CAPUT II.

Et est per solutionem dubitationum digressio declarans quae videntur esse contra inducta de diffinitione sapientiv.

Dubitabit autem fortasse aliquis, utrum verum sit sapientiam esse circa omnium principia, et non secundum unumquodque scientiam habere : tam enim Logicis quam in Ethicis probatum est quod per communissima enuntians, nihil enuntiat certum, et communissimis non sciuntur determinata et in propria natura, nisi in potentia : et hoc est im perfectissimum genus sciendi : et si illa scientia quae omnium stabilit principia, est imperfectiori modo scita, sequitur quod omnino nihil perfecte sciatur. Amplius si ex talibus certificat, nunquam certificat : quoniam illa non sunt convertibilia, nec proxima, sed sunt quidem causa sine qua non est res, sed non sunt

causa propter quam est res. Amplius si sic se habeat ista scientia, tunc omnium aliarum scientiarum scita continebuntur sub scito hujus scientiae sicut species sub genere : et hoc videtur inconveniens, quia ejusdem est determinare speciem et genus. Et hujusmodi tales dubitationes plurimas objiciunt imperiti, quae omnia solvere non est difficile, si ea quae determinata sunt, ad memoriam revocentur. Omnium enim principia non Dieantur. Quiue princlpia omnium dicantur. dicuntur.

Quae principia omnium dicantur.

<--- Page Split --->

anguli non scitur nisi per principia geometriæ : similiter est in aliis. Sic autem principia esse veri et puri simplicis non se habent ad passiones corporis mobilis secundum quod mobile, vel ad passiones quanti mensurabilis in eo quod est mensurabile : sed conferunt esse talibus tantum principia esse puri, et stabilita in esse postea causant tales passiones in esse proximis et propriis subjectis. Sic igitur clarum est qualiter sapientia est de primis, quando omnia et præ omnibus et de omnibus certificantibus, et qualiter ipsa non est de ipsis secundum unumquodque scientiam habens, sed potius secundum unumquodque de ipsis habet scientiam scientia particularis quæ considerat id quod esse puro additur, aut de ipsis habet secundum unumquodque scientiam expertus, qui singularium ex memoriiis ortam habet de unoquoque cognitionem.

CAPUT III.

Qualiter hæc sapientia sit antiquior et prima, et ordinans et suadens omnes alias.

rimus eas, quia in eis invenimus intellectualia quasi incorporata, sicut lucem videmus incorporatam coloribus, et quærimus eos, ut id quod veritatis et luminis puri et intellectualis est in ipsis, separando colligamus, et ex hoc in nobis perficiamus theoremata pura et firma, quorum delectatio speculativam in nobis complet felicitatem, sicut divini esse et puri et simplicis sparsa sunt in physicis et mathematicis : et hoc modo aliae duæ speculationis partes famulantur sapientiae ambæ, et ista est prior et antiquior eis. Et siquidem in via compositionis considerentur principia simplicis esse, constituunt et causant esse quod est in aliis consideratum : si autem consideratur in via resolutionis, esse aliorum resolvitur ad esse consideratum in ista : propter quod prior et antiquior sive æternior, ut ita liceat loqui, omnibus aliis esse probatur. Cujus signum est, quod justum et dignum esse dicimus officium sapientis, quod non ab alio quodam ordinetur, sed ipse ordinet omnia alia. Cum enim omnis ordo secundum potestatem qua unum est primum et alterum posterius, esse determinetur, illius est ordinare cujus est prioris et posterioris habere rationem. Scitur autem ab omnibus quod in posteriori non est ratio prioris, sed potius prius est ratio posterioris : et ideo sapientis qui omnium priora considerat, omnia est ordinare sequentia sapientia.

Ex prædictis autem sequitur, quod ista sapientia sit antiquior et prior omni alia scientia quæ famulatur. Famulari autem dicimus scientias tribus modis. Famulatur autem illa quæ est quæsita non propter scire, sed propter opus, sicut universaliter illæ artes quæ mechanicae vocantur, famulantur. Famulatur etiam illa quæ quæritur propter hoc quod est modus quidam et adminiculans ad aliud, sicut rationales scientiæ ad aliud famulantur. Præter autem dictos modos famulantur illæ quas non quærimus ut fines cognitionis speculativae in quibus sit felicitas ultima : sed potius ideo quæ-

Amplius autem sapientis est quod non sibi persuadeatur ab altero, sed potius ab ipso sapiente persuaderi debet minus sapiens. Cum enim omnium stabiliat minus sapientium principia, oportet ipsum persuadere aliis, non sibi ab aliis. Dico autem persuadere vera demonstrare vel docere : quia quædam principia nec demonstrari nec doceri possunt, sed tamen habent quæsdam persuasiones quas facere habet sapiens, sicut non convenit simul affirmare et negare de aliquo et hujusmodi.

