ARTICULUS I.

An extrema unctio sit sacramentum ?

Videtur autem, quod non sit sacramentum :

<--- Page Split --->

sit sacramentum, vel Ecclesia esset diminuta in suis sacramentis.

Resposto. Dicendum, quod absque omni dubio est sacramentum extrema unctio, quod a Domino et Apostolis habuit ortum suae institutionis, ut infra patebit.

DICENDUM ergo ad primum, quod illud sacramentum est ordinatum contra morbum specialem peccati, contra quem nullum aliud specialiter ordinatur, etsi secundario aliud possit cooperari. Est autem ille morbus reliquiae infirmitatis spiritualis ex originali et actuali remanentis : et hoc multum fuit supra discussum circa principium, ubi accipiebatur divisio et necessitas sacramentorum 1.

Nec est verum quod dicit, quod aliud sacramentum substantialem ordinem habeat contra veniale : et haec omnia supra in praedicta quaestione requirantur : et ibi perfecta patet solutio istius quaestionis.

habuit locum in Veteri Testamento nec figura ejus.

Hoc autem optime invenitur in Evangelio Nicodemi, ubi innuitur, quod Adam misit filium suum Seth ad accipiendum ab Angelo paradisi oleum misericordiae, quo ungereitur corpus suum quod infirmabatur : et negatum fuit ei donec veniret Christus, qui sua unctione corpora et animas reficeret : quia talis unctio non habet locum, nisi in gratia plena quae facta est per Christum : et ideo etiam typo nullo ostendi poterat, quia typus talis circa infirmos omnino inutilis fuisset.

Ad aliud dicendum, quod falsum supponitur in objectione : et puto, quod praesumptio est dicere, quod istud sacramentum non conferat gratiam gratum facientem invisibilem : et tamen hoc quidam dixerunt et scripserunt, nulla fulti auctoritate, nec etiam ratione forti. Unde dicimus, quod confert gratiam principaliter contra peccatum operantem, et secundario contra infirmitatem corporis. Nec importatur ex verbis Jacobi, quod ex oratione et non ex unctione detur gratia : sed potius ex verbis illis innuitur, quod datur ex ambobus.

ARTICULUS II.

An unctio extrema sit bene diffinita ?

Ad aliud dicendum, quod istud sacramentum non habuit aliquod sacramentum in lege veteri sibi respondens propter sui perfectionem, et legis veteris imperfectionem. Sicut enim dicitur, ad Hebr. vn, 19 : Nihil ad perfectum adduxit lex. Unde in ea decedentes trahebantur ad limbum. Unctio autem propter hoc quod tollit reliquias, valet ad immediatam evolutionem : et ideo non

Secundo quaeritur, Quid sit unctio extrema ?

Dicunt autem quidam, quod « extrema unctio est unctio oleo sanctificato facta ad alleviationem utriusque infirmitatis, scilicet corporis, et animae. »

Sed videtur, quod haec diffinitio non valet : quia

<--- Page Split --->

tur, totum est diffinitio residui : sicut si dicam, homo albus est homo coloratus disgregativus visus : hoc quod dico, coloratus, etc., totum est diffinitio albi.

Similiter cum dicitur : « Unctio extrema est unctio oleo sanctificato facta, etc., » videtur, quod totum hoc quod dico, Unctio, etc., sit diffinitio extremi, quod falsum est : ergo videtur, quod diffinitio nihil valet.

R esponsio. Si quis totum esse extremae unctionis dicere vellet, posset ita diffinire, quod « extrema unctio est sacramentum ex unctione per oleum sanctificatum facta, conferens infirmis remedium contra peccati reliquias, et si expedit, alleviationem ferens corporis infirmitati. » Et haec diffinitio plane colligitur ex his quae Magister deminat in Littera.

Si quis tamen vellet sustinere prius inducam propter antiquitatem, posset dicere ad primum, quod in definito ponitur unctio extrema pro nomine uno diffiniti : quod quia non habemus, circumloquimur per duo : et unctio qua ponitur in diffinitione, sonat in actum vel passionem qua est in suscipiente ipsum sacramentum. Et hoc bene potest fieri, quod sacramentum diffiniatur per suum actum, sicut baptismus est intinctio in aqua facta, etc.

Et per hoc patet solutio ad primum, quod non est idem in diffinitione et definito.

Ad aliud dicendum, quod intelligitur de oleo sanctificato sanctificatione materia sacramentalis : haec autem sanctificatio non fit nisi ab Episcopo.

Et per hoc patet solutio ad hoc quod objicitur de unctione Sanctorum, sicut sancta Genovefae, et aliorum quorumdam in vita Patrum.

Per hoc autem quod additur, « Ad alleviationem utriusque infirmitatis, etc., » distinguitur ab unctionibus puerorum in catechismo, et unctionibus aliorum qui unguntur non propter infirmitatem, sed ut fortes sint ad opera.

Ad iu autem quod objicitur de duobus effectibus, dicendum quod illud sacramentum non est nisi unius effectus secundum se, scilicet alleviationis animae quantum ad purgationem reliquiarum : et alterius est secundario, ut prius dictum est : et hoc bene competit : quia etiam baptismus aliqualiter purgat corpus, sed principaliter animam.

Alia tamen solutio et quaestio erit super hoc infra, ubi suo loco melius discuticitur.

<--- Page Split --->

Ad 5. Ad ALIUD dicendum, quod non est simile de corporalibus ad spiritualia, et spiritualibus ad corporalia: quia spiritus continet corpora: sed non convertitur. Et ideo quaedam infirmitates causantur in corpore ex anima, sicut ex causa, et non e converso, nisi per occasionem: et ideo valentia contra infirmitatem animae, valent per consequens contra morbum corporis: quia praecisa causa praeciditur effectus: sed non e converso. Et ideo non valet argumentum, et praecipue in isto sacramento: quia tunc maxime valet contra morbum corporis, quando iste morbus causatur ex morbo mentis: et sic bene potest una medicina ordinari contra duos morbos, quorum unus est causa alterius.

Ad 6. Ad ALIUD dicendum, quod non est ex efficacia vel fortitudine hujus sacramenti, quod sic vel sic valeat, sed ex institutione et ordine corporalium ad spiritualia: et ideo nihil valet argumentum quod fit ex efficacia baptisui.

ARTICULUS III.

An oleum consecratum ab Episcopo sit materia sacramenui extremae unctionis ?

Tertio, Quaeritur de materia hujus sacramenti.

Et dicit Magister in Littera, quod est oleum ab Episcopo consecratum ad usum istius sacramenti.

Unde hic quaeruntur duo, scilicet utrum oleum sit materia ?

Et secundo, Utrum necesse sit oleum consecratum esse materiam ?

Videtur enim, quod non debeat materia ejus esse oleum : quia

Item, Sacramentum Eucharistiae sanguinem habet in re et sacramento, et in sanguine sacrificiorum significabatur.

Similiter, Sacramentum baptismi in aqua fit, et in aqua significabatur, ut dicit Damascenus : ergo videtur, quod istud aliquid simile ficubus habere deberet, quod in illis in Veteri Testamento signignificabatur.

<--- Page Split --->

Quest.

Adiuc ulterius quaeritur, Ad quid oporteat materiam hujus sacramenti esse oleum sanctificatum?

Videtur enim, quod superfluit : quia 1. Nullum sacramentum duas habere debet sanctificationes, unam super materiam, et alteram super formam : eo quod una sanctificatio sufficiat : ergo nec istud : ergo superfluit sanctificatio quæ fit super materiam. Pnobatio primæ. In naturis sufficit una forma, et numquam duæ formæ substantiales imprimuntur uni materiae : sed completiora sunt spiritualia naturalibus : ergo in spiritualibus debet sufficere una.

Adhuc, Materia non sanctificata communius potest haberi, quam sanctificata : quod autem communius haberi potest, magis est idoneum utentibus sacramento : ergo videtur, quod oleum non sanetificatum debeat esse materia.

sunt de solemnitate. Ergo videtur, quod ita debeat etiam esse in aliis : ergo solum de esse est oleum cum verbis quæ in unctione dicit sacerdos : ergo videtur, quod sanctificatio materiae superfluat.

Resposso. Dicendum, quod in veritate s. lutio . in isto sacramento, sicut dicit Magister in Littera, nulla competentior materia est, quam oleum ad usum infirmorum sanctificatum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod delibutio gloriæ est signatum istius sacramenti, non contentum, nec ab eo solo causatum, sed ab omni gratia sacramentali et virtutum et meritorum : et ad tale signatum non ponit sacramentum similitudinem propinquam, sed remotam, et istam habet, quia conservantur corpora oleo peruncta, et fiunt radiosa propter luciditatem substantiae et claritatem : sed contentum suum causatum et signatum, est esse lenificativum doloris animæ ex reliquiis peccati causati : et hoc ponit similitudinem propinquam, quia oleum secundum se, præcipue olivæ, mitigativum est doloris. Oleum autem olivæ et nullum aliud est materia hujus sacramenti.

Ad ALIUD dicendum, quod sicut in Ad 2. Littera dicitur, multæ sunt unctiones : sed propter dignitatem ministri et loci unctorum una antonomastice dicitur unctio, scilicet confirmationis : et ideo illi retinuit materiam unctionem illam quæ fit confectione olei et balsami, quæ

<--- Page Split --->

uncito chrisma vocatur. Alia ratio ejusdem potest esse: quia ipsa perficit Christianum in virtute pugnandi pro Christiana fide, et quia sic perfectiva est, ideo illam unctionem pro materia retinuit, Alias etiam rationes invenies in quaslionibus de materia confirmationis in isto opere supra notatas 1.

liter intelligi potuit de satisfactione peccatorum, ut dicunt Sancti, locum illum exponentes: sed non significabatur ibi extrema unctio, vel aliquid extremae unctionis: illud enim dabatur convalescenti, extrema autem unctio non datur nisi ci de quo praesumitur, quod exire debeat a mundo isto, ut infra patebit.

Ad aliud dicendum, quod sacramentum baptismi est sacramentem necessitatis, et ideo materiam accipit communem, quae tamen convenientiam ponit ad suum effectum: sed in isto sacramento neutrum horum est: quia nec necessitatis est, nec est communis aliqua materia, ut ita poneret convenientiam ad effectum suum: et ideo istam debuit habere. Causa enim propria hoc vel illud habendi pro materia aliquod sacramentum, est habere hoc vel illud convenientiam propinquam cum suo effectu.

Ad aliud dicendum, quod quia non est sacramentum necessitatis, sufficienter periculo infirmorum provisum est in hoc quod ministri sunt parati: et si non contingat ipsum, dummodo sit desiderium sumendi, sufficit coram Deo ad salutem, licet non ita forte cito plene liberationis effectum consequatur infirmus.

Ad aliud dicendum, quod hoc quod Isaias fecit 2, non fuit generaliter conveniens omni infirmitati, sed ulceris tantum: quia dulcia sunt mundilicativa saniei, et extrahentia ipsam de profundo ad superliciem: sed in sacramento isto debuit esse generale mitigativum omnis doloris: et ad hoc nullus liquor adeo conveniens est sicut oleum, ut dictum est.

Ad idem dicendum, quod istud sacramentum non significabatur in illo facto Isaiae: nec hoc quod fecit Isaias, fuit sacramentum veteris legis: quia sacramentum istud in veteri lege nihil habuit respondens, ratione dicta superius in primo articulo quaestionis: sed factum Isaiae fuit medicina corporalis, in qua aliquid mora-

Ad aliud dicendum, quod omne saAtqucst. At 1. cramentum quod quaerit abundantiam gratiae, quaerit duplicem sanctificationem: unam super materiam, et alteram quando suscipitur. Et hoc patet in Confirmatione, et Ordine, et Extrema unctione. Et ideo est, quod in his tribus hoc sit: quia abundantia gratiae aut quaeritur propter excellentiam actus in comparatione ad vires nostras, aut propter excellentiam gradus suscepti, aut propter brevitatem temporis, quia ad meritum per opera hominis fieri non potest. Et primo quidem modo quaeritur in Confirmatione ad pugnandum viriliter et patiendum pro fide,si necesse sit: secundo modo in Ordine: et tertio in Extrema unctione essentialem sibi habent materiae suae sanctificationem, nec in alia materia fieri possunt.

Ad hoc autem quod probat in naturis, dicendum quod non ambae sunt substantiales, sed una est necessitas materiae et dispositio ultima, et altera est complens sacramentum in specie. Et hoc bene contingit in naturalibus: dicit enim Plato, quod non infunduntur formae, nisi secundum merita: vocans merita dispositiones materiarum ultimatas.

Ad aliud dicendum, quod hoc quod materia sufficit non consecrata in quibusdam sacramentis, non est causa quod maxima sint quantum ad effectum, sicut Baptismus et Eucharistia: sed causa est, quia dictis de causis excellentem gratiam non requirunt, sed requirunt gratiam in communi ad adoptionem virtutum et deperdita spiritualitatis restitutionem. In

<--- Page Split --->

istis autem secus est : et ideo non suficit eis materia nisi consecrata ab eo in quo secundum suum gradum est abundantia gratiae, scilicet ab Episcopo, licet forte careat gratia in quantum est hic homo, eo quod forte peccator sit. Unde in objectione illa non causa ponitur pro causa, et ideo non valet.

Ad ALUD dicendum, quod invisibilem gratiam conferre convenit quibusdam ex una causa, et ratio superius assignata est: huic autem convenit ex duplici: et sic patet, quod non superfluit.

Ad ALUD dicendum, quod in isto sacramento quaedam sunt de esse, quaedam de bene esse, sicut in aliis sacramentis: sed non oportet, quod omnia illa sint de esse in uno, quae sunt de esse in alio: sed plura possunt esse in uno de esse, quam in alio, eo quod suus effectus hoc requirat: et hujus ratio est dicta hic: et ideo in Confirmatione et Ordine plura sunt de esse, quam in aliis.

Ad ULTIMUM dicendum, quod licet non legatur, credendum tamen puto, quod si discipuli ungebant infirmos oleo, unxerunt oleo sanctificato: et istam sanctificationem faciendi potestatem contulit discipulis ut Episcopis: sed non sufficiebat tactus materiae a Christo ratione dicta, sed propter abundantiam gratiae quam exigunt haec tria sacramenta.

ARTICULUS IV.

Quæ sit forma hujus sacramenti?

Quarto, Quæritur de forma hujus sacramenti. Et circa hoc quæruntur tria. Primo, An habeat formam ? Secundo, Utrum unam vel plures ? Tertio, Quæ illarum est formalis ad aliam si habet plures ?

DIXERUNT autem quidam, quod non habet formam extra seipsum: quia ipsa unctio tali oleo facta, est sibi forma : et ad hoc inducunt rationes has :

<--- Page Split --->

autem ex hoc, quod Genovefa et sancti Patres in Ægypto, miserunt oleum a se benedictum ad ungendum infirmos, et sanabantur. Inde sic: Unetio Sanctorum non requirit formam aliam quam sanctificationem materiae : ergo nec unetio extrema.

forma, virtute cujus fiat gratia quae desideratur fieri : ergo multo magis exigitur hoc in isto sacramento, quod confertur jam impotenti, in quo necesse est quod totum suppleat gratia : ergo videtur, quod habeat formam specialem, sicut et alia sacramenta.

ULTERIUS quaeritur hic, Quid sit illa Quæst. 2. forma, et utrum sit una vel plures ?

Videtur autem, quod debeat esse orationis indicativæ : quia

Sed in contrarium hujus sic objicitur: 1. Dicit Magister in Littera, et Hugo, et accipiunt ab Augustino, quod omne sacramentum est in rebus et in verbis. Constat autem omnibus, quod sacramentum non est in materia sacramenti, sed est in suscipiente ipsum : ergo secundum quod est in suscipiente ipsum, est in rebus et in verbis : ergo aliqua verba esse oportet, quando datur suscipienti.

Præterea, Constat mihi, quod antiquissimi libri in illis terris habent indicativam orationem pro forma, et postea subjungitur oratio. Et hæc sunt verba scripta in libris antiquissimis, quos præ antiquitate vix legere valebam : « Ungo hos oculos oleo sanctificato in nomine

<--- Page Split --->

Patris et Filii et Spiritus sancti. » Et postea sequitur: « Per istam unctionem et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi Deus quidquid deliquisti per visum. » Et similiter scriptum erat ad manus, et ad pedes, et ad os et caetera loca unctionis. Ergo videtur, quod ita debeat fieri.

Sed contra. In CONTRARIUM autem hujus objiciur: 1. Usus aliarum Ecclesiarum quae habent tantum deprecationem illam : « Per istam unctionem, etc. » vel, « Per istam suavissimam unctionem, etc. »

Quæst. 8. ULTERIUS quaeritur hic tertio, Ex quo secundum usum Ecclesiarum diversarum utrumque invenitur secundum eas quae utrumque habent, quod illorum referatur ad reliquum, sicut ad formale ?

Videtur autem, quod enuntiatio referatur ad orationem deprecativam : quia

Incontrariumhujusest : q u i a

SOLUTIO. Dicendum sine præjudicio, quod, ut puto, prima opinio inducta novitas præsumpta est contra observationem Ecclesiæ, et sententiam omnium antiquorum : et ideo puto illam esse incautam, et sine periculo erroris non posse sustineri.

Ad id autem quod primo objiciunt, dicendum quod est una forma sacramentalis, quæ uno modo tenetur ab Ecclesia : et illa est formalis et substantialis, ut infra patebit. Et in alia quæ dispositio quædam est, usus Ecclesiæ est difformis, eo quod illa est de bene esse potius quam de esse : unde illa objectio falso innititur.

Ad aliud dicendum, quod prima est vera, et secunda falsa. Ad probationem autem secundæ, dicendum quod Jacobus orationvm fidei vocat formam sacramenti, quæ est per modum orationis : et vocat eam fidei, quia in sacramentis maxime fides operatur : et ideo quod attribuitur orationi fidei, attribuitur operationi sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod istud sacramentum secundum habet effectum circa corpus, et præcipue tunc quando infirmitas corporis causatur ex infirmitate mentis, ut prius dictum est : et ideo nihil probat illa objectio.

Ad aliud dicendum, quod objectiones Sanctorum non certitudin aliter conse-

<--- Page Split --->

quuntur suum effectum, nec sunt ad purgandas reliquias peccatorum : et ideo falsum est, quod substantialis actus hujus sacramenti idem sit cum actu unctionis, quae causatur ex devotione et sancitate benedicentis : et ideo aliam formam requirit hoc sacramentum quam materiae benedictionem.

Ad alud dicendum, quod verum est, quod duo sunt propter quae est sacramentum : unum principale, et aliud adjunctum et secundarium, sed non habet effectum a benedictione materiae, sed potius a forma ultima, quae non potest imprimi nisi materiae dispositae per benedictionem, ut prius dictum est : et ideo illa objectio non valet.

cum de Ordine agetur. Unde sacramenta sortiuntur formas in orationibus illius modi qui magis competit effectui eorum. Circa destitutos autem exeuntes ab Ecclesia, nullus est competentior modus, quam deprecativus.

Ad alud dicendum, quod intentio Ecclesiae satis exprimitur per modum exercitii : quia aliae unctiones non ad hunc modum exercentur, sicut unctiones medicinae vel devotiones Sanctorum : sed si in baptismo et in aliis quibusdam aliter fit, hoc non est ad exprimendum intentionem, sed propter talem institutionem sacramenti. Instituens autem formam, considerationem habuit ad modum causandi effectum, ut dictum est. Et cum hic effectus committatur divinae dispositioni, patet quod competentissime exprimitur per deprecativum.

Ad object. Ea autem quae objiciuntur in contrarium, puto esse concedenda.

Ad quod secundo quaeritur, dicendum quod formalia in actu ministerii hujus sacramenti sunt duo, sed unum refertur ad aliud. Cujus ratio potest esse : quia istud sacramentum est exeuntium viribus propriis destitutorum, et in quantum quidem sacramentum, de bene esse habet indicativam orationem : in quantum autem exeuntium qui soli gratiae divinae committuntur, de esse habet orationem deprecativam.

Ad alud dicendum, quod antiqui in Ecclesiis illis volebant apponere quidquid est de esse et de bene esse sacramenti : et bene puto, quod melius est ita facere, quam tantum alterum apponere. Sed si non apponatur, grave esset dicere, quod non celebretur sacramentum : quia multae Ecclesiæ non apponunt, et quidam etiam magnæ auctoritatis ordines.

Ad 1. Ad ut quod primo objicitur contra id, dicendum videtur, quod Ecclesiæ orationes certæ sunt, licet particulares vel singulares orationes sint incertæ. Unde istud sacramentum contrahit certitudinem sui effectus per hoc quod non innititur orationi unius personæ, sed Ecclesiæ : impossibile est enim orationes Ecclesiæ non exaudiri : et ideo propter certitudinem non oportebat formam suam esse in oratione conutiativa.

Ad alud dicendum, quod falsum supponitur in objectione : quia in Ordine oratio est forma, in qua significatur traductio potestatis ab Episcopo in ordinatum, sicut, « Accipe Spiritum sanctum : » vel, « Accipe has claves : » vel, « Esto verbi relator, » ut infra patebit,

Ad in quod tertio quaeritur, jam patet Ad quest.3. solutio per antedicta.

Ad id autem quod contra objicitur, Ad object.1. dicendum quod enuntiatio directius exprimit intentionem, et tamen indicativus non ponitur in forma ad intentionis expressionem, ut habitum est : sed ille modus est formalior, qui in sacramento in efficienda re sua est competentior : et ille est deprecativus, ut dictum est.

Ad alud dicendum, quod in aliis quiAd object.2. busdam sacramentis aliter est : quia illa exhibentur ei qui manet in Ecclesia, et ab Ecclesia disponitur : et ideo circa illum magis significatur esse operatio ministrorum in sacramentis : sed iste praesumitur esse in statu transeuntis ad dispositionem divinam : et ideo Ecclesia

<--- Page Split --->

facicndo quod potest, committit eum divina dispositioni.

Hujus etiam aliam causam sine praejudicio dico esse magnitudinem rei istius sacramenti : res enim sua est purgatio omnium reliquiarum peccati impedientium immediatum transitum ad requiem secundum animam, et glorificationem secundum corpus : hujusmodi autem res tanta est, quod non potest tota effici gratia sacramentali : sed quod gratia sacramentalis operatur, adhuc exigit, quod residuum complens petatur per orationem a misericordia divina. Et quia istud sacramentum transmittit istum ad divina misericordia operationem, ideo forma sua est per modum deprecationis ad misericordiam, operationem sacramenti perficientem.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS V.

An sacramentum extremae unctionis bene ordinatur inter alia sacramento ?

Quinto et ultimo, Quæritur de ordine istius ad alia sacramenta.

Videtur enim, quod male hic a Magistro ordinetur :

extrema, quia ultimo suscipitur : ergo nullum suscipitur post ipsam : ergo ipsa est ultimum sacramentum : ergo ultimo loco tradendum erit de ipsa.

Responsio . Dicendum , quodsicutpa - tetsuprainquadamquæstionedesacra - mentorumordine , etsufficientia , q u æ - damsuntsacramentapersonæ , etquæ - damEcclesiæ . Intersacramentapersonæulimumestextremaunctio , etideoin - terillaultimolocoponitur : sedomniasacramentapersonæsuntantesacramen - taEcclesiæ : etideoistudponituranteduosequentiaquæsuntsacramentaEc - clesiæ : unumadspiritualemmultiplica - tionemEcclesiæ , alterumautemadmul - tiplicationemnaturalem , inquaspiritua - lisvitaEcclesiæsalvatur . Etperhocpatetordo : sicutenimEcclesiaestexpersonismultis , etideopersonaestprior , quamEcclesia , itasacramentumpersonæestantesacramentumEccle - s i æ .

Ad primum ergo dicendum, quod istud sacramentum est personarum excutium, et non Ecclesiæ exeuntis : sed ordo et matrimonium est personarum Ecclesiæ ad Ecclesiæ multitudinem institutum : et ideo non datur personæ propter personam, sed personæ propter Ecclesiam : et ideo posterius ordinantur.

Ad aliud dicendum, quod vere dicitur extrema respectu suscipientis, sed in ordinatione sacramentorum non dicitur extrema.

Ad aliud dicendum, quod iniunctus nihil recipit ultra, sicut dicit objectio : sed tamen Ecclesia remanet in aliis : et secundo non sequitur, si ab hoc ultimo recipitur, quod sit ultimum in ordine sacramentorum Ecclesiæ.

<--- Page Split --->

tales sunt Episcopi : ergo videtur, quod materia ista non debet præparari nisi ab Episcopo.

ARTICULUS VI.

An oporteat eum esse Episcopum qui consecrat oleum quod est materia extremae unctionis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 1 : « Oleo per Episcopum consecrato. »

Videtur enim, quod non oporteat Episcopum esse eum qui consecrat oleum : quia

Sed contra. In contrarium hujus objicitur : quia, 1. Sicut habitum est, abundantia gratie requiritur in hoc sacramento : sed abundantia gratiae non descendit nisi ab habente altiorem gradum in Ecclesia : et

Responsio . Ad hoc dicendum, quod in veritate rationibus ultimis est consentiendum.

Et ad primum dicendum, quod exercitium sacramenti conceditur sacerdoti propter periculum infirmorum : saepe enim hoc contingit in sacramentis divinis. Et hoc ideo fit, quia Ecclesia secundum consilium Dei instructa, omnibus modis infirmis consulit in utilitate sacramentorum : et ideo tales vult habere ministro s, quales de facili possunt haberi ab his qui sacramenta habent percipere : cum autem illi sint infirmi, in sacramento isto placuit Deo, quod essent simplices sacerdotes qui in omnibus locis de propinquo haberi possent. Et propter necessitatem voluit quod omnis homo omnem hominem baptizare posset : nihilominus tamen tenet ordinem in aliis, in quibus non est periculum sine sanctificatione materiae.

Ad argumentum autem dicendum, quod hoc quod dicitur, Cui committitur principale, committitur accessorium, dicendum quod intelligitur de illo accessorio sine quo non potest esse quis in operatione principalis : sed hoc non est hic : quia etiamsi non benedicat oleum, tamen oleo benedicto potest inungere infirmos.

Ad aliud dicendum, quod aliud est præparare materiam, et aliud inducere formam materiae jam præparatae : et

<--- Page Split --->

aliud præparare materiam per formam aliquam, et uti ea ad finem illius formæ. Prima enim duo sunt unius habitus, qui est ars una, secundum quod Aristoteles dicit, quod ars est habitus cum ratione vera factivus : sicut patet in fabrili, quæ calefacit ferrum, et polit ipsum, et inducit figuram ensis, una ars existens. Sed secunda duo numquam sunt unius habitus qui sit ars, sed potius duarum, sicut patet in factiva gladii, et militari. Prima enim facit gladium, et secunda utitur gladio ad finem suum, et cognoscit finem illum, propter quem etiam architectonica est respectu prioris. Sic autem est hic, quod unus sanctificationem inducit in materia, et alter utitur ad utilitatem Ecclesiæ oleo sanctificato ungens inlirmos : quis autem sit principalior, patebit in solutione sequentis quaestionis.

Adaluddicendum , quodindivinisnonestsieutinpoliticis : quiadivinadescenduntavirtuteuna , sedpoliticadescenduntamultisvirtutibusetordinatis : etideoinpoliticisprincipaliorestars , quæbonoquodestfinispoliticæ , estpropinquior : sedindivinisillaestdignior , aquaplusdescenduntdivina : etideocumsanctitasmateriæsceundumoriginemdescendatagradualtiori , sicutetdebet , digniorisestconferresanctita - temmateriæ , quamexhibereusuminsacramento . Quodautemhocsitindivi - n i s , patet : quiaillaperderivationemsuntabuno : etideoquodanteriusest , estillietviciniusetdignius , pertotumcontrariumordinemquamsitinpoliti - c i s : etideocumsanctificareoleumsitanterius , hoceritsuperioris : etexhiberesacramentiusum , eritinferiorisetpo - sterioris .

ARTICULUS VII.

An sit aliqua principalis unctio ? et, An illa sit quæ fit in baptismo, confirmatione, vel extrema unctione ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 2 : « Quæ dicitur principalis unctio, etc. »

Videtur enim, quod Confirmatio non sit unctio principalis. Aut enim principalis dicitur a principalitate officii aut loci qui inungitur : aut a principalitate gratiae : aut a principalitate materiae ipsius unctionis. Si primum : tunc principalior unctio est unctio Ordinis : quia ibi datur character excellentiae ad principalius officium Ecclesiæ quod est sacramenti dispensatio. Si autem secundo modo dicitur : tunc unctio catechumeni dicitur principalis : quia ibi vertex inungitur ad perfectionem intellectus, qui secundum Aristotelem principalis est pars animæ. Si tertio modo : tunc iterum inunctio Baptismi, principalis unctio dicetur : quia in baptismo maxima gratia affertur. Si autem quarto modo dicatur : tunc tam Ordinis quam Confirmationis dicitur principalis unctio : quia in utraque fit unctio de chrismate.

Responsio . Dicendum , sicutnotatumestinquæstionedeConfirmatione 1 , quodtribuscausisillaunctiodiciturprincipa - lisunctio , scilicetexloco , exgratia , etexliquoremaleriæunctionis . Locusestfrous , quæsedesestverecundiæinlo - m i n e , ubiestlocushonoris : etillelocusestexcellentiorisdignitatisinconfessionefidei , quamvertex : licetillesitexcellen - tiorlocoetordinepartiumcorporis . Gratiaautem , utdiciturinLittera , n o n

<--- Page Split --->

est ad esse sicut in baptismo, sed ad robur pugnandi. Hoc iterum excellentius est quam gratia ad esse tantum. Et liquor est ex oleo et balsamo.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS IX.

An solum infirmi sint perceptibiles hujus sacramenti ?

ARTICULUS VIII.

An Reges debent inungi in scapulis oleo, non chrismate, et non in capite?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 2, ante finem : « Quo capita Regum et Pontificum unguntur, etc. »

Contrarium enim est in consuetudine Ecclesiae : quia Reges non chrismate unguntur in capite, sed in scapulis.

Solutio .

Responsio . Dicendum , quodsivelimussustincerequoddicit : tuncduorumsub - stantivorumunumreduciturinadjecti - vumalterius , utsitsensus , quocapitaRegumPontificum , idest , regaliumpon - tificum : quiaregalehabentsacerdotium : ettuncverumestquoddicit . Velpossu - musdicere , quodantiquitusinVeteriTestamentoregeshabebantpotestatemsupersacerdotes : quianoncerantverisacerdotes , sedumbraverorumsacerdo - t u m : ettuncungebanturchrismate , etincapite : modoautemquiasuntmini - striEcclesiæetnonindigentgratiaadspiritualia , eoquodibitemporaliaadmi - nistrant , nonungunturchrismate , sedoleo , inquonotaturfamaquamhaberedcbentapudsubditos : etinscapulisinquibusoneraportantur , utrecognoscantsepositosesseadsupportandaonerasub - ditorumetEcclesiæ .

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 2, in fine : « Tertia uectio est quae dicitur oleum infirmorum de qua, etc. »

Hic etiam innuitur, quod non sint perceptibiles hujus sacramenti nisi infirmi.

Et gratia hujus quaeritur de participantibus hoc sacramentum. Et quaeruntur quatuor.

Primum, Utrum tam sanus, quam infirmus sit hujus perceptibilis ?

Secundum, In qua aetate sit perceptibilis ?

Tertium, Utrum in omni ægritudine sit perceptibilis ?

Quarto et ultimo, Quare furiosi removentur principaliter ab hujus sacramenti perceptione ?

Ad primum horum objiciur sic :

<--- Page Split --->

tales sunt præcipue sani : ergo sanorum præcipue est hoc sacramentum.

Si forte dicas, quod hoc sacramentum est ordinatum contra morbum corporis. CONTRA : Sacramenta novæ legis in non ficto efficiunt quod signant : sed istud est sacramentum novæ legis : ergo in non ficto semper efficit sanitatem corporis, quod aperte falsum est : quia multos sanctos homines inunctos videmus non convalescere post unctionem.

Si forte dicas, quod sic efficit in omnibus quibus expedit : hoc ridiculum est dicere, quod sacramentum novæ legis effectum suum principalem quandoque efficiat in non ficto, scilicet quando expedit : et quandoque non efficiat, scilicet quando non expedit : quia sic omnia sacramenta traherentur in illusionem.

dicto, quando destituunt vires corporis et impediunt animæ evolutionem, præcipue secundum quod causantur a peccatis oblitis et per ignorantiam commissis : et ideo semel in anno inungebatur tabernaculum propter irregularitates contractas ex ignoratis et oblitis.

Ad cætera quæ objecta sunt, puto esse ad o' ject. concedenda : quia nihil valet responsio illa.

ARTICULUS X.

In qua ætate infirmus perceptibilis est sacramenti extremæ unctionis ?

Secundo quæritur, Quis perceptibilis sit hujus sacramenti ?

Videtur autem, quod in omni ætate : quia

In CONTRARIUM hujus est, quod

Si autem dicatur, quod sanus est perceptibilis.

CONTRA : Jacob. v, 14, dicitur : Infirmatur quis in vobis ? ergo non est perceptibilis nisi infirmus.

Item, Marc. vi, 13, dicitur : Ungebant oleo multos ægros sive infirmos : ergo non nisi infirmus est perceptibilis.

RESPONSIO. Dicendum, quod non nisi infirmus perceptibilis est hujus sacramenti.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod purgatio reliquiarum secundum quod sunt impedimenta immediate evolutionis et glorificationis corporis, est effectus substantialis istius sacramenti, ut infra probabitur : quia de hoc erit quaestio. Quia ergo sanus non est in via transitus ad gloriam, ideo non est perceptibilis hujus sacramenti.

Ad SECUNDUM dicendum, quod verum quidem est, quod reliquiæ peccatorum secundum quod sunt impedimenta meriti, sufficienter exterminantur per Eucharistiam, et alia sacramenta : et ideo istud sacramentum non hoc modo ordinatur contra eas : sed potius modo præ-

<--- Page Split --->

tudine debet hoc sacramentum percipi.

Quod concedimus dicentes, quod solum adultis aetate provectis exhibendum est hoc sacramentum.

AD PRIMUM ergo objectum, dicendum quod auctoritas illa intelligitur de originali, et non de alio : et contra reliquias obliti et ignorati actualis principalem ordinem habet istud sacramentum.

AD ALIUD dicendum, quod non est umquam res hujus sacramenti sanitas corporis, nisi quando pendet ex infirmitate mentis : et hoc numquam fit in parvulis qui numquam peccaverunt : et ideo etiam propter infirmitatem corporis numquam sunt inungendi.

AD ULTIMUM patet solutio per ante dicta : quia causa contra quam principaliter hoc sacramentum ordinatur, in parvulis non invenitur.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XI.

An in omni ægritudine aliquis sit perceptibilis hujus sacramenti?

Tertio quaeritur, Utrum in omni ægritudine aliquis sit perceptibilis hujus sacramenti ?

Videtur autem, quod sic : quia

IN CONTRARIUM hujus objicitur : Sed contra. 1. Per nomen sacramenti hujus, quia dicitur unctio extrema : ergo numquam nisi in extremo exhibenda : sed non omnis infirmitas ostendit extremum hominis : ergo non in omni infirmitate exhibendum est hoc sacramentum.

