum deducere frigiditas :

<--- Page Split --->

pier eam enim constant et congelantur : congelatio autem et constantia ipsorum videtur dare esse eisdem, cum liquefactio sit ipsorum dissolutio et corruptio. Cujus signum est, quod in liquefactione in pluribus eorum aut omnibus aliquid a substantia ipsorum separentur. Nihil autem omnino deperditur de ipsis per congelationem : propter quod et plurimi dixerunt solam frigiditatem congelantem causam esse generativam in metallis. Amplius in his quae vitae accipiunt speciem et formam, non est ibi aliquid terminans materiam ad formam et convertens, nisi calidum : videbitur ergo sic esse etiam in metallis : haec autem maxima videtur ex hoc quod metalla species suas retinent sive sint liquida, sive sint coagulata : si autem frigiditas daret speciem, non haberent speciem nisi quando essent coagulata vel congelata : videtur ergo frigiditas non esse causa generationis metallorum. Adhuc autem congelatio et coagulatio sunt species materiales, quae multis non equivoce accidunt, quae tamen et diversarum sunt formarum in specie et diversae naturae : nulla autem forma substantialis hoc modo convenit diversis. Ex his igitur et hujusmodi constat, quod absque dubio frigidum non dat speciem metallis. Quidam tamen Philosophi credunt non profundantes cogitationes suas in naturis metallorum. Cum autem materia omnium metallorum sit humidum quod in se habet terreum subtile digestum, quod cum aduritur, odore fragrat sulphuris non omnino feticdi : sulphur autem non generatur nisi per calidum : oportet quod calidum digerens et convertens terrum et aqueum et permiscens ea sit causa transmutans materiam : calidum igitur erit causa generationis metallorum. Amplius autem habitum est in Meteoris, quod illud quod inspissat fluidum, et constare facit, est calidum digerens : constat autem, quod cum causa prima horum quae vocamus metalla, sit aqua, terrum habens admixtum aliquid, facit eam constare et inspissare ad mixtionem me-

talli : hoc autem, ut patet, ex dictis calidum est : oportet igitur calidum esse causam generationis metallorum. Adhuc autem nos saepe in antehabitis libris ostendimus, quod causa commixtionis est calidum : secundum proprios enim motus elementum fugat extra aliud elementum : licet enim aqua descendat per se, tamen ascendit a terra, et terra descendit ab aqua. Cum igitur frigiditas non movcat terram in aquam ut comprehendatur et contineatur in ea, sed caliditas, oportet quod calidum sit causa generationis mctallorum.

Sed ulterius considerando, videbitur non solum calidum esse causa generationis horum : quoniam sicut in libro de generatione lapidum dictum est, absque dubio si solum calidum esset causa, continue ageret absque humidì naturalis desiccatione et terrei incineratione : nos autem videmus, quod stat ad speciem et formam metalli : oportet igitur quod ipsum calidum sit sicut instrumentum directum ad finem qui est metalli forma, et ne rectum in operatione deviet. Adhuc autem invenimus inventas esse artes plurimas, ut quælibet earum ad finem ducat operationem per instrumentum factum. Sic student coqui in elixando et assando, et omnes alii qui per aliam digestionem nituntur convertere materias. Similiter igitur oportet quod sit in natura quæ in operibus suis omni arte certior est et directior, sicut est in omnibus aliis, ita procul dubio virtus formativa est in natura et stellis et cœlo influxa, quæ ad speciem dirigit calidum digerens materiam metalli : sicut enim et in aliis dictum est, calidum hoc habet rectitudinem et virtutem formalem ex intellectu movente, et efficaciam ex virtute luminis et calidi quod causatur ex lumine stellarum et orbis, et virtute segregandi homogenia ab heterogeniis per virtutem ignis. Hæc enim tria necessaria sunt ubi materia ad specificatam formam deducitur : oportet enim, quod ibi inconvenientia consumantur calido ignis digerentis : cum digestio sit

<--- Page Split --->

complexio a naturali et proprio calore ex contrajacentibus passionibus. Remotis autem his a materia, oportet adhuc quod materia terminetur et compleatur ad speciem : et hoc facit calidum terminans, quod nullo modo potest habere virtutem terminandi nisi per virtutem ejus quod est terminus : est autem forma terminus : oportet igitur quod virtus formalis dirigat et informet ipsum calidum terminans : forma autem haec non est forma quae inducitur in materiam : oportet igitur quod sit forma primi efficientis quod dat formas in tota specie naturali. Hic autem est motor orbis formas naturales explicans per motum cœli et qualitates elementorum, sicut artifex explicat formas artis securi et malleo : propter quod dicit Aristoteles, quod in opere naturae est sicut in arte, ubi domus est ex domo, et sanitas ex sanitate, ea quae in calidis et frigidis ex ea est in anima medici. Haec igitur est causa generativa metallorum propria.

CAPUT VI.

De forma essentiali metallorum.

Forma autem essentialis in omnibus dat esse, et videtur in metallicis aliud esse a coagulatione : propter hoc quod haec, ut diximus, etiam liquefacta numerum et speciem retinent. Aurum eniin liquidum est aurum, et similiter argentum, et alia metalla : et hanc formam praecipue in metallis numeri proportionem, quidam virtutis terrae cum coelesti esse dicunt. In quibusdam enim alchimicis libris qui Platoni inscribuntur, numerus vel proportio numeri vocatur forma metallica, quam proportionem in virtutibus posuit constituentium elementorum : eo quod ipse omnia haec generat proportio-

ne virtutis terrae cum coelesti. Est autem virtus terrae frigida sicca : virtus autem coelestis secundum narrationem septem planetarum, ut dixit. Si ergo plus fuerit virtutis terrae quod tres virtutes ipsius quam planetarum in immissione luminis et nobilitatis, obtinebit fuscum et ponderosum et frigidum, sicut plumbum est. Si autem plus fuerit virtutis coelestis, minus autem de potentii terrae, erit fulgens valde incorruptioni appropinquans solidum : et quia solidum, ideo necessario grave, et quoad hoc et e converso dicitur proportio constituens auri speciem. Ad hunc autem modum etiam alia dicit formari : propter quod etiam septem genera metallorum septem planetarum nominibus vocaverunt, dicentes Saturnum plumbum, Jovem autem stannum, Martem autem ferrum, et Solem aurum, Venerem aes, Mercurium vero argentum vivum, et Lunam argentum : asserentes quod propter diversos numeros sua compositionis complexionem acquirunt septem planetarum. Hermes autem hujusmodi auctor videtur esse sententiae, licet Plato postea fuerit hunc in opinione imitatus. Hoc autem ab his alchimici videntur accepisse, asserentes lapides pretiosos stellarum et imaginum habere virtutem : septem autem genera metallorum formas habere secundum septem planetas inferiorum orbium : et sic virtutes coelorum primo in terra resultare, et quasi stellas secundas facere. In testimonium autem hujus assertionis inducunt, quod et verum est, quod orbis movet terram, et hanc esse causam diversitatis figurarum in generatis in terra, et multitudinis quae generatur in eadem potius quam in alio elemento. Hanc opinionem pater Hermes Trismegistus approbare videtur, qui dicit terram esse matrem metallorum, et coelum patrem, et impraegnari terram ad hoc in montibus campestribus et planis et in aquis et caeteris omnibus locis. Nos autem hanc opinionem sic intelligimus, quod proportio principiorum virtutum videlicet agentium et patentium sit

<--- Page Split --->

dispositio ad formam substantialem,sicut et in omnibus aliis : et quod forma est quam dant prima formalia et agentia principia, quae prima sunt agentia tanquam virtus formativa in materia, sicut nos diximus in scientia lapidum. Quod autem genera metallorum sint magis attibusita planetis quam aliis stellis, ideo dictum est, quia cum lapides sint stabilus, est, et forma coagulationis attribuuntur stellis fixis et imaginibus stellarum tuarum, quae perpetuo suos retinent situs et liguras. Situm autem voco non illum qui est positio stella in loco orbis, quia illum mutat omnis stella, sed potius quem habet in imagine ad aliam stellam : sicut verbi gratia, quod in una linea serundum aequalem in omni tempore ditantiam inveniuntur duae stella lucidae, quae sunt in cornu Arietis cum ea quae ueratur genu Persei, et sic de aliis stellis, quia aliter imagines caeli corrumperentur. Sic inveniuntur in una dispositione et figura lapides quamdiu sunt : sed metalla quasi eraticum habent motum, modo liquida, et modo coagulata, et cum liquidum sit materia eorum, et liquidum sit errantis motus, videbitur in genere convenire in planetis, et virtutes planetarum inluxas elementorum virtutibus dare speciem : et hae virtutes sic causatae et inluxae formant ad speciem, et conveniunt cum formis metallorum : sicut formaliva quae est in semine animalium, convenit in substantia cum forma quae inducitur per generationem : et sicut forma artis convenit cum artificiato. Et hoc modo verum est quod dicunt Platonic i : hoc enim modo prima causa fecit sementum formarum et specierum omnium, et tradidit eam stellis fixis et planetis exsequendam, ut dicitur in Timaeo. Et haec etiam est causa quare juxta planetarum numerum et proprietates species metllorum accipiuntur. Scimus enim ex traditis in prima philosophia ab Aristotele 1, quod omnis generatio est ex convenienti-

bus, licet non omnino conveniens sit secundum ideam et formam et rationem : et hoc modo etiam omnis generatio æquivoca ad univocam habet reduci. Quod autem Avicenna dicere videtur, quod aliquando vis terrae dat hujusmodi formas : et quidam attribuunt hoc dictum falso Aristoteli, et non intelligitur quod vis terrae est quæ sit secundum solius terræ potentias : operans est enim ex aliis : scimus enim quod id quod dat formam, convenit cum ipsa, in tantum quod Aristoteles dicit animam esse in semine sicut artificem in artificiato : sed vis terrae vocatur a Philosopho vis terræ in loco generationis metallorum. Hæc autem habet in se virtutes cœlestes per modum quem diximus : licet enim forte concedendum videretur quod vis terræ quæ est frigido et sicco operans, alio modo inspissaret humidum ingrossando ipsum ad naturam et conformitatem terræ : tamen nullo modo potest siccum et frigidum dici causa fortis et tenacis permixtionis, qualem novimus esse in metallorum materiis. Adhuc autem vis terrae hoc modo dicta non convenit nisi cum specie et forma terræ : non igitur daret illam formam quæ est elementi, eo quod jam consistit et supponitur omnem generationem esse ex convenienti etiam causa, quæ est æquivoca : sicut est omnis generatio lapidum et metallorum, in quibus neque lapis ex lapide, neque metallum ex metallo unquam generatur : et si hoc dicatur, quod unus solus lapis concipit alium, tamen non intelligitur quod de parte sui seminis generatur, sed potius de alia materia quæcumque sit illa, nisi forte sit medium inter lapidem et plantam, sicut multa media inter plantam et animal inveniuntur, sicut spongia, et stincus, et hujusmodi.

<--- Page Split --->

CAPUT VII.

De opinione Callisthenis ponentis unam tantum formam metallorum.