Cum igitur tales quales dictæ sunt

<--- Page Split --->

conceptiones habeamus de sapiente sapiuntia, et omnia illa quae in conceptionibus illis dicuntur, maxime necesse est scire cum qui maxime est sapiens, eo quod ille omnia novit quae primis subjecta sunt, oportet quod ipse habeat scientiam universalem quoad subjectum et principia : et sic habet omnium scientiam prout decet, sicut dicit prima concrepito de sapiente. Haec eadem fere difficilia sunt hominibus ad cognoscendum quam maxime sunt universalia in causis, eo quod sunt remotissima a sensibus. Certissimae etiam scientiarum sunt, sicut dicit conceptio tertia de sapiente habita, quae maxime prima sunt, et illae sunt quae sunt de simplicissimo scibili, respectu cujus ex additione se habet consequens scientia. Nam quae ex paucioribus sunt, certiores sunt quam illae quae sunt ex additione, sicut arithmetica quae in demonstrando non egreditur genus discreti, certior est quam geometria quae in multis passionibus egreditur genus continui immobilis et mensurabilis. Sicut enim in primo Posteriorum determinatum est, non est arithmeticam demonstrationem invenire in magnitudinibus, et accidentia demonstranda, nisi magnitudines non solum continuas et immobiles, sed etiam commensurabiles et incommunicantes, sicut patet in decimo libro Theorematum Euclidis. Quantitus autem quae commensuratur, aliter secundum numerum aliquem commensuratur, et omnium duarum quantitatum communicantium proportio alterius ad alterum est tanquam proportio numeri ad numerum : et ideo in talibus passionibus magnitudinum demonstrandis se habet per additionem geometria et arithmetica : quia tales passiones demonstrantur de magnitudine divisa vel signata per partes dividentes eam in aliquotas. Cum igitur numerum cognoscamus divisione continui, tales passiones numeri concepti sunt cum continui partibus, et sic continuum ex additione se habet ad discretum. Etenim eodem mo-

do se habent principia esse mobilis ut est mobile ad principia esse puri et simplicis. Ex paucioribus igitur est sapientia omnium alia quam particularis scientia, sicut ex paucioribus est arithmetica quam geometria. Ex paucioribus autem dico idem quod ex simplicioribus esse. Quae autem ex paucioribus sunt, certiores sunt, eo modo certitudinis quo alia certificant non certificata ab eis. Ista igitur quae simpliciter prae omnibus ex paucissimis est, nulli aliquid addentibus, est certissima simpliciter, et prima, et sui indigentia est in demonstrationibus omnium, et nulla indiget omnino. Sicut enim se habent illae quae non sunt ex additione ad eas quae ex additione sunt : sicut enim quaedam magnitudines sunt quidam numeri, et numeri illi concipiunt magnitudines illas esse corporis mobilis, in eo quod mobile est quoddam esse de principiis substantiae fluens et creatum, et illud esse substantiae est conceptum cum motu et materia. Est igitur ista sapientia sic prima omnium, et ideo vocata philosophia prima. Quare autem doceatur post omnes, posterius determinabitur.

CAPUT IV.

Qualiter prima philosophia est maxime doctrinalis et maxime desiderata.

Est autem ista prima philosophia Etiam doctrinalis maxime inter doctrinaetiam Sicut enim ex superius habitis constat, hi docent qui causas proprias essentiales de singulis dicunt. Cum igitur noscere sive intelligere et scire sit maxime propter causas intelligere, et scire maxime erit scientiae illius quae est sciti illius quod est maxime scibile : hoc autem, sicut ex Physicis constat, est

<--- Page Split --->

ejus quæ primas priorum causas assignat. Hoc autem probatur ex hoc quod quicumque scire non propter aliud scire, sed propter idem ipsum scire quod quærit, desiderat, maxime desiderabit scire illam scientiam quæ maxime est scientia, ex hoc quod plene satisfacit desiderio scientis in hoc quod prima docet, ultra quæ non remanet aliquid inquirendum : talis autem ista quæ, sicut probatum est, ejus rei est quæ maxime scibilis est quantum ad modum vel medium sciendi quod est causa prima et principium, nulli aliquid addens, sed simplex : principia enim et causæ sunt maxime scibilia quoad medium per quod fit demonstratio : quia ex his alia dignoscuntur. Ista autem non dignoscuntur demonstrata per sequentia quæ subjecta sunt, sicut causata per ea : licet ergo per modum abstractionis sint remotissima a sensibus, et ideo difficulter scibilia, homini autem sunt in hoc præ omnibus scire facientia, quia certificant per prima : sicut enim diffinitiones dicentes quid, necesse est resolvi usque ad genus primum, quia aliter non satis notificant diffinitum : ita oportet resolvi causam quæ medium demonstrationis est usque ad primam causam quæ non priorem se habet quam certificet, sed certificat per scipsam : quia sic primæ demonstratione nes erunt ex primis et veris, et consequentes demonstrationes erunt ex his quæ per prima et vera acceperunt fidem. Devenire autem in primam causam contingit dupliciter, in genere scilicet et extra genus : in genere quidem, sicut in passionibus discreti vel continui venitur ad primam causam dicentem quid est passio, et propter quid inest subjecto : extra genus, sicut quando fit demonstratio de genere in genus, sicut in his quæ superius dicta sunt, quando unum genus subjectum ex additione se habet ad aliud genus subjectum, sicut quædam magnitudines se habent ad numerum : et hoc modo ista scientia licet alterius generis quibus subjecti dat primas causas et ma-