RESPONSIO. Dicendum, quod non in omni infirmitate percipiendum est hoc sacramentum, sicut probant rationes ultimo inductæ.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod hoc bene sequeretur si circa corpus esset effectus principalis sacramenti : sed hoc non

<--- Page Split --->

est verum, imo est effectus quem numquam consequitur, nisi quando infirmitas corporis pendet ex infirmitate mentis : et tunc non semper est hoc, nisi quando utile est infirmo, qui recipit unctionem : et ideo non valet illa ratio : quia numquam sumendum est sacramentum propter corporis utilitatem tantum. Cum igitur effectus ejus sit reliquiarum purgatio secundum quod sunt impedimentum percipiendi stolam animae et corporis, numquam nisi in transitu est sumendum hoc sacramentum.

tismus non prohibetur eis : ergo nec unctio extrema debet eis prohiberi.

In contrarium hujus est, quod hoc sased contra, cramentum non nisi recognoscentibus ipsum et postulantibus, est exhibendum : tales autem non sunt amentes et furiosi : ergo videtur, quod non sit dandum illis.

Ad 2. Ad alud dicendum, quod loquitur Apostolus, eo quod omnis infirmitas corporis crescendo potest deducere hominem ad obitum : et cum præsumitur imminere obitus, debet percipi sacramentum.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod bene contra omnes morbos ordinatur secundario, ut dictum est, et secundum quod a peccato animæ causantur : sed non omni statu morbi, sed potius in statu morbi supra naturam loci est ista medicina.

ARTICULUS XII.

Quare furiosi et amentes et alii similibus infirmitatibus laborantes, prohibentur a perceptione hujus sacramenti ?

Quarto, Quæritur de quibusdam infirmitatibus, ut est furia, et mania, et aliae quaedam species auentiae, quare prohibentur infirmantes illis infirmitatibus a perceptione hujus sacramenti?

Videtur enim, quod non deberent prohiberi : quia

Rusposso. Dicendum, quod talibus non est danda extrema unctio : quia non recognoscunt, et posset esse periculum in irreverentia sumptionis : quia possent projicere vel immunditiis aliis irreverenter se habere in sacramenti perceptione.

Præterea, Istius sacramenti res est plurium quam alterius sacramenti, sicut prius dictum est, quia fidei et devotionis cooperantium sacramento : et talia istis conferri non possunt, nisi habeant lucida intervalla, et tunc in illo tempore quo intervallum habent, dari potest eis hoc sacramentum.

Ad primum ergo dicendum, quod non est prohibenda medicina ab infirmo sciente eam sibi applicare, vel qui capax est ut ab alio discat qualiter est applicanda : alias autem nociva est medicina, et ideo prohibetur ab ea. Ita est de sacramentis : quia cedunt in malum male utenti, et ministrorum peccatum esset dare homini peculi sacramenta Dei.

Ad aliud dicendum, quod baptismus non ordinatur nisi contra peccatum originale, quod aliunde contractum est : et ideo sufficit ei meritum alienum : sed de caeteris sacramentis non est sic, sed potius ordinantur contra actuale : et ideo in illo verum est, quod « qui creavit te sine te, non justificabit te sine te : » et ideo exigit judicium expeditum et voluntatem liberam ad suscipiendum. Et hoc de omnibus verum est præter Confirmationem, quae ordinatur contra infirmitatem ex fomite causatam : et ideo etiam aliunde

<--- Page Split --->

tis : ergo videtur, quod in quolibet sacramento sit institutio divina.

Sed contra.

IN CONTRABIUM hujus est :

quia non ipsi, sed Deus in ipsis instituit. Et per hoc solvunt rationes inductas. Et dant simile, quod formam baptismi ad tempus sic inspirati mutaverunt, ut fieret in nomine Christi et Dei. Et de hoc supra in quaestionibus de baptismo habitum est 3. Sed his non videtur conscientiendum : quia aliud est mutare, et aliud instituere totum sacramentum de novo celebrandum : posset enim homo habens auctoritatem aliquod interpretari dubium in sacramentis, et homo habens auctoritatem et notam toti Ecclesiae inspirationem, sicut habuerunt Apostoli, aliquid ad tempus aliqua de causa mutare potest : sed totum instituere non credo quod possit, nisi Deus : et ideo videtur primis rationibus esse conscientiendum.

AD PRIMUM in contrarium dicendum, Adolp.et.1. quod Magister loquitur de institutione canonis, non auctoritatis personae : quia Jacobus primo edidit canonem et regulam hoc sacramentum observandi.

AD ALIUD dicendum, quod multa non Adolp.et.2. leguntur : quae tamen facta probat Ecclesia ipsa observatione generali ab Apostolis edocta. Marci enim, VI, 13, legitur, quod Apostolis centibus a Domino missis ad prædicandum, ungebant oleo multos ergos, et sanabant : et non est præsumendum, quod aliquid fecerint nisi ex institutione et imperio Domini.

AD ALIUD dicendum, quod facto non Adolp.et.3. instituit Deus : quia jam per scipsum videretur impotens ad curationem infirmorum, sed potius verbo præsumitur instituisse, quando misit discipulos ad prædicandum, ut prius dictum est.

RESPONSIO. Dicendum, quod dupliciter potest ad hoc responderi : quidam enim dixerunt, quod Apostoli a Deo inspirati et divina auctoritate et voluntate Dei, instituere potuerunt sacramenta quaedam :

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIV.

An sacramentum extremæ unctionis bene dicat Magister duplici de causa institutum ?

Si forte dicas, quod unum illorum non sufficit sine alio, sequuntur aliae duae abusiones, quarum una est, quod causæ divinæ imperfectiones sint respecctu sui effectus, quam causæ naturales. Secunda est, quod cum aliquis recipit baptismum vel pœnitentiam, non habeat adhuc peccatorum remissionem et virtutum amplificationem, nisi accipiat extremam unctionem : quia unum sacramentum sufficiens non est sine altero.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, post initium : « In quo ostenditur duplici ex causa sacramentum hoc institutum, etc. »

Videtur hoc falsum quod dicit : quia nulla unica causa est duorum effectuum per se : sacramentum autem est unica causa : ergo non est duorum effectuum per seipsum.

Si forte dicas, quod unius est per se, et alterius tamquam illi adjuncti : non enim curat infirmitatem per se, nisi illam quae pendet ex mentis infirmitate : tunc quæratur, quis sit per se effectus hujus sacramenti ? Et dicitur in Littera, quod remissio peccatorum. Videtur autem, quod falsum sit : quia remissio peccatorum est effectus certificationis, et certificatione non est extrema unctio : ergo remissio peccatorum non est effectus extrema unctionis.

Si forte dicas, quod nihil prohibet unum effectum esse diversarum causarum, hoc est impossibile : quia sic nulla illarum esset causa per se : et accideret, quod aliquis esset effectus, qui nullam causam per se haberet : et hoc totum est impossibile.

Responsio . Dicendum , quodeffectussolutio .etreshujussacramenti ( sicutdicitMa - gister ) estpeccatorumremissioetvirtu - tumampliatiosecundumaliquemmo - d u m : quianihilprohibetidemingenereessecausatumacausismultissecundumdiversasspeciesquashabet : undepec - catorumremissiosecundumquodcon - jungiturpurgationioriginalis , esteffe - ctusbaptismi : secundumautemquodconjungiturpurgationiactualiscausatæexpeccatidetestatione , motuliberiar - bitriiinDeum , estcausatumpœniten - t i æ : ethæduæcausæsuntsacramenta - l e s , quæsuntsicutdispositionesneces - sariæinsubjecto : formaliterautemestcausatumjustificationis . Secundumau - t e m , quodtolliturpeccatuminreliquiisquæimpediunttransitumadrequiem , purgaturinextremaunctione . EthocmodointelligitMagister : etsecundumhancdiversitatemadomnempeccatorumpurgationemexigiturvirtutisaugmen - tumetdiversimodesequituradipsam .

Et per hoc patet solutio ad totum : quia prima objectio soluta est per rationem in contrarium inductam.

<--- Page Split --->

quod minister Ecclesiae sciat locum reliquiarum peccati : ergo videtur, quod totum corpus debeat inungi.

ARTICULUS XV.

An infirmus percipiens hoc sacramentum, in aliquo loco determinato sit inungendus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa medium : « Unde constat eum qui hanc unctionem fideliter devoteque percipit, etc. »

Et quaeruntur hic tria ex parte percipientis hoc sacramentum, scilicet an in aliquo loco determinato sit inungendus infirmus ?

Secundo, In quo loco ?

Tertio, Utrum plures unctiones sint plura sacramenta vel unum solum ?

In contrarium hujus objicitur : quia sed contra. 1. Cujus est actus, illius est habitus et reliquiæ remanentes ex actu et habitu : sed actus peccatorum actualium, sunt determinatarum potentiarum animæ et determinatorum organorum corporis : ergo reliquiæ et habitus sunt eorumdem : sed inunctio fit ad tollendas tales reliquias : ergo in determinatis locis corporis fieri debet.

Ad primum horum sic proceditur :

Responsio. Dicendum, quod ultimis duabus rationibus consentiendum est.

Et ad primum dicendum, quod licet infirmitas sit in toto, causa tamen infirmitatis est in partibus quibusdam, et ad sublationem infirmitatis sufficit præcidere causam per sacramentum.

Ad aliud dicendum, quod peccatum est in rationali sicut in prima causa efficiente : sed non omne peccatum est in ea sicut in subjecto : imo abundant reliquiæ peccati ex parte potentiarum quæ conjunctæ sunt corpori : quia per illas operatur circa delectationes et communicationes cum hominibus : et ideo contrahunt malas dispositiones et reliquias peccatorum ex frequenter male operari. Per illas autem potentias effectus sacramenti redundat in animam rationalem, quæ movet illas potentias unitas corpori.

Ad aliud dicendum, quod anima per essentiam est in toto tota, sed non per potentias. Potentiae autem sunt illæ maxime quæ contrahunt malas reliquias ex peccato.

Ad aliud dicendum, quod non est dubium de instrumentis per quæ peccavi-

<--- Page Split --->

nus : eadem enim sunt quae natura dedit ad bene operandum : et ideo inunctis illis certum est, quod locus ubi dominatur causa infirmitatis contra quam est hoc sacramentum, sit inunctus.

Ad ultimum dicendum, quod delibutio gloriæ non causatur ab isto sacramento, sed significatur tantum, et etiam significatur a baptismo : et ad alia significata notanda non oportet, quod expressam significationem ponat sacramentum. Sufficit autem huic sacramento, ut significet totam delibutionem gloriæ per delibutionem in principalibus organis factam, quæ habent ordinem ad totum corpus : quia motibus ipsorum totum administratur et movetur.

ULTERIUS hic quaeritur de mutilatis membris, qualiter sint inungendi, vel de caecis a nativitate ?

Videtur, quod non oporteat loca illa inungere : quia

ARTICULUS XVI.

In quibus partibus corporis infirmus sit inungendus ?

Secundo quaeritur, In quibus partibus corporis sit inungendus infirmus ?

Videtur autem, quod

RESPONSIO. Ad hoc dicendum, quod diversarum Ecclesiarum et ordinum diversus est usus : quia in quibusdam Ecclesiis unguntur loca plura, et in quibusdam pauciora. Puto tamen, quod sufficit ungere loca quinque sensuum. Hujus autem hanc assigno rationem : quia omnis nostra voluntas vel appetitus informatur de ratione et specie, veluti ex phantasia vel ratione : omne autem quod est in phantasia vel ratione, oritur ex sensu velut sensibile proprium vel commune : vel elicitur de illo per collationem componendo et dividendo factam : et ideo primus fons appetituum nostrorum sunt sensus quantum ad ipsa objeccta : et ibi sufficit ponere unctiones : quaedam enim organa et loca peccati turpe esset inungere, et non sine injuria sacramenti quaedam loca sacratis rebus tangerentur,

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod in aliis sacramentis non fit unctio ad præparanda organa illa ad actus : quod patet, quia fronte nihil agitur, in qua ponitur principalis unctio : sed in vertice

<--- Page Split --->

et in pectore fiunt unctiones propter operationes cordis et intellectus, quae principiantur intus : et in scapulis propter onera portanda sub jugo Christi. Sed peccata non principiantur ab illis locis, sed potius a sensibus, ut prius probatum est in principio solutionis : quia etiam spiritualia a sensibus ortum habent secundum quod sunt in actu : quia omnis noster conceptus a sensu incipit, ut dicit Philosophus et Dionysius confirmat.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod licet a tribus principietur peccatum ut principiis operantibus : tamen a pluribus principiatur secundum objecta extra : et hoc attenditur in unctione extrema : et ideo in ordinibus magis approbatis et quibusdam Ecclesiis unguntur tantum extrenitates, ut os, et nares, et oculi, et aures : quia in illis sunt organa quinque sensuum : tamen alii praeter haec unguut scapulas, et pectus, et renes in quibus est delectatio venereorum, licet non oporteat.

Ad 3. Ad hoc quod objicitur de unctione solius capitis, dicendum quod licet a capite quantum ad virtutem sensitivam et motivam oriatur sensus totus et motus : non tamen inde hauriunt sibi sensus objecta quae sunt causa desideriorum et operationum, sed potius in manibus et pedibus, secundum quod per pedes itur ad desideratum, et perficitur per ipsos motus progressivus, qui est ad complotionem desiderii. Unctio autem est contra illud quod nascitur ex sensibilibus haustis ab extra, et non contra ipsam sensitivam et motivam : et ideo inunguntur loca praedicta, et non solum caput.

Ad quest. Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad 2 Ad ALIUD dicendum, quod in locis mutilationis inungendos esse puto tales : quia licet membro careant, non tamen potentia qua completur actus peccati intra, licet non extra.

ARTICULUS XVII.

An extrema unctio sit unum vel plura sacramenta ?

Tertio quaeritur, Utrum sit unum sacramentum vel plura ?

Videtur, quod plura : quia

In CONTRARIUM lujus est, quod super Sed contra. eamdem infirmitatem, ut dicetur in capitulo sequenti, numquam iterandum est hoc sacramentum : ergo non est nisi unum : et semel suscipitur : ergo non sunt plura.

RESPONSIO. Dicendum, quod plures Solutio. unctiones non constituunt nisi unum sacramentum : quia sunt omnes unctiones ad unum tantum effectum qui supra dictus est.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod maAd 1.

<--- Page Split --->

teria una est, licet divisa per partes : et ex omnibus orationibus simul intelligitur una purgatio reliquiarum deprecata ab Ecclesia. Nec est simile de baptismo : quia ille fit per generalem immissionem totius vel partis principalis corporis : et ideo forma sua non nisi semel dicetur. Alia etiam ratio hujus est : quia, sicut supra dictum est, effectus hujus sacramenti indiget aliis cooperantibus : et ideo ad illa multiplicantur desideria fidelium in diversis orationibus.

A 1 1 . ADALIUDdicendum , quodpluressuntibiunctiones , quæomnesuniunturinunoeffectuquemcomplent : etideoomnessuntunumsacramentum . Etquoddicitur , quodquælibetestsacramentum , dicendum , quodomnessuntunumsa - cramentum : quiaquælibetestsignumetcausapurgationisreliquiarumnonsecundumpartem , sedsecundumtotumomnessimul : sicutenimsuprasæpedisputatumest , gratiæsacramentalesnonsimulhabentur . Undequandoquæ - libetdicitursacramentum , hocestabincompletasignificationeetcausalitateeffectus : etquandoomnessimulunumsacramentum , hochabetcomplementumsignificantisetcausantis .

ADALIUDdicendum , quodinsusci - pienteperfectumsacramentumnonestnisiunum , utjampatetexdictis , licetincompletesignantesetcausantespluressuscipiat .

Siautemquæritur , quæunctiositcomplenstotametperfectamsacramentiessentiam ? Dicendumquodultimaincomparationeadomnesaliaspræceden - t e s : sicutquandodicimus , quodexac - tibuscausaturhabitusvirtutis , ultimusactusincomparationeadreliquumreli - ctumexomnibuspræcedentibuscausathabitum . Etsimilejudiciumesthicinsacramentiperfectione .

Etperhocpatetsolutioadtotumquæsitum .

ARTICULUS XVIII.

Quidfaciendumsit , sisacerdosinun - gensungendomoriatur ?

Quartoquæriturquæstioquærelin - quiturexillis , Exquocomplementumsacramentipendetexultimaunctioneincomparatione ' adpræcedentes , quidfa - ciendumsitincasu , quandosacerdosinungensmoritur , quandojamaliquasfecitinunctiones , etnonperfecitalias , u n a m , velduas , velplures ?

Videturenim , quodabinitioincipien - dumsit : q u i a

SEDINCONTRARIUMhujusest , quodsedcontrainOrdinerespondetPapa , quiainim - perfecteordinatosuppleaturquoddefi - c i t , etnonitereturquodfactumest : ergomultomagisesthocfacienduminunctioneextrema .

QUODCONCEDENDUMest : undesequenssolutio . inciperedebet , ubipræcedensdimisitmortepræventus .

AdPRIMUMergodicendum , quodhocsacramentumrationemagnieffectusfor - mamhabetpermodumorationis : etplusvalet , quandopluresdicuntoratio - nemillam : quiacitiusorationespluriumexaudiuntur : ethocinnuitur , Jacobi , v , 1 4 , quandodicit : InducatpresbyterosEcclesiæ , nonpresbyterum .

<--- Page Split --->

Ad argumentum autem potest dici, quod in tali casu duo sunt ut unus : et hoc sufficit unitati sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod Ambrosii dictum intelligitur de simplicitate sacramentorum in effectu, et non in speciebus, vel materia, vel forma.

ARTICULUS XIX.

cum anima : hoc autem medium non videtur esse nisi character : ergo videtur, quod imprimat characterem.

In contrarium objicitur : quia nullum sed contra sacramentum imprimens characterem, iteratur : sed istud iteratur : ergo non imprimit characterem. Probatio primae est ex inductione et ratione characteris : quia est signum indelebile collocans in aliquo statu fidei, et signo indelebili fieret injuria si iteraretur : ergo constat propositum.

An in sacramento extremè unctionis sit aliquid quod est sacramentum tantum, et aliquid quod est sacramentum et res, et aliquid quod est res tantum? et, An imprimat characterem?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, B, § 2 : « Et sicut in aliis sacramentis, etc. »

Videtur enim hoc esse falsum : quia in aliis sacramentis quoddam est sacramentum tantum, quoddam est sacramentum et res, et quoddam res tantum : in isto autem non oportet esse aliquid quod sit res et sacramentum : ergo videtur quod falsum dicat.

Quæst. GRATIA hujus quaeritur, Utrum imprimat characterem qui sit in eo sacramentum et res?

Et videtur, quod sic : quia

Responsio. Dicendum ad hoc, quod non imprimit characterem. Et tamen bene concedendum puto, quod tria sunt in eo sicut in quolibet alio sacramento : sed non est necessarium, quod medium quod est res et signum sit character. Puto autem, quod medium est dispositio quaedam spiritualis inducens gratiam purgantem reliquias peccatorum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod medium jam dictum est quid sit.

Ad aliud dicendum, quod sacramenta ex inunctione non habent, quod imprimant characterem, sed potius ex hoc quod distinguunt secundum aliquem specialem statum fidei fideles, qui suscipiunt ea : et hoc explanatum est in tratecta de baptismo, ubi agitur de charactere 1.

Ad aliud dicendum, quod falsa est illa, Cui convenit actus, illi convenit habitus : et Aristoteles dat instantiam, quod non grammaticus grammaticat, et non medicus medicat. Tamen alia est distinctio characteris, et alia cujuslibet alterius formæ quam alius non percipit : character enim distinguit per signum ponens in statu fidei speciali in quo sine hoc non esset : sed aliae formæ distinguunt a non habentibus formas illas distinctione quadam restrictionis a suppositis ejusdem speciei illam formam non participantibus.

1 Cf. IV Sententiarum, Dist. VI, Art. 3 et seq.

Tom. XXIX hujusce novæ editionis.

<--- Page Split --->

Et per hoc patet solutio ad totum hoc quod objicitur : quia non unctus ab uncto distinguitur.

A13. Ad aliud dicendum, quod licet unctio corporalis non attingat animam, tamen

virtus ejus pertingit ad animam, quae virtus ejus est per sanctificationem materiae et formae quae dicitur in conferendo sacramentum.

C. De iteratione hujus sacramenti.

Quærunt aliqui, Si hoc sacramentum iterari possit, cum Baptismus et alia quædam sacramenta semel suscepta non iterentur ? Augustinus dicit 1, sacramentum non iterandum, et sacramento non faciendam esse injuriam : sed hoc dicit, ubi agit de sacramento baptismi, et confirmationis, et ordinationis. Unde non videtur illud generaliter accipiendum, sed de sacramento baptismi, confirmationis, et ordinationis, quæ nullatenus sunt repetenda : quia semel tantum et non sæpius datur baptismus, confirmatio, et ordinatio. Sacramentum vero altaris, et pænitentiae, et conjugii sæpe iterari videntur 2, quia sæpe sacramentum corporis percipitur, frequenter pænitetia agitur, conjugium sæpe contrahitur. Quare ergo unctio similiter non potest iterari ? Si morbus non revertitur, medicina non iteretur. Si vero morbus non potest cohiberi, quare medicina debet prohiberi ? Sicut oratio iterari potest, ita et unctio iterari posse videtur : utraque enim illic commemorat Jacobus 3, et utrumque alteri cooperatur ad conferendam alleviationem corporis et animæ. Cur ergo negatur unctionem super infirmum posse iterari, ad impetrandam sæpius sanitatem mentis et corporis, cum propter infirmitatem eadem sæpe iteranda sit oratio ? Quidam autem de omni sacramento intelligi volunt, quod non sit iterandum, scilicet secundum totum illud quod pertinet ad sacramentum, dicentes quædam sacramenta sæpius posse suscipi, quædam vero non. Nec tamen quæ sæpius sumuntur, totaliter iterantur, ut sacramentum altaris et unctionis : quæ licet sumantur sæpius, tamen quia non iterum benedicitur eadem hostia, vel idem oleum, non iteratur sacramentum cum injuria. Sed dicet quis, sic et baptismus non iteratur, etsi aliquis frequenter baptizetur, dum

<--- Page Split --->

eadem aqua non iterum benedicatur. Sed aliud est, inquiunt illi, de benedictione aquae qua fit baptismus, aliud de benedictione panis et olei. Potest etiam baptismus celebrari in aqua; etiam non benedicta : quia illa benedictio pro reventia tantum fit et decore, non virtute sacramenti. Sed corpus Christi non potest confici, nisi de pane consecrato : nec unctio illa fieri potest, nisi de oleo ab Episcopo consecrato. Ideoque illa sanctificatio ad virtutem sacramenti pertinere videtur. In conjugio quoque semel tantum benedicitur quisque, non saepius. Benedicitur enim, ut ait Ambrosius, cum prima, et non secunda uxore. Si ergo cum dicitur sacramentum non esse iterandum, nec injuria ei esse facienda, rationem dicti referas ad sanctificationem rei qua sacramentum expletur : de omni sacramento generaliter id verum est. Si vero ad susceptionem sacramenti de quibusdam verum est : quod non iterantur crebra susceptione, de aliis vero quibusdam non : quia frequenter sumuntur, ut hoc unctionis sacramentum quod in omni pene Ecclesia saepe repetitur.

ARTICULUS XX.

inutiliter iteretur si iteraretur : nihil autem inutile est in operibus Ecclesiae : ergo videtur, quod non iteratur sacramentum.

An extrema unctio possit iterari ?

ULTERIUS quaeritur de ratione duarum opinionum quas inducit Magister, quae sit verior ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, « Quaerunt aliqui, Si hoc sacramentum, etc. »

Videtur enim, quod non debeat iterari : quia

RESPONSIO. Dicendum, quod hoc sacramentum sicut caetera quaedam iteratur, si causa eorum iteratur : sicut expresse dicit Augustinus in Littera : « Si morbus non revertitur, medicina non iteretur. Si vero morbus non potest cohiberi, quare medicina debet prohiberi ? »

AD PRIMUM ergo dicendum, quod non fit injuria sacramento, quando iteratur super idem subjectum, sed quando iteratur super eamdem causam numero : unde illa sacramenta quae habent causas suas immobiles, non iterantur, ut Baptismus, quia originale numquam redit : et Confirmatio, quia debilitas ex fomite nunquam redit. Similiter privatio potestatis Ecclesiasticae numquam redit in eo qui suscipit Ordinem : et ideo illa numquam iterantur. Quaedam autem habent

<--- Page Split --->

causas mobiles super idem subjectum : et idio in eodem homine iterantur, licet non eadem de causa.

sed hic est una causa : ergo una medicina spiritualis.

In contrarium hujus est, quod quamSed contra. diu remanet morbus post acceptionem sacramenti, tamdiu contrahuntur peccata, et reliquiae peccatorum : sed sacramentum principaliter ordinatur contra reliquias peccatorum : ergo videtur, quod etiam in eodem morbo chronico debeat iterari.

Et per hanc solutionem patet qualiter concordandae sunt ambae opiniones quae recitantur in Littera, et patet solutio ad ultimum.

Ad aliud dicendum, quod extrema unctio dicitur a praesumptione et signo extremo vitæ, et non ab extremo secundum actum et rem : sufficit enim, quod praesumatur extremum vitæ imminere ad hoc quod inungatur infirmus. Et sic patet, quod non valet objectio.

Ad aliud dicendum, quod purgatis reliquiis, iterum alia revertuntur peccata, et aliae reliquiae si vita differtur : et ideo talis iterum indiget unctione.

ARTICULUS XXI.

An in morbis chronicis debeat et possit semper iterari extrema unctio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, post initium : « Si vero morbus non polest cohiberi, etc. »

Resposito. Ad hoc sine praejudicio diseduto. cendum puto, quod si ultra annum remanet morbus post acceptam unctionem, iterari potest unctio. Et causa hujus est : quia non judicatur idem morbus numero, qui est secundum perfectam imitationem superiorum alteratus : corpora enim nostra per illationem superiorum secundum quatuor humores in quatuor anni temporibus mutantur, et franguntur habitus in dispositiones, et non sunt eadem : et ideo non ex eadem causa omnino iterabitur sacramentum. Si tamen ab aliquo patre sancto vel a Domino Papa aliter in hac quaestione determinari invenitur, magis judicarem illius sententiæ standum quam meæ : quia magis in hac parte credendum est inspirationi Ecclesiæ, quam rationi conjecturanti ex incertis.

Quæritur hic de chronicis morbis qui numquam recedunt, sicut paralysis, lepra, ethica, et hujusmodi : utrum iterari possit in cis sacramentum ?

Et videtur, quod non :

Per prædieta patet solutio ad ambo objecta.

Notanda autem sunt verba Augustini, quibus dicit : « Sicut oratio iterari potest, etc : » quia ex hoc expresse videtur favere illi opinioni, quæ dicit deprecativum modum ponendum esse in forma hujus sacramenti.

Et hæc de extrema unctione dicta sufficiant. Sequitur de sacramento Ordinis.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO XXIV.

De sacramen' o Ordinis quantum ad ea quæ ad illud disponunt.

A. De ordinibus Ecclesiasticis.

Nunc ad considerationem sacram ordinationis accedamus. Septem sunt spiritualium officiorum gradus sive ordines, sicut ex sanctorum Patrum dictis aperte traditur, et capitis nostri, scilicet Jesu Christi exemplo monstratur, qui omnium officia in semetipso exhibuit, et corpori suo quod est Ecclesia, eosdem ordines observandos reliquit. Septem autem sunt propter septiformem gratiam sancti Spiritus: cujus qui non sunt participes, ad gradus Ecclesiasticos indigne accedunt. Illi vero in quorum mentibus diffusa est septiformis gratia Spiritus sancti, cum ad Ecclesiasticos ordines accedunt, in ipsa spiritualis gradus promotione ampliorem gratiam percipere creduntur.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc ad considerationem sacram ordinationis accedamus. »

Habito de sacramentis personalibus, tangit hic Magister de sacramentis Ecclesiae, sive corporis mystici in communi. Et primo tangit de Ordine. Secundo, de Matrimonio.

De Ordine autem dupliciter determinat. Primo enim quaerit de ordine in se

in communi, et secundum partes. Deinde quaerit de ordine ex parte dantis, et suscipientis. Et hoc incipit in distinctione XXV, ibi, A, « Solet quaeri, Si haeretici ab Ecclesia praecisi, etc. »

De Ordine autem in se quatuor quaerit, scilicet de ordinibus singulis per distinctionem ad ordinem praecedentia : et de ordinibus singulis secundum actus proprios, ibi, C, « Ostiarii iidem et janitores. » Tertio, Quid sit ordo in communi, ibi, K, « Si autem quaeritur, Quid sit quod hic vocatur ordo, etc. » Quarto, de nominibus officiorum conjunctorum ordinatis habentibus jurisdictionem, ibi, L, « Sunt et alia quaedam, etc. »

<--- Page Split --->

Per hoc sufficienter patet divisio ad introductionem quaestionum.

ARTICULUS I.

An sacramentum Ordinis bene sequatur sacramentum extremae unctionis.

Incidit autem hic quaestio de ordine istius sacramenti.

Videtur autem quod ante omnia debuit ordinari : quia

est : caetera autem personalia sunt sicut dispositiones ad idonee percipiendum ordinem : si enim sibi bene praefuit in perceptione illorum, est idoneus ut promoveatur ad ordinem.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod non valet : quia aliter non disponuntur ministri sacramentorum nisi per sacramenta personalia, quae contra defectus personales ordinantur : et ideo non oportet illa praecedere.

Ad aliud dicendum, quod dignius est istud sacramentum quantum ad hoc quod collocat in gradu sublimi : sed ordo iste non potest attendi, quia gradum Ecclesiæ præcedit idoneitas. Et hoc ut dictum est, non fit nisi per alia sacramenta.

Ad ultimum dicendum, quod in Novo Testamento magis attenditur fecunditas spiritualis, quam carnalis : et ideo sacramentum quod dat officium spiritualis propagationis, est ante sacramentum corporalis fecunditatis, id est, ordo ante matrimonium.

ARTICULUS II.

Quare istud sacramentum prae caeteris dividitur in partes ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa initium : « Septem sunt spiritualium officiorum gradus sive ordines, etc. »

RESPONSO. Dicendum, quod de ordine sacramentorum habitum est sufficienter. Ad præcedens autem dictum est 1, quod in veritate personalia sacramenta sunt ante ea quæ deserviunt communiter Ecclesiae : et ideo quinque præcedentia sunt ante duo quæ restant.

Præterea, Baptismus est janua sacramentorum, sine quo nullum suscipi pot-

Quæruntur autem hic quatuor.

Primum est, Quare istud sacramentum præ caeteris multiplicatur in partes ?

Secundum, Qua divisione dividatur?

Tertium, Utrum sit unum sacramentum vel plura ?

Quartum, Quæ sit ordinum sufficientia ?

<--- Page Split --->

AD PRIMUM objiciitur sic.

Sed contra. In CONTRARIUM est quod dicit in Littera ex verbis Isidori.

Adhuc per rationem sic :

ejus : sed ordo maxime collocat juxta primum caput Ecclesiae, scilicet Christum : ergo secundum omnia quae participat, contingit dividi ipsum. PRIMA scribitur per sensum in libro de Causis : quia est correlativum cujusdam propositionis. SeCUNDA autem patet ex prælatione et dignitate ministrorum habentium ordinem.

RESPOSSO. Dicendum, quod congrubat ordinem dividi per differentias, ut ultimæ probant rationes.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod ordo est unius gratiae ultimæ, quae tamen propter sui perfectionem multas exigit praecedentes, ad quas dantur ordines inferiores.

Ad ALIUD dicendum, quod non est simile de matrimonio et ordine : quia spiritualis fecunditas maximam secundum potestatem et gratiam requirit perfectionem : et ad hoc non requiritur unum, sed multa : sed materialis fecunditas est propter inlirmitatem carnis, et est imperfectorum in Ecclesia : et ideo minimæ est gratiae, nec requirit multa in quæ dividatur.

Ad ALIUD dicendum, quod ordo secundum quod dividit sacramentum cum aliis speciibus, sacramenti non est genus, sed species : quia omnes ordines inferiores uniuntur et complentur in ultimo, scilicet in ordine presbyterorum, ut infra patebit, et ratione illius est species dividens sacramentum in communi cum aliis.

<--- Page Split --->

A 4 4 . ADALIUDdicendum , quodverumest , quodtaliasuntminimæquantitatismo - bilis , utipseibidemdicit , sedtamensuntpluriumpotestatum : etideosipropo - testatedividanturtalia , maximedivisibi - liasunt : ipseenimloquiturdepotentiaintellectusrespectualiarumviriumorga - niscorporalibusconjunctarum : ethocmododicitverum . Sednonvaletadpro - positum , nisidedivisionequantitatismobilisinferatur , etnondedivisioneperpotestatesetvirtutes .

ADULTIMUMdicendum , quodvirtusuni - taextraprimumnonpotestesseinisinquaconcurruntpotestatesmultæ : sicutestultimapotestastotiuspotestatis , sicutregnuminurbanitatibus , etratiocinarivelintelligereinnaturisspiritualibus : ethocmodoestpresbyteratusinordinibus . Etquiaineasicuniunturtamquaminultima , ipsapotestdividisecundumeas .

QuodautemdicitPhilosophus , quodestmagispotensvirtusunita , quammul - tiplicata , intelligitdemultiplicitatequænoncolligiturinunumultimum , sicutestmultitudomolis . Etperhocpatet , quodnonestadpropositum .

Qualiterautempotestatesordinumcol - liganturinunum , infrapatebit .

ARTICULUS III.

Quadivisionedividaturhocsacramentumordinis ?

Secundoquæritur , Quadivisionedivi - ditur ?

Videturenim , quodnondivisionege - nerisinspecies : q u i a

omnes imprimuntur uni subjecto ut materiæ, quia unus homo habet omnes ordines : ergo ordines non sunt species ordinis in communi sumpti.

Si forte dicatur, quod est divisio totius in partes. CONTRA :

Constatautem , quoddivisioæquivocihicnonest . Siautemestaliquadivisioaccidentalium : hocvideturinconveniens : quiatuncautinferioreseruntaccidenta - lessuperiorum , auteconverso : etutrumqueestinconveniens : quiapossentabesse , itaquodsequenteshaberentpo - testatemexsectionis , ethocnontenetEcclesia , necadmittit .

RESPONSIO . Adhocdicendum , quodhæcdivisioesttotiusinpartes : seddifferuntpartes , sicutettotum . Colligiturenimquoddamtotumexpartibusquantitatissecundummolem , utdomus , etcæteracorporalitercomposita : aliaverocolli - gunturexpartibusquantitatissecundumpotestatemetvirtutem , sicutcolligiturregimensubmonarchiaexpartebalivi , præpositi , prætoris , etpræsidis , e t o m - niumaliorum , etperficiunturinillo : ethocmododividituranimapersuaspo - tentiasineaquæperficiuntanimam , utordo : ordoenimetiamsecundumGram - maticosreducituradpotestatem , quiaestparspotestatis .

Undedico , quodhoctotummediumestinterintegraleetuniversale : quiain

<--- Page Split --->

modo constitutionis sive perfectionis ex partibus, simile est integrali, hoc est, per respectum partium ad totum : sed per respectum totius ad partes, habet similitudinem cum toto universali, quae prædicatur de qualibet parte : sed deficit ab utroque in aliquo : ab universali quidem, quia licet prædicetur de omnibus, tamen secundum perfectam rationem suæ potestatis non prædicatur nisi de ultimo : et de omnibus aliis prædicatur non secundum perfectam rationem, sed prout participatur aliquid de potestate ultimæ partis : quia in omni toto potestativo semper pars potestatis antecedentis est in subsequente. Unde Boetius dicit, quod quidquid potest infra, potest et superius, et non convertitur : et Dionysius, quod superiora habent potestatem inferiorum excellenter et eminenter, sed non convertitur. A toto autem integrali delicit : quia essentia totius adest cuilibet parti, et propter hoc etiam ratio adest, licet secundum potestatem imperfectam et perfectam, ut prius dictum est.