Experimenta autem alchimicorum graves duas nobis hic ingerunt dubitationes. Videntur enim illi dicere quod sola auri species est forma metallorum, et omne metallum aliud esse incompletum, adhuc et in via esse ad auri speciem, sicut res incompleta quae est via ad perfectionem : propter quod debent ægra esse metalla quæ in materiam non habent formam auri : et studuerunt ad medicinam quam elixir vocant, per quam ægritudines metallorum in commixtione et commixtis materiae metallorum removent, et sic dicunt se educere illam formam auri et speciem : et ad hoc inveniunt multos modos et diversos, quibus illud elixir componitur et temperatur, ut penetret et adurat, et in igne maneat et coloret, et afferat consolidationem, et pondus. Oportet igitur hic nos quærere de his. Si enim est verum quod hi dicunt, absque dubio non erit nisi una species metallorum, et alia sunt molinsim passa ab illo, et sicut abortivi fœtus naturæ, qui speciei figuram proprie nondum acceperunt. Secundum hoc etiam si et hoc verum et probatum invenitur, non oportet nos laborare ad hoc, utrum species in alchimicis permutentur vel remaneant : eo quod secundum hoc nullas prorsus habent species nisi solius auri, quod alchimia non permutat. Callisthenes enim præcipuus in hac sententia, dicit alchimiam esse scientiam quæ inferioribus metallis nobilitatem attribuit superiorum. Propter hanc quæstionem debite discutiendam plurimos inspexi libros alchimicos, et inveni libros illos absque si-

gillo et probatione, tantum expertis inniti et celare intentionem eorum per verba metaphorica, quæ nunquam fuit consuetudo philosophiæ. Solus autem Avicenna videtur tangere rationes valde paucas ad solutionem dictæ quæstionis, nos in aliquo illuminantes. Ad hoc autem quod sola auri species sit metallorum forma, sic ratiocinatur : quoniam eorum quæ eadem habent elementa proxima et unum commixtionis modum, videtur esse una forma tantum : eo quod, sicut dicit Plato, quod secundum meritum materiæ formæ dantur, et sicut prius diximus generationem fieri ex convenienti, nec potest ex eisdem et uno modo commixtum, pluribus secundum speciem differentibus esse conveniens. Est autem omnium metallorum commixtio ex subtili terreo sulphureo et ex radicali aqueo, cujus oleum separatum est ab eo, et superflua humiditas aquea, sicut constat ex prædictis. Videtur ergo una tantum esse species isti respondens per convenientiam. Amplius expertum est quod per elixir æs redit ad argentum, et plumbum ad aurum, et similiter ferrum ad argentum. Videtur ergo quod sint in materia idem, et per consequens habere formam unam, quæ est sicut complens materialia præcedentia. Amplius eorum non videtur esse differentia nisi in accidentibus, scilicet colore, sapore, et pondere, et raritate, et densitate : quæ omnia non accidunt nisi materiæ. Ex his igitur et hujusmodi opinionem acceperunt dicentes metallorum speciem esse unicam et eamdem, et materiales infirmitates esse plures. His autem Improbati contrarium esse videtur : quia materia nulla ratione est in aliqua rerum naturalium permanente in natura, nisi sit completa per substantialem formam : videmus autem argentum permanere, et stannum, et similiter alia metalla : videbuntur igitur esse completa per substantiales formas. Amplius quorum proprietates et passiones sunt diversæ, eorum substantiam diversam esse necesse est : passiones autem metallorum in colore et

<--- Page Split --->

oloreetsonorositatesuntominodiver - s i r : nonenimpotestdicihæcaccidentiarssecommuniteraccidentia , cumomni - husuniusnaturæmetallissemperetubi - queconveniant : oportetigitursubstan - tiuscorumessediversasetspecies . A m - pliusautemsicommixtioexeisdemfa - cretspeciemdebereesseeamdem , omniaquægenerantur , essentuniusetejusdemspræciei : quoniamomniageneranturextelementis . Patetigiturnonprocedereillumrationemquaminduxeruntdecom - ponentibuselementa : diversæenimpro - portionimixtorumdiversæattribuunturformægeneratorum , etdiversaproportiomixtorumetmixtionisestinmetallis , sirutnosinferiuscuminspecialiloque - murdeipsis , ostendemus . Deexperi - mentoautemquodinducunt , nonsuf - ficiensestadhibitaprobatio : quoniamnonestcertumutruminducatcoloremargentietaurietpondusetodorempropterilludquodaddituretpenetratinasvelplumbumvelinducatsubstantiam : rtprobassedebuissetCallisthenes , quodsubstantiamauriinduceret . Quodsiforteconcedereturquodsubstantiamauriin - ducat , adhucnonestsufficiensprobatioadhocquodnonsitnisiunaspeciesme - tallorum : quoniamcalcinandoetsubli - mandoetdistillandoetcæterisoperatio - nibusquibuselixirpermateriammetal - lorumfaciuntpenetrare , corrumperepot - retspeciesmetallorumquæprimitusin - fueruntmateriæmetallorum : ettuncre - lictamateriacommuninonpropriame - tallorum , juvamineartisnonpotestde - duciadaliamspeciem : sicutjuvanturseminaarationeetseminatione , etsicutjuvaturnaturapermedicorumindustriam . Patetigiturexhocnullatennscoginosadhocutputemusunamtantumspeciemersseomniummetallorum : quorumin - venimusetlocagenerativaetprincipiaetpassionesessevaldedifferentes : quodautemperaccidensinductumest , nonsatisconvenit : q u i a , sicutjamdiximus , istanonsuntaccidentiacommuniter , sedperseetindicantiadifferentiassubstan -

tiales a quibus causantur in materia metallorum.

CAPUT VIII.

De opinione Hermetis et aliorum Philosophorum dicentium in quolibet metallo plures esse formas.

HermesautemetGilgiletEmpedoclesetfereomnesilliuscætusalchimistarum , huicoppositammultumdefendereviden - turopinionem . Dicunteniminquolibetmetallopluresessepseciesetnaturasme - tallorum , etaliamquidemesseoccul - t a m , etaliammanifestam , etaliamin - t u s , etaliamextra , etaliaminfundo , etaliaminsuperficieesseposuerunt , sicuthiquilatentiamdixeruntformarum , etomniadixeruntesseinomnibus , sicutplacuitAnaxagoræ . Plumbumautemdi - cuntintusesseaurum , etextraplum - b u m : aurumautemeconversoextrainsuperficieaurum , etinprofundoetintusesseplumbum . Eodemautemmodoseadinvicemhaberæsetargentum , etferequodilbetadadquodilbetmetallum . E t v i - Improbatio . deturhocessemirabiliterdictum : h o - mogeniumenimintusetextraetinoc - cultoetinapertoetinprofundoetinsu - perficieejusdemestspecieietformæ : constatautemspeciesmetallorumesseinhomogeniorumgenerationeconten - t a s : etsicomninoabsurdumessevide - turquoddicunt . Adhucautemillidicuntsenonvocaræintusetextraetcæterasappellationessæcundumsitumpartiumintoto , sedsecundumproprietatesetnatu - rasdominantisvelnondominantis : d o - minanseniminseclausumoccultatilludsuperquoddominatur . SecundumhocautemdirecteistidicuntsententiamAna - xagoræ , omniavidelicetmetallaesseinomnibus , etdenominationemfieriaplus

<--- Page Split --->

dominante. Si autem hoc esset verum quod dicunt, cum sciamus aurum ab igne non aduri, sed plumbum praecipue si sulphure aspergatur, deberet exuri plumbum igne apposito, et remanere aurum quod occultum est in ipso : et hoc fieri nos non videmus. Similiter autem argentum a plumbo defenditur ne uratur : tunc plumbo consumpto deberet remanere argentum quod infuerat plumbo, ut dicunt, nisi forte infinitum dicunt esse quodlibet metallum in aliud, sicut dixit Anaxagoras, et ideo nullum eorum in toto ab igne posse consumi : sed hoc nos improbavimus in principio nostrorum Physicorum. Præterea si hoc in eis verum esse concedatur, nunquam per ignem tantum aduri posset de aperto, quod liberari et manifestari posset occultum : et tunc in vanum esset totum studium alchimiae : non ergo convenit hoc dictum cum physicis rationibus quas in omnibus libris determinavimus. Forte autem hoc dicunt propter vicinitatem horum metallorum quam in materiis habent. Cum enim plumbum superfluum humidum habeat aqueum, et aliquid habeat pinguedinis adustibilis, et terreum habeat non bene commixtum cum aqueo, sed neque bene depuratum, convenit aliquando per sapientium industriam per calidum ignis extrahi ab ipso per evaporationes superfluum humidum aqueum et aduri in ipso totum pingue oleaginem et depurari per sublimationem illud quod est in ipsum terreum sulphuratum, et commisceri vaporabiliter in aliquo præfocando continente vaporem terreum cum aqueo radicali optima et fortissima commixtione, et ex vi caloris converti humidum ad colorem citrinum, et tunc habere splendorem auri et coloris : haec enim via artis similis est viae naturae, ut inferius dicemus. Sed licet hoc sit verum, tamen non propter hoc dicetur aurum esse in profundo : quia dato quod hoc sit aurum quod sic effulget ex plumbo, tamen jam scimus quod ista transmutationes corrumpunt in toto plumbum.

Cum igitur sit plumbi species, nunquam simul infuit auri species in materia eadem. Hoc autem multo magis videbitur verum, quando non est probatum, hoc quod sit de plumbo, dicitur esse aurum : hoc est forte aliquid auri simile, non aurum : eo quod sola ars non dare potest formam substantialem. Præterea alchimicum vix aut nunquam invenimus, sicut dictum est, in toto operantem, sed potius citrino elixir colorat in auri speciem, et albo elixir colorat in argenti similitudinem, studens ut color in igne remaneat et penetret per totum metallum, sicut spiritualis substantia immissa materiæ medicinali : et hoc modo operationis potest induci flavus color, substantia metalli remanente : et tunc iterum non habetur quod plures species metallorum insint sibi invicem. Hæc igitur et similia sunt, de quibus eliditur dictum eorum qui quamlibet metalli speciem dicunt esse in altera.

CAPUT IX.

Utrum species metallorum possint ad invicem transmutari, sicut dicunt alchimici.

Ex omnibus autem his inductis possumus considerare, utrum verum sit quod quidam Aristoteles dicunt dixisse, cum secundum rei veritatem dictum sit Avicennæ, quod videlicet sciant artifices alchimiae species permutari non posse, sed similia his facere possunt, ut tingere rubeum citrino, ut aurum videatur : et album tingere, donec sit multum simile argento vel auro vel cui voluerint corpori. Cæterum autem quod differentia specifica aliquo tollatur ingenio, non credo possibile : sed exspoliatio accidentium non est impossibilis, vel saltem diminu-

<--- Page Split --->

tio eorum. Hæc enim est sententia Avicrunæ, quam dicit esse Hastem Philosophi præcipui in naturis et in mathematicis : tamen Avicenna in alchimia sua dicit, quod contradictionem eorum qui in alchimicis de permutatione metallorum contradixerunt, invenit : propter quod et ipse subjungit, quod non permutantur speciies, nisi forte in primam materiam et in materiam metallorum reducantur, et sic juvamine artis deducantur in specium metalli quod voluerint. Sed tunc oportet nos dicere, quod alchimicorum periti operantur sicut periti medicorum : medici enim periti per medicinas purgativas purgant materias corruptas et facile corruptibiles et impedientes sanitatem quae est finis intentus a medico, et postca per confortantia naturam juvant virtulem naturalem, ut digerendo sanitatem naturalem inducant. Ita enim procul dubrio sanitas effectus erit naturae effective, et artis organice et instrumentaliter. Per omnem autem eumdem modum dicemus operari alchimicorum peritos in transmutatione metallorum. Primo enim quidem purgant multum materiam argenti vivi et sulphuris, quam inesse videmus metallis, qua purgata, confortant virtutes materiae quae insunt ei elementales et cælestes ad proportionem mixtionis metalli quod intendunt inducere : et tunc ipsa natura operatur, et non ars, nisi organice, juvando et expediendo, ut diximus : et sic verum aurum et verum argentum inducere et facere videntur 1. Quod enim virtutes elementales et cœlestes faciunt in vasis naturalibus, hoc faciunt in vasis artificialibus, si artificialia formantur ad modum vasorum naturalium : et quod facit natura calido solis et stellarum, hoc faciet et ars calido ignis : dummodo contemparetur sic, quod non excedat virtutem se moventem et informantem quae est in metallis : huic enim cœlestis inest virtus quae primo commiscuit eam : et

hæc inclinatur ad hoc vel ad illud per artis juvamen. Cœlestis enim virtus valde communis est, et accipit determinationnem per virtutes eorum quæ sunt subjectum ejus in rebus commixtis : hoc enim modo virtutes cœlestes operari videmus in tota natura generatorum, maxime in his quæ ex putrefactione generantur. In his enim videmus virtutes stellarum influere virtutes in id ad quod convenientiam habet materia. Alchimia autem per hunc modum procedit, scilicet corrumpens unum a specie sua removendo : et cum juvamine eorum quæ in materia sunt, alterius speciem inducendo : propter quod omnium operationum alchimicarum, melior est illa quæ procedit ex eisdem ex quibus procedit natura, sicut ex purgatione sulphuris per decoctionem et sublimationem, et ex purgatione argenti vivi, et bona permixtione horum cum materia metalli : in his enim ex virtutibus horum omnis metalli species inducitur. Qui autem per alba albificant, et per citrina citrinant, manente specie metalli prioris in materia, procul dubio deceptores sunt, et verum aurum et verum argentum non faciunt : et hoc modo fere omnes vel in toto vel in parte procedunt : propter quod ego experiri feci, quod aurum alchimicum quod ad me devenit, et similiter argentum postquam sex vel septem ignes sustinuit, statim amplius ignitum consumitur et perditur, et ad facem quasi revertitur. Hæc igitur omnia dicta sunt de natura speciei metallorum in communi.