xime docentes. Quicumque autem desiderat scire propter idem ipsum scire, cum scire non contingat nisi per causam, magis scire magis desiderabit, et maxime scire maxime desiderabit : sed magis scire est per magis doctrinales causas, et maxime scire est per maxime doctrinales : maxime autem doctrinalis est ista : ergo istam scientiam maxime desiderabit. Sic ergo duæ conclusiones habentur in hoc capitulo. Una quidem, quod principalis et prima philosophia: maxime est doctrinalis. Altera autem quæ est corollarium istius per hoc quod est maxime doctrinalis maxime est desiderata scire : et per hoc ulterius patet quod in antehabitis diximus, quod cum omnes homines natura scire desiderent, desiderium sciendi, sicut in fine non stat nisi in scientia ista, nec in tota scientia stabit æqualiter ad omnia quæsita in ea, sed stabit et omnino quiescet ad entis et universitatis principium et causam primam quæ ect intellectus divinus ex se producens universum, cujus totum bonum est in ipso, sicut totum bonum victoriae est in duce exercitus. Haec autem sequentia magis clare demonstrabuntur in libro undecimo.

CAPUT V.

Qualiter ista scientia per hoc quod est de eo quod vere bonum est, principalis est et princeps scientiarum.

Eodem autem delectationis modo determinatur, quod ista scientia principalis est et princeps scientiarum. Quæcumque enim scientiarum præticarum non ignorat cujus causa agenda sunt singula, non in uno, sed in omnibus agendis, illa maxime principalis est et magis principalis servili quæ subservit ad illud : et

<--- Page Split --->

hoc quidem jam in primo Ethicorum nostrorum ostensum est a nobis 1. Est enim hoc videre in quibusdam et in omnibus : in quibusdam quidem, sicut in questri, gladiatoria, et frænifactrice, et militari. Militaris enim non ignorat quod est cujus causa agenda sunt singula in his artibus et quæ cognatae sunt istis. Equestris enim quæ docet currere equos, et præparare ad cursum, et omnem equi motum, respectum habet ad bonum militari : quoniam illi præparatur equus : cujus signum est milites equites ab equo esse denotatos. Ad idem autem bonum respicit factrix armorum et gladiatoria et sagittatoria et frænifactrix artes, et sunt omnes istae militari ancillantes et subservientes istae artes : et militaris quæ bonum cognoscit et finem omnium istarum, ordinat istas, et est princeps omnium istarum. In omnibus autem agendis apparet hoc verum esse in civili, quæ quia humanum bonum publicum non privatum considerat, omnes ordinat ad bonum humanum subservientes, sicut militarem, prætoriam, senatoriam, præfectoram, religionis cultricem, mercatoriam, et omnes his cognatas, et ideo omnium prædictarum princeps est et ordinat cas : sicut enim jamdudum in ante habitis diximus, illius est ordinare, cujus est cognoscere rationes et causas ordinis : bonum autem humanum publicum est causa et ratio ordinis in his omnibus : et ideo civilis in omnibus his ordinat. Si igitur principalior est, quæ considerat uniuscujusque bonum; principulissima erit et princeps omnium aliarum quæ considerat id quod est omnium in omni re rei bonum. Bonum autem omnis rei est, quod in omni et tota natura rerum est bonum, secundum quod diximus in VIII Physicorum 2, quod natura est causa ordinis in omnibus : bonum autem quod omni naturae est bonum, est participatio divini intellectus secundum quod ipse est efficiens et for-

ma et finis universaliter entis sive universitatis. Ad hoc enim est omne quod est, et propter illud agit omne quod agit, et ipsum est causa ordinis secundum omnem gradum omnis entis : quia vicinius illi esse est ipsum nobilius, et per plura participare : et semotum esse ab ipso, est ipsum minus nobile, et per pauciora participare : et sic per modum participationis unumquodque disponitur in gradu universitatis, et per hoc est causa ordinis universi, et uniuscujusque naturae malum nihil aliud est, nisi infirmari et corrumpi in modis commensurationibus sive proportionibus et habitudinibus participandi bonum illud secundum gradum uniuscujusque naturae debitum : perfici vero in bono illo est vigorari, et secundum totum esse commensurari proportionaliter sibi secundum naturam et habitudine optima participare illud secundum analogiam unicuique gradui entis debitam. Hoc igitur bonum est in prima causa, sicut victoria totius exercitus est in duce exercitus. In exercitu autem quidam secundum parum participant victoriae bonum, ut sternentes equos et coquinantes militi. Quidam autem plus, ut armantes militem. Alii vero propinqui, sicut pugnantes milites. Alii eminenter participant, ut vexilliferi. Totum autem ipse dux ordinans et continens exercitum totum. Hoc autem, sicut diximus, subtiliter in sequentibus hujus scientiae declarabitur. Sufficit enim quod nunc dictum est ad propositi ostensionem, quod scilicet ex omnibus quæ nunc dicta sunt, in eamdem istam scientiam cadit nomen quod quæsitum est hic, et hoc est, quod sit philosophia prima maxime doctrinalis et scientiarum princeps. Ex inductis enim patet, quod oportet istam sapientiam esse theoricam, sive contemplationem esse omnium principiorum et primarum causarum non uniuscujusque secundum unumquodque, sed universaliter omnium