Et per hoc patet solutio ad totum : quia primas rationes concedendas puto : quia non est divisio generis in suas species. Secunda autem non procedunt nisi de toto integrali corporaliter secundum molem composito ex suis partibus.

ARTICULUS IV.

An hoc sacramentum sit unum vel plura ?

Tertio quaeritur, Utrum hoc sacramentum sit unum vel plura ?

Videtur autem, quod plura : quia

In contrarium hujus est, quod

Resposso. Dicendum, quod Ordo simpliciter est unum sacramentum, sed secundum aliquid plura. Secundum enim potestates imperfectas est plura, sed secundum perfectionem potestatis est unum solum : et hujus ratio satis patet ex præhabitis.

Ad primum ergo dicendum, quod si divisio inferioris esset per separantia ab invicem perfecte, tunc requireretur quod

<--- Page Split --->

dictum est : sed non separantur, sed potius unum est dispositio ad alterum : et ideo ordinantur inter se. Separantia autem perfecte sunt duo, scilicet oppositæ differentiæ specificæ quæ separant formaliter in diversas species deducendo : et separatæ materiæ, scilicet quæ separant individua unius speciei. Et neutrum horum est in divisione totius potestatis, ut jam patuit.

Ad alud dicendum, quod omnes actus ordinum reducuntur et respiciunt ad unum ultimum : unde media est falsa.

Ad id autem per quod probat eam, dicendum quod ostia non sunt objecta ostiariis simpliciter, sed prout ipsis clauditur locus conservationis Eucharistiae. Similiter exorcista non conjurat simpliciter dæmones, sed prout impediunt a perceptione sacramentorum. Et similiter actus lectorum et ceroferariorum, ut infra patebit, respiciunt ad communionem Eucharistiae : et ratio communis aliquo modo respicitur in objectis eorum : et ideo objecta non omnino dividuntur.

Ad ultimum dicendum, quod sequens ordo divisus est divisione partis a præcedenti, et ideo iterum non suscipitur : sed divisione perfecti non est ipse divisus, sed potius sic ordinatur ad præcedentem, ut habens totum quod est præcedentis : et ordinatur ad sequentem, ut in quo completa et perfecta est potestas ejus : et ideo non sequitur, quod sacramentum sit simpliciter plura, sed simpliciter unum, et secundum quid plura.

ARTICULUS V.

Quæ sit ordinum sufficientia ?

Videtur enim, quod sint plures ordines : quia

De tonsura autem et psalmistis et aliis hujusmodi infra propriis locis ponentur objectiones.

Quarto quæritur, Quæ sit ordinum sufficientia ?

Ressonsio. Dicendum ad quæstionem solutio. istam, quod non sunt nisi septem ordi-

<--- Page Split --->

nes, ut Magister dicit : et alia sunt non ordinum, sed officiorum nomina : et quaedam sunt ad ordines praeparationes. Sufficientia autem licet multis modis possit accipi, tamen ex hoc potest assignari, scilicet ut dicatur, quod solus est ordo perfectus, qui presbyteratus vocatur : et unum habet actum principalem, scilicet conficere corpus et sanguinem Domini : et alium secundarium, qui est datus ad praeparandum populum, ut idonec communicet corpori et sanguini Christi : et hic actus est ligare et solvere. Omnes autem alii ordines sunt subministrantes illi in altero actuum istorum.

Dicatur ergo sic, quod ordo qui est potestas spiritualis : aut datur super corpus Christi verum, aut super corpus Christi mysticum. Si ergo super corpus Christi verum : aut in actu principali, aut in actu ministrante ad principalem ordinato. Si in actu principali : tunc est sacerdotium sive presbyteratus in actu principali. Si autem in ministrante ad principalem ordinato : tunc erit super hostias ex quibus conficitur corpus Christi verum. Illa autem habent comparationes duas : unam ad populum ipsas in templo offerentem, aliam ad sacerdotem ipsas prece sacra consecrantem. Si super hostias in comparatione ad populum in templo eas offerentem, est subdiaconus qui accipit hostias a populo, ut dicit Isidorus, et reponit eas in presbytero. Super hostias autem in comparatione ad sacerdotem, accipit potestatem diaeonus : ut dicit Isidorus, quod diaconi est hostias a subdiacono in presbytero acceptas super altare ponere, et ordinare, ut eas sibi sacerdos consecret, Si autem ordo est super corpus Christi mysticum : aut in actu principali, aut secundario ministranti illi. Si in principali : tunc iterum est ordo presbyteratus in actu, qui est super corpus Christi mysticum praeparando ipsum, ut digne percipiat corpus Christi verum. Si autem ministrando circa illud : aut ministrat removendo a malo, aut in ordine ad bonum.

Si removendo a malo : aut a malo extra, aut a malo quod est intra. Si a malo extra : tunc est ordo ostiariorum, quorum officium est indignos excludere, et res viles, ne violent locum communionis fidelium. Si autem a malo intra : tunc est ordo exorcistarum, quorum officium est arcere vim daemonis in fomite, ne impediat perceptionem sacramentorum. Si autem ministrat in ordine ad bonum, aut est ex parte intellectus, aut ex parte effectus. Si ex parte intellectus : tunc est ordo lectorum, quorum est legere distincte et aperte ad intellectum, ut dicit Isidorus. Si autem in ordine ad affectum, est ordo cerof erariorum, quorum est pellere tenebras peccati per ignitum eloquium, ut incalescat et inflammetur affectus.

Ad PRIMUM ergo objectum patet solutio : quia ordines cœlestis hierarchiæ multiplicantur secundum conversionem in Deum et in Angelum et in hominem, sed Ecclesiæ hierarchia secundum conversionem super homines tantum. Et ideo cœlestis quæ est penes triplicem conversionem, est amplioris divisionis quam Ecclesiastica.

Ad argumentum autem dicendum, quod non sequitur : quia licet ista descendat ab illa, non tamen in toto potest eam imitari : et ideo particulariter ab ea descendit, scilicet per conversionem in hominem tantum : et differt ab illa, quia alia sunt officia Angeli ad hominem, et alia officia hominius : sed in hoc imitatur, quod reducit inferiores purgatos illuminatos et perfectos in Deum sicut cœlestis.

Ad ALUD dicendum, quod propositio dubia est : quia Dionysius videtur dicere oppositum : dicit enim, quod si haec materialia in tanta consistunt multitudine, quod multo magis credendum est superiora esse in multitudine maxima. Si tamen concedatur : tunc distinguendus est duplex descensus ab uno : unus enim est in numero mutabili per motum et gubernationem, et tunc verum est

<--- Page Split --->

quod objicit. Alius modus est exitus ab uno in participationem gloriae primi, et sic loquitur Dionysius : et dicit, quod multo plura sunt inferiora quam superiora : quia non deceret divinam largitatem paucis exhibere beatitudinem praesentiae suae : et cum ordo sit de differentiis gloriae illius, tunc patet quod secundum hoc majoris divisionis debet esse, quam ordo in Ecclesia qui est gratiae tantum.

Ad aliud dicendum, quod actus illi dividi non possunt ab una potestate : quia corpus Christi verum non consecratur nisi propter mysticum : et unire corpus verum cum mystico subjecto, non est inferioris potestatis, quam conseerare ipsum pro mystico.

Et ad objectum dicere oportet, quod ligare et solvere absolute non sunt actus sacerdotum, sed ligando et solvendo conjungere sacramentis, sicut supra in quaestione de clavibus est determinatum : et sic patet, quod actus illi conjuncti sunt, et ad idem ordinati.

Ad aliud dicendum, quod in primitiva Ecclesia non dicuntur fuisse ordines, nisi qui simpliciter ordines et sacramenta sunt. Et id quod vocamus modo ordines et qui in veritate ordines sunt, officia vocaverunt.

Ad aliud dicendum, quod licet non sit nisi ministerium in secundariis ordinibus, tamen ministerium multiplex est, ut prius patuit in ordinum divisione et sufficientia.

ARTICULUS VI.

An sint septem ordines propter septi/ormem gratiam ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa medium : « Septem au-

tem sunt propter septiformem gratiam, etc. »

Videtur enim hoc esse falsum : quia 1. Non possunt septem gradus ordinis septem donis adaptari : ergo penes numerum donorum non accipitur numerus ordinum.

Quod hic puto esse concedendum : sed quod dicit, intendit tantum propter idoneitatem accipientis : tamen quidam sunt, qui dicunt, quod ostiariis attribuitur timor, qui principium est sapientiae, sive ostium : exorcistis autem scientia, quae docet vitare malos, sicut exorcistae expellunt daemones : lectoribus autem pietas per hoc quod illuminant secundum intellectum imagine Dei insignitos : acolythis autem spiritus fortitudinis, qui expellunt tenebras aeris per fortitudinem igniti eloquii et exempli : subdiaconis autem spiritus consilii propter vitæ excellentiam, quia consilia implent per castitatem : et diaconis spiritus intellectus, quia interiora penetrant, quod significatur, quia immediate stant apud altare juxta sacerdotem : et sacerdotibus spiritus sapientiae propter saporem æternorum, quia anima sacerdotum pinguedine inebriatur in confectione corporis Christi. Sed tamen quia extorta est expositio, primum plus placet. Sed si quis ita dicere vult, poterit respondere, quod adaptantur modo prædicto.

Ad aliud dicendum, quod non ita adaptantur, quod uno ordine suscepto suscipiatur unum donum, vel e conversa : sed potius, quia cum actibus donorum aliquam convenientiam habent actus ordinum, ut prius patuit.

<--- Page Split --->

B. Quales assumendi sunt ad clerum ?

Tales autem ad ministerium spirituale eligendi sunt clerici, qui digne possint Dominica sacramenta tractare 1. Melius est enim Episcopo paucos habere ministros, qui possint digne opus Dei exercere, quam multos inutiles, qui ordinatori grave onus inducant. Tales enim decet esse ministros Christi, qui sepifformis gratia Spiritus sancti sint decori : ex quorum doctrina et conversationis forma, eadem gratia in aliis transfundatur, ne colestes margaritas spiritualium verborum officiorumque divinorum sordida vita pedibus conculcent 2. In sacramento ergo septiformis spiritus septem sunt gradus Ecclesiastici, scilicet Ostiarii, Lectores, Exorciste, Acolythi, Subdiaconi, Diaconi, Sacerdotes : omnes tamen clerici vocantur, id est, sortili. Corona enim signaculum est, quo signantur in partem sortis ministerii divini 3. Corona regale decus significat : quia servire Deo regnare est. Unde ministri Ecclesiae reges esse debent, ut se et alios regant : quibus Petrus ait, Vos estis genus electum, regale sacerdotium, etc. 4. Summitas capitis desuper nudatur, ut eorum mens ad Dominum libera monstretur, quae revelata facie gloriam Dei contempletur 5. Summitas enim capitis est eminentia mentis : denudatio capitis est revelatio mentis. Clericus enim secretorum Dei non ignarus esse debet. Tondentur etiam capilli usque ad revelationem sensuum, scilicet oculorum et aurium : ut vitia in corde et opere pullulantia doceantur praecienda, ne ad audiendum et intelligendum verbum Dei praepediatur mens, pro quo servato reddetur in excelsis corona 6. Tonsurae autem Ecclesiasticae usus a Nazareis exortus videtur, qui prius crine servato, deinde ob vitae continentiam caput radebant, et capillos in igne sacrificii ponebant 7. Hinc usus inolevit, ut qui divinis cultibus mancipantur, quasi Nazarei, id est, sancti, crine posito

<--- Page Split --->

inveniantur. Sicut ad Ezechielem dicitur : Fili hominis, sume gladium acutum, et duc super caput tuum et barbam 1. In Actibus etiam Apostolorum, Priscillam et Aquilam hoc fecisse legimus 2. Paulus quoque et alii quidem discipuli Christi hoc fecerunt 3. Recte ergo in quibuslibet gradibus constitui, clerici vocantur, quorum nomina et rationes nominum Isidorus exponens ait : Cleros et clericos hinc appellatos esse credimus, quia Mathias electus est sorte : quem primum per Apostolos legimus ordinatum 4. Kληρως enim Graece, Latine sors vel hæreditas dicitur. Ideo ergo dici sunt clerici, quia de sorte sunt Domini, vel quia Deum partem 5 habent. Generaliter vero clerici nuncupati sunt omnes, qui in Ecclesia Dei serviunt 6 : quorum gradus et nomina sunt hæc, Ostiarius, Lector, etc.

ARTICULUS VII.

Sexto et ultimo, Qualiter de peccato illo potest haberi remedium, utrum per dispensationem vel alio modo ?

AD PRIMUM autem horum objicitur :

Quæ requiruntur ad hoc, quod aliquis possit suscipere ordines ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, « Tales autem ad ministerium spirituale eligendi sunt clerici, etc. »

Hic est utilis quaestio de idoneitate promovendorum ad ordines.

Et de illa sex quæranus summatim.

Primo, Quæ exiguntur summatim ad hoc quod quis sit idoneus ?

Secundo, Quæ scientia sufficit ei qui promovendus est ?

Tertio, Quæ vita ?

Quarto, Quantum pccct inidoneum promovens : utrum mortaliter, vel venialiter, vel si necessitate aliqua excusatur ?

Quinto, Utrum inidonee promotus omni actu ordinis pccct mortaliter vel non ?

Si forte dicas, quod hæc exiguntur ad Episcopum, sed non ad quemlibet ministrantem in ordinibus. CONTRA : Ibidem subdit, §. 8 : Diaconos similiter pudicos, etc. Constat autem, quod in primitiva Ecclesia non erant ordines nisi diaconorum qui ministrantes dicuntur, et sacerdotum qui majoribus intendebant : ergo videtur, quod omnes ordinati ad id tenentur ad minus.

<--- Page Split --->

atatis, non infamis : ergo videtur, quod ad omnia haec tenentur.

Sed contra. In contrarium hujus objicitur, quod 1. Ad aliquos ordines videmus pravos promoveri, de quorum scientia et moribus non constat : hoc autem videmus tam a religiosis quam ab aliis fieri : et non dicuntur mortaliter peccare : ergo videtur, quod non universaliter ordinandi tenentur ad ista.

Si forte tu dicas, quod suscipiendo ordines ad ista potest praeparari, ut sic idonec ministret, et non tenetur ante ordinis susceptionem ista habere. Contra : Nulla forma est quae imprimatur in subjecto praeparando, sed jam praeparato : ergo cum ea quae sunt gratiae sint magis ordinata, quam ea quae sunt naturae, etiam forma ordinis et character non debet imprimi, nisi jam praeparato et non praeparando : ergo solutio inducta nulla est.

videtur mihi, quod tenetur ad quatuor supra inducta, nisi forte de aetate fiat aliquando ex causa rationabili dispensatio : et tunc oportet, quod rationabilis aetas habeatur.

Si autem quaeritur, quae sunt ad quae tenentur ex necessitate, et quae ad quae tenentur ex honestate et bene esse ? Dicendum, quod quaedam sunt sine quibus non est vita virtutis, ut sobrietas, prudentia, et hujusmodi : et quaedam sine quibus non potest exsequi actum sui officii, ut scientia, et aetas in qua residet complexio, quia pueri sapienter actus suos agere non possunt : et ad ista tenetur ex necessitate. Quaedam autem sunt, quae ornant hominem : et si desunt, non propter hoc est vita vitiosa, et officium frustratum ab actu, sicut hoc quod vocat Apostolus ornatum 1, hoc est, in moribus et exteriori decentia compositum : et ad talia tenentur ex honestate et bene esse.

Ad hoc autem quod quaeritur, Utrum ordo velit ista invenire in subjecto, vel suscipiendo ordines se debeat etiam in istis disponere ?

Dicendum, quod quantum est de congruitate rationis omnis ordo vult ista invenire in subjecto : sed de necessitate ultimus ordo qui est sacerdotium, vult invenire ista quae exiguntur ad suum oflicium : minus enim in monacho exigitur scientia, et magis in eo qui habet curam.

Ad objecta duo quae sunt contra, dicendum quod ordines praecedentes quasi quaedam dispositiones sunt ad ordinem ultimum : et ideo non est monstruositas, si illi ante quaedam istorum recipiuntur : sed si essent perfectiones ultime, tunc sine dubio tenerent objectiones.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VIII.

Quae scientia requiritur ad promotionem ordinum ?

Secundo quaeritur, Quae scientia exicitur ad promotionem ordinum ?

Videtur autem, quod sacrae Scripturae.

<--- Page Split --->

ergo non habens scientiam, non nisi perverse praesumit actum clavis: ergo nec actum sacerdotii.

Sed contra. Incontrariumhujusest , quodvide - musinmultisterrissacerdotesomninoignaros , etnonintelligenteseaquale - g u n t : ettamennoncondemnantur , sedsustinenturabEcclesia : cumigiturEc - clesianonerret , videturquodsacerdotesnonteneanturadhabendumscientiam .

Responsio. Distinguendum mihi videtur in ordinandis : quidam enim ordines sumunt ex sola devotione, ut monachi, et alii religiosi : quidam autem alii suscipiunt ordines, ut illis ministrent populo verba et sacramenta dispensando, ut quidam religiosi, et illi qui sunt intitulati ad curam animarum. De primis adhuc distinguendum puto : aut enim habent curam animarum in suis ordinibus, ut abbates, et confessores ab abbatibus constituti : aut non habent, nec habebunt. Si habent, idem judicium videtur de eis, quod de aliis qui habent curam. Si vero non habent, et causa devotionis ordinem suscipiunt, videtur mihi quod non tenentur, nisi ut sciant pronuntiationes Psalmorum et lectionum distinctiones, quæ ex scientia grammaticæ discuntur. Si autem accipiunt officium docendi ex beneficio, ut clerici intitulati : vel ex professione, ut quidam religiosi : dicendum videtur, quod tenentur plura scire, et ea credo esse quæ in grosso sunt exponenda populo in fide et moribus, quæ rudimenta Christianæ fidei vocantur : et ut in aliis determinent casus et quæstiones secundum consilium superiorum.

Undeauctorikatessuprainductasin - telligodehujusmodiordinatis : etquan -

tum ad hujusmodi scientiam discernendi scilicet quid veniale, et quid mortale in communibus, et qui articuli solemnizati ab Ecclesia, et caetera talia. Et ad alia meo judicio non tenentur : quia theologica probari non possunt nisi per constantiam martyrii. In perplexis autem quaestionibus tenetur esse tam discretus, ut talia difficilia esse sciat, nec procedendum in eis esse sine superiorum consilio vel auctoritate canonum : et haec puto sufficere ad rationem ejus qui petit rationem de ea quae in nobis est fide et spe.

A d 1 1 e i 1 5 .

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS IX.

Quæ vita requiritur ad hoc ut aliquis sit idoneus ?

Tertio quaeritur, Quæ vita requiritur? Videtur autem, quod illa quæ est nota secundum famam, et bona secundum virtutem : et hoc

<--- Page Split --->

assumere audeat, si adhuc in se vitium damnabiliter regnat: nam diluere aliena dilecta non valent, quos adhuc propria denigrant. » Et ex hoc arguitur ut prius.

Unde Isidorus : « Non debet honoris ducatum suscipere, qui nescit subjectos tramite melioris vitae praeire. »

tur summa docere, hac eadem necessitate compellitur summa monstrare. »

Unde etiam per rationem probandum est idem : In omni re exemplar directius debet esse exemplato : sed clericus est exemplar laici : ergo directiorem oportet esse laico.

IN CONTRARIUM hujus esse videtur quod sed contra dicit Dominus, Matth. xxiii, 3 : Omnia quaecumque dixerint vobis, servate et facite : secundum opera vero eorum nolite facere : dicunt enim et non faciunt.

RESPONSIO. Nulli sane mentis dubium Solutio. est, quod probatum est primo, quod clericus quamdiu ministrat in domo Dei, tenetur ad majorem perfectionem quam laicus, et præcipue si curam suscipit pastoralem.

Ad hoc ergo quod objicitur in contraAd object.

<--- Page Split --->

rium, dicendum quod hoc dicit Dominus ut recognoscatur potestas etiam apud malos : habent enim tales potestatem ad augmentum damnationis eorum.

ARTICULUS X.

Quantum peccatum committit promovens non idoneum ? et, An necessitate aliqua potest excusari ?

Quarto quaeritur, Quantum peccat promovens inidoneum, vel si necessitate aliqua excusatur, ut dicunt communiter ?

Videtur autem, quod mortaliter.

ULTERIUS hic quaeritur, Si excusari potest ?

Et ponuntur tres causae, quas prætendunt suae excusationis. Prima, quia Ecclesia ex illo propter nobilitatem honoratur. Secunda, quia alius non de facili ita in temporalibus utilis Ecclesiae reperitur. Tertia, quia melius est habere aliquos, quam nullos.

Sed contra istas omnes tres causas sic sed contra obiiciur :

RESPONSO. Dicendum ad hoc, quod solutio. nullum dubium est mortaliter peccare omnem illum qui indignum scienter promovet ad sacros ordines, vel ad curam pastoralem, vel ad aliquod ecclesiasticum beneficium. Est autem indignus dupliciter, scilicet contrarie, et privative. Contrarie indignus est, qui contrarium habet dignitati : et ille nullo modo est promovendus. Privative autem indignus est, qui privatur dignitate, non habens tamen contrarium : et in talibus propter necessitatem aliquarum Ecclesiarum quae indigent litteratis et defensoribus, posset dispensari, quod aliquid haberent de Ecclesia, donec addiscerent : sed puto, quod sine peccato non potest eis conferri cura vel præbenda : sed expensæ pro eis possent fieri de Ecclesia vel de beneficio Ecclesiæ quod alteri interim committetur.

Ad m quod objicitur contra causas, Ad quest. dicendum quod illa ridiculosa est, quae est de generis nobilitate ut propter hoc malus posset promoveri : quia quanto

<--- Page Split --->

mobilior est, tanto nocivior si malus est. Ncr puto, quod sufficit hoc, quod non sit malus : sed puto, quod necessarium est scire esse bonum per talem scientiam qualem possibile est haberi de homine.

Quod autem dicitur, quod alius non esset ita utilis, nihil est omnino : quia omnis utilitas temporalis est spirituali postponenda.

Tertia autem omnino nulla est : quia in Littera dicitur, quod « melius est hahre paucos bonos, quam multos malos. »

Præterea, Quod malis confertur, facit eos malos : quia sciunt tales habere locum in Ecclesia et bonos expelli : et ideo efficiuntur mali, ut citius promoveantur.

ARTICULUS XI.

An non idonee promotus in quolibet actu officii sui peccet mortaliter ?

Quinto quaeritur, Utrum inidoneus promotus in quolibet actu ordinis et officii sui peccet mortaliter ?

Videtur autem, quod sic : quia

indigne sanctis communicavit : percussio autem significat mortale peccatum quod interficit animam : cum ergo sanctiora sunt ea quae sunt Novi Testamenti, quam Veteris, peccabit mortaliter omnis qui indigne administrat ordinem vel officium ecclesiasticum : sed administratio in quolibet actu ordinis est officium ecclesiasticum : ergo in quolibet actu ordinis et officii sui peccabit mortaliter.

In contrarium hujus est, quod

Item, Ex indignitate tenetur dimittere ne ministret : ergo peccabit mortaliter ministrando : ergo quidquid fecerit, peccabit mortaliter : ergo est perplexus.

Responsio. Videtur mihi, quod peccat mortaliter quotiescumque scienter et sine necessitate administrat ordinem vel officium in quolibet actu qui indignus est, sicut probat prima pars istius disputationis. Dico autem sine necessitate duplici tantum : si enim corpus Domini vel aliquid sacrorum decideret, et non esset alius sublevans, posset tunc cum humilitate cordis et cum timore et reverentia sublevare. Item, Si aliquis exemplo suo duceretur ad peccatum, posset rogare eum cum dolore ne exemplum in eo acciperet, sicut supra diximus in quaestione de fraterna correctione. In aliis omnibus casibus peccat mortaliter administrando sancta indigne.

Ad hoc autem quod objicitur in contrarium, dicendum quod via lata est, quae vadit ad infernum, et multi sunt

<--- Page Split --->

qui vadunt per eam, sicut habetur, Matth. vii, 13.

Adobject . 2 . AdALIUDdicendum , quodnonestsimile , cuminmatrimoniocontractononmanetvotum , sedfrangitur : etideononomnemactumsequentemfacitilicitum : sedcumadministrationemanetindigni - t a s , etideoomnisactusillicituseffi - citur .

Adobject . 3 . AdALIUDdicendum , quodnonestperplexus : quiacedatofficio , etnonadministret , etcritexpeditus : velsimavult , emendetpecatum , etadmini - stretdignus : etiterumestexpeditusdeperplexitate .

ARTICULUS XII.

Qualiter illius peccati remedia possuntacquiri ?

Sexto quaeritur, Qualiter illius peccati remedia acquirantur?

Videtur autem, quod per dispensationem : quia

blicæ vel necessitatis legitimæ, dispensatio non dispensatio, sed dissipatio est.

Responsio . Dicendum , quodcumindi - gnonumquamitadispensaripotest , quinipsepeccetmortaliterquolibetactuad - ministrationis , quamdiuestindignus . DominusenimPapasicutipsemetinquadamDecretaliprotestatur , u n u m - quemquepropriæconscientiæquoadDeumrelinquit : sedquandoque , eoquodoportetmalatolerarenecveniantpejora , hocmododispensat , quodinjudiciohominumeishocsuperquodis - pensatumest , objicinonpossit .

Ad hoc ergo quod primo objicitur, dicendum quod habet universitatem potestatis super judicia hominum, sed non super judicium divinum : et hoc est judicium conscientiae.

AdALIUDdicendum , quodabusionesnondiminuuntmala , sedaggravant : etideosiintalibusdispensationibuspre - latusaliquidfacit , ipsepecatmortaliter . Siautempatiturnecessitatemalicom - pulsusneeveniatpejus , tuncnonpecatmortaliter , sedtuncnondispensat , seddissimulatadtempusdoneccorrigipossit .

AdALIUDdicendum , quodverumest , quodnonestnostrumutjudicessimus : sedtamennostrumestutdoctoressi - m u s , etcognoscerespeculative , quiddignum , etquidjustumest , ethocaliisdicere : undenoncognoscimuspermo - dumjudiciiutcorrigamusvelpuniamus : sedcognoscimuspermodumsapientiuminlegeDei , quidlegiDeiconcordat , etquidabcadiscordat , aquocumqueho - minumagitursivesuperioresiveinfe - riore .

<--- Page Split --->

character : ergo et in corona ubi homo distinguitur in sortem Domini : sed hoc fit in corona : ergo videtur, quod in corona imprimitur character.

ARTICULUS XIII.

Au corona sit ordo vel tantum dispositio ad ordinem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante medium : « Corona enim signaculum est, quo signantur, etc. »

Videtur enim, quod corona sit ordo : quia

In contrarium hujus est, quod

Quod concedimus, dicentes ad primum, quod exteriora in corona fiunt propter interiora : sed interius quod respondet coronae, est revelatio mentis ad divina, ut sic disponatur homo ad recipiendum ordinem : et non est character vel ordo.

Ad aliud dicendum, quod corona non est pure corporale, sed est corporale ad spirituale ordinatum : sed hoc spirituale est conjunctum in parte, et in parte consequens : conjunctum enim est mentis revelatio ad divina, ut dictum est : consequens autem est ordo qui suscipitur.

Ad aliud dicendum, quod haec non est causa quare non possit conferri nisi ab Episcopo, quia aliquid excellens in corona conferatur : quia quandoque conferebatur a non Episcopis. Sed hoc institutum est, ut cognoscantur ab Episcopo, qui praeparantur ad ordines suscipiendos : quia cum majori sollicitudine agendum est circa tales : et ideo per coronam ad manum et agnitionem Episcopi instituti sunt transire.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIV.

An tonsura in veteri lege figurabatur in Nazareis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa medium : « Tonsura autem Ecclesiasticae usus, etc. »

Videtur enim falsum esse : quia

sacerdotum. Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod licet in tempore non sit convenientia, tamen est convenientia facti ad factum : quia capilli prius nutriti Domino offeruntur et hic et ibi. Et hoc intendit Auctor in Littera : multis enim modis, ut dicit Gregorius, sumitur allegoria.

Ad hoc quod ulterius quaeritur, dicendum quod hoc non intelligendum est de excellentia potestatis, sed de excellentia gratiae, ut dictum est in confirmatione, et extrema unctione quoad immediatum evolatum, quod ibi fieri non poterat : sed perfecta potestas ministrorum bene poterat ibi significari.

ARTICULUS XV.

An clerici habeant jus hereditatis inter parentes suos vel non ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante finem : « Quia de sorte sunt Domini, vel quia Deum partem habent, etc. »

Ex hoc enim arguitur, quod clerici jus hæreditatis inter parentes suos non habent.

Hoc etiam aliis videtur rationibus :

Solutio Ad 1.

Responsio. Dicendum ad hoc, quod ea quae sunt Novi Testamenti, propter suam perfectionem non in uno solo typo Veteris Testamenti potuerunt significari, sed in multis significabantur quoad diversa. Et ita etiam sacerdotium quoad tonsuram significatur in Nazareis, et quoad potestatem offerendi in sacerdotio, et quoad potestatem ligandi et solvendi in potestate judicandi inter lepram et non lepram, et munditiam et immunditiam

1 Numer. xviii, 20 : Dicitque Dominus ad Aaron : In terra eorum nihil possidebitis, nec habe-

<--- Page Split --->

comma . INCONTRARIUMhujusestquoddicitur , 1 . Jerem . x x x i , 7 : PossidetibiagrummeumquiestinAnatoth , interraBenjamin , quiatibicompetithæreditas , ettupropinquusesutpossideas . HocnimdixitHanamceladJeremiam : quitamensacerdosfuit : ergocompetebatsacerdotibushæreditas .

Responsio . Nonestdubiumquincle - ricijushabeantinsuahæreditate , quæpatrimoniumest : aliterenimvideturinfeudalibusquibusdam : quædamenimfeudaliasuntadpretiumannuumcumhomagioalicuiexhibita : etquædamsunt

pro stipendiis militiae debitis. Patrimonium ergo videtur quod habere possunt. Et' etiam feudalia scio quod in multis locis habent, et pretium exhibent : et pretio vel precibus inducunt alium aliquem sibi in temporalibus aequivalentem, et æque dignum, qui loco eorum facit homagium : sed illa feudalia quæ sunt quasi pro stipendiis militum, videtur mihi, quod sine injuria Domini feudi haberi non possint.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Levitæ habebant jus percipiendi hæreditatem suorum parentum in Veteri Testamento : sed non habebant jus ex æquo dividendi terram cum aliis tribubus. Et hoc ideo præcepit Dominus : quia si ex æquo habuissent unam portionem sicut aliæ tribus, tunc habitassent in uno loco, et non fuissent divisi per populum, ut docerent omnes : et hoc non fuisset competens officio eorum.

Ad ALIUD dicendum, quod in tonsura non renuntiat, nisi sollicitudini hæreditatis retrahenti ab officio clericali : ad hoc enim non tenetur laicus : et ita intelligitur quod ore suo dicit coram Episcopo.

Ad ALIUD dicendum, quod bene possunt cogitare terrena in ordine ad cælestia : quia hoc meritorium est. Item, Bene possunt cogitare non retrahendo cogitatum a cælestibus : sed terrena ut terrena non debent cogitare : et hoc solum significat tonsura et revelatio sensuum.

Ad ALIUD dicendum, quod jure Imperatorum possidentur feuda et alia ad defensionem : et ideo cum justum tributum non subtrahitur principibus, talia potest possidere clericus, vel alius homo officiis Ecclesiæ mancipatus.

<--- Page Split --->

C. De ostiaris.

Ostiarii iidem et janitores sunt, qui in Veteri Testamento electu sunt ad custodiam templi, ut non ingrederetur in illud immundus 1. Dicti autem ostiarii, eo quod praesint ostiis templi. Ipsi enim tenentes clavem, omnia intus et extra custodium : atque inter bonos et malos habentes judicium, dignos recipiunt, indignos respuunt. Unde et eis cum ordinantur, claves Ecclesiae dantur ab Episcopo. Et dicitur eis : « Sic agite quasi reddituri Deo rationem pro iis rebus qua» his clavibus recluduntur 2. » Hoc officium Dominus in sua persona suscepit, quando flagello de funiculis facto vendentes et ementes ejecit de templo 3. Ipse enim se ostiarium significans dicit : Eyo sum ostium. Per me si quis introierit, salvabitur : et ingredietur, et egreditur, et pascua inveniet 4.

ARTICULUS XVI.

An ordo ostiariorum sit primus, et habent aliquem actum spiritualem?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, « Ostiarii iidem et janitores, etc. »

Et quaeramus hic duo, scilicet de actu ostiariorum : et, Utrum iste ordo sit imprimens characterem ?

Ad primum accipiatur quod dicit in Littera.

<--- Page Split --->

tur in Littera : ergo spiritualem vim isti exhibuit : sed spiritualis vis est ad actum spiritualem, non corporalem : ergo videtur, quod iste non sit actus ejus.

ARTICULUS XVII.

In contrarium hujus objicitur : quia ad hoc confertur actus in ordine, cujus instrumentum ab Episcopo datur ordinato : sed claves materiales templi et sacrarii dantur ostiariis : ergo ad hoc confertur eis ordo et potestas : sed actus clavis est claudere et aperire templa et sacraria : ergo iste est actus illius ordinis.

Responsio . Dicendum , quodillequidi - citurordoostiariorum , estordoprimus , ethabensactussupercorporaleadspi - ritualeordinatum : estenimsuumcusto - direlocumsacramentorum , inquoetsa - cramentaconferunturetpopuluscom - municatsacramentis , abimmundisre - busethominibus .

ADPRIMUMergodicendum , quodnonestpurecorporale : etideoexigituradhocpotestasspiritualis , quiaspiritualiasuntbenecircacorporaliaadspiritualiaordinata : sedverumest , quodestspiri - tualispotestasistaininfimograduspiri - tualium .

Adaliuddicendum , quodhocseque - retur , siessetactuscorporalis , etcircapurecorporale : sedestactuscorporalisjuxtacorporaleordinatumadspirituale : etspiritualeestfinis : quiatotacustodiafitnespiritualiaviolentur .

ADALIUDdicendum , quodChristushuicpotestatideditvimspiritualem : quiasicutaChristoquandoexpulitim - mundosdetemplo , luxitquoddamdivi - n u m , utdicitGlossasuperJoannem , i t , 1 5 etseq . , quoterritifueruntilliquosexpulit , etcesseruntei : itaquiddamdi - vinæpotestatisfacitprævalereostiarios , utexpellantalocosacroeaquæsacraviolant : ethochabentaChristoistumordinemsuscipientes .

Secundoquæritur , Utrumisteordocharacteremimprimat ?

Videturenim , quodnon :

<--- Page Split --->

quod est res et signum : medium autem immobile existens in omnibus sacramentis, est character: ergo et in isto sacramento: ergo istud sacramentum imprimit characterem. PRIMA probatur: quia actio Episcopi super ostiarum, est transistoria : et quia gratia quae tantum est res, saepe perditur: igitur constat prima. SECUNDA probatur ex inductione in baptismo, confirmatione, et sacerdotio.