<--- Page Split --->

quod sonat liber, mons aliquando molle sicut pultes tenaces : et est purissimum et optimum genus argenti, parum habens de faece valde, ac si per industriam nature sit depuratum. Ferrum autem incorporatum lapidibus invenitur, et etiam in terra aquosa invenitur ut granula milii, habens multum de faece, et purgatur per multos ignes fortes et calidos cogentes distillare a substantia lapidis vel terre quibus invisceratum esse videtur. Æs autem invenitur in venis lapidis : et quod est apud locum qui dicitur Goselaria, est purissimum et optimum et toti substantiae lapidis incorporatum, ita quod totus lapis est sicut marchasita aurea, et profundatum est melius ex eo quod purius. Plumbum autem et stannum etiam lapidibus incorporata inveniuntur : et invenitur currens in eisdem locis argentum vivum, et ex lapidibus quando igniuntur, exsudat sulphur, et praecipue ex lapidibus in quibus est æs, sicut in loco qui Goselaria vocatur. Omnium autem horum quaerit physicus cognoscere causam, sicut diximus in scientia lapidum, locus generat locatum per proprietates cæli, quæ influuntur cis per radios stellarum : in nullo enim loco elementi inveniuntur radii omnium stellarum nisi in terra, ut dicit Ptolemaeus : eo quod ipsa fit sicut insensibile centrum totius cælistis spharæ : maxima autem virtus est radiorum in loco in quo uniuntur omnes : et ideo terra mirabilium et multarum rerum est productiva.

Ad notitiam autem causarum omnium modorum inductorum, sciendum quod verum metallum non generatur nisi ex sublimatione naturali talis humidì quale dictum est, et talis terrei quale dictum est superius. In loco enim ubi terrecum et aqueum primo permissentur, per talis loci ubique mixtum est multum impurum cum puro, quod impurum non prodest ad generationem metalli. Ab illo autem loco concavo qui in se habet talem mixturam, virtute fumi elevati egrediuntur pori parvi vel magni et multi vel pau-

CAPUT X.

De loco generationis metallorum.

Nunc autem oportet adjungere de loco generationis metallorum, eo quod locus multum operatur in metallicis, sicut et diximus cum de lapidibus loqueremur. Nos autem vidimus purum aurum generari inter arenas fluminum diversarum terrarum, et in terra nostra quidem tam in Rheno quam in Albia. Scimus etiam in terra nostra et in terra Sclavorum aurum inveniri generatum in lapidibus duobus modis. Uno quidem modo, quod videtur toti lapidi incorporatum : et est lapis dispositus sicut topazion non perspicuus, vel sicut marchasita aurea : et educitur de lapide postquam calcinatus est in molendino facto de silicibus magnis durissimis et per ignem adustis adustione vehementi. Vidimus etiam aurum in lapide generatum non toti lapidi incorporatum, sed esse venam quamdam quæ transit vel in toto vel in parte per lapidis substantiam : et hoc eruitur de lapide per fossuram et depuratur per ignem. Argentum autem quatuor modis invenimus generari, et forte pluribus generatur in terris aliis. Sed istos quatuor modos invenimus in terra Teutoniæ. Ego enim ipsum inveni in lapide toti lapidi incorporatum, quod educitur per calcinationem molendini et ignem, sicut est dictum de auro lapidi incorporato. Inveni etiam ipsum in venam quamdam quæ per lapidis substantiam protendebatur, et erat aliquantulum purius : sed tamen aliquantulum de calce lapidis habuit admixtum. Invenitur autem in terra ut vena quædam et purius quam aliquod inventum in lapide : invenitur enim in loco Teutoniæ, qui dicitur Vuriebeg,

<--- Page Split --->

ci per naturam lapidis vel terræ, in quihus fumus elevatus sive vapor diu protonsus in seipsum præfocatur et reflectitur : et cum sit in ipso subtilius illius materie quæ commixta est, congelatur in canna illa, et in poris ejus vaporabiliter commiscetur, et convertitur in metallum illius generis cujus est ille vapor. Et hujus signum est, quod in omni tali vena quod interius est, est fumosum ignobile : et si in toto lapide est incorporatum metallum, quod superius est, est faculentum et inutile : et ideo quod intus est, melius et nobilius est. Cujus causa procul dubio est, quod incensum de materia illa combustum et ignitum asrendit altius, et in cinereitatem per inrendium est deductum et quasi in facem et in cinerem : et ideo hoc quasi siccum et comminubile et frangibile invenitur. Id autem quod præfocatum est interius in visceribus lapidis, in se commixtum erat vehementer et non incensum : et ideo terminatum est calore levi et lento, et postea frigiditate terræ congelatum. Et siquidem in circuitu locus compactus est non porosus, tunc facit vapor viam unam vel duas vel plures secundum quantitatem suæ virtutis et suæ quantitatis : et secundum mollitiem loci potuit vel non potuit perforare, implens illa vapor, conversus est in metallum : penetrativum enim est vehementer : cujus signum est, quoniam quando funditur super terram calidum metallum aliquod, diversis viis penetrat in terram : et hoc sicut in figura vasis primo in loco in quo recipitur materia sicut circulus A B C, et una vena plena metallo ex vapore generato sit linea c D, et alia linea e, et sic multis lineis fit generatum. Si autem tota substantia in circuitu est porosa insensibilibus poris, tunc evaporat materia in totam substantiam corporis circumstantis et implet eam : et præfocata in omnibus poris ejus, metallatur et congelatur : et efficitur tunc tota substantia lapidis vel terræ circumstantis in colore sicut metallum, et metallum tunc generatur

incorporatum lapidi vel materiæ corporis circumstantis materiam, præcipue cum generatio metallorum est in montibus vel in aquis : eo quod loca illa magis sunt vaporosa et magis præfocantia vapores elevatos in ipsis. Si enim apertus esset locus, exspiraret tota materia, et nihil inde omnino generaretur. Aurum autem quod inter arenas generatur, ut grana quaedam majora et minora generantur, ex vapore calido subtili valde, qui inter arenarum materiam præfocatur et digeritur, et postea congelatur in aurum purum : locus enim arenarum calidus est et siccus valde : aqua autem ingrediens claudit poros ne exspiret : et ideo in se præfocatur et convertitur in aurum. Et ideo etiam tale aurum melius est, cujus duæ sunt causæ. Una quidem, quia depuratio sulphuris optima est per frequentem loturam : et sulphur quod in locis aquosis est, frequenter lavatur et depuratur : et hac eadem causa etiam terreum argenti vivi lavatur sæpius et depuratur et subtiliatur. Alia autem causa est conclusio pororum in fundo aquarum in ripis : et ideo vapor resolutus optime in seipsum convolvitur et præfocatur et digeritur nobiliter ad substantiam auri et congelatur in aurum. Signum autem quod locus esse debeat talis dispositionis, ut dictum est, est quod invenimus in operibus alchimicorum peritorum qui melius naturam imitantur, quoniam cum elixir facere volunt, quod habeat colorem et tineturam auri, primo quidem accipiunt vas inferius amplum, quod totam recipiat materiam sulphuris et argenti vivi depuratorum vel aliorum quæ in elixir recipiuntur. Deinde considerant quod super istud sit vas habens collum longum strictum, et super illius colli foramen sit operculum ex luto, in quo sit foramen valde modicum et strictum. Deinde inhumanat, hoc est, immergunt fundum vasis inferioris in cineribus vel fimo, et forte in fimo equi melius est, quod vocant equi clibanum : et tunc supponunt ignem valde lentum. Et

<--- Page Split --->

qui melius faciunt, faciunt hæc vasa vitrea : et est primi vasis dispositio sicut figura urinalis, et secundum stat super istud, et recipit totum vaporem qui resolvitur ex ipso : et est contactus vitreorum vel vasorum linitus optime luto ne aliquid per illum locum exspirare possit : receptum ergo vaporem dirigit sursum in collum suum longum quod paulatim stringitur, et in ipso vapor præfocari incipit et convolvi : illud vero quod incensum est de vapore, evolat fulginosum per foramen strictum operculi colli : cum ergo prælocatur, redit ad substantiam citrinam convolutus in seipso : quod postea acceptum, tingit quodcumque vis metallum in colore auri et forte pulchriore si fuerit nobile elexir, in quo

in nullo erravit artifex. Horum autem vasorum est figura talis, quod inferius vas sitABCD, superius autem vas E F G, et operculum sit figura H : sic igitur etiam erit in natura. Et propter hoc patet quod omnis generatio metalli fere inveniatur diffusa per venas et poros, quae sunt sicut collum loci, in quo vas præfocatur et convolvitur. In lapidis autem substantia et lapidosis locis hæc generatio convenientior est propter loci undique clausuram et soliditatem. Hæc igitur de locis generationis dicta sunt. Qualiter enim invenitur metallum aliquando molle, inferius melius quam hic determinabitur. Dictum est igitur de substantialibus causis metallorum per hunc modum.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

De ductibilitate metallorum.

Ductibilia vero videntur esse illa sola metalla quae magis et melius omnibus aliis ducuntur. Causa vero ductibilitatis in genere est quae dicta est superius, humidum videlicet in sicco clausum, sed non omnino ligatum. Cum enim hoc solvitur per expulsionem algoris lignatis ipsum, tunc tantum natat in terra quod etiam ferrum et lapides in ipso natant, et non profundantur propter impetum ebullitionis et spissitudinem humidi metallici : humidum enim quando ligatum est per algorem, nihilominus inest : et cum percutitur metallum, etiam facit ipsum cedere circumstando, et sic ceden-

<--- Page Split --->

do producitur continue : sed in hac passione facultatem habent valde differentem. Aurum enim enim prae omnibus et argumentum post hoc sunt ductibilia, deinde autem cuprum multum depuratum, et post hoc ferrum, minus autem stannum et plumbum. Aurum ducitur in dilatationem maximam, ita ut pelte fiant quae mentur super sericum, et ponitur in picturis. Et adhuc plus, cum enim producitur argentum et ponitur super aurum in sexta proportione ad argentum, ut si super quatuor marchas argenti ponatur sexta auri, vel minus, tantum producitur aurum quantum produci potest totum argentum, ita quod non apparet nisi colorans argentum : et si liquantur pelte productae, non apparet aurum, sed argentum totum. Sed si aurum per se non super argentum producatur, tunc non potest in tantum produci : quia non potest portare ictus malleorum sine perforatione : argento autem superposito defenditur ab ictibus. Causa autem profecto est subtile humidum, quod apprehendit in se siccum : hoc enim humidum cedit non deserendo partem propinquam, sed trahendo eam, et sic continue cedendo magis et magis producitur. Quaecumque autem minus producuntur, propter alteram duarum causarum hoc in ipsis contingit: aut enim magis grossum et non depuratum habent humidum, quod non est adeo dilatabile : aut balbutientem passa sunt mixturam, in qua cum producitur, pars deferit partem vicinam extra quam extendit eam malleus percutiens. Propter quod etiam in alchimicorum operatione probatur error incidere : quia propter multam mixturam alborum vel citrinorum corporum cum argento vivo in confectione quam elixir vocant, intra siccum super humidum in metallis corum, et non sunt fortiter conjacentia et permixta : et ideo frequentissime scinduntur quando producuntur metalla quae faciunt alchimici, nisi valde imitentur naturam, et opus naturae attingant, sicut supra diximus. Cum enim miscentur sibi

metalla, sicut stannum et æs, vel aliqua alia , propter balbutientem mixturam amittunt ductibilitatem , et franguntur quando percutiuntur malleo : eo quod non permixta, sed composita : et unum subintravit alterum, colorans ipsum tantum. Hæc igitur est causa ductibilitatis.

CAPUT III.

De colore metallorum.

De coloribus autem metallorum non est difficile determinare : tres enim colores inveniuntur in ipsis secundum plus et minus, quorum unus communis est, qui est splendidus fulgor ad modum lucis incorporatae in colorato corpore. Alterum autem qui est albus, habent plura metalla secundum plus et minus, et illud quod est albissimum, est argentum, post autem stannum, et tertio plumbum, et minime ferrum. Tertius vero color est citrinus vel subrubeus, quem maxime habet aurum, et sub ipso cuprum, cupri enim color vergit ad nigrum adustum. Supponamus autem hic quod in Sensu et sensato probatum est, quod color sit extremitas perspicui terminati : et tunc in quocumque corpore est condensatum perspicuum clarum et purum, illud est habens fulgorem quasi incorporatum colori. Perspicuum enim condensatum niter et fulget : eo quod densitas ejus retinet lumen, per quod metas ejus nata est recipere sicut potentia proprium recepit actum. Nitor igitur et fulgor metallorum communis erit ex aqueo subtili terminato et condensato in metallis, et quodcumque metallum habet aqueum subtilius et purius et densius, illud est plus nitidum et splendidum cum politum est : quia in non polito pars obumbrans partem, parum vel multum impedit splen-

<--- Page Split --->

dentem. Aurum autem prae omnibus ista de causa fulget, et post hoc argentum : ferrum autem optime depuratum, ab alchimicis dicitur habere in se aliquid argenti, et vicinum esse sibi : et ideo cum politum est, fulget ut speculum : causa enim speculi est humidum bene polibile et terminatum : hoc enim recipit imagines, propterea quod est humidum, et tenet et continet, propter hoc quod est terminatum : non enim sic teneret eas, nisi esset incorporatum humidum et terminatum : et ideo in aere non tenentur sic imagines, quae tamen recipiuntur in ipso : quia aer spiritualis existens, talia recipit secundum esse spirituale, et non terminatum existens non congregat ea in situm et figuram debitam ad representandum, sed est quasi via per quam transeunt imagines, et non sicut terminatum esse dans imaginibus.