<--- Page Split --->

ipsa erit speculatrix causæ finalis omnium : et hoc est bonum in omnium natura : bonum enim hoc esse quod est cujus causa est omne quod est, una est causarum, et principalis scientia considerabit illam : et propter illud dignum est causam esse principalissimam et principium omnium scientiarum.

CAPUT VI.

In quo ostenditur, quod ista scientia non est activa, sed contemplativa.

Quod vero ista scientia non sit practica sive activa, palam ex hoc quod ad philosophandum movit eos qui primo philosophati sunt. Nam omnes homines qui nunc in nostro tempore et primum ante nostra tempora philosophati sunt, non sunt moti ad philosophandum nisi admirative. Admirationem autem vocamus agoniam et suspensionem cordis in stuporem prodigii magni in sensum apparentis, ita quod cor systolem patitur. Propter quod etiam admiratio aliquid simile habet timori in motu cordis, qui est ex suspensione. Hujus igitur motus admirationis in agonia et systole cordis est ex suspensione desiderii ad cognoscendam causam entis quod apparet prodigii : et ideo a principio cum adhuc rudes philosophari inceperunt, mirantes erant quaedam dubitabilium quae paratiora erant ad solvendum, sicut Pythagorici de numerorum passionibus, et de pari et impari, et perfecto et abundanti et diminuto numero : deinde paulatim procedentes in eruditione, et melius proficientes, etiam de majoribus dubitantes erant, quorum causa non erat adeo parata, sicut de passionibus lunae secundum mansiones, accessiones, et eclipses, et de his quae sunt circa solem et astra,

sicut quod sol declinat ad utramque partem æquinocialis, quod quartus circuli signorum transit temporibus inæqualibus, quia eclipsatur, quod æquat tempus generationis et corruptionis terræ nascentium, et hujusmodi, et quod astra moventur a locis suis et non a figura imaginum, quod motum proprium habent super polos circuli signorum, et motum diurnum super polos mundi, et hujusmodi, quæ ignorans scientiam astrorum admiratur. Similiter autem proficientes in physicis plus et plus admirari cæperunt de generatione universi, quærentes utrum mundus esset factus vel non? Qui autem dubitat et admiratur, ignorans videtur : est enim admiratio motus ignorantis procedentis ad inquirendum, ut sciat causam ejus de quo miratur : cujus signum est, quia ipse Philomithes secundum hunc modum Philosophus est : quia fabula sua construitur ab ipso ex mirandis. Dico autem Philomiton poetam amantem fingere fabulas. Miton enim, prima producta, fabulam sonat, et Philomiton sonat amatorem fabularum si penultima producatur : sicut enim in ea parte logica, quæ poetica est ostendit Aristoteles, poeta fingit fabulam ut excitet ad admirandum, et quod admiratio ulterius excitet ad inquirendum : et sic constet philosophia, sicut est de Phaetonte, et sicut de Deucalione monstrat Plato : in qua fabula non intenditur nisi excitatio ad mirandum causas duorum diluviorum aquæ et ignis ex orbitatione stellarum eraticarum provenientium, ut per admirationem causa quæratur, et sciatur veritas : et ideo poesis modum dat philosophandi sicut aliae scientiae logices : sed aliae scientiae vel partes logices modum dant probandi propositum a ratione vel argumentatione perfecta vel imperfecta : poesis autem non, sed modum dat admirandi per quem excitatur inquirens : licet ergo quoad mensuram metri poetria sit sub grammatica, tamen quoad intentionem logicae est poesis quædam pars. Omissis

<--- Page Split --->

autem his, redeamus ad propositum, dicentes quod admirans ignorans suspenditur ad causam propter quam sciat quod miratur. Igitur iste non philosophatur ut aliqua agat utilium, sed tantum ut fugiat ignorantiam : non autem fugit ignorantiam nisi per scire : ergo non philosophatur nisi propter scire. Finis autem omnis speculationis est scire et veritas : et praxis omnis finis est opus : ergo scientiae sunt speculativae : hi ergo prosecuti sunt scientiam propter notitiam simpliciter, non causa alicujus utilitatis. Testatur autem hoc etiam id quod accidit philosophantibus : sicut enim jam in praehabitis diximus, fere omnibus quae ad utilitatem et necessitatem sunt vitae et ad pigritiam sive voluptatem superfluam quae repletione pigros facit, et similiter cunctis jam inventis quae sunt adminiculum eruditionis, tunc primum a curis libero animo, et ad modum quaerendi erudito, incepit inquiri hujusmodi prudentia sive notitia quae ex admiratione prodigiorum exorta est. Palam igitur est, quia non quaeritur propter aliquam aliam necessitatem vel utilitatem, nisi propter scire simpliciter. Cum igitur scire maxime quaeratur secundum istam scientiam, ista scientia magis inter omnes est speculativa.