Set contra.

In contrarium hujus objiciur sic:

RESPOSSO. Dicendum, quod non videtur mihi esse dubium, quin imprimat characterem: quia aliter nullo modo videri posset, qualiter esset impressa potestas indelebilis ostiario, sicut probant ultime rationes.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod iste character configurationem facit : quia imprimitur nostrae imagini ut in potestate spirituali imitetur eum qui non dor-

<--- Page Split --->

mitabit neque dormiet custodiendo Israel 1, et ponit in statu prælationis et in statu fidei.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod prælatus est in populo non habenti potestatem sic accedendi, licet non sit prælatus simpliciter : in altiori enim gradu est quam simplices de populo : et hoc sufficit ad statum prælationis in statu fidei : sicut tota tribus Levi prælata fuit, nec tamen inferiorum ordinum Levitæ prælati fuerunt simpliciter.

Ad aliud dicendum, quod ordo iste est aliquid perfectissimi sacramenti, sicut pars totius potestativi est aliquid totius : et ideo in quantum ordinatur ad illud, habet aliquid de effectu ipsius : et hoc est imprimere characterem potestatis secundum partem, sicut illud habet imprimere characterem potestatis perfectæ : aliter enim non esset pars potestativa illius. Et hoc facile est videre : quia nisi balivo det potestatem in parte, non erit pars potestativa regni quod habet dare potestatem perfecte, et sic de aliis est. Hic autem propter indelebilitatem et fidei statum et configurationem ad potestatem divinam, datur potestas talis vel talis per characteris impressionem.

ad gloriam pro eo quod fideliter et bene ministravit in officio sibi commisso.

Ad aliud dicendum, quod de signis Angelorum nobis est incertum : sed tamen de gradibus Angelorum hoc nobis certum est, quod quantum ad eminentiam dignitatis unus super alium perpetuo manet, licet forte evacuentur quantum ad actum et officium, quando Deus erit omnia in omnibus, ut dicitur, I ad Corinth. xv, 28. Unde puto falsum esse, quod Angeli non sint distincti signaculis naturae gratiae et gloriae inter se, secundum quod officia eorum sunt diversa altiora et inferiora.

Ad aliud dicendum, quod in actum illius ordinis nihil potest nisi habens ordinem. Et ad hoc intelligendum, revocandum est ad memoriam quod prius dictum est, scilicet quod sicut Christus ostendit quemdam divinum radium, ratione cujus territi cesserunt hi qui violabant locum sanctum, ita quaedam divina virtus deterrendi immunda a loco sancto sanctificato confertur ostiariis, et ex tali virtute pellere immunda est actus ostiarii. Et planum est, quod hoc ille non potest, qui illam virtutem non habet: non autem habet, qui ordinem non suscipit.

Ad aliud dicendum, quod numquam est conjungibilis populo, ita quod amittat signaculum, imo in perpetuum tenetur habere extra, sicut carere non potest intra : sed jurisdictionem amittere potest, et quantum ad hoc effici sicut unus de populo : quia si in toto efficeretur sicut unus de populo, reordinaretur quando iterum rediret ad clericatum : et hoc non fit.

ARTICULUS XVIII.

An in sacramento istius ordinis sit aliqua specialis forma ?

Ad aliud dicendum, quod non sequitur, si officium aliquod totum est via, quod non imprimat characterem : quia etiam baptismus est via et confirmatio et sacerdotium, et tamen imprimunt characterem : quia licet usus gradus talis in patria non sit futurus cum cessabit omnis prælatio, tamen signum gradus manet

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, in medio : « Et dicitur eis : Sic ag'te quasi reddituri Deo rationem, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod ista sit forma hujus ordinis.

Sed contra hoc objicitur :

<--- Page Split --->

ista autem est per modum imperii : ergo videtur, quod non sit forma sacramenti.

Resposso. Dicendum, quod secundum diversitatem sacramentorum diversificantur formae ipsorum, sicut patuit in haptismo, et Eucharistia, et extrema unctione. Unde cum in isto sacramento conferatur potestas ad actus divinos et circa divina, debet significari per modum traductionis potestatis ab uno in alium, quemadmodum a Domino significata est, Joan. xx, 22 et 23, cum dixit : Accipite Spiritum sanctum : quorum, etc. In illo enim

verbo intelligitur per simile quantum ad modum omnis forma collationis sacramenti ordinis significata et instituta.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod patet solutio.

Ad SECUNDUM dicendum, quod licet in sacramento operetur divina virtus effectum ultimum sola, tamen actus illius sacramenti est in potestate ministrorum : et cum ordo sit ad accipiendum potestatem ad actum illum, per modum traductionis illius potestatis significatur ab Episcopo, qui ibi est loco Christi potestatem illam conferens.

Ad ALTRID dicendum, quod in potestate hominis est ut ministri participantis locum Dei : sed non est in potestate hominis in quantum homo, et potestas hominis refertur ad actum : sed verum est, quod potestas divina sola est ad effectum gratiae quae fit in sacramentis : et hoc significatur ex modo loquendi quo non dicit : Accipite gratiam, etc., sed potius : Sic agite, etc.

Ad ALTRID dicendum, quod potestas non est completa nisi in actu suo ad quem est : et ideo ut notetur potestas completa, dicit : Sic agite, etc. Et tamen est sensus iste : Habete completam et perfectam potestatem agendi.

D. De lectoribus.

Secundus est gradus lectorum. Lectores a legendo, sicut psalmiste a psalmis canendis, vocati sunt. Illi enim praedicant populis quid sequantur 1 : isti cantant, et excitant ad compunctionem animos audientium : licet quidam lectores ita miserabiliter pronuntient, ut quosdam ad luctum et lamentationem compellant. Idem etiam pronuntilatores vocantur, qui porro ante nuntiant : quia tam erit clara eorum vox, ut etiam longe positorum

<--- Page Split --->

aures adimpleat. Ad lectorem autem pertinet lectiones pronuntiare, et ea quae Prophetae vaticinaverunt, populis praedicare : ut jam ex officio in Ecclesia legant prophetias et lectiones 1. Unde et ei vidente populo, traditur ab Episcopo codex divinarum lectionum, et dicitur : « Accipe, et esto verbi Dei relator : habiturus, si fideliter et utiliter impleveris officium tuum, partem cum iis qui verbum Dei bene administraverunt ab initio 2. » Qui ad hunc gradum provehitur, litterarum scientia debet esse instructus, ut sensum verborum intelligat, vim accentuum sciat, distincte legat : ne confusione prolationis intellectum auditoribus auferat. Attendat quid indicalive, quid interrogative sit legendum, ubi sit in oratione facienda distincrio. Haec enim male servata, intellectum turbant, et alios ad risum provorant. Auribus et cordi consulere debet vox lectoris. Hoc officium implevit Christus, cum in medio seniorum librum Isaiae aperiens, distincte ad intelligendum legit : Spiritus Domini super me, etc. 3. Ex quo lectoribus datur intelligi, quia gratia spirituali clarere debent, qui aliis verbum Dei annuntiant. Hic ordo formam et initium a Prophetis accepisse videtur : quibus dicitur : Clama, ne cesses : quasi tuba exalta vocem tuam 4.

ARTICULUS XIX.

An ordo lectoratus sit bene ordinatus inter ordines ?

AD PRIMUM sic proceditur :

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, « Secundus est gradus lectorum, etc. »

Et quaeruntur tria, scilicet de ordine istius ad praecedentem, et ad sequentes non sacros ordines.

Secundo, De differentia ipsius ad psalnistatum.

Et tertio, De actu ipsius proprio.

Alia enim, scilicet utrum imprimat characterem ? et de forma, ex praecedenti habita sunt : quia idem modus disputandi est utrobique.

In contrarium hujus est, quod malum sed contra voluntatis non descritur nisi cognitum :

<--- Page Split --->

ergo cognoscere malum, est ante deserere ipsum : lectorum autem officium est ad mali cognitionem, et exorcistarum ad mali desertionem : ergo lectorum gradus est ante gradum exorcistarum.

Videtur autem, quod in nullo differant : quia

Quod concedendum est. Dicendum ergo ad primum, quod ordines ordinantur hic secundum quod generantur actus ipsorum in percipientibus sacramenta. Unde primum in illis est praepratio et custodia loci sanctificati, et deinde totum aliud est in praeparatione communicantium sacramentis et confectione sacramentorum. Sicut autem dicit Aristoteles in ultimo capitulo libri X Ethicorum : « Admonitio est primum per verba disponens ad virtutem et ad bonum, licet coactivam virtutem non habeat. » Et ideo inter gradus est primus, et ideo secundus inter omnes : et non ordinantur secundum quod conveniunt in generali quodam, scilicet quod est esse a malo, et esse ad bonum.

Ad 2 et 3. Ad aliud dicendum, quod in via justitiae etiam id quod est a malo, praecedit persuasio et ostensio mali quod pertinet ad officium lectoris. Unde licet lectio ingerat bonum intellectus, et ideo dicatur esse in ordine ad bonum, sicut patet in divisione ordinum supra assignata : tamen ad continuationem lectorum, id est, eorum quae leguntur, praecedit et ordinem a malo et ordinem ad bonum, sicut probat ultima objectio.

Et per hoc patet solutio ad ultimum.

ARTICULUS XX.

De differentia lectoratus ad psalmistatum.

In contrarium hujus est, quod cantus sed contra. psalmorum est deprecatio et oratio quadam : haec autem a nullo prohibenda sunt : et quod a nullo prohibetur, non habet ordinem, cum ordo sit distinctarum personarum : ergo ad psalmos legendos ordo esse non debet.

Risponsio. Dicendum, quod psalmistatus non est ordo, sed officium totius chori. Chorus autem totus est conventus fidelium respondentium praecinentibus quibusdam in laude Dei : et ideo officium

Secundo, Quæritur de differentia istius ad psalmistatum, quem tangit in Littera.

<--- Page Split --->

est communitatis et totius corporis Ecclesia in devotione Deo servientis, et non officium ministrorum ut ministri sunt. Et quod indicuntur eis hora et psalmi, hoc fit pro perficiendo eos in merito sanctitatis, sicut perfecti sunt in potestate ordinis.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum quod prophetia ut est simpliciter lecta in Ecclesia, non habet ordinem ad se ordinatum, sed ut est lecta cum explanatione : sic enim habet ordinem dantem auctoritatem hoc faciendi, quia ad hoc indiget potestate et gratia Spiritus sancti, ut in sequenti patebit articulo.

Ad aliud dicendum, quod in neutro fit vis, sed tantum in auctoritate explanandi id quod legitur vel canitur de prophetiis.

Ad aliud dicendum, quod quaedam frequentantur ad meriti cumulationem a ministris Ecclesiae, et quaedam ad fidelium communionem ut communicent sacramentis. Et quae primo modo frequentantur, non habent ordinem, sed liberum arbitrium gratia informatum, ut mereri possint. Sed quae secundo modo frequentantur, necessario habent ordinem in quo confertur potestas talia frequentandi, secundum quod sacramenta in principio hujus quarti libri Sententiarum dicta sunt esse ad exercitium.

Ad ultimum dicendum, quod hoc non ostendit necessitatem ordinis, sed vim istarum orationum quae in psalmo dicuntur ad gratiam promerendam.

ARTICULUS XXI.

Quis sit actus ordinis lectoratus ?

Tertio, Quæritur de actu istius ordinis.

Videtur enim, quod non sit actus ordinis : quia

RESPONSIO . Dicendum , quodpotestasistiusordinisestlegereprophetiascumauctoritateexplanandieaspopulo . EtratiohujuscolligiturexLitterainduo - buslocis , scilicetinformahujusoratio - n i s , quamdicitEpiscopus , quandotra - ducendopotestatemetimprimendocha - racteremdatlibrumdicens : « Estover - « biDeirelator , habiturus , sifideliteret « utiliterimpleverisofficiumtuum , « partemcumiisquiverbumDeibene « administraveruntabinitio : » nonenimtalesaliquidicunturinEcclesianisiprædicatoressermonumDei .

Secundum est, quod Dominus quando exhibuit actum hujus ordinis, non solum legit plane et aperte, sed explanavit statim populo.

Ex tertio etiam colligi potest, scilicet quod dicit a Prophetis exortum ordi-

<--- Page Split --->

nem, cum dixerunt : Clama, ne cesses 1 : illi enim prophetias populo prædicaverunt ad ædificationem. Et hæc tria argumenta valent pro confirmatione intentionis nostræ.

DICENDUMergoadprimum , quodadlegerenondaturordoveladexplanare ,sedadauctoritatemlegendietexplanan - d i : ettamenistafalsaest , quodfacultasexplanandiprophetiassufficienterhabea - turatheologia : licetenimfacultasac - centuandisufficienterhabeaturagram - matica , nontamenitalabetursufficien - tiaexplauandiatheologia : quianonestexrationequodibidocetur , sedexgra - t i a : undeoportetesseordinemconferen - temetgratiametauctoritatem .

A d 2 . Adaluddicendum , quodinveritatenisinecessitasurgeatEcclesiamali - q u a m , nullusnonlitteratussufficienterhuncordinemsusciperedebet . UndeinLitteradicit , quodalhuncordinemscientiaexigiturlitterarum . Sitamenest

necessitas : tuncpotestconferripotestas ,etexspectariactusadtempus ,sicutfitmodo , quiasatispuerisconferturordoiste .

AdALIUDdicendum , quodamboactusconsequunturse : quiaprimusestquasiacceptaliomateriæetthematis , utpopu - lussciatfontemprædicationisesseScrip - turamsacram : sedperfectioofficiicon - sistitinsecundo , etibiestultimumor - dinisistius .

Adidquodcontraobjicitur , dicen - dumquodquantumestdevoceetsig - nificatis , referunturaddiversarumfacul - tatumhabitus . Sedhic ' nonitasumitur : imopronuntiatioreferturadrespronun - tiatas , etrespronuntiatæcontinentursubordinispotestateetgratiaquæinordineconfertur : q u i a , sicutpriusdi - ctumest , necscientianecfacultasratio - n i s , sedpotiusexpotestateordinisetgratia . Etsecundumhocadunamre - ducunturpotestatemetfacultatem .

E. De exorcistis.

Tertiusestordoexorcistarum . Exorcistæautemexgræcoinlatinumadjurantesvelincrepantesvocantur 2 . Invocantenimsupercatechumenos , etsupereosquihabentspirituminmundum , nomenDomini : adjurantespereum , utegrediaturabeis . Adexorcistampertinetexorcismosmemori - terrelinere , manusquesuperenergumenosetcatechumenosinexorcizandoimponere 3 . Debetautemhaberespiritummundum , quispiritibusimmun - disimperat : etmalignumexpelleredecordesuo , quemexpellitdecor - porealicno : nemedicinaquamaliifacit , sibinonprosit , etdicaturei : Medice , curateipsum 4 . IIicumordinantur , accipiuntdemanuEpiscopilibrumexorcismorum : etdicitureis , « Accipite , etcommendatememoriæ ,

<--- Page Split --->

« et habete potestatem imponendi manus super energumenos, sive baptiza- « tos, sive catechumenos 1. » Hoc officio usus est Dominus, quando saliva sua tetigit aures et linguam surdi et muti, dicens : Ephphctha, quod est, Adaperire 2 : per hoc docens nos spiritualiter debere aperire aures præcordiorum hominum ad intelligendum, et ora ad confitendum : ut pulso dæmone, Spiritus sanctus vas suum recipiat. Hoc etiam officio usus est Christus, cum dæmoniacos multos sanavit 3. Hic ordo a Salomone videtur descendisse : qui quemdam modum exorcizandi invenit, quo dæmones adjurati ex obsessis corporibus pellebantur 4. Huic officio mancipati exorciste vocati sunt. De quibus Christus in Evangelio : Si ego in Beelzebub ejicio dæmones, filii vestri, scilicet exorcistæ, in quo ejiciunt 5 ?

nem : ergo videtur, quod non exigitur ad hoc ordo.

ARTICULUS XXII.

Quis sit actus exorcistarum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, « Tertius est ordo exorcistarum, etc. »

Et quaeruntur de hoc ordine duo, scilicet de actu ad quem est, et utrum in seipso omnes colligat praecedentes secundum naturam totius potestativi ?

Ad PRIMUM sic objiciitur :

ULTERIUS quaeritur de actibus in LitteQuest. ra dictis : quia tres videtur ponere in

1 Verba Pontificalis in ordinatione Exorcistarum. Cf. Dist. XIII, cap. Exorcista. 2 Marc. vii, 34. 3 Cf. Matth. viii, 28 et seq. ; Luc. vii, 26 et

<--- Page Split --->

Littera, scilicet daemones pellere, mutos et surdos miraculose curare, et hominum ora ad confitendum et corda ad intelligendum aperire.

Et videtur, quod isti actus non sunt reducibiles in potestatem unam : quia pulsio daemonum est exorcismorum, et curatio infirmorum est gratiae miraculorum, et apertio orum ad intelligendum est doctrinae praedicatorum vel magistrorum : ergo videtur, quod non debeant assignari uni ordini sacro.

nem, in Veteri autem Testamento non valuit nisi in corpore.

Ad aliud dicendum, quod absit hoc, quod facultas mali spiritus sit ad hoc : sed, sicut dicitur in vita beati Bartholomæi, quandoque nocent dæmones, et videntur curare quando cessant a læsione : et ita operatur nigromantia, quia unus dæmon lædit, et alter arcet lædentem vel facit cessare a læsione : sed sacramentum operatur per gratiam contrariam omnibus dæmonum operationibus.

Responsio. Dicendum, quod potestas exorcistarum est pellere vel diminuere vim daemonis in fomite impedientis sacramentorum perceptionem : et alia, scilicet liberationem daemoniacorum, et curationem infirmorum, habet adjuncta, quando expedit, et non semper.

Ad primum ergo dicendum, quod exorcismi non habent totam vim a verbis, imo exigunt proprium agentem et ministrum, prout sunt ad talem actum qui dictus est : sicut et confectio Eucharistique non totum habet a forma, sed etiam quaerit agentem proprium, quia non sacerdos hoc agere non posset.

Ad aliud dicendum, quod Salomon invenit exorcismos imperfectæ curationis, sicut Veteri Testamento compete - bant. Et puto, quod non valuerunt nisi ad curationem corporum : isti autem valent ad animas : et si ad corpora referuntur, tunc hoc fit in quantum infirmitas corporis pendet ex mente : et si valet curatio infirmitatis corporis ad mentis curationem, tunc quandoque valet etiam ad corpus. Et licet Salomon invenerit, tamen ipse non fuit proprius agens, sed Levitæ : sicut etiam David invenit Psalmos, et tamen Levitis committebantur cantandi.

Ad aliud dicendum, quod non habuit ita plenum effectum in Veteri Testamento, sicut dictum est : quia in Novo Testamento debilitat vim ejus in fomite qui impedit sacramentorum perceptio-

Ad aliud dicendum, quod falsa inscriptio est : quia non creditur, quod Salomon fecerit : sed si fecit, absque dubio tunc fecit, quando idola coluit, et femora mulieribus inclinavit.

Ad ultimum dicendum, quod illi tres Ad quæv actus ad unum referuntur, scilicet pellere vim daemonis in quantum est impeditiva perceptionis sacramentorum : cum enim operatur in corpore sive obsesso sive surdo sive muto vel alias infirmo, non operatur circa hoc nisi prout curatur per corpus a daemone impediente mentem : et ultimum istius ordinis et virtus ejus est aperire intellectum et os ad confitendum, sed aperire removendo virtutem daemonis claudentis : sed lector aperit ingerendo habitum illuminativum ad actum. Et hoc diverso modo nihil prohibit diversos ordines esse ad idem. Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXIII.

An ordo exorcistarum colligat duos praecedentes secundum naturam totius potestativi ?

Secundo quaeritur, Utrum colligat iste ordo duos praecedentes secundum naturam totius potestativi ?

<--- Page Split --->

Videtur autem, quod non : quia

s.ultio.

RESPONSIO. Ad hoc dicendum, quod iste ordo unit in se præcedentes, et characteres præcedentium uniuntur in suo charactere, cum character sit habitus secundum substantiam, et accidat si aliquid sit ratione cujus distinguat, habitus præcedentium actuum uniuntur in habitu istius, sicut illi qui ordinati sunt ad finem

unum : et tamen manent facultates ad actus singulorum, sicut fit in omni toto potestativo : hoc enim habet partes divisim relatas ad actus, et unitas in potestate ultimi actus, qui est a potestate perfecta.

DICENDUM ergo ad primum, quod in partibus animæ unio est per naturam. Hæc autem unio per Ecclesiæ et Christi institutionem perficitur. Cuicumque enim conceditur arcere dæmones, in illo præsupponitur potestas ostiariorum et lectorum, quia sunt inferiorum actuum ad dæmonum expulsionem ordinatorum potestates : et cum unio minor est quam naturae, tamen talis est quæ sufficit officius Ecclesiæ.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc modo in sequenti supponitur præcedens, scilicet quia est ad idem ordinatum, licet sit gradus inferioris officii præcedens : et ideo faciens saltum cum habet characterem, non habet tamen exsecutionem, quia oportet potestatem inferioris concurrere. Et est simile sicut si sensibile non haberet vegetabile, non posset agere, quia omnis actus sensibilis in vegetabili fundatur.

F. De acolythis.

Quarto loco succedunt acolythi. Acolythi vero Græce, Latine ceroferarii dicuntur, a deportandis cereis quando legendum est Evangelium vel sacrificium offerendum 1. Tunc enim accenduntur luminaria, et deportantur ab eis : non ad effugandas aeris tenebras, cum sol eo tempore rutilet, sed ad signum lætitiae demonstrandum : ut sub typo luminis corporalis, illa lux ostendatur de qua legitur : Erat lux vera, quæ illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 2. Ad acolythum pertinet præparatio lumina-

<--- Page Split --->

rium in sacrario. Ipse cereum portat, ipse urceolum cum vino et aqua suggesta pro Eucharistia subdiaconis præparat 1. Hi cum ordinantur, cum edocti fuerint ab Episcopo qualiter in officio suo agere debeant, ab archidiacono accipiunt candelabrum cum cereo, et urceolum vacuum. Hoc officium Dominus se habere testatur, dicens: Ego sum lux mundi: qui sequitur me, non ambulat in tenebris 2. Hujus officii formam illi gerebant in Veteri Testamento, qui lucernas candelabri componebant, et accendebant igne cœlesti, ad illuminandas tenebras aquilonares 3.

ARTICULUS XXIV.

An acolythatus sit ordo ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, « Quarto loco succedunt acolythi. » Et quaeruntur hic duo, scilicet utrum acolythatus sit ordo ?

Et secundo, Quando imprimitur eis character ?

An primum objicitur sic :

inferioris gradus, quam lectorum ordo vel exorcistarum. Cum igitur hic ordinentur ordines secundum quod sunt remotiores ab ultimo qui est sacerdotium, videtur, quod iste debet esse secundus vel primus et non quartus.

Responsio. Dicendum, quod secundum Solutio Ad 1 et 2. meum judicium ferre candelas non est actus hujus ordinis, nisi sicut signum ostendit illud cujus est signum : sed actus ejus est ignito eloquio et exemplo operari ad accensionem affectus.

Et per hoc patet solutio ad primum et secundum.

Ad tertium autem dicendum, quod lectorum ordo magis est ad hoc quod datur eis liber : intellectus enim perfectio magis est per scientiam, et affectus perfectio est per gratiam exemplorum non verborum : unde videtur istius ordo continuatio esse ad sacros ordines, qui operantur supra materiam corporis Christi.

Ad sequens patet solutio per antece- dens.

Ad ultimum dicendum, quod patet hoc modo intelligendo ut dictum est : quia

4 Dist. XXV, cap. Perlectis (Nota edit. Lugd.) 5 Joan. vn, 12.

3 Cf. Exod. xxvii, 20 ; Levit. vi, 12 et Exod. xl, 22 et 23.

<--- Page Split --->

tunc altissimum est inter quatuor officia. Et quod ita sit, patet per hoc quod dicit Magister in illo loco : « Non ad effugandas aeris tenebras, cum sol eo tempore rutilet, sed, etc. »

Item, Per illud quod dicit, quod Chrislus hunc ordinem exhibuit cum dixit : Eyo sum lux mundi '

delabrum primo edocetur qualiter in officio ministrare debet : et tunc ab archidiacono accipit urecolum : constat autem quod archidiaconus non dat ordinem, sed Episcopus : ergo videtur, quod det eis ordinem in hoc quod dat eis candelabrum, et non actum urecoli.

RESPONSO. Dicendum, quod mihi videtur, quod imprimatur character cum datur candelabrum cum instructione significationis ad fugandas tenebras aquilonares, id est, diaboli : sic enim respondet ei figura in Veteri Testamento, ut patet in Littera : et sic ordinem exhibuit Christus. Quod autem archidiaconus facit, hoc est ad excellentiam ordinis denotandam, ut ostendatur continuatio in isto esse ad ordines sacros.

Quando acolythis imprimitur character ?

Secundo quæritur, Quando imprimitur character in ordine isto ?

Duo enim hic dicuntur, scilicet quod cercum portat, et ipse urecolum portat cum vino et aqua suggesta pro Eucharistia. Constat autem, quod vicinius est Eucharistiae opus quod habet cum portat urecolum cum aqua, quam portatio cereorum : sed in digniori parte imprimitur facilitas ad operandum : ergo videtur, quod character tunc imprimitur cum urecolus ille sibi datur.

Ad OBJECTUM ergo dicendum, quod opus urecoli non est opus in ordinibus nisi accidentale et populare, praeter quam quando datur subdiacono : et ideo non est nisi acolythi ministrare cum urecolo diacono immediate : sed potius praevidere ne sit impedimentum ex parte populi offerentis qui in sacratio sit materia parata de qua conficiatur Eucharistia : sed opus divinum quod facit circa sacramenta, est pellere tenebras spirituales lumine verbi et exempli : ipse enim quasi argumentum est probationis ejus quod dicit ad eloquium divinum.

In contrarium hujus est, quod

Et per hoc patet solutio ad totum.

Quintus est ordo subdiaconorum. Graece πωδίακωνες vocantur, quos nos Subdiacones dicimus 2. Qui ideo sic appellantur, quia subjacent praeceptis et officiis Levitarum. Oblationes enim in templo a fidelibus suscipiunt, et

<--- Page Split --->

Leviis superponendas altaribus deferunt. Hi apud Hebraeos nathimci vocabantur, id est, in humilitate Domino servientes. Ad subdiaconum pertinet calicem et patenam ad altare Christi deferre, et Levitis tradere, eisque ministrare. Urceolum quoque et aquamanile et manutergium tenere : Episcopo et Presbyteris et Levitis, pro lavandis ante altare manibus aquam praebere 1. His lex continentiae imponitur : quia altari propinquantes, vasa corporis et sanguinis Christi portant 2. Unde illud implere d. bent : Mundamini, qui fertis vasa Domini 3. Ad hos etiam pertinet tantum de oblationibus ponere in altari, quantum sufficere possit populo : necnon corporales et pallas et substratoria lavare. Hi cum ordinantur, accipiunt de manu Episcopi patenam et calicem vacuum. Ab archidiacono vero urceolum cum aquamanili et manutergium. Hoc officio usus est Dominus quando linteo se praecinxit, et mitens aquam in pelvim, pedes discipulorum lavit et linteo tersit 4.

ARTICULUS XXVI.

Quis sit actus subdiaconi, ad quem imprimitur character ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, G, « Quintus ordo subdiaconorum, etc. »

Quaeruntur hic tria, scilicet, quid sit actus subdiaconi verus, ad quem imprimitur character ?

Secundo, Utrum excellit quatuor antecedentes ?

Tertio, Quare quidam ordines dicuntur sacri, quidam autem non sacri ?

AD PRIMUM objiciitur sic :

pitulo : ergo Vetus datur legendum subdiacono : sed hoc idem datur lectori : ergo videtur, quod unius et idem sit actus lectoris et subdiaconi.

<--- Page Split --->

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

cere in omnibus ministris. Unde in codem ministerio servit etiam Levitis, ut dicit in Littera. Unde actus illius ministri non fit Episcopo ut Episcopus est, vel presbytero ut presbyter est : sed hoc est commune ministerium servientium juxta altare, 'et hoc est adjunctum diacono qui inter ministros inferiores magis ad sancta potest accedere.

Ad alud dicendum, quod Christus utrumque in cena exhibuit : necessarium enim fuit vasa parare in quibus corpus et sanguinem illum conficeret : unde etiam dixit : « Accipite, hic calix Novi Testamenti est 1 : » sed Magister hic ex posteriori actu priorem demonstrat esse suppositum : quia nemo dubitat si inferiorem et adjunctum actum qui humilitatis est fecit Christus per seipsum, quin etiam per seipsum fecit actum excellentiorem qui vicinior est sacramento Eucharistiae.

Sublito. RESPOSIO. Quod hic ultimo probatum est, videtur mihi concedendum esse.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod subdiaconus dicitur, eo quod ministrat diacono in actu principali qui est, quod diaconus ministrat super altare sacerdoti materiam corporis Christi, sicut patuit in divisione ordinum supra posita.

Ad 2. Ad ALUD dicendum, quod hoc multo magis est quam lectiones legere : quia hoc est ministrare ad corpus Christi verum, aliud autem ad mysticum tantum : et tamen lectio subdiaconi altior est quam lectoris, sicut explanatio Evangelii quæ est in epistolis, major est explanatione legis quæ est in prophetiis.

Ad 3. Ad ALUD dicendum, quod hoc verum est in quantum Episcopus est : sed non facit sibi hoc ministerium nisi in communi, prout exigitur munditia quaedam lu-

ARTICULUS XXVII.

An ordo subdiaconatus praecll at quatuor alios ordines ?

Secundo quaeritur, Utrum iste ordo excellat quatuor antecedentes ordines ?

Et videtur, quod non : quia

<--- Page Split --->

est supermundane, sed preparare vasa Ecclesiae est operatio mundana : sed supermundana operatio est dignior quam mundana sive humana : ergo videtur, quod operatio exorcistarum sit dignior operatione subdiaconorum : ergo ut prius.

ARTICULUS XXVIII.

Quare isti tres ordines dicuntur sacri ?

Sed contra. In contrarium hujus est, quod

Tertio quaeritur de ordinibus sacris, quare tres isti dicuntur sacri ?

Et objiciur sic :

Solutio.

Ad 1.

Responsio. Dicendum, quod duabus ultimis rationibus conscientidum est.

Ad primum ergo dicendum est, quod licet sit circa vasa irrationalia et inanimata, non tamen est circa ea prout hujusmodi sunt, sed potius prout referuntur ad continentiam corporis Christi, quod dignius est quam totus mundus, etiamsi millies multiplicaretur mundus.

Ad dictum autem Philosophi dicendum, quod intelligitur de operationibus hominis in quantum homo est : sed ista operationes quae sunt ministrorum in sacrementis, sunt divinae potius quam humane.

Ad 2.

Ad alii dicendum, quod arcere demones nullo modo est ita dignum sicut operari circa vasa corporis Domini prout sunt contentiva corporis Christi : et licet illa sit supermundana potestas, tamen ista est etiam supermundana, quia a Deo datur homini potestas ista.

Responsio. Dicendum, quod sacri dicultur isti ordines propter sanctitatem quae indicitur ministrantibus in eis : oportet enim habere votum continentiae vel simpliciter vel secundum tempus. Simpliciter ut in Occidentali Ecclesia, quia non dantur isti ultimi tres ordines nisi voventibus et servantibus castitatem perfectam. Secundum tempus autem in primitiva Ecclesia, et in Ecclesia Orientali, si qui in matrimonio ordinem suscipiunt, permanent in matrimonio : sed tamen quamdiu ministrant, separantur ab uxoribus : et iterum illa mortua aliam ducere non possunt.

Et per hoc patet solutio ad ambo objecta.

<--- Page Split --->

II. De diaconis.

Diaconorum ordo sextum tenet locum, propter senarii perfectionem 1. Hic ordo in Veteri Testamento a tribu Levi nomen accepit vel traxit. Dicuntur enim et levitae 2. Prsecepit quippe Dominus Moysi 3, ut post ordinationem Aaron et filiorum ejus, prorsus tribus Levi ad divini cultus ministeria ordinaretur et consecraretur Domino : et servirent pro Israel coram Aaron et filiis ejus in tabernaculo 4 : ipsique gestarent arcam et tabernaculum, et omnia vasa ejus : et in circuitu tabernaculi excubarent, et in transportando tabernaculo ipsi deponerent, rursumque componerent 5. A vigintiquinque annis et supra jussi sunt servire in tabernaculo 6 : quam regulam in Novo Testamento sancti Patres constituerunt, quia haec atlas ad ferenda omera est robusta. Levitae ergo ex nomine Auctoris vocati sunt 7. De Levi enim levitae exorti sunt, a quibus in templo mystici sacramenti mysteria explebantur 8. Hi Graece, δάκονες, Latine ministri dicuntur : quia sicut in sacerdote consecratio, ita et in diacono ministerii dispensatio habetur. Ad diaconum pertinet assistere sacerdotibus, et ministrare in omnibus quae aguntur in sacramentis Christi, scilicet in baptismo, in chrismate, in patena, et calice : oblationes quoque inferre, et disponere in altari. Componere etiam mensam Domini et vestire, crucem ferre, et praedicare Evangelium et epistolam ad populum 9. Nam sicut lectoribus Vetus Testamentum, ita diaconibus Novum praedicare praeceptum est. Ad ipsum etiam pertinet officium precum, et recitatio catechumenorum nominum. Ipse praemonet aures habere ad Dominum : ipse donat pacem, et ipse annumtiat. Quod autem huic ordini a Moyse statutum est 10, hoc etiam in Novo Testamento repræsentatur, cum diacono super lævum humerum stola

<--- Page Split --->

ponitur, et casula in diebus jequini complicatur : quia quidquid laboris et sustinentiae in hac vita toleratur, quasi in laeva portatur 1, donec in dextera, id est, in aeternitate, requies habeatur. Hic ordo ab Apostolis celebratus est, quando (ut legitur in Actibus Apostolorum 2) septem viros plenos Spiritu sancto ad hoc officium elegerunt, et oratione praemissa manus eis imposuerunt. Unde et consuetudo inolevit, ut in omni matrice Ecclesia septem diaconcs circa Christi aram, quasi septem columnae, assistant 3. Hi sunt septem Angeli tuba canentes in Apocalypsi 4, qui quales esse debeant, Apostolus docet Timotheo scribens 5. Hi cum ordinantur, solus Episcopus eis manum imponit : quia ad ministerium applicantur. Ponit eis orarium, id est, stolam, super laevum humerum, ut per hoc intelligant se accepisse jugum Domini suave 6, quo ad sinistram pertinentia, divino timori subjiciant. Accipiunt et textum Evangelii, ut intelligant se esse praecones Evanglii Christi. Hi autem antequam ordinentur, probentur, ut docet Apostolus 7 : et sic ministrent, nullum crimen habentes. Hoc officio usus est Christus, quando post conam sacramentum carnis et sanguinis discipulis dispensavit, et quando Apostolos dormientes ad orationem excitavit, dicens : Vigilate et orate, ut non intretis in tentationem 8.

ARTICULUS XXIX.

Quis sit actus principalis ordinis diaconatus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, II, « Diaconorum ordo sextum tenet locum, etc. »

Tria autem quaeruntur de diaconibus, scilicet de actu principali hujus ordinis.