Albus autem color in metallis causatur ex humido terminato a terrestri lutulento et subtili et digesto : hoc enim albissimum est, ut patet in calce. Hoc autem est fere in omnibus metallis : sed quandocumque metalla hoc habent terrestre lutulentum et impurum vel terrae adustum, illa vel fusca sunt, ut lutum, vel nigra efficiuntur, ut combustum terrestre, sicut apparet in fuligine. Plumbum igitur ad fuscum colorem semper vergit propter terrestre lutulentum non adustum, et stannum minus illo propter minorem lutulentiam. Argentum autem semper nitet albedine propter terrestrem locum et subtilem et bene digestum. Ferrum autem propter terrestre in ipso adustum est fuliginosum et nigrum. Et hac eadem de causa semper contrahit rubiginem : cujus causa non est nisi quia terrestre adustum habet, quia quod est putredo in humidis mollibus, hoc est rubigo in ferro : epotato enim humido, remansit aridum siccum combustum et redit ad cinerem. Signum autem hujus est, quia maxime tunc contrahit rubiginem, cum aliquot adurens projicitur super ipsum, sicut est ral, vel sulphur, vel au-

ripigmentum , vel aliquid hujusmodi. Sed argentum non vergit ad rubiginem, sed potius in colorem azuri propter multum perspicuum quod est in ipso, quod generat ex eo colorem saphirinum qui est boni azuri. Propter quod Hermes dux et pater alchimiae dicit, quod si laminae argenti liniantur sale ammoniaco et aceto, et suspendantur super alemech quod est genus vasis, quod laminae transeunt in colorem azuri : et tunc si incinerantur laminae cum sulphure, ut fiat pulvis, et rotatur desuper cum aceto et zeruph quod est herba quaedam, fermentabitur simul et complebitur azurium. Sed verum est quod multa adurunt argentum, quae non adurunt aurum : quia terrem suum et humidum suum minus sunt depurata et minus commixta : et ideo quia super argentum bulliens vel calidum valde spargatur sulphur, convertit ipsum in nigredinem, eo quod adurit terrestre quod in ipso est : cum autem coquitur in sale et cartaco, albescit et depuratur profecto : quia talia acuta condemnant terrestre, et combustum separant ab ipso : et tunc residuum magis purum albius efficitur.

Color autem citrinus in metallis causatur ex sulphure colorante ipsum : calidum enim decoquens fortiter humidum terrestri admixtum, convertit ipsum ad circulum vel subrubeum colorem, sicut patet in scientia urinarum, et in alchimicis, et in lixivia rubea vel subrubea et cholera crocea : similiter autem mel et fel in quibus egit calor digerens fortem actionem. Si igitur terreum est valde purum, et similiter aqueum, et calor in ipsis non potest ea separare ad combustionem, sed digessit et alteravit colorem eorum in citrinum splendidum : et haec est causa coloris auri : et ideo non aduritur sulphure projecto super ipsum. Si autem est terrestre impurum et non bene commixtum, tunc adurit ipsum calor digerens et commiscens, et efficitur citrinum, quod post modicum tempus declinat in nigredinem fuliginosam sicut

<--- Page Split --->

in libro de Lapidibus. Est tamen fœtidus sapor similiter et odor fœtidus metallorum, licet unum in comparatione alterius dulcem vel alium habere dicatur saporcm vel odorem. Sicci autem sunt vchementer odores eorum et vapores, et ideo conferunt oculis fluentibus, et nocent valde præcordiis : cujus signum est,

od operarii qui fodiunt metalla, quando ineunt ea, obstruunt os et nares duplici vel triplici filtro, ne vapore nimis lædantur in spiritualibus : his enim præcipue nocent, sicut diximus. Tanta igitur de saporibus et odoribus metallorum dicta sunt.

CAPUT V.

De cremabilitate et incremabilitate metallorum.

Est autem de numero eorum quae metallis accidunt et multum judicant substantias eorum, cremabilitas, sive adustibilitas, et inadustibilitas, quorum causas et differentias oportet in metallorum naturis agnoscere . Scimus autem quod aqua secundum quod hujusmodi non est de numero cremabilium, sed potius quæcumque unctuosam habent valde humiditatem permixtam cum terrestri substantia. Scimus autem sulphur esse valde unctuosum et terrestre, argentum autem vivum esse aquosum cum subtili terrestri. Scimus igitur adustibilitatem metallorum esse ex sulphure, et non ex argento vivo secundum se. Adhuc autem scimus, quod omne quod habet cum terrestri unctuosam valde humiditatem mixtam, tres invenitur habere humiditates, quarum una valde est aerea et ignea exterius partibus adhærens, propter horum elementorum elevationem qua semper evolant ad superficies rerum in quarum ve-

niunt mixtionem et complexionem. Aliam autem habet magis aqueam sub illa proxime natantem in partibus rei. Tertiam autem habet humiditatem radicitus infixam et immersam partibus quae terminata est ad complexionem, et ideo sola complexionalis non facile separabilis ab ipsa sine totius rei destructione. Oportet igitur et in sulphuris natura sic esse : propter quod præcipiunt peritiores alchimici per loturas acutas, sicut est acetum, et lac acetosum, et serum caprinum, et aqua ciceris, et urina puerorum, removeri a sulphure duas proprias humiditates, et etiam per decoctionem et sublimationes plures factas in alembico : quia una illarum procul dubio ignem non sustinet, sed cremabilis existens cum incenditur in igne, concremat substantiam metalli, quare ideo non tantum inutilis est ad propositum, sed etiam nociva. Secunda autem evanida est, et evaporatur in igne, et ideo nec illa aliquid confert proposito in alchimicis intentionibus. Tertia autem radicaliter inhærens et intrinseca manet, et ideo confert propos'to. Similiter autem considerandum est in argento vivo, quod est secundum elementum metallorum : illud enim quando est purum in terrae substantia bene lotum et subtile et apprehensum fortiter per mixturam cum humido aqueo, et similiter humidum aqueum non est abundans neque diminutum sed æquale complexioni et viribus terrei quod est in ipso : tunc utrumque defendit alterum ab igne, ut diximus sæpius : quoniam terreum tunc tenet humidum et non sinit ipsum evaporare, et humidum extinguit terreum et non sinit ipsum incendi : si autem lutulentum est terreum, vel abundans super humidum, vel diminutum ab eo, aut certe æquale, sed non fortiter apprehênsum in mixtura, tunc incenditur et cremabitur et aduret substantiam metalli. Similiter autem si humidum non fuerit digestum congruæ complexioni metalli, et non bene terminatum, aut abundans, aut diminutum, oportebit ne-

<--- Page Split --->

cresario evanescere per evaporationem et rumanere substantiam metalli siccam et crnabilem. Secundum hoc vero consideraudum est in cremabilibus metallorum, et est cremabile ubi aliquod istorum invenitur, et magis cremabile ubi plura et plura horum concurrunt.

Aurum ergo purum et bonum propter utriusque conditiones optimas, sulphuris videlicet et argenti vivi, minime crematur : quæcumque cremant alia metalla, non cremant ipsum, sed depurant, sicut sal et later tritus, et sulphur, et arsenirum, et hujusmodi. Argentum autem post hoc minus : eo quod sulphur suum habet aliquid aqueitatis sulphureæ, et similiter suum argentum vivum : et ideo cum evaporat hæc aqueitas, tunc deaigrari per adurentia primo incipit argentum, et postea aduritur per adurentia, ut sunt sulphur, et argentum, et ea quæ dicta sunt, et plura alia quibus alchimici utuntur. Æs autem multum aduritur : quia sulphur non habet bene retentum in aqueo argenti vivi et terrestre nimis : et ideo de facili crematur valde. Et vidi ego, quod in monte æris ligna viridia ad lapidem æris apodiata, statim cremabantur propter abundantiam sulphuris et pinguedinis egredientis de lapide æris. Fecrum autem aduritur in rubeum multum, eo quod terrestre in eo superat et incenditur. Stannum et plumbum non bene habent a lutea pingui substantia eumundatum argentum vivum, et similiter nimis est aquosa : et ideo evanescente per ignem aquoso, aduritur lutea substantia unctuosa in ipsis. Hæc igitur de cremabilitate et incremabilitate dicta sunt.

CAPUT VI.

Quod generatio metallorum ad se invicem sit circularis.

His autem adjiciendum est, commune omnibus metallis esse, quod propinqua est valde materia eorum. Scimus autem ex his quæ in scientia Peri genesees determinata sunt, quod inter habentia symbolum in materia et virtutibus et potentis naturalibus, facilis est transmutatio ad invicem. Propter quod et multorum Philosophorum, quorum tamen pater est Hermes Trismegistus, qui Propheta Philosophorum vocatur, assertio est, circularem esse metallorum generationem, et ex se invicem, sicut et circularis est generatio elementorum : quod etiam mihi videtur verissimum. Cum enim in materia non distent remota et propinqua, sicut ex prioribus patet, differentiae eorum sumuntur penes utriusque partes materiae depuratas et digestas esse, non depuratas etiam indigestas. Contingit autem omne impurum et indigestum depurari et digeri, si prævalent virtutes naturales digestionis. Contingit etiam omne digestum molinsim pati, aut commixtionem indigesti, aut forte debilitatem caloris terminativi. Contingit igitur materias proximas elementorum ad invicem transmutari, quæ transmutata necesse est ipsa ad invicem esse transmutabilia. Per hunc igitur modum contingit circularem esse ex se invicem metallorum generationem.

Probant autem hoc experta tam in naturae operibus quam in artis solertia. In naturae enim operibus visu proprio didici, quod ab una origine vena fluëns in quadam parte fuit aurum purum, et in alia parte argentum habens sibi admix-

<--- Page Split --->

tam calcem lapideam : et dixerunt mihi fossores et depuratores metallorum, quod hoc frequentissime contingit : et ideo dolent se invenisse aurum, quia aurum est prope originem, et tunc deficit vena. Ego autem diligenter tunc examinans inveni aliquod genus esse vasis, in quo conversa erat minera in aurum, et aliud in quo conversa erat in argentum : vas enim quod habebat aurum, fuit lapis durissimus in genere de numero eorum lapidum ex quibus cum chalybe excutitur ignis, et habebat aurum parum et non incorporatum, sed in concavo sui conclusum, et modicum terrei combusti erat inter partes lapidis et auri, et erat lapis apertum habens foramen ad venam argenti, quae transivit per lapidem nigrum non multum durum sed terrestrem, et scissum est nigrum, et erat illorum lapidum ex quibus fiunt regulae ad regendas domos : probatur tamen, quod ex uno loco qui erat vas materiae mineralis, evaporavit utrumque, et diversitas depurationis et digestionis diversitatem

metalli secundum speciem fuerat operata.

Artificum autem experimentum est quod faciunt alchimici qui , si unam speciem metalli cum natura operantur, deducunt in aliam, quemadmodum dictum est. Sic igitur non est improbabile circularem ex se invicem esse generationem metallorum, et hoc solum metallum est proprium inter elementa et conmixta. Sed non lateat nos quod in omnibus quae circulares ex se invicem habent generationes, facilior est transitus eorum quae in pluribus habent convenientiam : propter hoc etiam ex argento facilius fit aurum quam ex alio metallo : non enim mutari oportet in ipso nisi colorem et pondus, et haec de facili fiunt : compacta enim substantia magis adhaeret pro certo pondus diminuto aqueo et aucto bono citrino sulphure consequenter variabitur color : hic autem modus est et in aliis. Tanta igitur de communibus passionibus metallorum dicta sunt.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

De natura argenti vivi.

ARGENTUMautemvivumhabetsubstan - tiasduasprincipalessecundumomnesphysicos : unamquidemaqueam , a l t e - ramautemterream , sicutsæpiusdictumst . Terreumautemsuumaliquidsul - phurishabet , licetdicantquidamAucto - resalchimiæ , nonesseineonisisub - stantiamaqueam : dicuntautemhancaqueamcaloresulphurisinspissari , cumtauteminsenonsitnisiaqua : quodom - nimoimpossibileest : quianosjamde - terminavimusinMeteoris , quodaquanoninspissatursolaremanens , nisifrigiditateipsamadterramconvertente , sedcalorenullomodoestelixabilis . Ampliusautemnosscimusexprincipiisphysicis , quodnomadhærettangenti , quodconvenitaquæexsubtiliterreoquodestinipso : estautemfortissimæcommixtionis , itaquodsisublimetursoluminvasevitreocumlongocollopræparato , semperma - netidemquotiescumquesublimetur , etnomexsciecaturplusnequeinduraturnisihabeatrespiraculumperquodfugiat . Estautemargentumvivumadsubstantiammaterialemmetallorumsicutmenstruumestembryonis : exquovirtutesulphurisdigerentisipsumetadurentis , omneme - tallumgeneratur : cumautemconvertiincipitadspeciem , efficiturglandulosumprimo , etposteaconstareincipitpaula - timetconverti .