CAPUT VII.

Quod hæc sola sapientia sit libera omnino, et quot modis dicitur scientia liberalis.

Ista scientia sola est libera inter scientias: et hujus ratio est, quia sicut dicitur homo liber, qui sui ipsius causa est et non causa alterius, ita scientia dicitur libera, quae nullius alterius utilitatis vel scientiae causa est : et hoc ex praecedenti-

bus manifestum est soli isti convenire scientiae. Dicuntur quidem aliae scientiae liberales et quaedam exercitia liberalia : sed aliud est esse scientiam omnino liberam, et aliud est esse scientiam liberalem : quia liberam esse scientiam, est nulli in principiis, vel in demonstratione esse obnoxiam, et in fine suiipsius esse causam, ita quod finis quaerendi causa et sciendi gratia sit in ipsamet scientia. Illa enim stat in seipsa, non indigens aliqua aliarum, et ideo nulli ancillatur : et hoc modo geometria est ancilla in quibusdam demonstrationibus arithmeticae : et omnis scientia ex additione se habens ad aliam, ancillatur illi : et cum omnis scientia de particulari ente existens ex additione se habeat ad istam, omnis scientia ancillatur isti : et ista libera existens in se, omnibus aliis libertatem quamdam in hoc quod eis certitudinem in his supponunt, administrat : per hoc enim liberas facit ab obligatione qua sibi non sufficiunt. Liberalis autem est, quae non quidem est libera, sed libertatis habet quemdam modum. Sciendum igitur quod modus iste libertatis, meo quidem judicio, potissimus est sumendus ex parte scibilis et medii per quod scitur : et quia totum physicum negotium motui subjacet et mutationi, propter quod non perfecte scitur quod est de naturis, sed error magnus est in physicis, et diversae diversorum opiniones, ideo scientia physicae non est libera, sed obnoxia est potius forma physicae varietati : et ideo non est libere principium sciendi. Similiter autem in divinis quae, ut diximus, omnem praeveniunt intellectum, forma non libere creat scientiam : et ideo nec physica, nec prima philosophia scientiae dicuntur liberales, sed potius scientiae mathematicae formas stantes habentes quae principium liberorum sunt sciendi in ipsis et non praeveniunt : hoc modo enim liberalis dicitur, quae non alterius utilitatis causa quaeritur, et libere scire facit scientem scientia dubitationi non obnoxia : et hoc modo sunt liberales illae quae dicun-

<--- Page Split --->

proprie sortiuntur locum, eo modo quo intellectus locus dicitur specierum : talis autem intelligendo non est hominis intellectus. Est autem non omnino simplex etiam intellectus humanus per alium modum : quoniam enim non est causa rerum, sed potius causatur a rebus, non perficitur, neque finitur ad res accipiendo rerum causas et principia a materialibus: ergo necesse est quod incipiens sit plus materialis aliis intellectibus : propter quod simplicissimus non omnino proportionalis est secundum quod est in nobis et vocatur humanus : et quando simplicium et divinorum aliquid percipit, recte putatur non hoc ex hoc quod est humanus percipere, sed ex hoc quod participat aliquid divinum. Simplicissimorum igitur scientia est non humana possessio per naturam, sed id quod de ea habetur, lucrum potius est quam possessio habita ad nutum. Trismegistus enim Hermes dicit possessionem esse id in quo per naturam sedet possidens, quieto jure utens. Ipse hoc modo sedet in cognitione sensibilium non divinissimorum : sed intellectus simplex causa rerum per suam scientiam existens, proprie est divinissimorum simplicium. In nulla enim parte ancillans divina natura cognitionem a posterioribus non accipit, sed ex fonte et cardine causarum quae ipsamet est, omnium rerum praebabet intellectus simpliciter, composita temporalia intemporaliter, materialia immaterialiter intelligens : quod proprium est hujus scientiae : ideo divina non humana proprie possessio est istius.

Propter quod dicit Simonides poeta, quod solus quidem Deus in sciendo habet honorem. Sed sicut non est hujus scientiae possessio hominis, sic non est dignum omnem virum inquirere hujusmodi scientiam : quia omnino secundum seipsam et propter seipsam est scientia : et ideo non possessive sed inquisitive a viro accipitur. Dico autem virum : quoniam muliebris animi est ad sensibilia resolvi propter frigidum motum animalis

spiritus sistens, et humidum viscosum malos spiritus inobedientes administrans : utilis autem per calidum bene movens, et humidum subtile bene mobile ad simplicia attolli et aeterna : quoniam talium a sensibus alienato multum et remoto intellectu vix aliquatenus percipitur intentio : hac enim de causa dixit Simonides et caeteri ejus collegae poetae, quod principium divinum invidit homini hanc scientiam : et ideo intellectum hominis reflectit ad continuum et tempus, ut semper imaginabilibus et sensualibus detentus, nunquam assurgat ad simplicium intellectum.