Secundo, Utrum ille ordo ut alii praeexigat alia sacramenta, vel sine his suscipi potest ?

Tertio, Quaeritur de vestibus sacris hujus ordinis et praecedentium.

Ad primum objicitur per ea quae dicuntur in Littera, ubi dicit : « Ad diaconum pertinet assistere sacerdotibus, etc. » Ibi enim enumerat novem ad diaconum pertinentia, scilicet, assistere sacerdotibus in ministrando in sacramentis. Secundo, oblationes fidelium inferre, et disponere in altari. Tertio, componere missam. Quarto, crucem ferre. Quinto, prædicare Evangelium et cæteras Scripturas. Sexto, frequentatio precum. Septimo, recitatio catechumenorum. Octavo, quod præmonet aures habere ad Dominum. Et nono, quod pacem donat, et annuntiat.

Quaeritur ergo, Quis istorum sit actus

1 Cantic. 11, 6 et vim, 3 : Lava ejus sub capite meo, etc.

2 Cf. Act. vi, 2 et s eq.

3 De consec. dist. I, cap. Episeopus (Nota edit. Lugd.)

4 Cf. Apocal. vim, 2. 5 Cf. I ad Timoth. iii, 8 et seq. 6 Matth. xi, 30 : Jujum meum suave est, etc. 7 I ad Timoth. iii, 13. 8 Matth. xxvi, 41. Cf. Luc. xxii, 46.

<--- Page Split --->

principalis ? Unius enim potestatis est unicus actus : et ordo diaconi est una potestas tantum : ergo non habet nisi unum actum.

Videtur autem, quod ille sit prædicare Evangelium : quia

RESPONSIO . Adhæcetsimiliadicen - d u m , quodactussummusetprincipalisdiaconiestministraresacerdotiincon - secrationecorporisChristiimmediatesu - peraltare . Datenimeicalicemcumho - stiaetvino , etosculandomanumrepor - tatpatenamsubdiacono , corporalecom - ponit , etsuperipsumhostiasconsecran - dascomponit . Ipseetiamsinecesseest , sacramentumipsumjamconfectumpo - pulodispensat , utpatetubidicit , q u o d

hoc officio usus est Dominus cum post cœnam corpus et sanguinem suum discipulis dispensavit. Ad hunc autem actum omnes alii referuntur : quod enim sacerdoti ministrat, totum refertur ad compositionem hostiarum in altari. Quod autem populum præmonet dicendo : « Flectamus genua. Levate, » et hujusmodi. Quod pacem dat immediate sumens eam a sacerdote, quod recitat catechumenos, quod prædicat, etc., hoc totum ordinatur ad hoc, quod digne communicet de manibus ejus Eucharistiam dispensantis. Unde patet, quod iste est actus primus.

Adidergoquodobjicitur , dicendumquodannuntiareEvangeliumestactusdignissimusquipotestfiericircacorpusmysticum : ethocmodooperabaturChristussalutemnostram : seddignio - remhabuitactumcircacorpussuumve - r u m , quandodepaneetvinonobissa - cramentumsuiipsiuseffecit , etadillumactumacceditdiaconusministrandoinaltarisacerdoti , utdictumest .

AdALIUDdicendum , quodsicutdicitDionysius , eaquæsuntinferiorumordi - n u m , superioreshabentpræpotentereteminenter . UndeprædicatiolectorisestsecundumobscuramresonantiamVete - risTestamenti : sedsubdiaconiclarior , etclarissimadiaconi . Ethocmodononpotestsensibiliterdistingui , nisiquoduniVetus , aliiEpistolæ , ettertioEvan - geliumcommittitur : utsciatur , quodinplenaclaritateconvenitdiacono , quodmodoproportionatosibiconvenitlecto - r i , etsubdiacono . Etideohæcdifferentianonestmaterialistantum , sedpotesta - t i s : sicutdico , quodcandelalucet , etsol , nondiffertmaterialitertantum , s c i - licetpercxileeteminens , sedsecundumpotestatemlucendi : ethujuspotestatiscausæsuntformædiversæ .

AdALIUDpatetsolutioperdicta : quiaeminensmoduspropriusestdiacono , etinferiorsubdiacono . Etsiquisobjiciat , quodmagisetminusnondiversificatspe - c i e m : nihilest : quiadicitAristoteles ,

<--- Page Split --->

quod qui credunt, quod id quod secundum magis et minus dicitur, sit univocum, non sufficienti crediderunt signo : quia magis et minus quandoque causantur a potestatibus diversarum formarum magis et minus nobilium, et tunc non sunt unius speciei : et ita est hic. Quandoque autem causantur per motum ad terminum ab eadem forma, et tunc sunt ejusdem speciei : et ita non est hic. Hoc autem etiam notatum est in secundo libro Sententiarum, quaestione, Utrum anima et Angelus differant specie ?

Ad alium palet solutio, quod in festis magnis in celebratione Episcoporum diaconus portat crucem, praecipue ante Archepiscopum : et praeparatio altaris hic intelligitur compositio corporalis in altari : hoc enim non debet facere nisi diaconus.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXX.

An tam diaconutus quam alii priores praerigant alii sacramenta ?

Secundo quaeritur, Utrum tam iste quam alii praexigant alia sacramenta in suscipiente ?

Videtur autem, quod sic : quia

esset verum corpus Christi quod conficit, et multa abominabilia sequerentur. Si autem conficit et perficit actum ordinis : cum actus non procedat nisi a potestate characteris, videtur quod ipse characterem ordinis habere potest sine charactere baptismi, quod fere omnes negant.

Si forte dicas, quod talis baptizatus reputatur ab Ecclesia. Contra : Constat, quod characterem baptismi non habet, licet forte habeat gratiam et effectum quemdam baptismi : ergo sine charactere baptismi potest haberi character ordinis : et hoc proposuimus ostendere.

Is contra autem hujus est, quod charased contra cter baptismi fundamentum est aliorum sacramentorum et characterum : et sine fundamento nihil stabile adliciatur : ergo ipse sine charactere baptismi nullum recipit ordinem.

Adhuc, Contingat quod talis sciatur non esse baptizatus, vel per revelationem, vel alio modo : constat, quod ipse reordinabitur : non autem reordinaretur si prius habuisset characterem ordinis : ergo videtur, quod prius characterem ordinis non habuit. Si forte dicas, quod habuit prius, tamen ignoravit, sed amisit cum scivit : hoc ridiculum est, quod character indelebilis per scientiam alicujus rei destruatur.

Responsto. Absque dubio dicendum, quod non habens baptisma non percipit aliquem ordinem, sed sine aliis sacramentis percipere potest : quia licet actuale peccatum majus sit quam originale, non tamen ita exigitur penitentia ut baptismus, quia penitentia non est jamua sacramentorum et fundamentum per quod fundemur in Christo sicut baptismus.

Ad primum ergo quod objicitur, dicendum quod licet ordo ordini sit substantialior quoad formam sacramenti, tamen non ita habet ordinem ad ipsum fundamentum, quia actus habet diversos : sed nullum actum habet ordo diversum a fide : et ideo sacramentum fidei quod est

<--- Page Split --->

haptismus, est fundamentum. Et est simile in sensibus etiam in natura : quia auditus similior est visui quantum ad formam sentiendi, quam tactus : et tamin sine auditu potest esse visus, sed nullo modo sine tactu, quia tactus non tam est sensus quam fundamentum sensuum.

Domino institutæ, sicut patet, Levit. ix, 2 et seq.1: sed nulla vis est in sacramentis ad conferendum effectum, nisi ab institutione divina : ergo si prætermittatur quod a Deo institutum est, non erit sacramentum : sed vestes institutæ sunt : ergo si prætermittantur, non erit sacramentum.

Ad aliud dicendum sine præjudicio, quod ille talis nullum habet ordinis characterem : tamen puto, quod conficiat sacramenta, non in potestate sua, sed in potestate Ecclesiæ : et ideo reordinatur cum scitur per aliquem modum, quod non fuit baptizatus : descendit enim tunc a virtute Spiritus sancti vegetantis Ecclesiam potestas in illum, ne Ecclesia decipiatur, et istum excusat ignorantia invincibilis.

ARTICULUS XXXI.

An vestis sacra exigatur ad hoc ut fiat actus ordinis ?

Tertio, Quæritur de vestibus sacris istius et aliorum ordinum : quia Magister primo in Littera de illis facit mentionem.

Quæritur autem, Utrum vestis sacra exigatur ad hoc, quod fiat actus ordinis, ita quod sine veste fieri non possit ?

Et videtur, quod sic : quia

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod vestes sunt de bene esse, et non de esse ordinum.

AD OBJECTA ergo duo quae facta sunt, Ad I et 2. dicendum quod duplex est habitus ministri, scilicet idoneitatis, et necessitatis. Idoneitatis habitus ostendunt vestes : sed necessitatis habitus est ordo qui datur illis : et ille solus similis est habitui artificum : sicut enim sine arte non operatur artifex artificiose, ita sine ordine non operatur minister ut minister sacramentorum.

I. De presbyteris.

Septimus est ordo presbyterorum. Presbyter Græce, senior interpretatur Latine 1. Non modo pro ætate vel decrepita senectute, sed propter honorem

<--- Page Split --->

et dignitatem quam acceperunt, presbyteri nominantur : qui morum pudentia et maturitate conversationis, praecellere debent in populo 1. Unde scriptum est : Senectus venerabilis est non diuturna, neque annorum numero computata : caui enim sunt sensus hominis, et atlas senectulis vita immaculata 2. Ideo autem etiam presbyteri sacerdotes vocantur, quia sacrum dant : qui licet sint sacerdotes, tamen pontilicatus apicem non habent sicut Episcopi : quia ipsi nec ehrissuate frontem signant, nec paracletum dant : quod solis deberi Episcopis lectio Actuum Apostolorum demonstrat 3. Unde et apud veteres iidem Episcopi et presbyteri fuerunt : quia illud est nomen dignitatis, non aetatis. Sacerdos nomen habet compositum ex Graeco et Latino, quod est sacrum dans, sive sacer dux 4. Sicut enim rex a regendo, ita sacerdos a sacrando dictus est : consecrat enim et sanctificat. Antistes vero sacerdos dictus est ab eo, quod ante stat : primus enim est in ordine Ecclesiae. Ad presbyterum autem pertinet sacramentum corporis et sanguinis Domini in altari Dei conficere, orationes dicere, et dona Dei benedicere 5 : qui cum ordinantur, inunguntur eis manus, ut intelligant se accepisse gratiam consecrandi, et charitatis opera debere extendere ad omnes. Accipiunt et stolam, quae utrumque tenet latus, quia debent esse muniti armis justitiae contra adversa et prospera. Accipiunt etiam calicem cum vino, et palenam cum hostiis, ut per hoc sciant se accepisse potestatem placabiles Deo hostias offerendi 6. Hic ordo a filiis Aaron sumpsit initium. Summos enim pontifices et minores sacerdotes instituit Deus per Moysen, qui ex praecepto Dei Aaron in summum Pontificem, filios vero ejus unxit in minores sacerdotes 7. Christus quoque duodecim elegit discipulos prius, quos et Apostolos vocavit 8 : quorum vicem gerunt in Ecclesia majores pontifices : deinde alios septuaginta et duos discipulos designavit 9, quorum vicem in Ecclesia tenent presbyteri. Unus autem inter Apostolos princeps exstitit Petrus 10, cujus vicarius et successor est pontifex summus : unde dicitur Apostolicus, qui et Papa vocatur, scilicet pater patrum. Qualis autem eligi debeat presbyter, Apostolus scri-

<--- Page Split --->

bens Timotheo ostendit, ubi nomine Episcopi presbyterum significat 1. Hoc autem officio usus est Christus, cum seipsum in ara crucis obtulit, idem sacerdos et hostia 2 : et quando post coenam panem et vinum in corpus suum et sanguinem commutavit 3.

Ecce de septem Ecclesiæ gradibus breviter elocuti, quid ad quemque 4 pertineat insinuavimus. Cumque omnes spirituales sint et sacri, excellenter tamen canones duos tantum sacros ordines appellari censent, diaconatus scilicet, et presbyteratus : quia hos solos primitiva Ecclesia legitur habuisse, et de his solis præceptum Apostoli habemus 5. Apostoli enim in singulis civitatibus Episcopos et presbyteros ordinaverunt. Levitas etiam ab ipsis 6 ordinatos legimus, quorum maximus fuit beatus Stephanus 7. Subdiaconos vero et acolythos procedente tempore Ecclesia sibi constituit.

ARTICULUS XXXII.

An sacerdotium conferatur consecratione vel merito sanctitatis ?

« Septimus ordo est presbyterorum, etc. »

Quatuor quaeruntur hic de sacerdotio. Primo quaeritur, Utrum detur conse-

cratione vel merito sanctitatis? Secundo, Utrum sit idem sacerdotium Novi et Veteris Testamenti?

Tertio, Qualiter character sacerdotii unitat sibi omnium praecedentium ordinum characteres ?

Quarto et ultimo, de actibus sacerdotii, quos tangit in Littera.

sacerdos sanctus : sed omnis qui est san-

ctus, est sacerdos. » Constat autem, quod non omnis sanctus habet sacerdotium ex consecratione. Ergo videtur, quod sacerdotium sanctitate meriti non consecratione conferatur.

In contrarium hujus est : quia unum sed contra. quod requiritur ad ordinum susceptionem, est sexus, ut dicunt canones : ergo femina non potest fieri sacerdos : potest tamen esse sancta corpore et spiritu, ut dicit Apostolus, I ad Corinth. vii, 34 : ergo sanctitas non confert sacerdotium.

Solutio. Ad hoc dicendum, quod sanSolutio.

<--- Page Split --->

ctitasconfertidoneitatemsacerdotii , sednonsacerdotium .

Adomniaobjectadicendum , quodsa - cerdosdiciturdupliciter , scilicetsecun - dumsignificatum , etsecundumnominisinterpretationem . Secundumsignificatumnonestsacerdosnisiconsecratuslegiti - meinsacerdotem . Secundumnominisinterpretationemdiciturquilibetjustus : quiaestsacerdospermeritum , etsacerduxperexemplum . Ethocmodoetiamrexdiciturquilibetjustus , utdiciturinLittera . Hocautemmodosumitursacer - dosinauctoritatibusinductis .

illud sacerdotium esse translatum. Novum autem manet, ut ibidem probat 1, quia Christus est sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech : ergo non sunt idem sacerdotium.

Responsio . Dicendum , quodnonestidem : seddifferuntsicutfiguraetveri - t a s : etitaestvetusinnovo , sicutfigurainveritate : novumauteminveterisicutveritaslatensinfigura . Undevetusinnovoestaperteperostensionemveritatissignate : etideononampliusservatur , sedesttranslatum . Sednovuminveteriestocculte : etideoservabaturusqueadistiusrevelationem : ethocintenditdi - cereEzechiel : etperhocpatetsolutioadprimum .

Adaliuddicendum , quodnonfeuruntcademnisiperspiritualemintellectumetfidem , etnonsecundumspeciem : quiaistainillisintelligebantur : sedspeciessacramentorumhineindeestalia , etideoaliusritus , etaliudsacerdotium , etaliapotestas , etaliagratiasacerdotum , utinquaestionedeclavibushabitumest .

Secundoquæritur , Utrumsitidemsa - cerdotiumNovietVeterisTestamenti ?

Et videtur, quod sic : quia

Adaliuddicendum , quodnonabuuni - tatefideiestunitassacerdotii , sedpotiusabunitatepotestatisetritussacramento - r u m .

ARTICULUS XXXIV.

Qualiter character sacerdotii unit asiibi characteres ordinum praecedentium ?

Sed contra. Incontrariumhujusest , q u o d

Tertio quæritur, Qualiter character sacerdotii unit asiibi characteres ordinum praecedentium ?

1 Ad Hebr. vn, 21 : Hic autem co quod maneat

<--- Page Split --->

Quaecumque enim sunt plura non unita, simpliciter sunt plura : si igitur seplumi ordinum characteres non habent aliquid uniens, simpliciter erunt plura, et non unum sacramentum.

In contrariumobjicitur , quodnosvi - demusactusordinumessedivisos : etsicutsohabentactus , itaethabitus : e r - gosipotestatesordinumsuntdivisæ : ergoetcharacteres .

non tangit actum qui est ligare et solvevere in foro confessionis ?

Responsio . Dicendum , quodexpreha - bitisdisputationibusclaviumestferedi - ctumquidquidpotestquæridehocor - d i n e .

Responsio . Dicendum , quodcharactersaccerdotalissolusestutperfectiosacra - menti , etomnesaliisuntdispositiones .

Adargumentumcontra , dicendum , utsuprainquæstionesimilisolutumest , quodinomnitotopotestativoactuspar - tiumdistinctisunt , sedperhocperfi - ciunturinsequentietintoto : quiainilloaccipiuntperfectionemsecundumeminentiam : sicutcognitiosensibilisinsensuimperfectaet , etperficiturplusinrationeetmaximeinintellectualitate . Undeomnescharacteresordinumpræ - cedentiumutdispositionessunthocmo - doadordinemultimum : etipseestuniensinseetperficiensomnes .

Dicendum tamen ad primum, quod Magister hic non tangit nisi actum principalem sacerdotis, ad quem substantialiter est ordo, et non actum secundarium : quia de ipso sufficienter in tractatudepaenitentia , ubi declavibusage - batur 1 , dictum est.

Adaliuddicendum , quodactusprinci - palisestconficereEucharistiam : etaliisuntadjunctiadidoneitatemcommuni - cantiumEucharistiæ , etsacerdotis , utorationes , benedictiones , ethujusmodi .

Notaautem , quodquidamhicmorali - zantomnesvestessacerdotumVeterisetNoviTestamenti , etsignaquæfiuntinMissa , eteaquæprohabituhabentetfaciuntaliiministri : sedquiahæcpotiusprædicatioquamdisputatioest , ideoamepenitusprætermittitur , quiaistiusscientiænonestproprium .

ARTICULUS XXXV.

An tres actus sacerdotii positi a Magistro, sint sufficienter assignati ?

ARTICULUS XXXVI.

Quarto et ultimo, Quæritur de actibus sacerdotum.

Tangere autem videtur in Littera tres, scilicet sacramentum Eucharistiae conficere, et orationes dicere, et dona benedicere.

Quæritur autem,

An canones bene appellent duos sacros ordines ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, I, § 2, circa initium : « Excellenter canones duos tantum sacros ordines appellant, etc. »

Hoc enim videtur contrarium,

<--- Page Split --->

R esponsio. Dicendum, quod absque dubio omnes ordines in Ecclesia primitiva fuerunt, et a Christo instituti illo modo institutionis qui supra determinatus est : sed dupliciter observatur ordo, scilicet conjunctus alii ordini, et disjunctus. In primitiva enim Ecclesia propter paucitatem ministrorum et magnam idonei-

tatem suscipientium, quia fere omnes excellentis fuerunt sanctitatis, omnes inferiores conferebantur cum diaconatu : sicut adhuc in quibusdam Ecclesiis quatuor primi simul conferuntur. Postea autem crevit numerus ministrorum, et decrevit idoneitas : et tunc Ecclesia statuit dividendos ordines inter se. Unde Magister intelligit, quod in primitiva Ecclesia non erant divisim per ministros observati.

Et per hoc patet solutio ad omnia præter primum.

Ad primum ergo dicendum, quod Magister alia ratione vocat hic sacros ordines, et alia ratione vocantur hodie sacri : quia sua ratio est auctoritas primitivae Ecclesiae, quae sacra est et veneratione digna : sed hodie vocantur sacri a sancitate, quam licet pauci habeant, tamen omnes eam vovent et profitentur ministri simpliciter vel secundum quid, ut dictum est supra in quaestione de subdiaconorum ordine 1.

K. Quid sit quod hic dicitur ordo ?

Si autem quaeritur, Quid sit quod hic vocatur ordo ? Sane dici potest signaculum esse, id est, sacrum quoddam quo spiritualis potestas traditur ordinalo, et officium. Character ergo spiritualis, ubi fit promotio potestatis, ordo vel gradus vocatur. Et dicuntur hi ordines sacramenta : quia in eorum perceptione res sacra, id est, gratia confertur, quam figurant ea quae ibi geruntur.

<--- Page Split --->

Sunt et alia quaedam non ordinum, sed dignitatum vel officiorum nomina. Dignitatis simul et officii nomen est Episcopus. Episcopatus autem vocabulum inde dictum est, quod ille qui Episcopus efficitur, superintendat, curam scilicet subditorum gerens 1. Σκοπέν enim Græce, Latine intendere dicitur. Episcopi autem Græce, Latine speculatores interpretantur. Nam speculator est præpositus in Ecclesia dictus, eo quod speculetur atque perspiciat populorum infra se positorum mores et vitam 2. Pontifex est princeps sacerdotum, quasi via sequentium. Ipse et summus sacerdos nuncupatur : ipse enim levitas et sacerdotes efficit, ipse omnes Ecclesiasticos ordines disponit.

Secunda est quasi conclusa ex ista : « Character spiritualis ubi fit promotio potestatis, ordo vel gradus vocatur. »

Tertia est antiquorum Magistrorum, et est hæc : « Ordo est sacramentum spiritualis potestatis ad aliquod officium ordinatum in Ecclesia ad sacramentum communionis. »

OBICITURautem contra primam : quia 1. Signaculum aut dicitur characteris, aut dicit signa exteriora. Si characteris : ergo cum character etiam in duobus aliis sacramentis imprimatur, videtur, quod in diffinitione illorum poni debuit : et hoc est falsum : ergo nec in diffinitione istius debet poni. Si dicit signa exteriora : cum hæc sint in omnibus sacramentis, in omnibus sacramentis debet poni signaculum quando diffiniuntur, ut videtur : et hoc iterum est falsum.

ARTICULUS XXXVII.

An ordo bene diffiniatur in Littera a Magistro ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, K, « Si autem quaeritur, Quid sit quod hic vocatur ordo ? »

Et quaeruntur duo, scilicet quid sit ordo ? et, Quid habeat pro materia, et quid pro forma.

AD PRIMUM accipiantur duæ diffinitiones in Littera posita. Prima est ista : « Ordo est signaculum quoddam, id est, sacrum quoddam quo spiritualis potestas traditur ordinato, et officium. »

<--- Page Split --->

Ezechiel. xxvii, 12, legitur, quod est signaculum similitudinis, etc.

Foem moo objiciur contra secundam, ubi dicit, Character, etc. : quia

Si vero dicatur, quod gradus dicit promotionem in gratia : tunc omne sacramentum erit ordo vel gradus, quia in omni sacramento est promotio secundum gradum : et hoc iterum falsum est.

Solutio. R esponsio. Dicendum, quod in veritate secunda diffinitio Magistri corrigit primam, et est explanatio ipsius. Unde prima non est diffinitio, sed investigatio sive assumptio generis proximi. Secunda vero dicit esse ordinis.

Quod ergo primo quaeritur dico, quod signaculum supponit pro charactere.

Ad argumentum contra, dicendum quod licet in duobus aliis character imprimatur, tamen non character excellentiae seu dignitatis, sicut in isto : et ideo specialiter ponitur in diffinitione istius.

Ad aliud dicendum, quod signaculum tale semper sacrum est, et sacri signum, et causa quantum in se : et tamen non valet objectio, quia illud est signaculum similitudinis, quod est in imagine Dei expressa : et est equivocatio in argumento.

Ad aliud dicendum, quod sacrum ponitur ibi ut contrahens signaculum ad proprium genus : et hoc est idem sacramentum quod vere sacramentum est imprimens characterem : unde signaculum est immediatius genus hoc modo sumptum, quam sacramentum : et ideo magis congrue ponitur in diffinitione.

Ad aliud dicendum, quod ly quoddam non intendit nisi distinguere equivocationem quae est in signaculo, ut dictum est. Vel melius dicatur, quod intendit per signum particulare sumere genus sub genere, scilicet sacrum signaculum sub sacramento, et ita concludere diffinitionem veram : et hoc bene potest fieri quando venamur diffinitionem.

Ad m quod primo objiciur contra diffinitionem veram, patet solutio per antedicta.

Ad aliud dicendum, quod gradus est dignitatis.

Ad objectum contra, dicendum quod ad duo promovetur exteriori sacramento, scilicet ad id quod est res et signum, et ideo substantialiter sacramentum, et hoc est character excellentiae secundum dignitatem : et promovetur ad id quod est res tantum, et hoc est gratia.

<--- Page Split --->

mate, etc., ita non possit esse ordinatio sine istis : ergo si aliquis non tangit illa, ipse non est ordinatus, quod grave esset dicere.

ARTICULUS XXXVIII.

Quid sit in sacramento ordinis pro materia et forma ?

Secundo quaeritur, Quid sit hic pro materia, et quid pro forma ?

Omne enim sacramentum (ut dixit Magister supra) consistit in rebus et verbis. Et idem dicit Augustinus. Quaeritur, Quae sit materia, praecipue in inferioribus ordinibus ?

Videtur enim, quod chrisma vel oleum consecratum ab Episcopo esse debeat : quia

RESPONSIO. Dicendum, quod materia est illa quae sunt enumerata, et ab Episcopo porriguntur ordinatis.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod non propter excellentiam sanctificatur materia, quia in baptismo non sanctificatur : sed propter actum quem conferunt ista sacramenta, ut patuit cum de his ageretur. Unde sacramentum hoc habet pro materia in quo ostenditur per similitudinem ejus actus et effectus : horum autem ordinum actus ostenduntur in instrumentis quae porriguntur eis ab Episcopo.

Ad ALIUD dicendum, quod non exigiAd 2. tur nisi porrectio, et tactus est de bene esse : quia sicut dictum est, in hoc sacramento est forma significans traductionem potestatis : et haec significatur porrecitione tota, non expresse dissentiente eo cui porrigitur : intelligitur enim accepisse, quando non dissentire se ostendit quando ad accipiendum est praesentatus. Alii vero aliter dicunt : sed non est curandum, quia rationem parvam habent.

M. De quadripartito ordine Episcoporum.

Ordo autem Episcoporum quadripartitus est, scilicet in Patriarchis, Archiepiscopis, Metropolitanis, et Episcopis '. Patriarcha Graece summus patrum interpretatur : quia primum, id est, Apostolicum tenet locum : ut Romanus, Antiochenus, Alexandrinus : sed omnium summus est Romanus. Archiepiscopus, princeps Episcoporum : 8p%os 1 enim Graece, Latine princeps dicitur. Metropolitae autem a mensura civitatum dicuntur. Singu-

<--- Page Split --->

lis enim provinciis 1 præeminent, quorum auctoritati et doctrinae cæteri sacerdotes subjecti sunt. Sollicitudo enim totius provinciae ipsis Episcopis commissa est. Omnes autem superius designati ordines, Episcopi nuncupantur. Nota, quod Archiepiscoporum nomine, Primates superius significasse videtur, et Metropolitanorum, quos nunc Archiepiscopos dicimus 2. Ilorum autem discretio a Gentibus introducta videtur, qui suos flamines, alios simpliciter flamines, alios archiflamines, alios protoflamines appellabant. Sacerdotes enim Gentilium flamines dicebantur, qui habebant in capite pileum, in quo erat brevis virga, desuper habens aliquid lanae : quod cum per aestum ferre non possent, filum tantum in capite ligare coeperunt. Nudis enim capitibus eis incedere nefas erat. Unde et a filo quo utebantur, flamines dicti sunt, quasi flamines. Sed festis diebus filo deposito pileum imponebant pro sacerdotii eminentia. Vates a vi mentis appellati sunt, cujus significatio muitiplex est. Modo enim sacerdotem, modo prophetam, modo poetam significat. Cantor vero vocatur, qui vocem modulatur in cantu. Hujus sunt duo genera, Præcentor, et Succentor. Præcentor qui vocem præmittit in cantu. Succentor qui subsequenter canendo respondet. Concentor autem dicitur, quia consonat. Qui autem non consonat nec concinit, concentor non erit 3.

His breviter tractatis, admonendi sunt Christi ministri, quatenus sicut excellunt ordinis dignitate, ita praecellant vitæ sanctitate : ut plebs eis commissa, corumque disciplinis edocta, gratanter eis obediat, et eorum imitatione de die in diem proficiat, a quibus divina sacramenta percipiunt, et missarum solemnia audiunt. Missa autem dicitur, vel quia missa est hostia, cujus commemoratio fit in illo officio : unde dicitur, Hc, missa est, id est, sequimini hostiam quae missa est ad cœlestia, tendentes post eam : vel quia missus cœlestis venit ad consecrandum Dominicum corpus, per quem ad altare cœleste defertur hostia : unde et dicitur, Missa est.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXXIX.

An Episcopatus, et alia quae Magister enumerat, sint ordines?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, M, « Ordo autem Episcoporum quadripartitus est, etc. »

Et quaeruntur duo, scilicet utrum sint ordines ea quae enumerat hic ?

Et secundo, Quando et qualiter conferuntur ?

Ad PRIMUM videtur, quod sint ordines : quia

Ad hoc videtur dicendum, quod ordo vocatur hic gradus dignitatis secundum jurisdictionem, ut prius dictum est : et dicitur ordo, quia actus quosdam sacros jurisdictionis exercet.

solutio.

Respostio. Totum istud patet per antedicta : cum enim nullus possit esse actus excellentior, quam conficere corpus Christi, nullus potest esse ordo post sacerdotium : sed jurisdictionum officia sunt quae enumerat distincta super corpus mysticum, cui intendunt taliter officiati : et quando consequuntur, accipiunt gratiam non ad ordinem, sed ad exsecutionem jurisdictionis in Ecclesiasi sunt digni.

Et per hoc patet solutio objectorum : quia cum dicitur, quod ordo est promotio potestatis, non intelligitur de potestate jurisdictionis, sed potius operandi circa sacramentum Eucharistiæ.

Ad hoc autem quod objicitur, dicendum quod Archiepiscopus non consecratur ab Episcopo, sed potius Episcopus ab eo : sed jus Archiepiscopale confertur ei a Papa cum pallio : unde cum major est Episcopus, non benedicitur ab Episcopo.

Ad ALIUD dicendum, quod etiam summus Pontifex non consecratur ab Ostiensi episcopo in quantum est summus, sed in quantum est pontifex tantum : sed jurisdictione universitatis potestatis descendit in ipsum a Domino, ex hoc quod Petro succedit.

Ad ALIUD dicendum, quod Dionysius sub hierarchiis comprehendit tres ordines, scilicet Primatus, Archiepiscopatus, et Papatus.

Ad 2.

Ad 3.

ARTICULUS XL.

Quando et qualiter prædicta conferantur?

Secundo quaeritur, Quando et qualiter conferuntur ?

Ad ALIUD dicendum, quod Magister Hugo Archiepiscopos vocat, quos nunc Ecclesia vocat Primates : quos autem Ecclesia nunc vocat Archiepiscopos, ipse vocat Metropolitanos.

Et per hoc patet solutio ad totum.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XXV.

De dispensatione sacramenti ordinis.

A. De ordinatis ab haereticis.

Solet etiam quaeri, Si haeretici ab Ecclesia praecisi et damnati, possint tradere sacros ordines? et si ab eis ordinati, redeuntes ad Ecclesiae unitatem debeant reordinari? Hanc quaestionem perplexam ac pene insolubilem faciunt Doctorum verba, qui plurimum dissentire videntur. Videntur enim quidam tradere haereticos sacros ordines dare non posse, nec illos qui ab eis ordinati videntur, gratiam recipere. Dicit enim Innocentius Arianorum clericos non videri suscipiendos, cum sacerdotii vel ministerii alicujus dignitate : quibus solum baptisma ratum ' esse permittit, quod in nomine Patris et Filii et Spirius sancti percipitur 2. Dicit etiam eos non posse dare Spiritum sanctum quem amiserunt, et ordinatos ab haereticis caput habere vulneratum, et eum qui honorem amisit, honorem dare non posse : nec illum aliquid accepisse, quoniam in dante nihil erat quod ille posset accipere. Tradit etiam, venientibus ab haereticis per manus impositionem laicam tantum tribuendam communionem : nec ex his aliquem in clericatus honorem vel exiguum subrogate. Gregorius etiam dicit sacrilegam esse Arianorum consecrationem, cum ex eorum manu communio percipitur 3. Cyprianus etiam dicit, Omnia quaecumque faciunt haeretici, carnalia et inania et sacrilegae esse : et eorum altaria falsa et illicita, sacerdotia et sacrificia sacrilegae : qui more simiarum, quae cum homines non sint, formam imitantur humanam, vultum Ecclesiae Catholicae et auctoritatem sibi vindicant, cum ipsi in Ecclesia non sint : et cum sint sacrilegi, sacer-

<--- Page Split --->

dotium administrant, et altare ponunt : cum nec sacrificari oblatio illic possit, ubi Spiritus sanctus non sit : nec cuiquam Dominus per ejus preces et orationes prosit, qui Dominum ipsum violavit 1. Hieronymus quoque asserit, omnia quae offeruntur ab haereticis contaminata esse in conspectu Domini : quia licet sancta videantur specie sui, tamen quia contacta sunt ab illo qui pollutus est, polluuntur omnia 2. Idem, Odit Deus sacrificia haereticorum, et a se projicit : et quoties in nomine ejus congregati fuerint, detestatur fœtorem eorum, et claudit nares suas 3. Idem, Illi offerunt panem sacrilegum, etc. 4. Lco etiam testatur extra Ecclesiam nec rata esse sacerdotia nec vera esse sacrificia 5. Idem etiam dicit, per crudelissimam vesaniam in Alexandrina sede omnium sacramentorum lumen exstinctum. Intercepta est sacrificii oblatio, defecit chrismatis sanctificatio : et parricidalibus manibus impiorum omnia se subtraxere mysteria 6.

His aliisque testimoniis adstrui videntur sacramenta Ecclesiastica, praecipue corporis et sanguinis, ordinationis, et confirmationis, per haereticos non posse ministrari.

B. Auctoritates ponit quae videntur praemissis obviare.

Contra autem alii sentire videntur, quod ab haereticis etiam praecisis sacri ordines, sicut et baptismus, tradi valeant : nec ab haereticis redeuntes, qui illic ordinati sunt et baptizati, iterum ordinandi sunt, sicut nec baptizandi. Unde Augustinus : De haereticis etiam damnatis quod quidam dicunt, baptisma quod accepit non amittit, qui recedit ab Ecclesia, jus dandi quod accepit amittit : multis modis apparet inaniter dici. Primo, quia nulla ostenditur causa, cur ille qui illud baptisma amittere non potest, jus dandi possit amittere. Utrumque enim sacramentum est, et quadam consecratione utrumque homini datur : illud cum baptizatur, et illud cum ordinatur. Ideo non licet in Ecclesia Catholica utrumque iterari. Nam

<--- Page Split --->

quando ex ipsa parte venientes, etiam praepositi, pro bono pacis correcto schismatis errore suscepti sunt : et si visum est opus esse ut eadem officia gererent quae agebant, non sunt rursus ordinandi. Sed sicut baptismus in eis, ita in eis mansit ordinatio integra : quia in praecisione fuerat vitium, quod in unitate pacis est correctum : non in sacramentis, quae ubicumque sunt, ipsa sunt. Et cum ipsi expedire videtur Ecclesiae, ut praepositi eorum venientes ad catholicam societatem, honores suos ibi non administrent : non eis tamen ipsa ordinationis sacramenta detrahuntur, sed super eos manent : ideoque non eis manus imponitur, ne non homini, sed ipsi sacramento fiat injuria. Sicut autem in baptismo est jus, quod per eos dari possit : sic in ordinatione jus dandi est : utrumque quidem ad perniciem suam. Sed aliud est non habere, aliud perniciose habere, aliud salubriter habere 1. Idem, De his qui ab Ecclesiae unitate separati sunt, nulla jam quaestio est quin habeant et dare possint : sed perniciose habent, perniciosque dant, quia extra vinculum pacis sunt 2. Neutri sacramento facienda est injuria. Sicut non recte habet qui ab unitate recedit, sed tamen habent, et ideo redeunti non redditur : sic etiam non recte dat qui ab unitate recedit, et tamen dat : et ideo qui ab eo accipit, venienti ad unitatem non iteratur 3. Idem, Aliud est non habere aliquid, aliud est non jure habere, vel illicite usurpare. Non ergo ideo non sunt sacramenta Christi et Ecclesiae, quia eis illicite utantur non modo haeretici, sed etiam omnes impii : sed illi corrigendi sunt et puniendi, illa autem sunt agnoscenda et veneranda 4. Item, Gregorius : Quod dicitis ut qui ordinatus est iterum ordinetur, valde ridiculosum est. Ut enim baptizatus semet, iterum baptizari non debet : ita qui consecratus est semet, in eodem ordine non valet iterum consecrari 3.