Differentiae autem argenti vivi sunt, quod quoddam est extractum de minera sua et inventum vivum, et quoddam est extractum de lapide in quo generatum est per adustionem, sicut extrahitur argentium vel aurum de lapide, et secundum hoc propter acumen dicitur esse de

genere venenorum. Est autem frigidum et humidum in gradu secundo, et propter hoc dissolvens nervos et paralyticans et perimens pediculos et lentes et hujusmodi ex pororum putredine generata. Argentum autem vivum cum sulphure et sale ammoniaco sublimatum, convertitur in pulverem rubeum splendentem, et iterum ustum in igne redit ad substantiam humidam et fluentem, et forte illud quod prefocatur in collo vasis in quo fit sublimatio, quod alutel vocatur, et convertitur in similitudine lapidis qui est in colore sicut alabastrum, qui dum postea in igne assatur, redit ad argentum vivum. Sunt etiam differentiae vivi argenti quae magis in metallis quam in simplici argento vivo inveniuntur, luteum et purum et aliae quae superius enumeratae sunt. Et est mirabile de hac materia, quod quotiecumque sublimatur per se solum, nunquam residet aliquid de pulvere in fundo vasis : et quando redit ad speciem argenti vivi, quasi nullus defectus invenitur in pondere : quod absque dubio contingit propter nimiam terrei sui cum aquae substantia permixtionem : sua enim humiditas viscosa ita tenet terreum, quod cum vaporat, totum fert secum in collis alutel : et ibi prefocatus spiritus ejus recedit in eadem specie : ad fundum vero induratur, vel variatur in colore, vel pondere, vel sapore, vel odore. Est tamen fugiens in igne et incorporans quotiescumque metallis perniscetur : propter quod ab Hermete vocatur sicut et sulphur. Dicit autem Avicenna, quod albedo ejus est ab aqousitate et terreitate subtili decocta cum aere qui spiritualiter interceptus est in commixtione ipsius. Omnia autem ista dicta sunt, ut sciatur argentum vivum non esse nisi materiale in metallis, quod absque dubio mortificatur per aquas acutas, et per naturam et per artem, et postquam mortificatum est, commiscibile est corporibus, et colorat ea : vi autem sulphuris et vapore congelatur, et deducitur ad duritiem et formas diversorum metallorum, et ex hoc

<--- Page Split --->

quod ultra modum imbibitur sicco et terreo, retinetur ne fugiat ex corporibus quibus permixtum est in igne. Hæc igitur de argento vivo dicta sunt.

CAPUT III.

De natura plumbi.

Juxta cumdem modum determinatur de PLUMBO quod minus omnibus aliis metallis addit super materiam argenti vivi : propter quod etiam dicunt Aristoteles et Avicenna quod cum fluit plumbum, procul dubio videtur esse argentum vivum. De compositione igitur plumbi per substantiam pro certo creditur, quod suum argentum vivum est multum respectu sui sulphuris, et forte sulphur parum intrat in compositionem plumbi per substantiam, sed multum per qualitatem, et ideo decoquit ipsum calore suo et convertit ad plumbi speciem, sicut coagulum parvum per substantiam coagulat multum de lacte. Argentum autem vivum plumbi in qualitate est non bonum, sed aquosum et lutulentum : et ideo in igne de facili evaporat aquositas, et remanet pulvis terrestris sicut cinis qui relinquitur ex lutea substantia plumbi : et quia vis sulphuris est in plumbo, ut diximus, ideo vapor ejus exsiccat argentum vivum,sicut vapor sulphuris : non enim potest esse, quod duce substantiae eundem et eodem modo faciant effectum, nisi per aliquod unum quod est in eis. Diximus autem in praecedentibus quare habet colorem fuscum. In effectu vero plumbum est frigidum constrictivum et specialem habet virtutem contra libidinem venereorum et contra pollutiones nocturnas, si ex ipso circulus factus latitudinis duorum digitorum ponatur circa renes et camphora pungatur : sed cavendum est ne

frigiditate sua intimius nimi stringens materiam, sursum compellat ad caput, et maniam vel epilepsiam inducat : cavendum etiam ne paralysim inducat inferioribus membris vel stuporem. Hæc igitur est natura plumbi in sua commixtione et effectu. Hermes autem qui multum de transmutationibus metallorum probavit, in alchimicis suis sic tradidit quod si plumbi laminae super vas cum multo et forti aceto suspendantur, ita quod vapor aceti continue laminas illas tangat, vapor ille condensabit et corrumpet plumbi substantiam, et in pulverem convertet qui colorem album habet et cerusa vocatur. Si autem acetum super ipsam laminam funditur, albescit multum et destruit versa vice virtutem aceti. Causa autem pro certo hujus est, quia acetum licet sit hebes in substantia propter suam frigiditatem, tamen est acutum in actione, propter hoc quod est reliquiae cujusdam ignis qui evolavit ex ipso, sicut cinis est reliquiae ignis in lignis. Illo ergo acumine penetrat in substantiam plumbi, quando fuerit plumbum exterminatum, et lavat a sorditie argentum vivum congelatum quod est in ipso, et facit ipsum elevari super superficiem laminae sicut grana milii, et tunc albescunt propter majorem depurationem ipsorum. Amplius autem adhuc tradit Hermes, quod plumbum adustum cum eo quod adurit ipsum, sicut precipue est sulphur vel arsenicum, generat sublimatum obscurum colorem vermileum, hoc est, rubcum qui sit citrinus, cum expression et fortior sit ignis. Si tamen illa substantia cum aceto calcinetur et desiccetur, revertitur albus color cerusae : cujus transmutationis causa est, quia revera habet sulphur et argentum vivum, ut diximus, in suae substantiae compositione. Cum autem sulphur aduritur et algetur, rubescit : cujus signum est, quod facientes minium, faciunt ipsum de sublimato ex sulphure et argento vivo : obscurus autem est color propter lutulentiam plumbi : quando autem fortior fit ignis, lutulentia prima

<--- Page Split --->

consumitur, et clarescit color : et cum sulphur magis exuritur quam argentum vivum in igne diuturniori, remittitur rubido quae est ex sulphure terrestri combusto, et temperatur albedine argenti vivi manentis, et tunc resultat color citrinus, qui est sicut album quod penetrat in rubcum et est temperans ruborem ipsius. Sicut tamen credit Hermes, si ignis fortior his omnibus adhibeatur, et assentur ista in igne fortiter, tota substantia sulphuris assumitur, et vis aceti destruitur per evaporationem, et tunc ex pulveribus dictis substantia plumbi sicut prius revertur, non tamen ejusdem ponderis, neque ejusdem puritatis, neque ejusdem quantitatis, cujus prius fuit. Non est autom praetereundum, quod sicut diximusplumbum habet multam aquositatem et parvam mixturam : et ideo depurando in etalla alia protegit ea ab igne, sicut argentum et aurum proteguntur plumbo quando depurantur : et ideo dixerunt quidam imperiti de plumbo, quod habet congregare homogenia et separare heterogenia. Et erroris eorum causa est , quia colliquatum plumbum cum argento vel auro, recurrit argentum simul ad unum locum, et lapilli simul ad alium si qui insunt, et plumbum simul ad unum. Errant autem hi : ista enim congregatio et segregatio non sunt ex plumbo, sed calore ignis, sicut ostendimus in quarto Meteororum. Nec plumbum purilicat argentum per se, sed per accidens, calor enim ignis purificat per se congregando purum cum puro, et segregando impurum, sicut dictum est. Sed cum argontum sit humidum et ignis siccus, refugeret calor ignis ab argento, nisi per aliquod uniretur eidem, et hoc est plumbum quod calefactum in suo humido quasi elixando digerit et depurat argentum. Multum autem pondus plumbi est ex lutea substantia ipsius, et humida, cujus partes sunt multum propinque, licet sint molles, eo quod indigestionem passe sunt ex molinsi, sicut superius determinatum est.

CAPUT IV.

De natura et proprietate stanni.

De STANNO autem fere sicut de plumbo determinandum est : hoc enim valde vicinas habet species metallorum et parum ad se invicem differentes, nisi quod stannum albius est et purius. Hujus autem causa nulla potest esse, nisi quam ante nos assignaverunt Philosophi, quod suum argentum mundius est quam plumbi, et forte de sulphure habet parum, potius virtute sulphuris et vaporè excoctum in metalli speciem, quam multæ substantiae sulphuris ad mixtionem. Balbutientem habet valde compositionem : et hujus causa potest esse mortificatio argenti vivi ex aliquo vapore dissolutivo vel alia lotura aquæ acutæ, quæ disjungit partem ejus. Dico aut vapores, non autem aquam per quam transierit argentum vivum postquam argenti vivi acceperit speciem, sed potius quæ intrant in ipsam substantiam argenti vivi : tale enim aqueum jam in se factum est et parum viscosum, et facit rigescere partes terreas sibi admixtas et non bene misceri et continuari : rigidum enim et induratum in superficie non bene miscetur alii, et non bene continuabile propinquo sibi conjuncto. Hæc igitur causa existimanda est esse suæ balbutientis mixtionis. Cum autem in se balbutiat, omnia metalla quibus admiscetur, balbutire facit, et aufert ab eis ductibilitatem, ut dicit Hermes : et cum in seipso producitur, cito scinditur et de facili.

Convenit autem hoc metallum cum plumbo in hoc quod neutrum contrahit rubiginem, sed potius ex corrumpentibus et ex seipsis contrahunt squalorem et sorditiem quandam, sed plumbum plus

<--- Page Split --->

quam stannum. Conveniunt etiam in hoc quod neutrum est sonorum multum per scipsum. Et causa primi quidem, quia non sunt habentia aliquem humorem calidum aqueum, vel valde paucum acutum, qui corrumpat terreum qui est in ipsis, et convertat in rubiginem. Causa autem rubiginis non est nisi terrestre adustum. Causa autem secundi est mollities et humor : quia cum percutitur molle et humidum, cedit in sui empipedum, et ideo non a tota superficie expellit aerem qui est causa sonoritatis,sicut in scientia de Anima ostenditur. Magis tamen stannum quam plumbum habet sonoritatis : et quia hebetem habet sonum, ideo ea quae acute sonant, sicut æs, argentum, et aurum, stannum temperat, et gravat sonos eorum : et ideo admiscetur æri in infusione campanarum. Quod autem dicit Hermes in alchimicis, quod stannum propter suam nimiam siccitatem corpora quibus admisectur, frangit et ductilem materiam in eis destruit, intelligitur eo modo quo dictum est ex acuto vapore vel lotura videlicet ipsum exsiccatas habere terrestres partes quae sunt ipso : quia aliter falsum esset, cum videamus ipsum esse mollius multis aliis metallis. Dicunt autem stannum fusum cito putrescere, et plumbum manere, et crescere sub divo, et in terra crescere, et probabile ego judico, quia cum experimentis convenire videtur. Hujus igitur causa est quae in Cælo et Mundo assignata est, causa enim corruptionis elementorum est, quod elementa moventur ad se invicem, et cum non fortis est ligatura mixtionis, tunc unumquodque elementorum evadit ab altero. Jam autem dictum est male esse mixtum stannum, et ideo cum igne debilitatur et a loco suæ generationis removetur, citius aliis metallis corrumpitur. Plumbum autem grossum est valde in substantia sua, et de roribus et pluviis imbibitis humorem paulatim mineralem facit, et ad se convertit : et ideo per diuturnitatem temporis incrementum capit

aliquando. Invenitur autem stannum duplex, scilicet durius et siccius quod venit de Anglia sive Britannia, et mollius aliquantulum quod in Germanice partibus abundantius invenitur. Haec igitur de natura stanni a nobis dicta sufficiant.

CAPUT V.

De natura et complerione argenti.

De argento autem post hoc dicemus : eo quod in colore secundum aliquid videtur convenire dictis metallis. Cum autem nos non sciamus compositi naturam, nisi sciamus ex quibus et quot et qualiter componitur, oportet nos de argenti natura investigare. Nos autem per ante dicta jam certificati sumus, quod argentum vivum in compositionem argenti venit : quia secundum colorem ejus coloratur, et habet accidentia illius quando liquescit : tunc enim non adhaeret tangenti, nec quiescit in superficie una, neque omnino diffunditur, ut aqua, vel oleum, vel vinum, vel alius liquor. Haec autem tria primum argento vivo videmus inesse. Si igitur argento liquefacto ista conveniunt, oportet quod hoc sit gratia argenti vivi quod venit in compositionem substantiae ipsius. Cum autem splendidissimum sit argentum fulgens in albedine et bene polibile, oportet quod habeat rationem argenti vivi multum digesti, et depurati, et per subtilissima commixti : et hoc enim etiam habet quod feticidum sit, non est tamen factidum sicut alia metalla de quibus jam habitum est.