Sed inconveniens est dictum poetarum Improbatio ejusdem. si non secundum fabulam dictum acci- piatur : quia si aliquid extra fabulam di- cere intendunt, quod scilicet principium divinum invidiae subjacet, maxime inju- stum est : ex hoc sequitur, quod nunquam perfecti et optimi sed imperfecti et infor- mati sunt dii omnes : quia invidia non est passio nisi ejus cujus bono potest perfici aliud alterius bonum, vel excelli ab ipso, et per hoc effici minus glorio- sum. Et ideo dicit Plato, quod invidia Divini Pla- tonis sen- ab optimo longe relegata est, et impotenia. Invidia ab opti- tentia ab omnipotente : et ideo divinum mo longe relegata. invidum esse non contingit. Et hoc etiam poetae intendunt, sed secundum integu- menta proverbiorum et fabularum multa fingunt metro cantantes mendacia. In- tendunt enim per invidiam deorum, in altissimo et summe desiderabili locare hanc scientiam, et ita desiderium homi- nis ad ipsam excitare : quia natum est desiderium hominis altiora magis appete- re : propter quod dicunt deos hanc invi- disse scientiam, ne in altissima sapientia homo diis parificaretur, et sic minuere- tur honor divinus : propter quod etiam referunt Apollinem Hippocratem Choum percussisse fulmine, ne sibi in futurorum prognosticatione parificaretur.

<--- Page Split --->

CAPUT IX.

Quod ista sapientia sola dupliciter est honorabilissima.

Per eadem etiam quae dicta sunt, probatur hanc ipsam scientiam honorabilissimam esse. Si enim honor praemium est virtutis, ut in primo Ethicorum determinatum est, consequens est dignissimam omnium virtutum, honore esse dignissimam : haec autem est quae maxime est divina. Nec dubium est sapientiam esse virtutem maxime divinam ei qui advertit secundum eam et secundum ejus actum esse felicitatem contemplativam. Sapientia igitur sola honorabilissima est, eo quod sola maxime divina est dupliciter : illa enim de numero scientiarum maxime divina est, quam maxime habet Deus : Deus autem, ut ex antecedenti capitulo constat, hanc habet solus et simpliciter. Et si dicatur homo habere eam, habet eam non simpliciter, sed inquisitive et discursive, et secundum hunc modum eam Deus maxime habet, ita quod modo simplicitatis habet eam solus, qui modus est possessionis. Quoad scitum autem in ea habet eam maxime. Si qua autem scientiarum humanarum sit scibilium divinorum, ea tamen scientia quae Dei est, haec utraque habet. Deus enim omnibus videtur esse aliqua causarum et quoddam entis universi principium : per hoc autem idem principimn quod ipse est, habere scientiam entis aut solius Dei est, aut maxime suum est : quia suiipsius contemplationem omnia scire simpliciter et intemporaliter et immaterialiter, praebhendo scita secundum

species secundum quod suus intellectus species specierum est, solius Dei est : scita autem ipsa nosse non est solius Dei, sed maxime suum. Sic igitur dupliciter sapientia existente divina, tum propter modum, tum propter scita, propter utrumque horum est honorabilissima. Licet igitur aliae quaedam sunt magis necessariae ad vitae regimen, sicut praecipue sunt architectonicae et civilis et medicina, nulla tamen inter omnes dignior est quam ista : sicut enim ex antehabitis patet, illae quae sunt operatrices apotelesmatum, quibus vitae humanae conservatur communicatio, sunt maxime necessariae : quia sine illis aut vita hominis non est, aut omnino mala et laboriosa est, et ideo sapientiae intendere non potest : propter quod etiam in III Topicorum 1 dicit Aristoteles, quod tempore necessitatis magis est eligendum ditarí quam philosophari : quia tempore necessitatis parum proficit philosophari, magis occupato animo circa procurationem necessariorum, et ideo minus dedito inquisitioni mirabilium quae inquirit maxime sapientia : haec enim etiam est causa, quod fere totus mundus scientiis utilium deditus est : eo quod omnes lucris, et pauci intendant his quae sunt per se causa sciendi. Quae tamen sola humana sunt secundum quod homo tantum causatus est intellectus, sicut in Ethicis determinatum est. Proter hoc etiam dicit Avendreth fere omnes homines, exceptis paucis honorandis viris, esse computandos in numerum bestiarum. Ex his igitur clarum est hanc sapientiam esse digniorem.

<--- Page Split --->

CAPUT X.

De ordine doctrinæ sapientiæ hujus, et qualiter per contrarium inchoat omnem admirationem.