His aliisque auctoritatibus videtur asseri, in omnibus impiis, etiam in haereticis precisis et damnatis, Christi sacramenta permanere, cum jure dandi. Possunt enim dare, sed perniciose : et quibus dederint, non sunt iterum ordinandi : quae praemissis ex opposito obviare videntur.

<--- Page Split --->

C. Determinatio praemisse contradictionis auctoritatum.

Hæc autem quidam ita determinant. Dicunt enim ' hæreticos accepta sacerdotali vel Episcopali unctione ab Ecclesia recedentes, baptismi quidem dandi jus retinere : sed non habere facultatem tribuendi sacros ordines, vel consecrandi dominicum corpus, postquam præcisi et damnati sunt ab Ecclesia : sicut degradatus Episcopus non habet potestatem largiendi sacros ordines, facultatem tamen baptizandi non amisit. Quod vero Augustinus ait 2, intelligunt dictum de hæreticis, qui non sententia Ecclesiæ, sed pravitate sensus sui a fidei veritate ac doctrinæ unitate divisi sunt : qui licet tales sint, jus tamen ordinandi et consecrandi habent. Et qui ab eis ordinantur ante manifestam præcisionem, etiamsi cum eis aperte exierint, et sententia Ecclesiæ damnati fuerint : tamen si redierint, iterum ordinandi non sunt. Et ubicumque legitur de ordinatis ab hæreticis, quod servatis ordinibus ministrare valeant, vel iterum ordinandi non sint, de hujusmodi accipiendum dicunt. Nam postquam præcisi fuerint et damnati judicio Ecclesiæ, jus ordinandi et consecrandi eis detractum asserunt, ut degradatis vel excommunicatis. Alii vero dicunt, sacramenta ab hæreticis et præcisis secundum formam Ecclesiæ celebrata, vera esse et rata : quia recedentes ab Ecclesia, jus dandi 3 et consecrandi non perdiderunt : et qui sic ab hæreticis ordinantur, cum redeunt, iterum ordinandi non sunt. Quæ vero ab hæreticis aliter quam in Ecclesia fiunt, falsa sunt et inania : et qui a talibus ordinari videntur, non munus, sed vulnus accipiunt. Et secundum hanc differentiam varie de his loquuntur Doctores. Quidam vero dicunt eadem sacramenta ab hæreticis precisis posse celebrari, quæ a Catholicis, si ab illis forma Ecclesiæ servetur, et ab eis celebrata vera esse et rata, quantum ad se : quantum vero ad effectum, falsa esse, et inania, et in his qui male tractant, et in his qui male suscipiunt, et ideo irrita et falsa : quia quod promittunt, non tribuunt. Damnanda etiam dicuntur : quia illicite dantibus vel accipientibus sunt in judicium 4. Polluta etiam

<--- Page Split --->

dicuntur, non quantum ad se, sed propter indignam haereticorum tractationem. Ideo Gregorius communionem Arii vocat exsecrationem : et Innocentius Bonosii ordinaticnem, damnationem : non quod ita in se sint, sed quia male dantes vel accipientes tales facit. Sicut etiam Hieronymus 1 sacrificia eorum panem luctus vocat : non quantum ad se, sed quantum ad effectum. Nonnulli vero tradunt illos haereticos qui in Ecclesia ordinati sunt, jus ordinandi et consecrandi etiam cum separati fuerint, habere. Qui vero in schismate vel haerosi positi, ab eis ordinati et innucti fuerint, illo jure carent, ideoque cum ordinare volunt, vulnus potius infigunt, quam gratiam conferant.

DIVISIO TEXTUS.

« Solet etiam quari, Si haeretici, etc.» In isto capite distinctionis continentur duo, scilicet, an haeretici possunt dare sacros ordines?

Et, de diversitatibus simoniae, ibi, D, « De simoniae vero non est ambigendum, etc. »

ARTICULUS I.

An haeretici ab Eredesia praeisi, possunt conferre ordines?

CIRCA PRIMUM diputat Magister multum in Littera : et nos ibi quaerimus, Utrum haeretici ab Ecclesia praeisi, sacros ordines conferre possint, vel non?

Videtur autem, quod non :

haeretico nihil est de merito personali, vel de merito Ecclesiae, cum praecisus sit ab Ecclesia, ut positum est : ergo nihil descendit per ipsum : ergo nihil confertur : ergo nec ordo.

In contrarium objiciatur sic :

<--- Page Split --->

ista parte etiam multæ auctoritates in Littera adducuntur.

MAGISTER autem ad solutionem horum, quatuor inducit opiniones, quæ notæ sunt Litteram inspicienti. Sed apud modernos non est dubium de hoc : quia ab hæreticis sive adhuc intra Ecclesiam, sive etiam extra existentibus conferuntur omnia sacramenta, dummodo sint sacerdotes vel Episcopi, vel in aliis ordinibus in quibus ministrare possunt sacramenta, et servent formam et Ecclesiæ intentionem.

SECUNDUM hoc ergo dicendum ad primum, quod nec merito Ecclesiæ fit sa-

cramentum, sed virtute instituentis, qui dedit hanc potestatem homini, ut quando servaret formam et intentionem, efficeretur tale vel tale sacramentum.

Ad aliud dicendum, quod canale istud conjunctuin est Ecclesiæ per similitudinem formæ et intentionis : et hæc sufficiunt, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod Deus non operatur in sui operis destructionem, sed potius in constructionem : quia sui operis ostendit virtutem etiam per malos operando : et Ecclesia propter hoc magis adhæret ei, et hæreticorum justior est damnatio.

D. De simonia unde dicitur, et quid sit ?

De simoniacis vero non est ambigendum quin sint hæretici : qui tamen ante sententiam degradationis et ordinant et consecrant. Et licet simoniaci proprie dicantu , qui instar Simonis magi impretiabilem gratiam pretio conducere volunt ' , et qui pro ministerio sacro pretium recipiunt in modum Giezi, Giezitæ vocandi sunt. Omnes tamen et dantes et accipientes simoniaci dicuntur, et utrique eadem sententia percelluntur.

E. De his qui scienter a simoniacis ordinantur.

Differt tamen inter eos qui ordinantur a simoniacis scienter, et eos qui ignoranter. Qui enim scienter a simoniacis se permiserint consecrari, imo exsecrari : eorum consecratio omnino irrita est. Qui vero ordinantur a simoniacis, quos cum ordinantur, nesciunt esse simoniacos, qui et tunc pro Catholicis habentur : eorum ordinatio misericorditer sustinetur 1.

<--- Page Split --->

Si vero aliqui objecerint, se non consecrationes emere, sed res ipsas quae ex consecratione proveniunt, penitus desipere probantur. Nam quisque horum alterum vendit, sine quo alterum non habetur, neutrum vendere derelinquit '

ARTICULUS II.

Quid sit simonia ?

Deinde quaeritur de secunda parte, de hoc quod dicitur, ibi, D, « De simoniacis, etc. »

Quaeruntur autem hic quatuor de simonia.

Primo, Quid sit ?

Secundo, An sit haeresis, ut dicere videtur in Littera ?

Tertio, Utrum inferior cum superiori committere possit simoniam ?

Quarto, Quibus modis committitur simonia ?

Ad primum sumitur diflinitio Jurisperitorum communiter sic diffinientium : « Simonia est studiosa voluntas emendi vel vendendi spirituale, vel spirituali annexum. »

Quaeritur ergo, Quid vocatur voluntas studiosa ?

emendi spirituale esset simonia, quod falsum est, ut patet infra in divisione simonia. Si autem est illa quae nititur et exit in actum emendi vel vendendi : tunc multae fiunt simoniae in venditione calicum, et aliorum Ecclesiae vasorum : quod iterum falsum est, cum talia licite fieri possunt.

Adhuc, Videtur hoc, Act. vn, 18 et seq., ubi numquam Simon spirituale emit, sed tantum emere voluit : et tamen simoniacus fuit, ita quod omnes simoniaci ab eo sunt denominati : ergo videtur, quod sola voluntas facit simoniacum.

Item, Tullius dicit, quod « studium

<--- Page Split --->

est vehemens animi applicatio ad aliquid agendum. » Ergo videtur, quod illud non sit in emendis vel vendendis : et ideo male ponitur in diffinitione ista.

Responsto. Ad hoc videtur, quod diffinitio sit bona : et quod dicitur, Studiosa voluntas, dicit voluntatem cum effectu operis quantum est ex parte simoniaci. Quod autem dicit, Emendi vel vendendi, dicit proprium actum simoniae. Et quod dicit, Spirituale vel annexum spirituali, dicit materiam.

Ad primum ergo dicen.lum, quod dicit voluntatem cum actu ex parte simoniaci.

Ad objectum contra, dicendum quod calices et hujusmodi sunt spiritualia secundum quartum modum spiritualitatis, ut infra patebit : et illa talia vendi possunt : et haec est solutio Decretistarum, et nihil habet rationis. Unde dicendum,

quod quando dicit, Emendi vel vendendi spirituale in quantum est spirituale : intelligitur, quod emptio vel venditio cadit super spirituale in quantum est spirituale, ut spiritualitas augeat pretium : et tunc vera est diffinitio, quia sic tam in calicibus, quam in aliis committitur simonia.

Ad aliud dicendum, quod licet turpius sit istud peccatum, tamen in alio perficitur, quam usura, quia in actu exteriori, aut ad perfectionem sufficit completa voluntas. Et est instantia : quia homicidium turpius est quam usura, et majus peccatum : et tamen non completur in sola voluntate sicut usura.

Ad aliud dicendum, quod studium hic sumitur pro diligentia adhibita ab ipso simoniaco ut perficiat peccatum : et ideo æquivocatio decipit, quia non in illo sensu diffinitur a Tullio.

Ad idem dicendum, quod ignorantia neminem excusat : et potest bene aliquis esse diligens in eo quod ignorat utrum peccatum sit, scit tamen in quantum est quidam actus quem facere nititur et intendit.

Ad aliud dicendum, quod Abraham non fuit simoniacus, sed Ephron, ut dicit Hieronymus, quia scivit, quod nisi pro redemptione juris sui aliquid daret, molestaretur in posterum ab ipso : et si placeret Hieronymo dici posset, quod neuter fuit simoniacus : quia non emit cimiterium, sed potius locum non sacrum, scilicet agrum cujusdam rustici Ephron dicti : et postea fecit inde cimiterium, quia sepelivit ibi corpora Sancotorum, in quibus Spiritus sanctus requieverat : et hoc semper omni homini facere licet.

Ad aliud dicendum, quod regnum cœelorum non emitur proprie, sed meretur : emptum enim proprie transit de dominio vendentis in possessionem et dominium ementis : hic autem emens regnum cœelorum, transit in dominium

<--- Page Split --->

vendentis ipsum, ut possideat et hunc ementem Dominus regni cœelorum.

Alia causa assignatur ejusdem : quia sic emens nihil dat Deo quod suum non fuerit, sed tantum ordinat ad Dominum, quod inordinatum fuit ex peccato : et hoc est opus virtutis quod omnis homo facere debet.

Ad aliud dicendum, quod anuexum spirituali dicitur anuexum spirituali bus : quia non nisi a spiritualibus personis haberi debet, vel locis, sicut jus patronatus : quod etsi dicatur habere miles, non tamen habet nisi ad usus spiritualium personarum et locorum : et per hoc cessat objectio, quia idem numero non est sibi annexum, sed idem genere vel specie.

ARTICULUS III.

An simonia sit hæresis ?

Secundo quaeritur, An sit hæresis, ut dicitur in Littera ?

Videtur autem, quod non : quia

Si forte dicas, quod errat in operationibus. Contra : quia si hoc esset, cum omnis malus sit ignorans, omnis malus esset hæreticus, quod falsum est : ergo, etc.

Responsio. Ad hoc dicendum, secundum quosdam, quod hæresis est attribuere Deo quod sibi non convenit, ut dicit Augustinus in libro de Trinitate : et hoc facit simoniacus : ideo dicunt cum hæreticum, quia dicit sibi convenire, quod sua sub pretio ponantur et ipse. Mirum autem videtur si hoc movit sanctos paltres.

Ad aliud dicendum, quod simonia sit hæresis : quia non attribuunt hoc tamquam asserentes simoniaci, sed tamquam possidere qualitercumque volentes. Unde dicendum videtur, quod sicut dicit Hieronymus 2, et supra notatum est, ex verbis inordinate prolatis incurritur hæresis, præcipue quando verba illa sunt de spitalibus credendis et sperandis. Duo autem sunt quæ credimus et speramus, de spiritualibus scilicet quod sunt, et quia in infinitum hæc mundana valore excedunt, quia ipsa sunt quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quæ præparavit Deus iis qui diligunt illum 3. Contra primum ergo illorum peccat hæresis stricte accepta. Contra secundum autem directe peccat simonia : quia ponit ea viliora temporalibus pro quibus ea vendit et emit : et ideo dicitur hæresis.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod ibi sumitur hæresis stricte in quantum opponitur credendis ex parte scientiæ quæ habetur de ipsis, quia sunt. Et similiter accipitur ab Augustino supra, dist. XIII. Sed simonia peccat potius contra valorem quem credere debet esse in spiritualibus ipsis.

Et per hoc patet solutio ad totum.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

An inferior cum superiori potest committere simonian ?

Tertio quaeritur, Utrum inferior cum superiori committere possit simoniam : et praecipue aliquis de Ecclesia cum Domino Papa ?

Et videtur, quod non : quia

fuit simile : sed potius primogeniturae jus a Domino erat datum Jacob : et ideo redemptio fuit vexationis quam ipse fecit potius quam contractus emptionis. Sed bona Ecclesiarum non sunt data Praelatis ad possidendum, sed ad dispensandum ad usus aliorum, scilicet pauperum : unde non possunt emere et vendere vel etiam dare pro libitu suo cui volunt : sed ad necessitates generales Ecclesiae vel usus pauperum vel personarum Ecclesiae sunt expendenda.

Ad aliud dicendum, quod verum est, quod nullus habet jus in Ecclesiis nisi per ipsum : sed tamen non puto hoc esse ex eo quod sua sint, et conferat ut sua, sed quia collatum est ei patrocinium defensionis : sicut etiam legislator dicit, quod omnia sunt Imperatoris ad defensionem et tuitionem : sicut enim dicit Basilius, et Aristoteles dixerat ante eum, tyrannus est, qui omnia extorquet in usus proprios, et non quaerit utilitatem subditorum.

Set contra.

ARTICULUS V.

In contrarium hujus est, quod

Quibus modis committatur simonia ?

Quarto quaeritur, Quibus modis committatur simonia ?

Ponuntur autem multi modi a Jurisperitis qui notantur in his versibus :

Munt :, lingua, timor, caro cum fama populari, Non faciunt gratis spirituale dari.

Vel sic :

Lausque parentela, violenta rogatio, dona, Obsequium vile, vendunt jus spirituale.

Responsio. Dicendum, quod in veritate bene puto, quod simoniam committere possit : nec videtur mihi hoc dubium, quando vendit spirituale.

Ad primum ergo dicendum, quod non

Quæratur ergo de istis : 1. Laus enim est munus ab ore. Est autem, ut dicit Philosophus, laus pro-

<--- Page Split --->

prie de actu virtutis, et de virtute secundum quod actus procedit ab ipsa, et quaeritur a bonis et notis : sed constat, quod boni secundum virtutem nihil mali intendunt : ergo non emere spiritualia : ergo per laudem non committitur simonia.

Adhuc, Quaeritur de casibus tota die occurrentibus, scilicet hypocitarum, qui vendunt pro laude hominum orationes longas, utrum sint simoniaci ?

Et videtur, quod sic : quia dant spirituale pro temporali.

Adhuc, Claustrales vel canonici pactum quidem non faciunt : sed tamen ita diu tardant et considerant circumstantias, donec probabiliter sciant quid dabit recipiendus in confratrem : et si tunc est multum, ipsi eum recipiunt : si parum videatur, refutant. Queritur ergo, Utrum sint simoniaci ?

Videtur, quod sic : quia causa est (ut dicit Philosophus) qua posita ponitur effectus, et destructa destruitur : sed apud istos posito tanto emolumento quod conjiciunt se percepturos, offerunt prehendam, et cessante non conferunt : ergo temporale est causa conferendi prehendam : ergo committunt simoniam.

Si forte dicas, quod non per se inquirunt, sed alii vice eorum, qui tamen sunt procuratores eorum. CONTRA hoc : Non differt per se vel per alium facere, ubi tota causa est collationis praebendae, exspectatio lucri temporalis : quia per quemcumque fiat, ipsi hoc exspectant pro collatione : ergo simonia committitur quocumque modo fiat.

St autem hoc dicatur :

<--- Page Split --->

R esponsio. Dicendum videtur, sicut dicunt Jurisperiti, quod quadruplex est spirituale.

Quoddam enim non est vendi possibile pro sua spiritualitate, quia nihil communirat cum corporalibus, et ideo non potest transire in dominium alterius, sicut ipsa dona Spiritus sancti, et virtutes, et beatitudines.

Quoddam est secundo loco spirituale, quod essentialiter totum spirituale est, tamen in corporalibus datum, ut gratiae sacramentales : et ideo istud vendi quidum de natura sua et de jure non potest : sed saepe venditur ex parte corporalis opera, quae est in potestate ministrorum : sed numquam venditur sine simonia.

Tertium est non essentialiter spiritualv, sed potius corporale : sed personis spiritualibus attributum, ad sustentandum eas in spiritualibus exercitiis, ut praebendae, et alii proventus Ecclesiarum : et ideo ista venduntur : sed committitur simonia in ipsis ratione spiritualis cui attributa sunt.

Quarto et ultimo modo spiritualitatis dicuntur spiritualia inanimata corporalia, quibus tractantur spiritualia quaedum, ut vasa decoris domus Dei, ut calires, thuribulum, cruces, libri, et hujusmodi : et de his solum verum est, quod vendi possunt sine simoniae commissionv. Sed differunt, aut enim vendit Ecclesia Ecclesiae alteri : et tunc integra vendi possunt non aucto pretio pro consecratione valorum. Aut venduntur personis laicis : et tunc prius confringi et commassari debent a sacris personis praemissa oratione pro indulgentia fractionis. Cimiteria autem spirituale jus videntur habere : aut enim sunt consecrata tantum : aut sepulta sunt ibi corpora. Si consecrata tantum, dicunt quod deconsecrari possunt et redigi in usus alios. Si autem sunt ibi corpora beatorum sepulta, cum cinis corporum separari non possit a reliqua terra, sicut corpus Saneti vendi non potest et in alios usus redi-

gi, propterea quod Spiritus sancti, cujus templum fuit dum viveret : ita nec locus sepulture illius corporis in alios usus redigi potest.

DICENDUM ergo ad primum, quod aliud est pro quo debet esse laus, et aliud pro quo est : Philosophus enim tangit hoc tantum quod debet laudari : sed tamen laudatur impius cum malefecerit : et ideo cum ratio dandi spirituale laus est, fit simonia.

Ad aliud dicendum, quod laus popularis nihil spirituale habet : imo temporalior est etiam ipso tempore : quia rarior est, et in aerem dissolvitur : sed fama Sanctorum in spiritualibus est, et ideo est spiritualis.

Ad aliud dicendum, quod similiter intelligitur, quod parentela debet esse causa et ratio dandi : si enim esset bonitas vitae causa et parentela concausa, non esset simonia, quia parentela est corporale quid et ex carne derivatum.

Ad argumentum autem dicendum, quod non sumitur ita stricte venditio et emptio in diffinitione simoniae : sed dicitur venditio quando quodcumque pretium facit dari spiritualia pretio largo modo sumpto pro temporali omni quod est tota et sola causa dationis.

Ad aliud dicendum, quod sacerdottium Veteris Testamenti non habuit spiritum, sed fuit umbra spiritualis sacerdotii : sed Novum habet spiritum : et ideo in libertate spiritus donari debent spiritualia novi sacerdotii.

Ad aliud dicendum, quod rogatio violenta sumitur ibi pro ea quae inducit timorem in constantem virum. Timorem autem voco amissionis rerum, vel lasionis famae vel personae. Cum enim haec est causa dandi, simonia committitur.

Ad argumentum dicendum, quod non ita stricte sumitur hic violentum : sed sufficit ad violentiam hic necessarium mixtum violentiae : sicut est projectio mercium tempore tempestatis in mare : de talibus enim dicit Philosophus, quod

<--- Page Split --->

mixta sunt ex voluntario et involuntario : et hoc sufficit hic ad liberalitatem donationis spiritualium amittendam.

Ad 6 et 7. Ad aliud dicendum, quod omne obsequium temporale quod est causa dandi spiritualia, vile est in comparatione ad spiritualia, etsi honestum sit vel utile simpliciter : et ita intelligitur hic obsequium vile.

Ad quest. Ad ultimam dicendum, quod in datione praebendae tria consideranda mihi videntur, scilicet paupertas loci, libertas spiritualium, et intentio salutis recipiendi. Si locus est pauper, videtur quod non potest conferri praebenda sine multo gravamine personarum ibi degentium, quantumcumque liberaliter vellent si possent dare spirituale, et intendere salutem recipiendi : et tunc videtur mihi, quod per se vel per alios sibi providentes possent dicere, quod si crescerent bona eorum, libenter eum reciperent, et alias non possent cum recipere. Crescere

autem intelligo cum notabili incremento, ut persona recepta sive gravamine notabili aliorum in loco illo sustineri possit. Si autem non crescant, quod non possint recipere. Sed sub pacto, praecipue quando nulla est loci necessitas, recipere, aperte est simonia.

Ad argumentum autem dicendum, quod hoc non facit causam dationis, sed potius necessitas extorquet : quia libenter darent gratis : et ideo habent oculum ad hoc in collatione.

Ad auctoritatem autem Philosophi dicendum, quod in naturalibus verum est quod dicit : sed in voluntariis quotidie fallit : quia bene potest esse, quod aliquid simpliciter volo pro causa bona et honesta, nec tamen possum : et tunc aliquo posito facio, quo non posito non facio : et non est causa factionis secundum quod ex voluntate mea procedit, ut patet cuilibet.

Et per hoc patet solutio ad totum.

G. Distinctio simoniacorum.

Simoniacae autem haeresis tripartita est distinctio. Alii enim simoniacæ a simoniacis ordinantur : alii simoniacæ a non simoniacis : alii non simoniacæ a simoniacis. Unde Nicolaus Papa 1 : Statuimus decretum de simoniaca tripartita haresi, id est, de simoniacis simoniacæ ordinantibus vel ordinatis, et de simoniacis simoniacæ a non simoniacis, et de simoniacis non simoniacæ a simoniacis. Simoniaci simoniacæ ordinati vel ordinatores, secundum canones, a proprio gradu decidant. Simoniaci etiam simoniacæ a non simoniacis ordinati, similiter ab officio removeantur. Simoniacos vero non simoniacæ a simoniacis ordinatos, misericorditer per manus impositionem pro temporis necessitate in officio permittimus permanere.

<--- Page Split --->

Quod intelligendum est de his qui ordinantur a simoniacis, ignorantes eos esse simoniacos. Hos facit simoniacos non reatus criminis, sed ordinatio simoniaci.

II. Alexander Papa de his qui violenter a simoniacis vel ab haereticis ordinantur.

Similiter cum decernit Alexander Papa simoniacos omnino damnandos ac deponendos, subintelligendum est, nisi violenter quis attractus fuerit 1. De his enim et a quibuslibet haereticis violenter ordinatis, dicit Innocen- tius, quod possunt habere aliquem colorem excusationis, si statim disce- dum ab eis, et pessimo eorum conciliabulo renuntiant 4.

ARTICULUS VI.

Quare venditores spiritualium dicuntur simoniaci, cum tamen non sequantur Simonem, sed potius Giezi ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, « Simoniacæ autem hæresis, etc. » Quæritur,

pum meum esse simoniacum, vel alias irregularem et latenter. Adhuc toleratur ab Ecclesia. Et instent ordines : et mihi præcipiatur, quod ordines accipiam, quid debeo agere? si enim accipiam a simo- niaco, degradandus sum : si autem non accipio, inobediens sum : ergo sum perplexus.

Responsio . Dicendumadprimum , q u o d largedicuntursimoniacisiveemantsive vendant : quiaetiamSimonemptam gratiamvendereposteacogitavit : tamen versusestdifferentiamnotans ,

Videtur, quod sic : quia percipiunt non suum.

Quod Giezi vendit, Simon conducere quaerit.

Ad aliud dicendum videtur, quod si scienter commisit simoniam, ad resti- tutionem tenetur. Si autem eo ignorante commisa fuit propter eum per alios, non tenetur quamdiu ignorat : sed postquam sciverit, tenetur, ut videtur.

Ad aliud dicendum, quod in tali casu debeo quaerere licentiam, aut aliam viam

4 Cf. I, quæst. 1, cap. Erga Simoniacos (Nota edit. Lugd.)

2 Cf. I, quæst. 1, cap. Constat (Nota edit. Lærd.)

<--- Page Split --->

evadendi : si autem non possum habere, debeo, quaerere effugium obedientiae : quod si nec hoc habere possum, debeo dolens suscipere ordinem tituli.

Ad argumentum contra, dicendum

quod non intelligitur de his qui latentes sunt, quos adhuc tolerat Ecclesia. Sed hoc hodie vix habet locum, quia fere nullus nisi nummularius habet locum in templo.

I. De aetate ordinandorum ita decrevit Nicolaus Papa.

Sacri, inquit, canones sanxerunt, ut subdiaconus non ordinetur ante quatuordecim annos, nec diaconus ante quinque et viginti, nec presbyter ante triginta. Deinde si dignus fuerit, ad Episcopatum eligi potest : quod nos etiam pari modo servare jubemus 1. Item, Fabianus : Si quis triginta aetatis non impleverit annos, nullo modo presbyter ordinetur, etsi valde sit dignus : quia et ipse Dominus triginta annorum baptizatus est, et sic ccepit docere 2.

violent canones sanctorum patrum : et hoc est peccatum mortale.

ARTICULUS VII.

An canones bene disposuerint de aetate ordinandorum, cum tamen non servetur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit ibi « Sacri, inquit, canones, etc. »

R esponsio. Dicendum, quod sicut in matrimonio malitia quandoque supplet aetatem, ita e converso in religionibus morum gravitas et disciplina supplet aetatem : praecipue cum hoc quod hic dicitur de his qui promoventur non ad ordines tantum, sed etiam ad jurisdictionem, ut archidiaconi, presbyteri, et Episcopi.

Hoc enim hodie praecipue in religionibus non observatur : ergo videtur, quod

Et haec de Ordine dicta sint a nobis pro tempore prasenti.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

dinatur contra vulnus peccati : ergo et omnia superaedificata : sed unum superaedificatorum est matrimonium : ergo matrimonium ordinatur contra peccatum.

Quare matrimonium sit institutum ?

Incidit autem primo quaestio de hoc quod dicit, ibi, A, « Cum alia sacramenta, etc. »

In contrarium hujus est, quod Sed cct. 1. Non attendentes medicinam peccati, ordinant leges matrimonii, sicut civiles : ergo non est contra peccatum tantum. 2. Item, Non existente peccato adhuc fuisset multiplicatio : sed non nisi per matrimonium : ergo matrimonium fuisset non existente peccato : ergo non spiritualiter vel substantialiter ordinatur contra peccatum.

SOLUTIO. Dicendum est cum Magistro, Solutquod matrimonium non habet substantialem ordinem contra peccatum : sed principaliter est ad officium, in quo tamen officio inventum est remedium contra vulnus quod accidit ex peccato.

<--- Page Split --->

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod omnia sacramenta sunt ligaturæ plagarum saucii : sed hæc ligatura adhibita est partim de novo institutis, partim etiam institutis ante, sed tamen effectum medicandi contrahentibus a passione Christi. Unde illud quod est sacramentum potuit esse ante peccatum : sed tamen secundum quod sacramentum est unctio vulneris, sic est institutum contra peccatum.

Ad ALIUD dicendum, quod omne sacramentum in quantum est sacramentum, vel actio sacratione sua sanans, contra peccatum ordinatur : sed tamen non oportet, quod omne illud quod est sacramentum, habeat illud, ut patet ex praehabitis.

Ad ALIUD dicendum, quod illa differentia accidit gratiae sacramentali in quantum hujusmodi, et non est ejus quod est sacramentum si generaliter accipiatur.

Ad ALIUD dicendum, quod baptismus est fundamentum matrimonii secundum aliquid. Est enim fundamentum ejus quod faciendum personas simpliciter legitimas : quia quæ sunt de dispari cultu, in aliquo casu possunt separari : sed secundum substantiam matrimonii non est fundamentum matrimonii : et ideo non oportet, quod licet baptismus ordinetur contra peccatum, quod etiam matrimonium ordinetur contra peccatum.

Ad ALIUD dicendum, quod matrimonium non habet indulgentiam simpliciter, sed tantum secundum hoc quod fit concubitus causa libidinis satiandæ. Potest autem aliis de causis fieri, scilicet spe prolis, vel causa fidei vel debiti reddendi. Et tunc est actus nulla indigens indulgentia.

Ad ALIUD dicendum, quod maxime corruptum magis indiget medicina, quam minus corruptum : sed tamen matrimonium non secundum omnem modum est medicina ejus, sed tantum secrundum quod est in remedium : unde nihil prohibet quin secundum quod est

in officium, possit institutum esse ante peccatum.

Et per illud patet solutio ad ultimum.

ARTICULUS II.

An Adam doluerit in ablatioue costae ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa medium : « In Adam misso sopore, atque una de costis ejus sumpta, etc.

Et quaeruntur hic duo principaliter, et tertium ex incidenti.

Primum principale est, Ujrum doluerit Adam in costæ ablatione ?

Secundum, de parte quam sumpsit.

Tertium autem quod ex incidenti quaeritur, est tota quaestio de raput.

Ad PRIMUM sic proceditur :

ULTERIUS quaeritur, Unde venerit ille Quæst. sopor ?

<--- Page Split --->

aut contra naturam, aut secundum naturam illi soperem immisit. Si dicas, quod contra naturam, videtur falsum : quia Augustinus dicit, quod Dominus contra naturam quam ipse fecit, non operatus est. Si autem secundum naturam fecit : secundum naturam non fit somnus nisi per cibi evaporationem : sed Adam tunc non comederat : ergo ipse secundum naturam somnum habere non poterat.

sed ut fieri posset. In semine autem non est possibilitas materialis tantum, sed etiam formalis : unde in ipse est ut ex ipso fiat homo. Utrumque autem separatur cum delectatione, ut puto, etiamsi non esset peccatum, sed non esset delectatio ligan s ad rationem : et hoc est quod dicunt Avicenna et Constantinus, quod natura in coitu posuit delectationem ut appeteretur propter indigentiam specici.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod sensus divisionis continui qui facit dolorem, est sensus divisionis sive separationis conjuncti ad consistentiam individui pertinentis : costa autem non fuit sic, sed potius fuit superfluum individui datum ad multiplicationem speciei.

Ad ALIUD dicendum, quod anima non appetit uniri alicui, nisi ei quod est materia animae, prout ipsa est motor et forma organici corporis physici : tale autem non fuit costa, ut jam habitum est.

Ad ALIUD dicendum, quod non evigilavit : quia separatio dictis de causis non incussit dolorem.

A d 2.

A d 3.

Ad quæd

Solutio.

RESPONSIO. Dicendum, quod Adam non doluit in separatione costae ab ipso : cujus multiplex assignatur causa : una quam habet Augustinus : quia ille hoc facere potuit, qui eum condidit, ut non doleret quando costam accepit.

Alia autem causa est, aut potest esse : quia illud quod in homine est de supertiuo individui, licet de necessario speciei, separatur ab homine non tantum sine dolore, sed etiam cum delectatione. Et hoc quidem dupliciter : quandoque enim illud superfluum est in quo fiat homo, sicut est semen hominis : et hoc separatur per nature actionem et decisionem. Aliud autem est non in quo est ut fiat homo, sed ut fieri possit, ut dicit Augustinus, hoc est, in quo est possibilitas obedientiae : et hoc non separatur nisi per actum primi opificis : et hoc modo separata est costa in qua non erat, ut fieret mulier,

Ad m quod ulterius quaeritur, dicendum quod secundum naturam immisit soporem.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum, quod Dominus creavit Adam per omnia perfectum secundum statum animalitatis : et ideo venae plena erant sanguine, et vasa nutritiva plena nutrimento : et ex illis processit ei somnum.

Ad ALIUD dicendum, quod non semper ligantur vires animae rationalis : sed quandoque magis laxantur, in quantum anima tunc circa alia non occupatur : et tunc fiunt revelationes, sicut dicitur, Numer. XXIV, 1 : Qui cadit, et sic aperiuntur oculi ejus, id est, qui jacet dormiens et sopiens, et sic videt Dei visiones : et sic fuit in Adam.

Ad ALIUD dicendum, quod intellectus non semper sumit a sensu, sed potius quandoque sumit ab intelligentiis separatis, et illarum impressiones sunt in ip-

<--- Page Split --->

so, quando circa strepitus sensuum non occupatur : et hoc fit in somnis, et præcipue in sopore propter differentiam quam quidam assignaverunt somni et soporis, dicentes quod somnus sit quies animalium virtutum cum intensione naturalium, sopor autem quies animalium cum intensione intellectualium.

ARTICULUS III.

An Heva de osse vel de carne debuit formari ?

Secundo quaeritur de parte quam sumpsit, scilicet de costa ?

Videtur enim, quod carnem assumpsit et costam : quia

una : ergo illud unum ex quo facta est mulier, non debuit esse pars illa que est os.

RESPONSO. Dicendum, quod de osse facta est et debuit fieri mulier, multiplici de causa : quarum una causa est, per hoc daretur intelligi potentia opificis : quia etiam non tantum de obediente, sed etiam de inobediente et de duro quaeque mollia producere potest. Alia causa est : quia si de molli materia accepta fuisset, nimis mollis fuisset effecta, et de mollitie ejus excusata videretur : et ideo Dominus mollitiem complexionis temperare docuit per duritiem materiae: ut sic constantiam et continentiae duritiem universaliter mulier doceretur.

Quare autem sumpta est de latere, et non de capite, vel pede, Magister in secundo Sententiarum assignavit rationem : et haec sufficiant.