Scimus autem per ea quae ante dicta sunt, quod tam sulphur quam argentum vivum et quodlibet quod ex sua conplexione est humidum et per ignem liquabile, habet tres humores sicut et vi-

<--- Page Split --->

suntia plantæ et animalia, quorum quidum unus crassus et indigestus est et mutans sicut pinguis, sicut adeps, vel olum, et hic facit res inflammabiles. Huius autem est sicut phlegmaticus humortans partes rerum, et non generans vel augens. Tertius est radicalis essentialibus partibus rei imbibitus : quia ex ipso partes essentiales raro constant, et per ipsum augentur et nutriuntur. Arzentum autem invenimus durum et siccum. Oportet igitur quod ab humoribus duobus superfluis sit multum emundatum, et subtilitas tertii facit optimam ipsius omnixitionem. Cum autem conflatur argentum, odor sentitur sulphuratus : oportet igitur de substantia et qualitate habere sulphuris, habet enim ex calore sulphuris fermentationem et digestionem ad speciem metalli : et de substantia quidum habet parum, propter quod etiam non colorat ipsum sulphur : sed de virtute et qualitate multum accipit e sulphure, quia calore ejus consumptum est in eo humidum dupliciter, de quo dixinus, et tertium cum terreo subtile optinus est commixtum. Calor enim sulphuris et vapor et maxime sulphuris bene mundati et sublimati dealbat optime, et digerendo subtiliat, et optime et fortissinus commiscet : quando etiam a sulphuris substantia duo extranei humores artificio et ingenio naturae purgati sunt : hoc enim artificium omni arte tertius et subtilius est, et ideo certissinum tunc habet effectum. Tunc igitur habens naturam argenti vivi, quoniam est metallum ex purgatissimo argento vivo calore depurati sulphuris ad speciem splendidam deductum : et ideo necessario album et fulgens. Quod autem, sicut dictum est, exsiccatum sit, ostendit hoc quod tinnulum est sonorum valde, quod non esset si esset superflua infectum humiditate. Haec autem digestio dat ei potentiam ad actum quem agit : invenitur enim in effectu frigidum propter argenti vivi abundantiam quae est in ipso : sed propter sui humidii optimam

digestionem et subtiliationem est, quod confricatum speciebus aliquibus, vel etiam commixtum valet spiritualibus, et præcipue contra tremorem cordium.

Sed admirabile est quod supra diximus, quod melius in hac specie metalli invenitur molle sub terra sicut spissæ pultes, cujus pro certo causa est abundantia argenti vivi quod fuit in locis illis : et cum ex humoribus tertius separatus est in compositionem argenti, tunc alii duo circa ipsum in sorditie materiae remanent, et haec albedo mollis glandulosa significans nihil de superfluo indigesto in naturam argenti esse assumptum : propter quod in igne positum statim evaporat in naturale humidum dum mollilicatur, et constare incipit humidum quod est de substantia argenti, positum ad aerem infrigidatum coagulatur, et est argentum, et litargirum illius argenti humidì præ omnibus valetlitargiris ad elixir album in alchimicis : quia litargirum hoc est de humore qui dispositionem habet ad argentum, et est aliquid ad argentum in potentia, sicut adeps aliquid est animalis. Purificatur autem argentum in igne cum plumbo, et tunc per ustionem exhalat plumbum, et separantur sordes ab argento, sicut diximus superius.

Quod autem incorporatum lapidi invenitur, tunc oportet in molendino farinari et comminui utrumque, lapidum videlicet substantiam et argenti : comminutis enim partibus et divisis, facilius unum separatur ab-altero, et substantia lapidum tunc non exurit argentum. Sed et hoc non est silendum, quod aliquando in Teutonia inventum est multum tenax et siccum fere depuratum, et hoc duobus modis, his temporibus nostris accidit. Uno quidem modo inventum fuit ut columna stans sub terra et exsiccatum et tenax valde et flexibile. Alio modo inventum est extensum per terram sicut chordæ, et fuit ejusdem quantitatis sicut illud quod inventum fuit per modum columnæ . Causa autem figuræ non fuit nisi diversitas loci qui erat ut vas, in quo præfocatus vapor in argenti materiam convertebatur. Causa autem

<--- Page Split --->

viscositatis et cremabilitatis ipsius erat, quod licet superfluum humidum in magna parte evaporasset, tamen adhuc aliquid adhærebat extrinsecus substantiæ argenti, sicut humidum phlegmaticum extrinsecus adhæret membris et mollificando solvit ea, quod cum purgatur per ignem, redit substantia argenti purissima. Sulphur autem exurit argentum quando spargitur super argentum liquefactum : et denigratio argenti ostendit quod aduritur per sulphur, sicut diximus superius : sulphur enim propter affinitatem naturae metalla adurit, et non magnam adustionem infert rebus aliis, sicut lignis et lapidibus, etiamsi spargatur inflammatum super ea. Hæc igitur dicta sunt a nobis de natura argenti.

CAPUT VI.

De natura et commixtione æris.

Rubea autem metalla in colore admixtione diversa sunt a dictis, sicut ostendimus cum de coloribus metallorum ageretur. Habet autem ferrum secundum se specialem determinationem extra alia metalla. Dicamus igitur æris compositionem, supponentes quæ jam dudum probata sunt, omne metallum ex sulphure componi et argento vivo. Ponamus igitur argentum vivum esse bonum non fæculentum sive lutulentum, non tamen ab humore extraneo omnino purgatum, et substantiam sulphuris esse fæculentam et adurentem et in parte accensam, et sic argento vivo per substantiam et qualitates commisceri: tunc enim absque dubio convertit ipsum in ruborem, et non poterit eidem propter utriusque non plenam subtiliationem bene misceri: et tunc efficiet æs quod non est omnino bonæ mixtionis, propter quod multa fex inde resol-

vitur, et multum evaporat in igne : quia cum sulphur in parte incensum est, ideo quædam partes argenti vivi amplius quam aliae purificantur, et consumitur in eis superfluum humidum, et in illis partibus videbitur habere venas auri. In aliis autem ubi minus digestum est, erit squalosum et ignobile et terrestre propter adustionem, et hanc diversitatem in cupro quod invenitur in Teutoniae partibus in loco qui Goselaria vocatur, expresse invenimus, et ideo etiam hoc cuprum melius omnibus aliis æstimatur tanquam venas auri habens immixtas: et non improbabile, quin sulphur illius æris sit mixtum cum arsenico rubeo in aliqua quantitate : et ideo fit magis adurens sulphur illius metalli quam alterius. Nunc igitur scimus materiam æris, quoniam est metallum ex argento vivo plusquam oportet aliquantulum habens, per commixtionem adurentis sulphuris ad formam ruboris deductum : ex qua autem natura sulphur sit adurens, in præcedentibus satis determinatum est. Arsenicum autem calcinatum fit quidem nigrum ex rubeo, sed postea et sublimatum in alutel quod est vas opertum cum collo alto, ut sæpius diximus, revertitur album ad instar nivis: et si sæpius iterentur talis calcinatio et sublimatio, tunc efficitur multum album et aculissimum: et ex acumine æri conjunctum liquando penetrat in ipsum et convertit in candorem: si tamen diu stet in igne æs, exspirabit arsenicum, et tunc redit pristinus color cupri, sicut de facili probatur in alchimicis. Hi autem qui in cupro multum operantur in nostris partibus, Parisiis videlicet et Coloniae et in aliis locis in quibus fui et vidi experiri, convertunt cuprum in aurichalcum per pulverem lapidis qui calamina vocatur : et cum evaporat lapis, adhuc remanet splendor obscurus declinans aliquantulum ad auri speciem. Ut autem albius efficiatur et ita citrinitati auri magis sit simile, immiscent aliquantulum de stanno: propter quod etiam aurichalcum multum de ductibilitate cupri amittit. Et illi

<--- Page Split --->

qui decipere volunt, et splendorem similem auro inducere, ligant lapidem, ita quod diutus remanet in ære in igne, non vaporans cito ab ære. Ligatur autem per oleum vitri : tolluntur enim fragmenta vitri et convertuntur in pulverem, et spargitur in testam super æs pectquam immissa est calamina : et tunc vitrum projectum enatat super æs, et non sinit vaporare lapidem, et lapidis virtutem, sed reflectit vaporem lapideum in æs, et sic diu et fortiter purgatur æs, et aduruntur in eo materiae fæculentæ. Tandem tamen evaporat etiam oleum vitri, et tunc vaporat virtus lapidis : sed aurichalcum «flicitur multo splendidius quam esset sine illo. Qui autem adhuc amplius assinuilare auro intendit, has purgationes per optesim et vitri oleum sæpius iterat, et loco stanni ponit argentum et immiscet aurichalco. Et hoc efficitur ita rutilans et citrinum, quod multi credunt ipsum esse aurum cum in veritate adhuc sit in specie æris. Hermes autem dicit, quod si æri liquefacto tuchia pulverizata commisceatur, sive sit tuchia alba, sive rubea, quod ipsum in colorem auri convertit. Quid autem sit tuchia, in sequenti libro ubi de mediis agetur, dicetur : sed quod hic suflicit, est quod tuchiae adustione consumitur terrestreitas, et purgatur ab ære superfluum humidum ipsius, et ideo tunc erit pulchrius : tamen et virtus tuchiae evaporat per ignem si diu steterit in igne : et ideo nisi aliud medicamen fucrit, evaporabit tuchia, et tunc erit pristinus color cupri. Dicit etiam Hermes, cum quo concordant experta, quod si æs sale aspersum super acetum vel urinam pueri masculi virginis locetur, penetrabit virtus urinæ sive aceti substantiam æris, et convertet ipsum in virorem. Si autem iterum per se solum æs locetur super ramos expressos, solo vapore vini convertetur in optimum colorem viridem perlucentem. Si autem huic colori auripigmentum sive arsenicum approximatur, et præcipue adustum, condensando destruit virorem, et inducit colorem fus-

cum terrestrem ad opicitatem declinantem. Hujus causa autem ex dictis facile manifestatur : est enim sal aperitivum, et ideo aperit cupri substantiam, præcipue si in tenues laminas deductum sit : et tunc vapor acutus aceti vel urinæ incendit ipsum, quod tamen est a sulphure nimis accenso : propter quod humidum terrestre adjunctum levi quod est ignitum in ipso, virorem accipit sicut cholera calidissima et pessima, quæ est sicut ærugo æris, ut dicunt Medici. Quoniam autem primo vapor non est adeo acutus sicut vapor vini conjuncti, tunc non ita intensam inducit rubedinem, et ideo manet auri color perluci dus. Auripigmentum autem est excellenter adurens, et ideo cum approximat substantiæ sic coloratæ, comburetur modicum humidum quod est in ipso : et tunc manet quod est terrestre opacum, per omnem eumdem modum quo etiam cholera adusta relinquit cinerem melancholicum accidentalem calidissimæ melancholiæ secundum experta medicinæ. Tanta igitur de æris natura et effectibus dicta sunt.

CAPUT VII.

De natura et commixtione auri.

Subjiciendum autem his de natura auri, quod solum secundum Hermetem est in quo nulla apparet ægritudo : neutra enim pars materiae ipsius est imperfecta et intemperata. Cum enim sicut et cætera componatur ex sulphure et argento vivo, est suum sulphur lucidissimum et mundissimum et per loturas fortissimas deductum ad puritatem, quod nullam omnino habet unctuositatem cremabilem, nec aquæam humiditatem phlegmaticam evaporabilem : et forte in locis concavis, quorum solida superficies, est sæpius sub-

<--- Page Split --->

limatum et digestum temperato calore digerente digestione quae pepansis vocatur: et terrae substantia quae est incorporata sulphuri, munda et subtilissima vaporabiliter suspensa per totam substantiam humidii radicalis ipsius sulphuris. Propter quod relinquitur quod calor illius sulphuris sit complexionalis, a temperamento in nullo recedens: et hoc est sicut virtus masculina in compositione auri. Similiter autem suum argentum vivum habet duas substantias ad extrema mundificata. Tertium enim quod est in ipso, calore est subtiliatum non modo materialiter divisum, sed vaporabiliter, est subtilissimum terrae forte saepius sublimatum in terrae concavitatibus per vivificum caloris solis et stellarum. Similiter autem et aqueum subtiliatum per eumdem modum iterata saepius subtilationis: et cum vitrum sic insit, subtiliatur subtiliter. Constat quod simul mixta per calorem et dispositionem loci praefocantis et reflectentis vaporem in seipsum, fortissimo nexu mixtionis colligata sunt. Sulphur autem in compositionem auri non venit tantum per qualitatem, sed per substantiam: et cum sit subtilis substantiae, penetrabit ubique per argentum vivum et coagulando colorat ipsum, et cum sit utrumque subtilatione ad formam superiorum elementorum deductum, quae in natura diaphaneitatis cum perpetuo conveniunt corpore, habebit utrumque plurimum pervietatis: et cum spissentur plurima partes materiae, simul constabunt: hoc enim est de proprietate subtilis substantiae, quod constans per coagulationem plurimas partes habebit in parvissimo loco. Diaphaneitas igitur contracta faciet colorem citrinum, et subtilitas facit consolidationem maximam: et constantia multarum partium simul in parvo loco et situ facit pondus, sicut probatur ex his quae in Celo et Mundo rationabiliter demonstrata sunt.