Oportet vero hujus sapientiæ ordinem determinare. Quia igitur ista sapientia maxime doctrinalis est docens per causum, oportet eam incipere a causis, et sic continuatur ordo ipsius ad ordinem contrarium quæstionum a quibus incipit inquisitio ejus. Diximus autem jam in praehabitis, quod initiatur inquisitio ipsius ab admiratione omnium quæ inquiruntur, sicut causæ et principia universi entis : talis enim admiratio omnium est causa inquisitionis in scientia ista. Quæritur enim ab incipientibus in hac scientia, si ita se habet esse rei per causam, quemadmodum se habent automata, hoc est, per se effectus existentes, et non per accidens alicujus causae : et hæc quæstio quæritur ab his qui nondum speculantur causam nisi confuse et in universali. Sciunt enim hujusmodi automata aliquas per se causas hahere : sed nesciunt quæ sit determinate causa dicens quid et propter quid hujusmodi automata, sicut patet in his qui inquirunt causas passionum quæ fiunt ex mole et motu suo in circulo deferente sub circulo declivi, quæ sunt vocata solis conversiones ad signa tropica et æquinoctilia : et sicut in mathematicis fit in his qui quærunt quare diameter quadrati non commensuratur. Omnes enim hujusmodi effectuum et passionum causam ignorantes, ab effectibus sive passionibus inchoant inquisitionem, inquirendo tendentes ad causam. Omnibus enim

hujusmodi causas ignorantibus mirum videtur, si in genere continuorum aliquid non minorum acceptum, non commensuratur alii non minimo finito. Dico autem non minimum quod non in puncto est divisum : minimum enim in quantitate non est accipere : et quidquid accipitur non ut minimum accipitur, et ideo accipi videtur ut aliquoties sumptum reddat totum, et ideo a numero aliquo videtur esse denominatum, sicut dimidium, vel tertium, vel quartum, et sic deinceps. Cum igitur omne quod mensuratur alii, secundum numerum aliquem commensuratur ei, et partes tam diametri quam lateris quadrati sint non minimæ, sed aliquotæ secundum numeri denominationem acceptæ, valde videtur mirabile ei qui causam nescit quod diameter non commensuratur. Ostendimus enim in III Physicorum 1, quod quantitas continua si secundum aliquotæ dividatur, stabit in aliquo numero diviso, et non dividitur ad infinita. Si autem secundum minima dividatur, cum non contingat dividi in puncta, nunquam stabit divisio. Sicut igitur diximus, stantibus divisionibus diametri et lateris quadrati in numero, cujus partes mensurant totum, videtur mirum si non commensuretur in aliqua proportione numeri. Inchoat igitur in omnibus his ab admiratione et ab effectu. Sed oportet doctrinam dignius in contrarium modum proficere, ut inchoet a causa, et deveniens sit ad effectum, juxta proverbium quod etiam in moribus est, ubi passio non ordinatur nisi per conatum in contrarium passionis, sicut faciunt qui tortuosa lignorum dirigunt. Illi enim per oppositum curvati lateris incurvant formam convexi, curvantes super formam concavi, et e converso, ut quod superficies convexa efficiatur concava, et concava efficiatur convexa : et tunc redit ad situm rectum : ita ergo oportet facere et hic, quoniam admirans admiratur causam, et non sa-

<--- Page Split --->

tisfacit admiranti nisi per eum quidocet causam. Docens autem causam non miratur, quia scit causam. Signum enim scientis, ut diximus, est posse docere. Quando igitur discunt qui mirantur a docentibus, oportet doctrinam a contrario ejus secundum ordinem inchoare a quo inchoat admiratio : unde enim geometricus sciens causam, non mirabitur si diametrum non fiat commensurabile lateri quadrati : scit enim omnia quae commensurantur, secundum aliquem numerum parem commensurari : diametrum autem lateri neque communicari in numero pari, neque in numero impari : quia si detur quod communicant in numero pari, sequitur quod par numerus sit impari et si detur quod communicant in numero impari, sequetur e converso quod numerus impar sit par : hoc autem a nobis jam in geometricis est demonstratum. Ea autem quae dicta sunt, ad hoc sunt inducta, ut sciamus viam doctrinae per contrarium inchoare viae inquisitionis : quoniam via in inquisitione inchoat ab effectu et admiratione ignorantis causam. Via autem doctrinae inchoat a causae assignatione nihil mirantis, eo quod ipse scit automatum et prodigiorum causas.

Amplius sicut patet ex praehabitis aliae scientiae speculativae ex additione se habent ad istas, et ideo demonstrationes earum in istam exaltantur et per istam fundantur : lumen ergo intelligibilium hujus sapientiae colligit in omnibus aliis particularibus entibus quae sunt in intellectu qui continuo et tempore conjungitur, et ipsi naturalius proportionantur. Paulatim igitur ac magis accipit luminis ex resolutione intelligibilium physicorum et mathematicorum ad divina : et ideo quoad nos etiam inchoat haec scientia a physicis et mathematicis, et determinatur ad speculationes divinorum : propter quod ultimo docetur, et Philosophi aliis scientiis manuducti in ista terminant totam vitam. Modo autem postquam inducti et cruditi sumus ex aliis, per contra-

rium modum inchoabimus sumentes ex ordine doctrinae ab ultimo genere causarum et principiorum. Quae igitur sit natura hujus scientiae quam modo quaerimus, dictum est : et etiam cum hoc determinatum, quae sit intentio in qua oportet habere quaestionem de eo quod scire desideramus, et in qua oportet habere totam istam methodum.