AD PLUMUM ergo dicendum, quod non ideo dicit, Caro ex carne, quod essentialiter sit de carne sua sumpta, sed quia originaliter : quia caro pro costa repleta est, et costa in carnem et alias partes mulieris transformata.

AD ALIUD dicendum, quod licet caro formalior sit quam os, tamen artifici infinitae virtutis unum formalius non est reliquo : et ideo prædictis de causis os et non carnem sumpsit.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc habet mulier ex complexione, et non ex materia, ut prius explanatum est.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc verum est quamdiu manet in actu partis illius cujus formam habet : sed Dominus transformavit seu transmutavit os a forma ossis, et tunc induit ei formam aliam.

AD ULTIMUM dicendum eodem modo. Et sic patet solutio ad totum.

Solutio.

Ad I.

Ad 2.

Ad 3.

Ad 4.

<--- Page Split --->

stinus, et etiam in secundo Sententiarum est probatum.

ARTICULUS IV.

An Adam prophetice dixit : Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, ante finem : « Post exstasim prophetice dixisse, etc. »

De rebus enim praesentibus quae subjacent sensui et rationi, non est prophetia : sed quod ad hunc usum facta fuit mulier, subjacuit rationi accipienti ex sensu : ergo non dixit hoc prophetice.

Si autem dicatur, quod prophetia refertur ad statum Ecclesiae futurum, qui significabatur in muliere, videtur esse falsum : quia non propagarentur sacramenta de latere Christi nisi homo peccasset : ergo non cognoscitur propagatio nisi cognito peccato : ergo praecognovit Adam suum casum, quod negat Augu-

Solutio. Ad hoc dicendum, quod prophetia refertur ad statum futurum Ecclesiae, et non ad præsentem usum mulieris : quia ille ex discretione sexus et ratione poterat sensibiliter cognosci.

Aohocautemquodcontraobjicitur , dicendumquodnonsequitur : hocnonfitsineillo : ergononcognoscitursineillo . Etestinstantia : quialineæmathe - maticænonsuntsinemateriasensibili , ettamencognoscuntursineilla : etani - maluniversalenonfitsineindividuo , ettamencognoscitursineillo . Etestfalla - ciaconsequentis .

Dicunttamenaliqui , quodideononpraecognovitAdamcasumsuum , quianoncontulit , nectenebaturconferre : quiaaliasliberaripotuit . Videturtamenmihi , quodetiampotestdici , quodscirepotuitpropagationemfuturamdelatereChristi , etnonpræscirecasum , etiamsicontulit : quiamultisdecausispotuitChristusincarnari , etnontantumpropecato .

B. De duplici institutione conjugii.

Conjugii autem institutio duplex est. Una ante peccata ad officium facta est in paradiso, ubi esset thorus immaculatus, et nuptiae honorabiles : ex quibus sine ardore conciperent, sine dolore parerent. Altera post peccatum ad remedium facta extra paradisum, propter illicitum motum devitandum. Prima, ut natura multiplicaretur : secunda, ut natura exciperetur, et vitium cohiberetur. Nam et ante peccatum dixit Deus : Crescite, et multiplicamini 1 : et post peccatum, omnibus pene hominibus per diluvium consumptis 2. Quod vero ante peccatum institutum fuerit conjugium ad officium, post peccatum vero ad remedium concessum, Augustinus testatur

<--- Page Split --->

dices : Quod sanis est ad officium, aegrotis est ad remedium. Infirmitas enim incontinentiae, quae est in carne per peccatum mortua, ne cadat in ruinam flagitiorum, excipitur honestate nuptiarum. Si vero non peccassunt primi homines, sine carnis incentivo ac fervore libidinis ipsi ac successores eorum convenient. Et sicut remunerabile est aliquod bonum quis, sic coitus eorum bonus esset et remunerabilis. Quia vero propter peccatum lethalis concupiscentiae lex membris nostris inhaesit 1, sine qua carnalis non fit commixtio, reprehensibilis est et malus coitus, nisi excusetur per bona conjugii.

ARTICULUS V.

Au matrimonium potest institui pluribus vicibus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, « Conjugii autem institutio duplex est. »

Videtur enim hoc esse falsum : quia

CONTRA hoc est quod dicitur in Littera. Sed contra.

SOLUTIO. Dicendum, quod nihil prohibet idem bis vel ter vel pluries institui secundum plures rationes et effectus ipsius : unde cum matrimonium sit in officium naturae, et in remedium coucupiscentiae : et hoc dupliciter, scilicet ex actu ipso ordinato per fidem thori, et per significationem sacramenti, et ex gratia quae est ex desponsatione humanae naturae cum divina in persona Christi : nihil prohibet matrimonium sic habere duas vel tres etiam institutiones divinas : unam quoad naturam secundum se, aliam quoad naturam corruptam, et tertiam secundum statum naturae reparatae per Christum : et sic matrimonium est sacramentum innocentiae, veteris legis, et legis novae.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod institutio aperte instituentis efficax est : sed tamen ex parte nostra oportet ipsam duplicari vel triplicari, ut sciamus ipsum esse ad plura, et non ad unum, cum ista plura efficere non possit nisi virtute in-stitutionis.

Si autem objiciat quis dicens, quod una dictione potuit instituere dicens : Va-

<--- Page Split --->

leat matrimonium : ad hoc tamen dicendum, quod hoc non fuit congruum : quia sic revelasset homini suam corruptionem futuram.

Præterea, Cum successu temporis debuit innotescere morbus et medicina, sicut dicitur, Matth. v, 31 et 32 : et hujus causæ sunt supra assignatæ.

Ad aliud dicendum, quod quædam de aliis sunt magis efficacia : sed major efficacia vel minor non est causa unius vel plurium institutionum, sed potius pluralitas effectuum, ut dictum est. Et si arguat quis, quod si istud habet plures effectus : ergo est magis efficax : dicendum quod fallit secundum fallaciam figuræ dictionis mutando speciem prædicamenti, scilicet discretum in continuum vel quasi continuum.

Ad aliud dicendum, quod non multiplicatur secundum causalitatem eamdem.

Ad probationem autem dicendum, quod licet repetatur idem actus, non tamen sub eisdem dispositionibus : quia enim propter ipsum aestum concupiscentiae inundaverat diluvium, et divisim jussi sunt intrare in arcam Noe, et illii ejus, et uxores eorum, poterant timore concupiscentiae timere ne esset multiplicandum iterum genus humanum : et ideo iterum præcipue excepta concupiscentia per fidem thori et bonum sacramenti, ne rueret in præceps.

Ad ultimum dicendum, quod illa ratio procedit ac si virtus instituentis esset causa unius vel plurium institutionum. Et hoc non est verum, ut patet ex praedictis.

ARTICULUS VI.

An in paradiso fuissent nuptiae et matrimonium?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo post initium : « Ubi esset thorus

immaculatus, et nuptiae honorabiles, etc. »

In contrarium hujus est, quod

Si forte dicatur, sicut Damascenus videtur sentire, quod aliter quam per commixtionem sexus fuisset facta propagatio. Contra : Sexus a Domino in paradiso discretus creatus est. Cum igitur

<--- Page Split --->

omnis sapiens finem determinatum intendat in opere suo, ipse finem discreti sexus intendit : non est autem nisi commixtio : masculus enim est qui generat in alio ex se semine proprio, femina autem in se ex alio, ut dicit Philosophus : ideo videtur, quod tunc commixti fuissent.

multiplicari secundum speciem, nisi in individuis.

ARTICULUS VII.

An in paradiso fuisset conceptus sine ardore libidinis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo post initium : « Ex quibus sine ardore conciperent, et sine dolore parerent. »

Videtur enim hoc esse falsum :

Si forte quis dicat, quod usum membrorum habuisset ad imperium rationis, et non virtute caloris. CONTRA : Hoc stultum est dicere : quia ratio non movet, sicut vis affixa organo, sed per imperium tantum : ergo oportet aliquam esse affixam organo cui imperet : haec autem quaecumque est, non movet sine instrumento : et cum hoc non sit nisi calor, sequitur ut prius.

Responsio . Dicendum , quodquoadcommixtionemsexusidemfuissetmoduspropagationistunc , utnunc .

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod dictum Augustini intelligitur secundum naturam mortalium in statu animali : homo enim secundum naturam quidem semper fuit mortalis etiam in paradiso, sed per gratiam innocentiae habuit immortalitatem, ut disputatum invenire quis potest in fine secundi Sententiarum.

Ad ALIUD dicendum, quod Damascenus non refert dissimilitudinem ad actum commixtionis, sed ad conjunctum quod est corruptio in conceptu, gravitas in impraegnatione, et dolor in partu.

Ad ALIUD dicendum, quod Philosophus loquitur de incorruptibilibus secundum naturam : et haec non sunt nisi ea quae natura elongavit a contrarietate et mutatione : et talis per naturam non fuit homo in primo statu, sed ex gratia, ut dictum est.

Per idem patet solutio ad sequens : verum est enim, quod talia naturaliter incorruptibilia, non quaerunt salvari vel

<--- Page Split --->

ARTICULUS VIII.

An matrimonium sit remedium et medicina contra morbum concupiscentiae ?

Ulterius, Videtur quod cum majori dolore peperisset quam nunc: quia dolor est sensus divisionis continui: ergo sensus divisionis continui nobilius conjuncti magis facit dolorem: sed mulier tunc fuisset nobilius conjuncta, quam modo sit aliqua: ergo in divisione magis doluisset: sed impossibile est nasci infantem debitae quantitatis sine divisione et extensione membri genitalis: ergo tunc impossibile fuisset parere sine dolore.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa medium: « Quod sanis est ad officium, aegrotis est ad remedium, etc. »

Videtur enim hoc esse falsum :

Resposso. Dicendum, quod conceptus fuisset tunc sine ardore, et partus sine dolore. Ardor autem dicit delectationem quae rationem secundum actum suffocat. Et bene concedo quod tunc fuisset major et sincerior delectatio in opere: et tamen sub imperio rationis, quia ratio tunc fuisset confortata gratia innocentiae, ita quod nihil existens sub ipsa quantumcumque vehemens fuisset, avertisset eam a contuitu immutabilis boni primi.

Et per hoc patet solutio ad totum quod objicitur de ardore.

Ad aliud quod objicitur de dolore, dicendum quod dolor nullus fuisset nec divisio: quia nimia extensio mulierum et arctatio provenit ex peccato: sed tunc fuissent membra proportionata nascentibus, ita ut per extensionem non dividentem corpus mulieris infantes potuissent profundi: si tamen etiam tunc corpus fuisset ferro percussum, non fuisset divisum, ut dicit Isidorus: et ideo etiam non fuisset doloris susceptibile.

<--- Page Split --->

Item, Quod secundum se est illicitum, numquam efficitur licitum ex hoc quod est circa unum et non circa plura : sed concupiscentiae concubitus secundum se est illicitus : ergo non efficitur licitus ex hoc quod per matrimonium restringitur ad unum conjugium. PRIMA probatur in omnibus moralibus. Avaritia enim et prodigalitas et sic de aliis, quæ secundum se sunt illicita, numquam licita efficiuntur ex hoc, quod sint circa unum. SECUNDA probatur per hoc, quod nihil secundum se ruit in vitium et præceps, nisi quod secundum se est illicitum : concupiscentiae autem concubitus secundum se ruit in præceps, ut sæpe dicitur in verbis Augustini in Littera : et sic constat propositum.

Item, In naturis sic est, quod virtus naturalis restricta ad unum, magis intenditur in illo, sicut patet in calido, frigido, et omnibus aliis : cum igitur concupiscentia agit per modum naturae, videtur quod nec ipsa hoc modo potest capere medicinam.

bidini ita vacant, sicut equus et mulus quibus non est intellectus, habet potestatem dæmonium super eos. Et subjungit, yj. 18 et seq., quod alii timore Dei accipiunt, in quos non habet potestatem. Potestas autem dæmonis ibi vocatur potestas in fomite quoad concupiscentiam coeundi.

Alio autem modo medicatur restringendo legibus divinis et humanis, quibus excluditur turpitudo quæ conjuncta est concupiscentiae : et hoc modo excipitur ne ruat in præceps, sicut dicitur in Littera.

Ad OBJECTUM ergo primum dicendum, quod non ab eodem accipit intensionem et medicamentum : quia matrimonium per gratiam interiorem ignem fomitis remittit, et per honestatem legum exteriorum divinarum et humanarum turpitudinem tollit vitii : ita quod non manet nisi peneæ turpitudo quæ est actui inseparabiliter conjuncta. Et hoc falsum est, quod per matrimonium detur facultas et licentia concumbendi : licet enim hoc sit in matrimonio, non tamen est ad hoc, sed potius ad ea de quibus dictum est.

. Ad ALIUD dicendum, quod infirmitas haec non appetit hanc duplicem sui restrictionem, sed potius licentiosum concubitum : et ita patet, quod illa ratio non procedit.

Ad ALIUD dicendum, quod infirmitas vitii concupiscentiae non manet post matrimonium, sed infirmitas peneæ est minorata duabus de causis supra dictis.

N. initio.

SOLUTIO. Ad hoc autem dicendum videtur, quod matrimonium duplex est medicina concupiscentiae coeundi. Uno modo ex gratia quam dat in fide mediatoris contrahentibus quæ sibi est gratia sacramentalis : et haec mitigat concupiscentiam, sicut patet, Tob. vi, 16 et 17 : Audi me, et ostendam tibi qui sunt, quibus prevalere potest dæmonium. Hi namque qui conjugium ita suscipiunt, ut Deum a se et a sua mente excludant, et suæ li-

Ad ALIUD dicendum, quod non omnino per contrarium potest fieri medicina, quando infirmitas radicata est in membris radicalibus et chronica : quia talem medicinam natura sustinere non posset : et sic est hic : quia concupiscentia radicata est in natura corrupta, et ideo fit per contrarium quantum potest, ut salvetur bonum naturae et gratiae, ne morbi violentia subvertatur.

Ad ALIUD quod contra solutionem inductam objicitur, dicendum quod iste

<--- Page Split --->

duæ rationes procedunt ac si fiat restricrio illa tantum per diminutionem materie, et non per diminutionem concupiscentiae : et hoc jam ex dictis patet esse falsum. Et hoc confirmatur ex hoc, quod etiam ille qui æqual concupiscentia ardet in conjugem et meretricem vel adulteram, adulter dicitur in sententiis Sexti Pythagorici, ut infra dicet Hieronymus in Littera.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS IX.

An concupiscentia sit mortalis vel lethalis? et, Cum concupiscentia inhaerent coitui, an ille sit semper mortalis?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, sub finem : « Lethalis concupiscentiae lex membris inhaesit, etc. »

Ex hoc videtur, quod

dem speciei, et concupiscentia movens in conjugem et meretricem est ejusdem speciei : quae est forma delectabilis apprehensi in conjuge et meretrice.

Hæ autem sunt, vel esse possunt rationes hæreticorum damnantium omnem concubitum matrimonialem.

IN CONTRARIUM hujus objiciatur sie :

<--- Page Split --->

verum si coitus esset peccatum: ergo coitus non est peccatum.

tis et imprægnati, potest esse actus virtutis: et inde ut prius.

Responsio. Dicendum, quod profana solutio. sunt ea quae probant rationes primae: et sufficit ad vituperium illorum haereticorum dicere, quod ipsi sunt filii adulterorum et filii tenebrarum et diaboli secundum suam propriam confessionem: et ergo etiam haereditatem patris sui diaboli percipient, id est, pœnas æternas, nisi resipiscant: et hoc certissime verum est.

Ad hoc ergo quod primo objiciunt, dicendum quod lethalis dicitur concupisentia: quia a letho inducta, non quod semper lethum inducat: dicitur etiam lethalis, quia lethali corpori inhaeret.

Ad aliud dicendum, quod concupisentia penea inevitabiliter est adjuncta ad coitum, sed non culpae. Et penea non est vituperabilis nisi secundum quid, scilicet secundum quod est ex peccato.

Ad aliud dicendum, quod secundum A13. speciem moris non est idem actus specie concubitus matrimonialis, et solutus.

Ad probationem autem dicendum, quod materialiter est idem objectum remotum specie, sed non formaliter et propinquum. Remotum enim est materialiter utrobique idem: sed propinquum est materialiter sub circumstantiis, quae in uno sunt solutum indebitum in suae lasciviae fomentum: in alio autem legibus humanis et divinis adstrictum et alligatum ex jure divino et humano, in quo bonum prolis quaeritur, vel medicine. Similiter habitus movens in uno est concupiscentia fornicandi: in altero autem honestas nuptiarum. Et ideo patet, quod non procedit ratio illa.

Ad aliud dicendum, quod nullum bonorum matrimonii est in soluta: quia non est bonum prolis: quod patet per hoc, quia de diffinitione boni prolis est, quod honeste suscipiatur, quod non quaeritur in soluta. Nec fides est ibi: quia non contingit fidem habere nisi ad suam: et haec non est sua: sed est ibi quaedam stabilita turpitudo. Nec sacra-

<--- Page Split --->

mentum est ibi : quia hoc magis radicatur in divisione spirituum, quam corporum. Unde patet, quod probatio illa nihil valet.

non sunt facienda, nec minima, ut eveniant quaecumque bona: sed coitus secundum se non est hujusmodi culpa, ut patet ex praehabitis.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod illud quod excusatur, dupliciter excusatur, scilicet sicut id quod est essentialiter reatus, et sicut id quod non est essentialiter reatus, sed est conjunctum turpitudini propter aliquid praecedens quod fuit reatus ejusdem in specie non in numero, a quo est dependentia, ut ad patrem. Quod ergo excusatur primo modo, hoc sine dubio malum est culpa: et de hoc tenet objectio. Quod autem secundo modo excusatur, non est malum secundum se, nec est culpa ejus in quo excusatur, sed potius penea ex culpa patris procedens.

Ad 6. An aliud dicendum, quod mala culpa

Tamen cum dicitur, quod coitus secundum se est malus vel peccatum, est duplex æquivocatio ejus quod est secundum se. Si enim dicat proprietatem sive conditionem naturae et essentiae coitus, locutio est falsa: quia sic coitus in paradiso etiam fuisset malus. Si autem dicat exclusionem eorum quae ordinant coitum legibus et bonis matrimonii, tunc est vera: et sic intelligitur coitus secundum se, id est, per se solus non coarctatus lege et bono matrimonii.

Et haec distinctio valet tam ad praecodentia, quam ad sequentia.

C. Quando secundum praeceptum, et quando secundum indulgentiam contractum sit conjugium ?

Prima institutio habuit praeceptum, secunda indulgentiam. Didicimus enim ab Apostolo, humano generi propter vitandam fornicationem indultum esse conjugium 1. Indulgentia vero quia meliora non eligit, remedium habet, non praemium : a qua si quis declinaverit, meretur exitiale judicium. Quod secundum indulgentiam conceditur, voluntarium est, non necessarium, alioquin transgressor esset, quod 2 illud non faceret. Et potest sane intelligi illud sub praecepto dictum hominibus primis ante peccatum : Crescile, et multiplicamini 3. Quo etiam post peccatum tenebantur, usquequo est facta multiplicatio : post quam secundum indulgentiam, matrimonii contractus fuit. Ita etiam post diluvium, quo universum pene humanum genus deletum est, secundum praeceptum dictum est filiis Noe : Crescile, et multiplicamini 4. Multiplicato vero homine, secundum indulgentiam contractum est, non secundum imperium.

<--- Page Split --->

ARTICULUS X.

An prima iustitutio matrimonii habuit praeceptum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, « Prima institutio habuit praeceptum, etc. »

Hoc enim falsum videtur :

duum : sed ad actum salvantem individuum adhuc obligamur: ergo et ad illum: ergo omnes voventes continentiam, mortaliter peccant vovendo continentiam.

Et hae sunt vel esse possunt rationes Judæorum dicentium, omnes debere contrahere matrimonium, et judaizantium quorumdam hæreticorum.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

videtur, quod illa melior sit quam matrimonialis.

Solutio. RESPONSIO. Dicendum, quod hoc præceptum est natura ex causa defectus multitudinis : et ideo bene concedo, quod non obligat multitudine existente.

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod fuit præceptum affirmativum ex causa determinata factum, et omnem hominum obligat quando est eadem causa, quia tunc est tempus necessitatis : et tunc bene concedo, quod nullo voto obstante omnis homo teneretur si similis esset casus.

Ad m autem quod probatur, dicendum est quod ponderatio personalis boni non est condigna continentis animæ : sed tamen ponderatio boni communis præponderat quantumcumque bono personali, præcipue tale bonum quale est salus spe-

ciei humanæ. Et hoc est quod dicit Aristoteles quod si bonum est bonum hominis, melius erit quod civitatis, et maximum bonum quod gentis.

Ad ALIUD dicendum, quod est de per se faciendis ex causa quæ est defectus habitatorum mundi et servientium Deo : et ideo non obligat nisi illa causa existente.

Ad ALIUD dicendum quod non est simile : quia salus individui non procuratur nisi per idem individuum : sed salus speciei potest procurari per alium.

Ad ALIUD dicendum, quod verum est digniorem esse speciem quam individuum, et melius esse quod salvetur species quam individuum, si alterum sine altero salvari non possit : sed salus speciei nullo modo est in periculo multis existentibus hominibus, eo quod ad actum generationis inclinant natura et concupiscentia et amor prolis : et ideo abstinens propter Deum meretur.

Ad ALIUD dicendum, quod non est simpliciter datum hoc præceptum, Crescite, et multiplicamini 1 : quia non contingit crescere post perfectum incrementum, nec multiplicari post perfectam multiplicationem : sed datum est ex causa, ut dictum est : et ideo obligat illa causa existente, et non aliter.

Ad ALIUD dicendum, quod est natura integra et natura corrupta : et secundum hoc habet duplex desiderium : et quia desiderium naturae corruptæ est permixtum corruptioni, ideo oportet resistere desideriis naturae et maxime Veneris : ratio autem procedit de desiderio naturae integrae tantum.

Ad ALIUD dicendum, quod multis existentibus, quilibet bene facit continendo : et si quilibet voveat continentiam, certum est, quod tunc Deus suam voluntatem de dispositione mundi revelaret vel per se, vel per fideles Ecclesiae dispensatores : et tunc illis obediendum esset in omnibus quæ præciperent, aut de servando voto, si forte ex præsentibus nu-

<--- Page Split --->

merus electorum impleretur : vel de frangendo voto et recompensando per materialem fidelium multiplicationem, ne mundus dissolveretur.

ARTICULUS XI.

An actus matrimonialis habet indulgentiam, vel præmium ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, post initium : « Indulgentia vero quia meliora non eligit, remedium habet, non præmium, etc. »

redditio debiti in actu matrimonii, est actus justitiae formatae : ergo est actus meritorius, et habet præmium.

Sed contra :

<--- Page Split --->

omnis concubitus matrimonialis est peccatum.

duobus moventibus, meo judicio actus est meritorius, et habet præmium, et nullam habet indulgentiam. Si autem fiat quarta de causa, et tertio movente, ita quod natura præcedat contiendo concupiscentiam ne moveat in uxorem ut in adulteram, tunc est veniale peccatum, et habet indulgentiam. Si autem præcedat concupiscentia, et libido ponatur ultimus finis, est peccatum mortale non habens indulgentiam, nisi per pænitentiam sicut aliud mortale : quia hi... libidini suæ ita vacant, sicut equus et multis in quibus non est intellectus : et ideo habet potestatem dæmonium super eos, ut dicitur, Tob. vi, 17.

Per hoc ergo patet solutio ad primas objectiones.

Ad id quod in contrarium objicitur, Adolup dicendum quod non generaliter loquitur Apostolus, nisi dicatur indulgentia concessionis, sicut distinguitur in Littera : sed tunc non omne quod habet indulgentiam, est peccatum.

Et quod dicit Augustinus, quod quidquid habet indulgentiam, est peccatum, intelligitur de indulgentia permissionis.

Ad alud dicendum, quod causa conAdolup cubitus matrimonii non semper est mala, ut patet ex prædictis : et ideo ratio illa nihil valet.

Responsio. Dicendum, quod actus matrimonii quatuor de causis potest fieri, et tribus moventibus. Prima causa est spes prolis. Secunda est fides reddendi debiti. Tertia est in rememoratione boni sacramenti. Quarta est causa infirmitatis sanandae. Movens autem quandoque tantum est virtus, et hoc tripliciter, scilicet amor cultus Dei propagandi in prole, amor justitiae in redditione debiti, et fides unionis futurae in uno spiritu ad Deum : quandoque est movens natura cum virtute : quandoque est movens natura cum vitio, et hoc dupliciter, quandoque enim natura præcedit vitium, quandoque e converso vitium præcedit naturam.

Dicendum ergo, quod si fiat concubitus tribus primis de causis, et primis

Ad alud dicendum, quod coitus maAdoltrimonii generaliter est malo pœnae permixtus, sed non malo culpae : et ideo non potest dici malum culpae, sed pœnae.

Ad alud dicendum, quod hoc origiAdolup nale peccatum quod innascitur ex concupiscentia, non est ex malo actu, quia non est malus, sed potius ex vi sententia justi judicis a qua robur trahit concupiscentia pœnalis, inficiens infantem qui nascitur, eo quod omnis homo generans (ut dicit Anselmus) Adam est in natura generante, qualiscumque sit in persona.

Ad alud dicendum, quod turpe est Adolduplex, scilicet pœnae, et culpae : et coitus matrimonii habet turpitudinem pœnae, non culpae : multæ autem pœnae

<--- Page Split --->

tales habent verecundiam, non accusabilem tamen, sicut egestio, urinatio, et hujusmodi : et tale turpe vulgariter vocatur turpe, sed non opponitur honesto. Est aliud turpe quod est crimen non

habens pulchritudinem in actu virtutis, et hoc opponitur honesto, et est peccatum : sed hoc turpe non est in actu matrimonii.

D. Quibus modis accipiatur indulgentia ?

Indulgentia autem diversis modis accipitur, scilicet pro confessione 1, pro remissione, pro permissione. Et est permissio in Novo Testamento, de minoribus bonis, et de minoribus malis. De minoribus bonis est conjugium, quod non meretur palmam, sed est in remedium. De minoribus malis, id est, de venialibus, est coitus qui fit causa incontinentiae. Illud scilicet conjugium indulgetur, id est, conceditur. Illud vero, id est, coitus talis, permittitur, id est, toleratur, ita quod non prohibetur.

minora bona, sicut et majora : ergo videtur, quod non permittat ea fieri.

ARTICULUS XII.

An permissio in Novo Testamento sit de bonis moralibus ?

Quesst.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, post initium : « Et est permissio in Novo Testamento, de minoribus bonis, etc. »

Videtur enim hoc esse falsum : quia 1. Cum quinque sint signa divinae voluntatis, ut habitum est ante finem primi libri hujus voluminis : sed permissio ibi semper est de malo : ergo non est de minoribus bonis.

Videtur enim, quod permissio non sit circa cerimonialia, sed circa moralia : ergo aequaliter commetitur Novo et Veteri Testamento : non ergo in Novo Testamento tantum est de minoribus bonis.

Ad hoc dicendum, quod permissio secundum quod est signum divinae voluntatis, et secundum quod est de minoribus bonis, non in ratione una sumitur : ibi enim operationi opponitur, cum

solutio.

<--- Page Split --->

utrumque sit circa præsens : unum circa malum, et alterum circa bonum : hic autem opponitur consilio, eo quod majora bona sunt de quibus est consilium : et cum non inclinatur homo ad illa, permittit Deus hominem salvari in ninoribus bonis, id est, concedit. Alia autem differentia est : quia in permissione secundum quod est signum voluntatis divinae, Deus non vult actum, sed aliquid circa ipsum quod ex ipso malo actu ordinato elicitur : hic autem Deus vult actum ipsum : sed magis remuneraret eum, qui esset meriti excellentioris.

Et per hoc patet solutio ad primum

quod fallit secundum equivocationem.

Per idem etiam patet solutio ad secunAd 2. dum et tertium.

Ad 10 autem quod ulterius quaeritur, Ad qui dicendum quod in Veteri Testamento aliud reformat peccatum : quia ibi erat status imperfectionis, gratia nondum propalata, et erant pauci Deo servientes, et omnes gentes per circuitum ad idololatriam pertrahentes : et ideo tunc non erat permissio, sed praeceptum, ut multiplicalio fieret colentium Deum, ut cum propagatione seunitis fieret propagatio religionis. Et ideo tunc plures erant unius viri uxores.

E. Quod nuptiae sint bonae.

Fuerunt autem nonnulli haeretici nuptias detestantes qui Tatiani appellati sunt 1. Hi nuptias omnino damnant, ac pares fornicationibus aliisque corruptionibus faciunt : nec recipiunt in suorum numero, conjugio utentem marern vel feminam. Quod autem res bona sit conjugium, non modo ex eo probatur, quod Dominus legitur conjugium instituisse inter primos parentes 2, sed etiam quod in Cana Galilaea nuptii interfuit Christus, easque miraculo commendavit, aqua in vinum conversa 3. Qui etiam postea virum dimittere uxorem prohibuit, nisi causa fornicationis 4. Apostolus etiam ait : Virgo non peccat, si nubat 5. Constat ergo rem bonam esse matrimonium : alioquin non esset sacramentum. Sacramentum enim sacrum signum est.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIII.

Au opinio haereticorum dicentium coitum cum uxore esse peccatum, sit tolerunda ?

Meinde quaeritur de hoc quod dicit, ubi, E, « Fuerunt autem nonnulli haeretiri, etc. »

<--- Page Split --->

siones illatas, æquales sunt qui sunt circa æqualiter terribile : ergo a simili, actus qui sunt circa æqualiter delectabile, sunt æquales : sed actus matrimonii et soluti concubitus sunt circa æqualiter delectabile : ergo sunt æquales : ergo quantum vitium est solutus concubitus, tantum vitium est actus matrimonii.

Sed contra. In contrahium hujus est : 1. Quod dicitur, I ad Corinth. vii, 30 : Qui emunt, sint tanquam non possidentes. Sed non potest intelligi quantum ad usum rei emptae : ergo nec hoc quod dicit, 29 : Qui habent uxores, tamquam non habentes sint, intelligitur quantum ad usum.

Item, Nihil prohibet actus majoris delectionis esse virtutis, et minoris delectionis esse actum vitii, sicut patet in comedendo quando oportet, et ubi oportet, et quantum oportet, delectabilia, et comedendo ut non oportet, et quando non oportet, et quantum non oportet, grossa cibaria, sicut Esau qui propter vitem escam

vendidit primogenita 2 : ergo a simili sic est in coitu : ergo non sequitur si coitus matrimonii sit tante vel majoris delectationis, sicut coitus cum soluta, quod si unus est peccatum, sit et alius.

Respossto. Dicendum, quod isti sunt pessimi haeretici qui quondam Tatiani, nunc autem Paterniani vocantur, qui de se perhibent, quod sint filii fornicationum et meretricum : et ideo nihil juris eis in haereditate temporali dimitti debet, sicut nec aliquid juris habent in hareditate aeterna. Dicendum autem, quod mentiuntur non intelligentes de quibus loquuntur, nec de quibus affirmant.

Ad primum ergo dicendum, quod sicut patet ex objectione in contrarium facta, non intelligitur, quod non debeant cognoscere uxores, sed quod non debeant spem ponere in eis sicut in re fruibili.

Ad aliud dicendum, quod non impedit ad Deum recipiendum, sed habet incongruitatem ad subito post coitum videndum Deum propter annexam concupiscentiam.

Ad aliud dicendum, quod Oza forte non est ideo percussus sicut dicitur in libro Regum : sed quia cum Levita esset, arcam propriis humeris non portavit. Si autem percussus est propter hoc, tunc fuit propter inidoneitatem ex concupiscentia et carnalitatem, et non ex peccato.

Ad aliud dicendum, quod discipuli dicunt, quod non expedit, ideo quia propter intricationem rerum mundanarum retrahit ab obsequio divino : sicut dicit Apostolus per oppositum de virginitate, I ad Corinth. vi, 33, quod ad id quod honestum est, provocet, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obserrandi. Et non est verum, quod tali non expedienti opponatur bonum gratiae, nec ipsum est malum culpae : sed tantum ei expedienti quod sequitur honestum : quandoque enim ip-

<--- Page Split --->

sum malum dicitur expediens, secundum quod cooperatur ad bonum : licet improprio dicatur, eo quod non cooperatur ad bonum nisi per occasionem.

Ad aliud dicendum, quod actus natura duplex est : nam quidam est actus voluntatis qui est natura quaedam, et actus naturae determinatae uno modo se habentis, quae diffinitur ab Aristotele, quod est principium motus et status in quo est per se et non secundum accidens. Dicendum ergo, quod actus naturae secundum quod voluntas est natura quaedam, bene variatur ex voluntate, et talis naturae actus est coitus : sed actus natura secundo modo dictae non variatur ex voluntate.

Ad id autem per quod nititur probare, dicendum quod generativa non est prinum movens in actu generationis, sed potius voluntas imperans : et ideo ab illo primo movente coitus est actus voluntarius, et propter circumstantias diversas efficitur peccatum in soluta, et actus virtutis in conjugata.

Ad aliud dicendum, quod ratio dupliciter se habet ad opera illa in eo quod ratio quae est ratio recta, scilicet ut praecedens, et ut concomitans : praecedens enim ordinat circumstantias quantum debet, et ut, et quando, et cum qua, et quomodo : sed concomitans dirigit. Dicendum ergo, quod vitium subvertit rationem praecedentem, sicut dixit Socra-

tes, et Aristoteles attestatur, quod delectatio subvertit existimationem prudentiae in minori propositione : et hoc est scriptum in VI Ethicorum, cap. de prudentia. Sed actus matrimonii non subvertit rationem praecedentem, sed concomitantem : et ideo non est vitium.

Et si objiciatur, quod quia illa ratio concomitans dirigit, si subvertitur, manet actus non directus : dicendum quod non dirigit ut ordinans, sed ut inspiciens: imo actus ordinatus est a praecedenti discretione rationis : et manet iste ordo in actu matrimonii, sicut vis projectiva manet in medio, etiam cessante primo projiciente.

Ad aliud dicendum, quod ex omnibus actibus relinquitur habitus similis actui : et ideo si ex actibus matrimonii relinquitur habitus, cum actus illi sint ordinati, non erit habitus inordinatus.

Ad aliud dicendum, quod falsum est A4 s et 9. quod supponitur pro vero, scilicet actus esse æquales in malo et bono, qui sunt circa delectationes æquales : quia actus naturae nec malum nec bonum facit quod est circa delectationes : quod patet ex hoc, quod actus virtutum et vitiorum sunt circa delectationes et tristitias : sed actus facit bonos vel malos, indebitas vel debitas circumstantias et fines habere.

Et per hoc patet solutio ad ultimum : quia illa ratio procedit super simile falsum.

F. Cujus rei sacramentum sit conjugium ?

Cum ergo conjugium sacramentum sit, et sacrum 1 signum est et sacrae rei, scilicet conjunctionis Christi et Ecclesiæ, sicut ait Apostolus. Scriptum est, inquit, Relinquet homo patrem, et matrem suam, et adhærebit uxori

<--- Page Split --->

sue : et erunt duo in carne una. Sacramentum hoc magnum est : ego autem dico in Christo et in Ecclesia 1. Ut enim inter conjuges conjunctio est secundum consensum animorum, et secundum permixtionem corporum : sic Ecclesia Christo copulatur voluntate et natura, qua idem vult cum co : et ipse formam sumpsit de natura hominis. Copulata est ergo sponsa sponso spiritualiter et corporaliter, id est, charitate ac conformitate naturae. Hujus utriusque copula figura est in conjugio. Consensus enim conjugum copulam spiritualem Christi et Ecclesiae, quae fit per charitatem, significat. Commixtio vero sexuum, illam significat quae fit per naturae conformitatem.