Relinquitur autem ex consolidatione et temperamento simul, quod aurum sit parum vaporativum, vel nihil, et

ideo quasi non est odoriferum. Odor autem licet non sit essentialiter fumalis evaporatio, tamen frequenter fortis odor est cum fumali evaporatione: propter quod etiam relinquitur ulterius, quod aurum sit incorruptibilius omni metallo, et magis sustinens ignem propter fortissimam sui commixtionem in mixtura. Fumalis enim evaporatio quamdam indicat corporum corruptionem, quae est minus in argento, et magis in ære. Ex his habetur causa quare quedam adurunt argentum, quae non adurunt aurum, sicut sulphur et arsenicum et quedam alia. Causa enim hujusmodi est mixtura, eo quod omne terrestre ipsius est in humido se defendente ab ustione, et omne humidum ipsius est in terrestri se retinente ne evolet per evaporationem: quam connexionem Plato fædus vocat, et Empedocles collam germanorum. Ex temperantia autem auri habetur quare est calidum et humidum conferens tremori cordis et melancholia quae facit tristem, et præcipue illi quæ facit hominem solum apud se loqui: confert autem contra has passiones, sive speciebus ejusdem virtutis confricatum, sive etiam sumptum contritum. Ex soliditate autem est, quod non tingit corpora quae tangit nisi difficiliter: et ideo fertur in annulis et cæteris ornamentis. Argentum autem tingit parum, et cætera metalla tingunt multum: quod contingit ideo quia humor unctuosus in totonon est ab eis separatus, cui commixtum est terrestre adustum in eis: et hoc tingit sicut fuligo corporis unctuosi. Multa autem puritas materiae facit, quod rarissime invenitur alii corpori immixtum, sed semper quasi purum: quod cum alii permiscetur, non potest retinere tantam puritatem, et ideo degenerat in æs: econtra rarissime invenitur nisi lapidibus incorporatum. Ex hoc iterum est quod invenitur ut grana arenularum frequenter, quia tantam puritatem oportet esse paucam, et ab illa materia elevatam et quasi expulsam, et ideo diversam: tamen jam inventum est granum centum marcharum

<--- Page Split --->

simul. Ex his iterum constat quare haec duo metalla, scilicet aurum et argentum, assumpta sunt in materiam numismatum a sapientibus antiquis : habent enim hoc speciale juvamentum ad homines compluxionem juvandam et consolandam, et sunt durabiliora et nobiliora caeteris.

Purificantia autem aurum sunt acuta et valde sicca, sicut sales et præcipue sales marini, et fuligo corporum unctuosorum sed siccorum et later tritus. Cum autem purificari debet aurum, fit testeum vas ad modum cucurbitæ vel scutellæ factum, et super illud vas fit simile illi, et conglutinatur in loco contactuum et tenaci luto, quod sapientiae lutum vocant alchimici. In superiori autem sunt foramina multa, per quæ exeat vapor et funus et postea attenuatur aurum in laninas breves et tenues, et ordinantur in vase, ita quod quilibet ordo laminarum subtus et supra habet pulverem fuliginis et salis et lateris farinati commixtorum : et decoquitur in igne forti, donec purissimum est, et consumuntur in eo substantiae ignobiles : lutum autem sapientiae de quo fiunt testæ, fit ex testa contrita et iterum commixta et decocta : hoc enim vas in igne positum non comminuit igne sensibili consumptione. Tamen alio modo in alchimicis præparatur lutum sapientiae, sed illud hic sufficiat quo aurifices utuntur. Sic igitur purificatur aurum, et non exuritur in eo nisi substantia ignobilis : propter quod eleganter dicit Hermes in Alchimicis suis : « Sulphur ipsum quadam subtili affinitate sulphuris ad quam vicinantur omnia metalla, omnia eorum perurit corpora et incinerat, aurum vero non : pori nanque ejus arcti sunt et indissolubiles.» Aurum tamen quod temporibus nostris abundantius invenitur, venit de Boemiæ regno, et nuper in Vuelvuale Teutoniæ partibus in loco qui vocatur Turbeth, invenitur in monte quodam aurum, de quo minus, cum purificatur, consumitur, quam de aliquo alio, et tamen minoris pretii quam aliud æstimætur : cujus profecto causa nulla est, nisi

quia novum est, et valor ejus ab emploribus adhuc non probatur.

Non autem ignorandum est, quod aurum quasi citrinum et croceum invenitur, quod tamen per decoctionem ruboscit propter materialis principii quod album magis quam formalis quod est rubeum, consumptionem : propter quod alchimici volentes aurum facere, student ad elixir rubeum, quod medicinam vocant : et studium eorum est quod quaturo in se habeat, colorationem videlicet, et penetrationem, et immortalitatem in igne, et consolidationem : et hoc vocant rubeum solis. Elixir autem ad argentum student habere colorationem albedinis, et quod sit penetrativum, et non evaporet ab igne, et habeat subtilitatem : et hoc vocant album lunæ : propter quod dicit Hermes, qui est radix super quam omnes Philosophi sui sustentati sunt, quod rubeum solis medicina est, album vero lunæ. Candor vero et rubor croceum aperiunt aurum. Genus autem decoctionis quod ruborem medicum per coctionem assumat necesse est. Ex prædictis omni-

bus elucescit aliqualiter secundum quam rationem plurimi alchimistarum asserant de omni corpore elementato posse extrahi tria corpora, oleum videlicet, vitrum, et aurum. Patet enim ex sæpius habitis pingue quoddam esse in omni elementato, quod circumfunditur partibus: quod quia viscosum est, evanescente humido aquæ, distillat ab incenso corpore et assato: eo quod per opesim pellitur ad interiora, ubi diutius defenditur ab igne. In omni enim corpore est humidum radicale permixtum terreo subtili, ita quod utrumque tenet alterum, et hoc fortissime assatum sublimando se in poris corporis interioribus, quorum orificia exteriora clausa sunt per combustionem, quasi per duo se dividit: magis enim grossum et aqueum natat in corporis partibus et per fortissimum ignem effunditur vitri effusione, et congelatur frigido in vitrum: magis autem purum sublimatum propter caliditatem fit croceum, et effunditur effusione

<--- Page Split --->

auri, quod congelatur frigido. Hoc tamen praecipue est in capillis humanis verum, quia in illis est magis virtus mineralis, praecipue illis qui de capite absciundunt. Quare autem hoc sit, non est praesentis intentionis, sed in scientia de Animalibus est declarandum. Signum autem hujus est, quoniam tempore meo inventum est et visum caput hominis, quod inter dentes suturae superioris cranci partes multas auri pulveris labuit imnuitas. Fere enim ubicumque aurum invenitur, ut diximus, quasi pulvis et quasi grana inveniuntur : cujus causa est subtilitas et expulsio materiae et sublimatio : et hujus indicium est, quod inveniuntur quasi quaedam guttulae congelatae. In poris enim vasorum naturalium praefocatus vapor cum in se reduplicatur saepius, ad humorem convertitur, qui rotunditatem guttarum assumunt : et si aliquando sunt concava oblonga et quasi ex parvis composita, hoc fit ideo, quod in collo vasis naturalis vapor nec simul conversus est nec simul congelatus, sed pars post partem : et ideo secunda addita est prime, et aliquando illis duabus tertia, sicut etiam fit in generatione grandinis. Haec universaliter a nobis de auri natura physice dicta sunt.

CAPUT VIII

De natura et commixtione ferri.

Tandem autem de FERRO sermo habendus est : hoc enim ignobilius est caeteris liquabilibus metallis, neque est liquabile sicut cera, sed potius liquabile mollificabile. Est autem compositio ejus ex argento vivo terrestri ponderoso et lutulento et immundo valde, et ex sulphure immundo terrestri, cujus virtus convertit ipsum argentum vivum in ferri spe-

ciem : et ideo est scabrosum valde : et rubiginem de facili contrahit propter sulphuris adustionem, et fuliginat ea quae tangit, et forte terrestris substantia ejus sulphuris est atramentosa, et propter hoc limatura ejus confert nigredinem incausto, et etiam non purgatur ab humore unctuoso, et ideo facilis est adustionis. Hujus autem signum est, quod cum pinguedo aliqua supponitur ei, sicut sepum, et pix, aperit ipsum, ita quod stannum superinfusum eidem substantiam ejus ingreditur, post cujus ingressum ita frangibile efficitur, quod postea fabricari non potest. Adustio autem terrestris substantiae ipsius probatur per multam scoriam quae ab ipso separatur, et maxime per hoc quod frequenter ut grana quaedam nigra in terra invenitur. Secundum hoc igitur patet quare non liquatur ut alia, sed mollificatur tantum : hujus enim causa est terrestreitas ipsius : et ideo eleganter dicit Hermes : « Tardae liquefactionis causam in ferro efficit nimia terrestreitas partium ejus, prohibens fluxum ejus sed tamen in magno igne, praecipue sabulo et sulphure aspersum, distillatur et depuratur. Propter duritiam etiam ejus fit, quod ex ipso fiunt instrumenta, sicut mallei, et incudes, unde caetera producuntur metalla : siccitas autem ejus facit ad fortitudinem acutorum angulorum in ipso : propter quod fit incisivum et perforativum eorum quae incidi debent et perforari. » Dicit etiam Hermes de ipso, quod argentum vivum multum dealbans ipsum, fere ad similitudinem argenti, ingreditur in substantiam ipsius cum sulphuris, et tartari, hoc est, lapidis vivi decoctione. Sulphur enim propter vim adurentem quae est in eo, et immaturitatem, argentum vivum, vocatur ab Hermete, pervigil et insidiator omnium metallorum. Argentum tamen vivum non permanet in ipso diu in igne, sed fugit ab ipso sicut ex caeteris metallis, quibus de facili commiscetur propter naturalem quam cum eis habet conformitatem, nisi per ingenium magnum figatur

<--- Page Split --->

et retineatur : et propter hujusmodi fuzacum humiditatem quam habet, vocat ipsum Hermes servum fugitivum. Cum i:itur secundum dicta siccum sit et adustum, habet operationem, quod confert spleni et stomacho debilitatis ex mollificatione : et ideo praecipitur talibus, ut bibat vinum et aquam in quibus extintum sit ferrum candens.

Chalybs autem non est alia species multali quam ferrum, sed est subtilior et aquosior pars ferri ex ferro per distillationem extracta : et ideo durior est et compactior, propter vim ignis et propter partium subtilitatem, quae duriores efficiuntur quando uruntur. Est autem al-

bius propter majorem a terrestreitate separationem : et cum nimis induratur, tunc scinditur et percussum communitur propter nimiam sui desiccationem. Est autem diversitas aquae in desiccando plus et minus : et ideo fabri quaerunt specialiter aquam in qua extinguant ferrum, ex quibus faciunt gladios. Cum enim candet et in aquam mittitur, induratur, eo quod calidum frigiditatem aquae fugiens ad interiora ferri, comburit in ipso materiale humidum, et hujusmodi consumptione magis et magis induratur. Tantum igitur dictum sit de ferro et de caeteris metallis in speciali et in communi.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

De natura salis et speciebus et modis.