CAPUT XI.

Et est digressio declarans quatuor de quibus est haec sapientia, et in quo convenit cum topica et sophistica, et in quo differt ab ipsis.

Dubitabit autem fortassis aliquis, quoniam si ipsa sapientia est de esse quod simpliciter, et ad quod ex additione est se habens esse mensurabile vel numerabile vel esse physicum, vel esse mobile, et omne universaliter esse determinatum,videbitur haec scientia non posse inquirere de principiis illius esse : nulla enim scientia omnino inquirit de sui subjecti principiiis : et sic videtur quod nec de causis esse sit, nec de principiis entis ista scientia. Sed hoc, ut videtur, solvitur citius si ea quae dicta sunt, ad mentem subtiliter revocemus : sicut enim Boetius in Hebdomadibus verissime dicit : « Omne quod est, ab alio habet esse, et ab alio habet quod hoc est : quoniam a simplici conceptu entis et essentiae habet esse : eo quod esse nihil aliud est nisi actus entis vel essentiae : quod autem id quod est, hoc est quod est, habet ex eo quod ex additione se habet ad ens et determinat ipsum et ponit in numerum. » Principium igitur et causa cum non simplex dicant esse, sed quod hoc est, quod distinctum habet esse, palam quod sunt entis et esse consequentia. Hoc autem adhuc manifestum

<--- Page Split --->

est ex hoc quod dividentia sunt ens et causa et principium : non enim omne quod est scitum, principium habet, quia sic ipsius principii esset principium, et non staret illud usque in infinitum : sed omne quod est scitum, oportet quod habeat causas et principia, quoniam intelligere et scire circa omnes scientias convenit ex principiis et causis acceptis usque ad elementa rerum quae sciuntur. Altamen quamvis causa et principium sint consequentia ens, non tamen hoc quod causae sunt et principia, habent ex hoc ente mensurabili vel mobili quod est mathematicum vel physicum, sed sunt ante hoc per intellectum. Et ideo neque mathesis neque physica habet loqui de eis, neque stabilire ea, secundum quod hujusmodi sunt. Licet ergo tam mathesis quam physica determinent de causis et principiis propriis sibi, non tamen determinare habent de causa secundum quod causa est, vel de principio secundum quod est principium : sed relinquitur hoc primae philosophiae determinandum.

S equitur igitur ex his, quod haec scient a est de quatuor in universo. Est enim de ente secundum quod ens, et de partibus ejus, et hoc est primum de quatuor. Est iterum de consequentibus ens secundum quod est ens, quae sunt ante esse mathematicum vel physicum, et ideo per esse non dependent a mathematico vel physico, sed accidit esse talibus in physicis vel mathematicis, quia inveniuntur extra ipsa, et talia sunt principium et causa unde, et unum et multa et hujusmodi, et hoc est secundum inter ea de quibus est sapientia. Tertium autem est, quod est de physicis conceptis cum motu et materia, et de mathematicis secundum esse in materia existentibus, sicut est de motu et materia et qualitate et hujusmodi : sed non est de his secundum quod in materia sunt, quin potius, sicut

diximus, cum omne quod est ab alio habeat esse ab alio quod hoc est, sapientia ista est de istis secundum quod a principiis esse simplicis habent esse, et physica vel mathesis est de eis secundum quod a physicis principiis vel mathematicis habent quod hoc sunt. Quartum autem est de his qua ad ea quae nunc dicta sunt, habent modum oppositum, et haec sunt separata omnino per esse suum ubique et semper existentia, sicut est Deus et intelligentiae secundum ordines suos in quibus sunt. Licet autem de his sit sapientia ista, patet tamen ex dictis quod una est, quoniam de omnibus his est secundum esse non conceptum cum continuo et tempore : haec enim forma est uniens omne vel esse de quo est ista sapientia, et sic inquirit propria accidentia omnibus praedictis.

Convenit autem ista scientia cum ea parte logicæ quæ topicæ dicitur, et cum ea parte quæ dicitur sophisticæ, cum utraque partium dictarum sit de eisdem quatuor istis : sed differt ab utraque simul in hoc quod utraque illarum sic est de his quatuor, quod non secundum esse simplex totum est de his, sed etiam secundum esse additum, quod est physicum, vel mathematicum, eo quod procedunt a communibus quæ in singulis inveniuntur. Sapientia autem non est de his nisi secundum esse simplex, non secundum esse additum. Differt autem hoc a topica specialiter, eo quod ista ex veris principiis rerum docet virtutem et generat scientiam veram et puram. Topica autem ex iotibus quæ sunt signa in singulis inventa communiter non docet veritatem, sed generat opinionem. A sophistica autem specialiter differt in fine,quoniam sophisticæ gloriari quærit de apparenti sapientia. Sapiens autem non intendens gloriam, intendit docere veritatem multum dignam gloria et honore.

<--- Page Split --->