Nunc de mediis in speciali. Et primum est sal de quo in communi jam scimus ex scientia Meteororum, quod efficitur ex terreo grosso, et combustum est postquam commixtum erat aqueo : et ideo omne sal resolvi incipit in aqua frigida et in aere frigido et humido. Est autem sal multarum divisionum : est enim sal marinum sive quod ex aqua salsa extractum est, et est salgenma quod est sicut crystallum perlucidum, et in Hungaria abundantissime invenitur, cujus commixtio est terrestri composita : et propter hoc facile raditur in pulverem : non autem ex solo terrestri, sed secum habet aqueam substantiam frigiditate terrae et conjun-

<--- Page Split --->

cione congelatam : et ex illa habet, quod est perlucidum : habet etiam ex eadum, quod liquefit calido humido, et distillat aqua ab eo, terrestri suo remamente. Est iterum sal quod vocatur naplticum nigrum ex naphta quae est in ipso : sed cum suflumigatur, liquescit naphta et separatur ab eo, et tunc fit alhum. Est iterum sal radicum nigrum ex scipso ex multa adustione terræ quae est in ipso. Est etiam adhuc sal ammoniacum, quod clarius est ad perspicuitatem accedens. Et forte alii modi salis præter istos in diversis terris inveniuntur : quoniam sal marinum alium habet modum in mari Magno quod attingit Italiam, et alium in mari Oceano quod est ad Aquilium et tangit Flandriam et Germaniam. Hoc enim quod est in mari Magno in reflexu maris in locis ubi refluit, vel in foveas derivatum in locis ubi stat calor solis in fundo convertitur in salem, qui est magnorum granorum, sicut nix quaedam grandinose convoluta. Hoc autum quod ex mari Oceano Aquilonari coquitur de terrestri fundi et terræ marine. Sunt etiam fontes salsi in diversis Teutoniae partibus, ex quorum aquis coquitur sal bonum et parvæ quantitatis quasi farinatum. De urina etiam hominis et praecipue puerorum coquitur sal per operationes alchimicas sublimationis et distillationis. Quocumque autem modo fiat sal in communi, tamen unius est naturæ quae componitur ex terrestri, quod humidum fuit mixtum combusto : et quia humido permixtum fuit, ideo combustum est album : et quanto plus comburitur per elixationem vel assationem, tanto efficitur albior et amarior : salsus enim sapor permixtus est amaro, ut in scientia de sensibilibus determinabitur. Propter terrestreitatem autem omne sal stplicum invenitur, et propter siccitatem est ipse exsiccativus, a putredine constrictivus. Propter caliditatem simul et siccitatem est abstersivus : et quia habet acumen in sapore penetrativum, ideo condit cibaria. Crystallinus autem spe-

cialiter est consumptivus grossorum vaporum : sed quicumque calidior est dissolutivus congelatorum humorum in commixtis corporibus : et hoc quidem habet omne sal secundum magis et minus. Similiter autem propter siccitatem simul et inordinationem pororum, cujus inordinationis causa est combustio intorquens ordinatos poros, habet quod est de numero comminubilium omnium modorum.

CAPUT III.

De natura et substantia atramentorum.

Natura autem attramenti secundum suum genus est, quod est substantia homiomera mineralis dissolubilis per decoctionem in aqua factam permixtam lapidose substantiae, quae nequaquam solvitur per elixationem : liquida enim procul dubio primum est genus atramentorum, et fuit per se coagulatum. Convenit etiam omni atramento secundum suum genus, quod est rancidi gustus, stipticum, et adurens valde : unde et inducit crasiam duram quando corporibus opponitur. Est autem plurium specierum : aliquod enim est album quod Arabes vocant alkadidis, et aliquod rubeum quod vocant assurie, et aliquod citrinum quod vocant alkofol, et aliquod invenitur viride quod nominant alkacantum, et aliquod fuscum declinans ad nigredinem quod aliquid acceperit lapideitatis. Viride etiam quod a quibusdam vitreolum vocatur, et ad quoddam incausti genus ponitur, fortius est coagulatum quam citrinum, et tunicas habet grossiores. Efficacius autem in fuso genere atramenti est, quod splendorem quemdam auri prætendit si pulvis aureus in ipso sparsus obscure reluceat.

<--- Page Split --->

Patet quod atramenta omnia ex terra et aqua sunt : et primo sunt liquida et postea coagulata, et iterum postea calido et humido dissolubilia. Calorem autem accipiunt secundum majorem et minorem subtilitatem terrei et decoctionem ejus in humido, et majorem et minorem perspicui aeris immixtionem quando terreum in aqua decoquitur. Est autem hoc medium lapidis et metallorum, quoniam et compositionem habet lapidis et aliquando splendorem metallorum.

pticitatem, licet sit petrosum. Aqua etiam in qua saepius lavatur primum genus quando est antiquum, et saepius colatur per ipsum aqua, efficitur ultra modum consolidativa et coagulativa diversorum corporum. Propter hoc ipsa utuntur alchimici in illa lotura quam lac virginis vocant : de quo alibi fecimus, et faciemus adhuc mentionem. Fertur autem inveniri alumen humidum et hoc esse sicut bitumen unctuosum, quod multum est cremabile deficiens in odore aliquantulum a sulphuris unctuositate et cremabilitate : et hujusmodi aluminis speciem quamdam dicunt esse naphtam.

CAPUT IV.

De natura et genere aluminum.

CAPUT V.

De modo et natura arsenici.

ALUMEN est terrestris compositionis. Est autem tale terreum quod grossum est et humido concretum, quod a complemento deficit argenti vivi, et tamen aliquod accedit ad illud. Et videtur esse quadam vi coagulatum, quae quidem non est sulphuris, sed aliquid propinquitatis habet cum sulphure existente. Est igitur colore album frequentius : et cum assatum fuerit optesi, distillat ab eo quaedam aqua fere sicut a salgemma. Est autem quod frequentius occurrit, et cujus utilitas major est, trium specierum, videlicet longum et scissibile valde, quod in scissuris plumosum apparet, et habet colorem argento similem. Secundum autem est, quod est siccum et rotundum, ut mollis lapis, et in splendore argenti et albedine parum declinans a praecedente, et non est ita efficax sicut id quod dictum est : et hoc a quibusdam vocatur rotundum. Tertium autem est siccum quasi petrosum, declinans ad citrinitatem. Et haec omnia tria sunt de facili pulverizabilia : duo autem prima sunt calida sicca, multum exsiccativa, et constrictiva. Tertium autem non habet sti-

ARSENICUM autem licet lapis quidam aliquando sit, de quo in secundo Mineralium libro fecimus mentionem, tamen quia plurium modorum invenitur, oportet hic melius de ipso pertractare. Non autem dubium est quin sit terreae nature, combustum habens aliquid de unctuositate sulphuris : propter quod cognationem habet cum sulphure : et humor sulphuris est multum penetrativus in metalla, propter cognationem quam habet ad ipsa et adurens ea : et cum arsenicum sit acutius, plus efficitur adurens. Est autem pulverizabile calidum et siccum, sed est calidius quam sit siccum, et ideo putrefactivum est et valde mordicativum. Invenitur autem et trium modorum, album videlicet, et citrinum quod est communius et pulverizabilius albius caeteris, et auripigmentum vocatur, et rubeum, et melius in genere illo est quod imbibitam sibi habet rubedinem cum quibusdam aliis viis, et forte multorum aliorum modorum invenitur secundum materiae diversitatem.

<--- Page Split --->

li calidus et siccus, in effectu constrictivus, et calefactivus, et maturativus, et resolutivus, et fortis in effectibus istis. Fertur autem quod suspensus collo puerorum, aufert timorem ab eis. In alchimicis etiam iste lapis principalis cibus est, cum quo cibatur argentum vivum ad elixir album ex argentea marchasita, ad elixir rubeum ex aurea.

CAPUT VI.

De natura et modo marchasitæ.

DE MARCHASITA etiam de qua in secundo libro hujus scientiæ fecimus mentionem, hic interponere oportet subtilius, quoniam in veritate marchasita habet naturam tam lapidis quam metalli : et ideo verius illud medium est quam aliquod aliorum : habet enim substantiam lapidis terrestrem per calidum siccum non solubilem : sed calcinatur per combustionem in forti igne sicut lapis. Pondus autem et splendorem habet metalli, et est ponderosa multum : non tamen unquam metallum distillat ab ea, sed potius evaporat in igne, et tunc lapis in calcem convertitur : cujus causa profecto est, quia metallum quod est in ipsa, complete ad speciem suam non pervenit. Si enim aurva marchasita speciem auri perfecte habiret, non evaporaret ex ipsa aurum, sed liquaretur ex ipsa : habuit igitur materiam et colorem metalli, sed non speciem : et ideo evaporando evanescit quando assaltur assatione forti. Marchasitæ autem sunt tot genera quod species metallorum. Est autem aurea et argentea : sed aurea raro invenitur, argentea autem frequenter, slunnea autem raro et plumbea, et est qualibet marchasita de natura et commixtione aliquid habens super naturam lapidis et metalli illius cujus similitudinem praetendit in colore : est tamen dura et ponderosa, dura quidem propter lapidis duritiem et excoctionem et assationem, ponderosa autem propter lutulentiam non purgatam. Hic autem lapis a physiciis Antiquis lapis adestrum vocatur, quod sonat lapis luminis, propter juvamentum quod confert visui, praecipue marchasita aurea. Est autem in qualitate natura-

CAPUT VII.

De natura nitri.

NITRUM autem ex Nitrea insula, ubi primo inventum est, sic vocatur. Arabes baurac nominant. Est autem de genere salis obscurius quam salgemma, tamen est percludium, sed est laminosum tenue. Est autem illud assabile in igne, et tunc amissa aquosa substantia superflua efficitur siccum magis combustum, et tunc erit acutius sal ipsum. Species autem ejus distinguuntur secundum loca in quibus nascitur. Est autem tripliciter inventum apud nos, Armenicum videlicet, et Africanum, et Teutonicum, quod in loco qui Goselaria dicitur, abundanter invenitur, ita quod pluvia cadente super montem qui plenus est minera cupri, et colata aqua pluviae per montem, quando venit ad centum passus in foveam quam fecerunt fossores, conversa videtur aqua in nitrum, quod tamen putatur ab incolis esse salgemma, sed ego visu et tactu probavi esse nitrum. Stat autem in concavo montis ad modum et formam qua glacies generatur in tectis ex aqua a tecto stillante tempore gelatinis frigoris : et hoc non est laminale, sed rotundum. Comparatio etiam nitri Africani ad caeteras species nitri, est comparatio nitri ad salem. Spuma autem nitri omnis, quae aliquando flos nitri vocatur, subtilioris est sub-

<--- Page Split --->

stantia et virtutis quam ipsum nitrum melior autem est spuma illa quam praetendit color marmoris, et est multum frangibilis. Est autem omne nitrum calidum et siccum : et ideo operationes ejus sunt quod est inscissivum, lavativum, excoriativum, corrosivum, et praecipue Africanum quod acutius est caeteris.

:volatilis alba, et deinde citrina, et deinde rubea : recentior enim melius valet quam vetusta. Est autem omnis tuchia frigida et sicca : et illa qua e abluta est melius valet in operationibus istis.

CAPUT IX.

CAPUT VIII.

De natura et proprietatibus electri.

De natura tuchiae.

Tuchia autem cujus usus frequens est in transmutationibus metallorum, est artificialis et non naturalis commixtio : fit autem tuchia ex fumo qui elevatur ad superius, et adhaerendo corporibus duris coagulatur, ubi purificatur as a lapidibus et stanno qua sunt in ipso : melius autem in hoc genere est ex eo quod sublimatur ab illo : et tunc illud quod in tali sublimatione residet in fundo, est climia qua vocatur a quibusdam succudus. Sunt autem multi modi tuchiae: est enim alba, et citrina ad rubedinem declinans. Quando autem lavatur tuchia, residet in fundo quoddam sicut fex tuchia nigrum, aliquando hoc vocatur a quibusdam tuchia Inda. Differentia autem inter succudum et tuchiam est quam diximus : quia scilicet tuchia sublimatur, et succudus est quod residet in fundo canalis non sublimatum. Melior autem est

Multi antiquorum non minus inter media, sed inter metalla posuerunt electrum, quod Arabes tincbar vocant : quidam autem ipsum capistrum auri vocaverunt. Habet autem colorem mixtum ex auro et argento, et ideo etiam duo sunt genera hujus metalli : est enim artificiale, quod ex argento et nitro simul mixtis confectum est : aliud autem est minerale et naturale, quod Antiqui omni metallo melius esse dixerunt : nescio quare, nisi quia sibi hunc effectum attribuerunt, quod stridorem emittit vas factum ex tali electro, quando venenum est immisum in potu, quod in vas mittitur, sicut stridet nitrum quando infunditur sibi acetum. Cum autem colorem habeat argenti et auri mixtum, procul dubio et proprietatem habet utriusque et naturam. De mixtis igitur homogeniis et non complexionatis neque animatis secundum hunc modum dictum sit. Ex dictis enim omnino quaecumque hic non nominata sunt, de facili poterunt cognosci

1 Nous ne pouvons terminer ce traité des minéraux de notre Bienheureux sans mentionner l’appréciation du Dr Joachim Seghart (Albert le Grand, sa vie et sa science, Paris, 1862) : « Albert possédait en fait de minéralogie des « connaissances remarquables, et il ne mérite « aucunement la note d’ignorance dont se plai- « sent à le flétrir la plupart des livres qui « traitent de ces matières. Ceux qui font à sa « division des minéraux (en pierres, métaux

<--- Page Split --->

" nage à ses vues originales, à ses efforts pour " donner des observations personnelles, à son " sentiment sur l'alchimie, etc .. On ne peut " nier qu'il n'ait parcouru ce vaste domaine des " sciences naturelles avec une grande prédilec-

• tion et un succès non moins remarquable. • Le naturaliste Choulant regarde ce livre du • grand homme comme un des plus importants • écrits sur l'histoire naturelle au moyen-âge.