ARTICULIS XIV.

An matrimonium sit sacramentum ? et Quae sit res ipsius ? et, A quo tribuat virtutem sui effectus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, « Cum ergo conjugium sacramentum sit, etc. »

Et vadit disputatio super totum capitulum ?

Videtur enim, quod Magister male rem hujusmodi sacramenti determinet :

JUXTA HOC ulterius quaeruntur tria, Quaest. 1 scilicet an matrimonium sit sacramentum novae legis ?

Secundo, Quae sit res ipsius ?

Tertio, A quo trahat virtutem sui effectus in ipso ?

Ad PRIMUM autem horum objicitur multis modis :

<--- Page Split --->

jusmodi, ut dicit Hugo : sed istud non habet materiam : ergo non est sacramentum novae legis.

Quart. 2. SECUNDO quaeritur, Quae sit res ipsius si sit sacramentum novae legis ?

Videtur enim, quod nulla : quia

Juxta 3. Ulterius quaeritur tertio, In quo fundetur efficacia ipsius ?

Videtur autem, quod in nullo : quia omne sacramentum efficit quod figurat virtute passionis Christi : sed istud non habet figuram cum passione Christi, quia consistit in maxima delectatione : ergo videtur, quod non habeat aliquid unde trahat effectum.

Responso. Dicendum ad primum, quod Magister non tangit in Littera nisi rem signatam et non contentam : quia secundum eum et multos alios rem aliam

non habuit baptismus. Quid autem nobis super hoc videatur, infra patebit in solutione ejusdem quaestionis.

Ad aliud dicendum, quod sacramentum novae legis duplex est : unum quod est sacramentum tantum, aliud quod est sacramentum et officium. Sacramentum tantum est, cujus totus effectus substantialis est in opere operato, sicut est baptismus, confirmatio, Eucharistia, ordo, et extrema unctio. Sacramentum et officium est duplex, scilicet officium personae, et officium naturae. Officium personae est pœnitentia, officium naturae est matrimonium. Quod ergo dicitur, quod sacramentum novae legis efficit quod figurat, dicunt quidam intelligi de illo quod est sacramentum tantum : quia illud ita est novae legis quod non fuit ante eam, et totam vim trahit a nova lege. Et non intelligitur de eo quod est sacramentum et officium : quia in illo est actus personalis et moralis et civilis, qui etiam fuit ante novam legem, et non trahit vim ab opere operato tantum, sed etiam ab opere operante.

Ad aliud dicendum, quod bene conceditur, quod conjunctio fidelis animae cum Deo non est effectus istius sacramenti contentus, sed signatus tantum. Et ratio dicta est prius.

Ad m quod quaeritur, Utrum matrimonium sit sacramentum novae legis, dicendum quod matrimonium quadrupliciter consideratur quoad quatuor quae sunt in ipso : quorum primum est commixtio sexus ad salutem naturae. Secundum est distinctio circa conjunctiones in diversitate sexus. Tertium autem effectus ejus contra vulnus concupiscentiae. Et quartum et ultimum est honestas quae circumstat causam efficientem matrimonii, et amicitia quae consequitur ex ipso, et adjutorium conjugum ex mutuis operibus sibi invicem communicatis.

Quoad primum quidem est matrimo-

1 Cf. IV Sententiarum, Art. 5. Tom. XXIX

<--- Page Split --->

nium de lege naturae : et quia lex naturae comitatur omnem legem, et ideo hoc manet in omni lege : et sic institutum est in paradiso.

Quoad secundum autem est de lege Moysi, in qua fit distinctio personarum ad matrimonium legitimarum.

Quoad tertium autem specialiter est de lege Christi, quia ex ipso opere opcrato confert medicinam contra morbum, quod non faciebat ante nisi in opere operaute.

Sed quoad alia tria consequentia matrimonium ex causa efficiente et ex effectu ipsius, est de lege civili. Et hoc modo loquuntur Philosophi de honestate nuptiarum, ut Tullius, Aristoteles, Aspasius, et alii quidam.

illam, jam patebit in solutione sequentis articuli, et partim claruit ex praemissis.

Ad m ergo quod quaeritur utrum conAdq A ferat gratiam ?

Dicendum, quod circa hoc sunt tres opiniones, quarum nulli praejudicandum est.

Prima autem est quorumdam dicentium, quod non confert gratiam aliquam : et secundum hos dicitur sacramentum de hoc et aliis per prius et posterius, quia de aliis dicitur per signare et causare gratiam, de isto autem per signare tantum. Et haec videtur fuisse opinio Magistri in Littera : et fuit opinio Praepositivi et Guliclimi Altisiodorensis, et aliorum antiquorum.

Ad onjectum autem quod contra objicitur, dicendum quod matrimonium hahet formam quae est consensus per verba expressus. Nec oportet, quod sacramentum semper ex forma habeat sanctificationem : quia hoc non oportet nisi in illo sacramento, quod pure sacramentum est : et talia non sunt poenitentia et matrimonium, ut prius dictum est : quia illa sunt ad ea circa quae sunt opera nostra : et ideo oportet, quod perfectionem aliquo modo trahant a nobis. Et ideo in matrimonio pro perfectivo formali est individuitas vita, quae causatur ex consensu in utroque conjugum perfecto existente.

Ad aliud dicendum, eodem modo : quia talis materia non est nisi in illis sacramentis quae totam rationem efficiendi trahunt a passione Christi, et sacramentis quae sunt in Christo, sicut est baptismus Christi, passio Christi, resurrectio Christi, et hujusmodi. In his autem quae sunt circa opera nostra, sunt materia aliqua nostra, vel nos sub aliqua dispositione : sicut in poenitentia dolor est materia, et in matrimonio nos sub potentia commixtionis sexuum existentes.

Ad aliud dicendum, quod bene efficit quod figurat : quia efficit medicinam contra concupiscentiam. Et qualiter efficiat

Fuerunt alii qui dicerent, quod confert gratiam, scilicet recessum a peccato, non autem ordinem ad bonum. Et si quaeritur, Quae sit illa gratia ? dicunt, quod est illa quae excipit concupiscentiam ne ruat in praeceps : et secundum illos oportet dicere, quod secundum matrimonium sit gratia illa, vel aliquid ei conjunctum exterius, quod mitigat concupiscentiam, ne ferveat ultra nuptiarum honestatem et bona matrimonii. Et hoc ultimo modo dicunt illi esse gratiam quam confert matrimonium. Et dicunt probabiliter isti, quod haec est causa quare quidam Patres videntur dicere, quod non confert gratiam, quia non confert eam in ordine ad bonum, sed a malo tantum : ad bonum autem habet quoddam impedimentum non ex se, sed ex consequentibus oneribus. Et hoc dicunt sentire Apostolum, I ad Corinth. vir, 33, dicentem : Porro hoc ad utilitaten vestram dico, non ut laqueum vobis injiciam, sed ad id quod honestum est, supple, provocem, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi. Haec autem opinio plus placet mihi quam prima.

Tertii quidam satis periti dixerunt, quod confert gratiam in ordine ad bonum, non quodcumque bonum, sed

<--- Page Split --->

hoc bonum quod facere debet conjugatus : et hoc est quod fideliter conjugi assistat, et opera sua illi communicet, et prolem susceptam religiose nutriat, et hujusmodi. Et haec etiam probabilis est multum.

mandueet. Et hoc non habet praemium nec gratiam. Sed quod secundo modo conceditur infirmitati, est bonum meritorium, sed non habet laudem excellenttem : et hoc est matrimonium, et ideo confert gratiam.

Ad objectum autem contra, dicendum quod gratiam confert : et qualiter intelligatur, quod « non meretur palmam, » supra expositum est. Quod autem dicitur, quod « consummatur per actum turpitudinis, » dicendum quod falsum est, sed consummatur per actum honestum a Domino benedictum, cui in penam adjuncta est turpitudo concupiscentiae : et

Ad aliud dicendum, quod hoc accidit matrimonio ex adjunctis, et non ex seipso, praecipue tamen ex adjunctis duobus, scilicet concupiscentia quae est adjuncta actui, et impedimento Dominum obseerandi, quod adjungitur oneribus ejus : et ideo decipit argumentatio illa per accideus.

hæc non obstat, ut superius dictum est. Ad aliud dicendum, quod conceditur infirmitati, sicut Sancti dicunt : sed est infirmitas duplex. Una est infirmitas prostrata jacens in infimis, et alia quae non jacet, sed est infirma ad excellens elevatum, quod tamen est majori laude dignum. Et quod primo modo conceditur infirmitati, est sicut id quod dicitur, ad Roman. xiv, 2 : Qui infirmus est, olus

Ad in quod tertio quaeritur, dicendum, quod trahit efficiendi virtutem ex unione naturarum in Christo, in quibus naturis sponsus Ecclesiæ passus est : propter quod dicitur, Exod. iv, 23 : Sponsus sanguinem tu mihi es.

Et sic patet solutio ad totum secundum duas ultimas opiniones, sed secundum primam non indigent ista solutione.

G. Qualiter intelligendum sit illud : Mulier illa non pertinet ad matrimonium, cum qua non est commixtio sexuum ?

Inde est quod quidam Doctorum dixerunt, illam mulierem non pertinere ad matrimonium, quae non experitur carnalem copulam. Ait enim Augustinus : Non dubium est illam mulierem non pertinere ad matrimonium, cum qua docetur non fuisse commixtio sexus 1. Item, Leo Papa : Cum societas nuptiarum ita a principio sit instituta, ut praeter commixtionem sexuum non habeat in se Christi et Ecclesiæ sacramentum, non dubium est illam mulierem non pertinere ad matrimonium, in qua docetur non fuisse nuptiale mysterium 2. Item, Augustinus : Non est perfectum conjugium

<--- Page Split --->

sine commixtione sexuum 1. Hoc si secundum superficiem verborum quis acceperit, inducitur in errorem tantum, ut dicat sine carnali copula non posse contrahi matrimonium : et inter Mariam et Joseph non fuisse conjugium, vel non fuisse perfectum : quod nefas est sentire. Tanto enim sanctius fuit atque perfectius, quanto a carnali opere immunius. Sed superius posita, ea ratione dicta intelligendum est, non quin pertineat mulier illa ad matrimonium, cum qua non est permixtio sexuum : sed non pertinet ad matrimonium, quod expressam et plenam tenet figuram conjunctionis Christi et Ecclesiae 2. Figurat enim illam unionem Christi et Ecclesiae, quae est in charitate : sed non illam, quae est in naturae conformitate. Est ergo et in illo matrimonio typus conjunctionis Christi et Ecclesiae : sed illius tantum, qua Ecclesia Christo charitate unitur : non illius, qua per susceptionem carnis, capiti membra uniuntur. Nec ideo tamen minus sanctum est conjugium : quia, ut ait Augustinus : In nuptiis plus valet sanctitas sacramenti, quam fecunditas ventris. Est etiam conjugium signum spiritualis conjunctionis et dilectionis animorum, qua inter se conjugos uniri debent. Unde Apostolus ait : Vivi debent diligere uxores suas ut corpora sua 3.

ARTICULUS XV.

An matrimonium ante cornalem copulum sit perfectum?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur in illo capitulo G, paulo post initium : « Non dubium est illam mulierem non pertinere ad matrimonium, etc. »

Videtur enim hoc esse verum quod dicent decreta tria primo inducta :

<--- Page Split --->

in solutione sua in Littera : ergo ante hanc matrimonium est imperfectum sacramentum. PROBATUR prima ex hoc, quod omnia sic perficiuntur, quando essentialia eorum perfecta sunt. SECUNDA autem per hoc ostenditur, quod significare ponitur in diffinitione sacramenti, et signum praedicatur de ipso univoce et in recto, sicut superius de inferiori, id est, ut de subjecto, ut dicit Aristoteles in Prædicamentis.

addit aliquid supra perfectum, quia perfectum dicit illud quod attingit terminum suae factionis et fieri, sed consummatum dicit ultimum posse consequens ipsum perfectum: sicut infantem dicimus perfectum hominem, non tamen consummatum. Et hoc modo sumitur consummatum quando matrimonium dicitur consummatum, scilicet quando est in ultimo suo posse potens significare maxime: et hoc facit, quando commixta sunt corpora, quia tunc plura significat.

Ad ALIUD dicendum est, quod perfectum est in quo nihil deest de faciendis quoad esse: sed quoad bene esse potest aliquid deesse: et illa est copula carnalis quae facit ad bene esse secundum significationem.

Ad ALIUD dicendum, quod protoplastus dixit hoc de matrimonio consummato, quale tunc erat necessarium, nondum multiplicatis hominibus.

RESPONSO. Dicendum, quod matrimonium est perfectum per consensum : quia ab illo essentialiter causatur individuitas quae est essentia matrimonii : et ideo sive contineant pari voto, sive commisecantur, semper est æqualiter matrimonium quantum ad essentiam.

Ad 11. Ad ut autem quod contra objicitur, dicendum quod Philosophi perfectum in essentia et consummatum in essentia dicunt idem, et illud etiam dicunt Theologi, quia perfectum est quod attingit terminum et finem ejus quod est fieri : et haec est forma ultima, et hoc etiam est summum ejus ratione cujus in essentia dicitur consummatum, si est summum rei non tantum in esse, sed in ultimo suo posse : et secundum hoc consummatum

Ad ALIUD dicendum, quod significare perfectum, est in sacramento matrimonii, etiam ante carnalem copulam : quia perfecte significat et id quod figurat extra conjunctionem suam, et id quod figurat intra : extra, conjunctionem spiritualem Ecclesiae cum Deo : intra, unionem spiritualem inter conjuges, ut dicit Magister in fine hujus capituli : sed plura significat per commixtionem, non tamen plus vel magis significat. Et ideo in argumento est fallacia figurae dictionis, eo quod mutatur continuum in discretum.

Per idem patet solutio ad ultimum.

Et per haec patet aliqualiter id quod dicitur in hac distinctione : quia de hoc quod dicit de sanctitate continentium, infra erit tractatus specialis.

Sequitur alia distinctio.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO XXVII.

De matrimonio secundum causam efficientem, determinans generaraliter quod consensus sit matrimonii causa.

A. Qua sunt consideranda in conjugio ?

Post hæc advertendum est quid sit conjugium, et quæ sit efficiens causa conjugii, et causa propter quam contrahi debeat, et quæ sint bona conjugii, et quomodo per ea excusetur coitus carnalis, et quæ sint legitime personæ ad matrimonium.

Sunt et alia plura in matrimonio consideranda, quæ sub compendio perstringemus.

B. Quid sit conjugium ?

Sunt ergo nuptiae vel matrimonium, viri mulierisque conjunctio maritalis, inter legitimas personas individuum vitæ consuetudinem retinens. Ad individuum consuetudinem vitæ pertinet, quod absque consensu alterius neuter continentiam profiteri potest, vel orationi vacare : et quod inter eos dum vivunt, vinculum conjugale permanet, ut alii se copulare non liceat, et ut invicem alter alteri exhibeat, quod quisque sibi. Hac autem descriptione legitimorum et fidelium tantum matrimonium includitur.

<--- Page Split --->

mis, continent tam differentias remotas quam propinquas.

Divisio et Expositio Textus.

ARTICULUS I.

« Post hæc advertendum est quid sit ronjngium, etc. »

In hac distinctione tria dicuntur. Prælibat enim primo de his de quibus dicit. Deinde, quid sit matrimonium aperit, ibi, B, « Sunt ergo, etc. » Tertio, dicit de consensu qui est causa efficiens nuptiarum, ibi, C, « Efficiens autem causa. »

Incidit autem quaestio de hoc quod dicit, ibi, B, « Sunt ergo nuptiae vel matrimonium, etc. »

In quo genere sit matrimonium?

Hoc habito, incidunt hic tres quaestiones ad intellectum horum capitulorum pertinentes, quarum prima est hæc, In quo genere sit matrimonium ?

Secunda autem, Quid sit?

Tertia, de consequentibus matrimonium, de quibus mentio fit in Littera.

Videtur enim peccare duo nomina ponens uni diffinito : nominantes enim secundum aliquid nominant : ergo imponentes diversa nomina, aliquid diversum nominant : ergo unica diffinitio non respondet nominibus duobus.

Ab PRIMUM obiicitur sic :

Ad hoc dicendum, quod ipse attendit eandem rem secundum diversas proprietates. Dicuntur enim nuptiae ab actu matrimonii : matrimonium autem dicitur a bonis, quia mulier conjuncta viro munia habet matris in effusione prolis, et aliorum operum in quibus communicat viro.

Sed nunc quaeritur, Quare non dicitur patrimonium ?

Et dicendum, quod vinculum matrimonii magis onerat matrem, hoc est, eam quae efficitur mater, quia in dolore profert et nutrit : et ideo magis est munia matris, quam patris.

Ad in autem quod objicitur, quod una diffinitio sequitur duo nomina, dicendum quod est diffinitio rei potius quam illarum proprietatum a quibus nomina sunt imposita. Vel dicatur, quod proprietas qua nuptiae dicuntur nuptiae, est ad illam qua dicitur matrimonium : et ideo utrumque nomen respondet diffinitioni : unum in differentiis remotis, alterum autem in propinquis et ultimis : cum enim diffinitiones necesse sit incipere a generalissi-

<--- Page Split --->

Sed contra.

In contrarium hujus sic objicitur :

Solutio. RESPONSIO. Ad hoc dicendum, quod

matrimonium est in genere relationis, sicut probant ultimae objectiones, et dicit relationem aequiparantiae : quia vir et mulier aequales sunt in his quae sunt matrimonii.

Ad PRIMUM autem quod contra objiciAt 1, 2 et 3. tur, dicendum quod matrimonium est ipsum vinculum : sed sicut dicitur, quod paternitas est ipsa natura relationis qua pater refertur ad filium, et tamen paternitas est relatio : sed quia significatur ut abstracta, ideo non quærit determinari extra : ita matrimonium dicitur abstractum : et ideo dicitur matrimonium vinculum sive conjunctio, sicut paternitas relatio : et non est ibi diversitas, nisi in matrimonio.

Et per hoc patet solutio ad tria prima.

Ad ALIUD dicendum, quod Augustinus Ad 4 et 5. accipit relativum relatum, et non naturam ipsius relationis : et de ista verum est quod dicit. Sed matrimonium dicit ipsam relationis naturam.

Et per hoc patet solutio ad omnia praeter ultimum.

Et ad illud dicendum, quod non ita Ad 6. conjunguntur cum dicitur matrimonium vinculum, sicut cum dicitur curvus nasus. Prima enim conjunguntur in habitudine formæ ad suum actum, secunda autem in habitudine ad suum subjectum et formam : et ideo non est simile. Cum enim dicitur vinculum matrimonii, simile est ac si diceretur, relatio paternitatis est qua pater refertur ad filium.

ARTICULUS II.

An diffinitiones matrimonii sint bene assignatae ?

Secundo quaeritur, Quid sit matrimonium ? Et accipiantur quaecumque diffinitiones inveniuntur de ipso.

<--- Page Split --->

Prima autem in Littera est haec : « Matrimonium est viri mulierisque maritalis conjunctio inter legitimas personas individuam vitae consuetudinem retinens. »

Juris autem periti diffinium dicentes : « Matrimonium est consortium vitae communis, et conjunctio divini et humani juris. »

Hugo de sancto Victore sic diffinit : « Matrimonium est duarum idonearum personarum legitimus de conjunctione consensus. »

CONTRA PRIMMI SIC OBJECTUR,

Item, Conjunctio maritalis non videtur esse nisi in actu mariti : actus autem mariti est copula carnalis : ergo videtur, quod non sit matrimonium nisi in copula carnali : et hoc est ante reprobatum.

jus adhuc legitima est ad contrahendum, quod falsum est : ergo male videtur hoc additum.

ULTERIUS QUÆRITUR DE SECUNDA SIC :

ULTERIUS QUÆRITUR DE TERTIA QUÆ EST Hugonis in libro II de Sacramentis :

<--- Page Split --->

Item, Idonearum aut dicit idoneitatem gratiae, aut naturae. Si gratiae. Contra : Existentes in peccato contrahere possunt, et sunt idonei ad conirahendum : ergo non dicit idoneitatem gratiae. Si autem dicat idoneitatem naturae. Contra : Secundum hoc natura omnes homines aequales genuit : ergo omnes aequaliter idonei sunt ad contrahendum, quod falsum est : ergo male ponitur ibi, Idonearum.

Resposso. Dicendum, quod ista diffinitiones satis bonae sunt. Prima enim dicit genus, et materiam remotam et proximam, et actum qui est vitae individuitas. Genus autem est sicut forma : et ideo illa omnibus aliis dari potest.

Ad diffin. 1. Ad primum ergo quod contra objicitur, dicendum quod secundum naturam optime institutum est, ut dicit Magister Hugo, quod non est nisi una unius : proprter quod dixit Adam : Hoc nunc os ex ossibus meis... : et erunt duo in carne una : non dixit tres vel quatuor. Et quoad hoc, quod secundum naturam optime institutum est, datur haec diffinitio matrimonii. Et hoc est quod dicit Magister Hugo : « Hoc tempore cum una muliere non simul cum pluribus initur conjugium, dicente Apostolo : Propter fornicationem unusquisque suam uxorem habeat2. Non dicit uxores. »

Ad 2. Ad aliuo dicendum, quod conjunctio maritalis est unio in maritalem copulam.

Ad hoc quod contra objicitur, dicendum quod maritalis copula vocatur communicatio operationum ea communicatione qua vir et mulier communicant conjugaliter : hoc autem contingit fieri etiam non subsequenti copula carnali. Et ita patet solutio ad objectum contra illam particulam.

Ad idem dicendum, quod a digniori denominatur copula illa, scilicet a marito.

Ad hoc autem quod objicitur, quod aequales sunt, etc., dicendum, quod verum est in dubiti solutione et petitione : sed tamen in aliis pluribus vir caput est mulieris.

Ad aliuo dicendum, quod non omnes persone sunt legitime, sed quaedam sunt legitime simpliciter, et quaedam legitime secundum quid. Simpliciter legitinae sunt quibus non obstat aliquod eorum impedimentorum quae personas faciunt illegitimas. Legitime secundum quid sunt, quibus aliquid obviat. Nec valet, Haec mulier est legitima huic : ergo est legitima : quia est ibi fallacia secundum quid, et simpliciter.

Ad hoc autem quod objicitur de impotentibus ad coendum, dicendum quod haec est una causa illegitimitatis personarum : plures autem esse infra determinantur.

Ad aliuo dicendum, quod legitime persone sunt, quibus nullum impedimentum obviat : sed non sequitur, quod ille semper contrahere possint, quia jam contraxerunt : et tunc essentialiter est inter eas matrimonium.

Ad aliuo dicendum, quod individua dicitur vita, eo quod opera communicat ad matrimonium, et ad onera matrimonii sublevanda ordinata, scilicet quia non possunt viventes disjungi, ut aliis copulentur quamdiu ambovivunt : et non vocatur communio in merito vel peccato, quia in talibus persone manent discrete.

Ad aliuo dicendum, quod etiamsi fiat

Ad 2

Ad 1

Ad 5.

Ad 6.

Ad 7.

<--- Page Split --->

separatio a thor o vel ex malitia, vel ex alia causa justa vel injusta, nihilominus adhuc manet individuitas quoad hoc, quod aliis conjungi non possunt.

ARTICULUS III.

An alter conjugum sine altero continere potest ?

Tertio, Quæritur de his quæ consequenter dicit Magister in explanatione diffinitionis, et præcipue de hoc quod dicit, ibi, B, quod absque consensu alterius neuter continentiam profiteri potest, vel orationi vacare : et quod inter eos dum vivunt, vinculum conjugale permanet, ut alii se copulare non liceat, et ut invicem alter alteri exhibeat, etc.

Videtur enim hoc falsum esse : quia 1. Veri conjuges efficiuntur per consensum : sed post illum ante carnalem copulam, alter irrequisito alio potest convolare ad frugem melioris vitæ : et tunc datur alteri licentia nubendi : ergo falsum videtur quod dicitur in Littera.

Ad hoc quod objicitur de secunda, dicendum quod consortium viri et mulieris est consortium vitæ individuæ et indissolubilis, nisi per mortem : et tale consortium non est inter socios et alias personas inductas : et ideo etiam non est consortium simpliciter, nisi inter conjugæs, sicut dicitur, Esther, vii, 8 : « Consortem regni nostri, Esther, voluit opprimere1. »

Ad hoc autem quod dicitur de communicatione, dicendum quod intelligitur de communicatione animorum et corporum, nisi de pari consensu abstineatur : et hoc ex divino et humano jure confirmatur. Et si ita intelligatur diffinitio, tunc non tenent objectiones : tamen Decretistæ parum solent curare de diffinitionibus vel aliis ad subtilem intellectum pertinentibus.

Ad id quod objicitur de tertia, dicendum quod secundum Hugonem sicut ipse glossat, intelligitur diffinitio illa de matrimonio in Novo et non Veteri Testamento contracto. Si tamen aliquis vellet eam extendere ad omne tempus, dicatur ut prius, quod secundum naturam matrimonii una est unius : sed ex causa possunt accipi plures : et hoc contingit per accidens, scilicet quando pauci sunt Deum colentes.

Ad aliud dicendum, quod idoneitas hic nec est ex natura, nec ex gratia, sed ex causis legitimis : et ideo illa ratio procedit ab insufficienti.

Ad aliud dicendum, quod re vera haec diffinitio datur per causam efficientem : unde non est ibi prædication essentialis, sed potius per causam dicitur, sicut dies est sol lucens super terram.

<--- Page Split --->

monio iuncto : sed per votum continentiae proficit in melius : ergo matrimonium non debet eum ab hoc voto impedire.

Sed contra. In contrarium est, quod nihil est faciendum cum praejudicio juris alterius personae : sed per matrimonium mulier efficitur juris alterius personae, et e converso : ergo nihil est faciendum cum praejudicio juris illius : votum autem continentiae non potest fieri sine praejudicio alterius conjugis : ergo sine consensu suo fieri non potest. Probatur autem prima per hoc quod dicit Apostolus, ad Roman. ii, 8 : Et non faciamus mala ut veniant bona : quorum damnatio justa est. Secunda autem probatur

per hoc quod dicit Apostolus, I ad Corinth. vi, 4 : Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir : similiter autem et vir, etc.

Quod est concedendum, dicendo ad primum, quod ante carnalem copulam non est inter eos nisi vinculum spirituale : et ideo ad solutionem illius sufficit mors spiritualis. Unde cum alter convolat ad frugem vitae melioris in claustro, tunc moritur spiritualiter : et tunc alter est absolutus.

Ad aliud dicendum, quod bonum minus quando simpliciter est, tunc non praejudicat bono meliori : sed quando melius non potest fieri nisi cum damno et laesione juris alieni, tunc non est transeundum de minori bono ad melius : quia non est melius quod est injustum.

Ad aliud dicendum, quod non est simile quod inducitur : quia votum continentiae perpetuae in tali casu non est sicut lumen majus, sed potius sicut tenebra injustitiae ex invasione juris alieni, ut dictum est.

Et per hoc etiam patet solutio ad duo ultima.

C. De consensu qui efficit conjugium.

Efficiens autem causa matrimonii est consensus, non quilibet, sed per verba expressus : nec de futuro, sed de praesenti. Si enim consentiunt in futurum, dicentes : « Accipiam te in virum, et ego te in uxorem : » non est iste consensus efficax matrimonii. Item si consentiant mente, et non exprimant verbis vel aliis certis signis : nec talis consensus efficit matrimonium. Si autem verbis explicant quod tamen corde non volunt, si non sit coactio ibi vel dolus, obligatio illa verborum quibus consentiunt dicentes : « Accipio te in virum, et ego te in uxorem, » matrimonium facit.

<--- Page Split --->

Quod autem consensus matrimonium faciat, subditis probatur testimoniiis. Ait enim Isidorus: Consensus facit matrimonium '. Item; Nicolaus Papa: Sufficiat solus secundum leges eorum consensus, de quorum conjuctionibus agitur : qui solus si forte in nuptiis defuerit, caetera etiam cum ipso coitu celebrata frustrantur . Item, Joannes Chrysostomus : Matrimonium quidem non facit coitus, sed voluntas : et ideo non solvit illud separatio corporis 3. Item, Ambrosius : Non defloratio virginitatis facit conjugium, sed pactio conjugalis '. Ex his apparet, quod consensus, id est, pactio conjugalis, matrimonium facit 5 : et ex tunc conjugium est, etiamsi non præcessit vel secuta est copula carnalis.

DIVISIO TEXTUS.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, « Efficiens causa matrimonii, etc. »

Harum partium secunda dividitur in tres : in quarum prima tangit opinionem veram : in secunda, falsam cum suis assertionibus, ibi, F, « Quidam tamen asserunt, etc. » In tertia, repugnando solvit, ibi, I, « Iiis autem ita respondemus, etc. »

Et hæc de divisione istius distinctionis sufficiant.

Hæc pars dividitur in quatuor partes : in quarum prima ostendit causam efficientem matrimonii. In secunda, inducit opiniones, quare dicatur conjunx ea quæ conjungitur matrimonio, ibi, E, « Quod enim ab ipsa desponsatione, etc. » In tertia, dicit causam, quare non statim exhibetur conjunx, quando contractum est matrimonium, ibi, M, « De nuptialihus pactis, etc. » In quarta et ultima dicit, quæ conjunx efficiatur vidua, mortuo viro, et quæ non, ibi, N, « Et est sciendum, quod illa sponsa, etc. »

ARTICULUS IV.

An mutuus consensus per verba vel signa expressus, sit causa efficiens matrimonii ?

Incidunt super primam quaestionem Magistri hic quaestiones tres : quarum

<--- Page Split --->

prima est, Utrum mutuus consensus per verba vel signa expressus sit causa efficiens matrimonii?

Secunda, Utrum semper fuerit causa efficiens matrimonii talis consensus, vel non ?

Tertia, Quare in hoc sacramento consensus requiritur pro causa, et non in aliis ?

AD PRIMUM objicitur sic :

Sed contra. SED QUIA hoc ab omnibus dicitur, objiciatur in contrarium sic :

Si dicas, quod per verba exprimitur. CONTRA : Verbum saepe est nuntius fallax, quia dicitur in Psalmo cx, 11, quod omnis homo mendax : ergo videtur, quod per verba non possit sufficienter certificari.

<--- Page Split --->

tur in Littera, quod solus consensus facit matrimonium.

Si dicas, quod Ecclesia testis est de præterito consensu. Contra : Ecclesia non est testis nisi de eo quod vidit : sed non vidit consensum : ergo non potest esse testis de consensu, nisi quantum credit verbo quod tunc dixit : sed iste modo jurat, quod numquam intendit consentire : videtur ergo, quod standum sit suo juramento, quod falsum est : ergo videtur, quod causa efficiens matrimonii non sit consensus.

ULTERIUS quaeritur de hoc quod additur in Littera : Per verba de præsenti : et si consentiant in futuro, quod ille consensus non est efficax ad matrimonium faciendum.

Videtur enim hoc esse falsum : quia 1. De quacumque alia re potest fieri contractus in futurum : ergo et de ista.

monium est inter eos qui in præterito consenserunt.

RESPONSO. Dicendum, quod Magister verum dicit in Littera.

Ad primum ergo quod contra objicitur, dicendum quod istud sacramentum, ut prius determinatum est, non est tantum divinum : et dictum Augustini intelligitur de sacramentis tantum divinis : istud autem cum sit circa actus hominum, ab actibus hominum dependet, sicut et pecnitetia in quibusdam actibus suis.

Ad aliud dicendum, quod ministri Ecclesiæ simpliciter in administratione habent Ecclesiæ sacramenta tantum divina : sed illa quæ sunt humana secundum doctrinam administranda sunt : et ideo talia propter imperfectum eis adjunctum non administrant, sed docent qualiter honeste et secundum Deum fiant : et hoc sufficit in talibus sacramentis.

Ad aliud dicendum, quod latens omnino consensus non potest facere matrimonium, quia non est nisi unius, eo quod non procedit in alium : et ideo consensus in signis expressus facit cum, et tunc non latet.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod verbum quandoque nuntius fallax est : sed tamen quia Ecclesia non nititur ad impossibile, et impossibile est homini cognoscere cor, ideo judicat secundum faciem : et ideo dicit esse matrimonium, quando est per verba de præsenti contractum,et ideo compellit illum commanere.

<--- Page Split --->

Ad object. 5. Ad aliud dicendum, quod quoad illum qui non consentit, non est matrimonium, nec simpliciter est matrimonium : quia matrimonium non est in uno, sed in duobus, et non claudicat : tamen alter excusatur in coitu, quia secundum faciem in plenum est ei satisfactum de matrimonio : et ideo est ibi ignorantia facti particulares, sed non juris sive universalis : et Ecclesia compellit eum commanere, quia secundum faciem judicat : et si vult evitare gehennam, necesse est quod consentiat.

Sed ponamus talem casum, quod aliquis per verba de præsenti decipiat primam in facie Ecclesiæ, sed cum secunda contraxerit vere, quid illi est faciendum ? Dicendum, quod Ecclesia debet eum compellere ad primam : ipse autem potius debet excommunicationem sustinere, quam commanere cum illa : sed vadat cum secunda in extremas regiones, et ibi commaneat sibi reddendo debitum : quod si non potest, sustineat excommunicationem cum dolore cordis et moriatur in ea.

Ad object. 6. Ad aliud dicendum, quod homini debet sufficere certitudo secundum faciem : quia aliam habere non potest, et illam habet per verba de præsenti consensum exprimentia.

Ad object. 7 et 8. Ad aliud dicendum, quod verba ponuntur ibi generaliter pro quibuslibet signis consensum de præsenti exprimentibus, et præcipue pro coitu si sponsionem de futuro sequeretur.

Ad object. 9. Ad aliud dicendum, quod verba habent de consensu, et consensus solus efliceret si in notitiam alterius procedere posset.

Ad objectum contra, dicendum quod illi tales non habent consensum per verba expressum, et consensus in verbis tantum facit matrimonium, causa dicta : et ideo nihil valet illa objectio.

Ad object. 10. Ad aliud dicendum secundum Hugonem dicentem sic : « Eos qui conjunguntur sic oportet consentire, ut invicem se spontanee recipiant : » quod judicatur

fieri si in desponsatione minime contradicant : consentit enim qui minime contradicit, juxta illud Paudectarum : « Isti filia patri consentire videtur, nisi evidenter dissentiat. » Et alibi, « Quae patriis voluntati non repugnat, cosentire intelligitur. »

Ad aliud dicendum, quod etiamsi cum alitibus juret, dummodo antecedens probari possit, non credetur ei : quia Ecclesia secundum faciem judicat, Deus autem intuetur cor : et ideo ille talis faciat pacem inter se et Deum sicut vult et potest : quia Ecclesia cogit cum redire ad primam.

Ad aliud dicendum, quod solus consensus de præsenti facit matrimonium, et non de futuro.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod alius contractus de futuro, etiam non est contractus, sed erit contractus si in futuro per præsens fiat : sed tamen aliud est contractus de futuro, et aliud exspectatio pretii in futuro de contractu jam facto. Unde patet, quod contractum possibile est esse præsentem, cum pretium recipietur in futuro. Et similiter est in matrimonio, quod sponsalia de futuro non faciunt matrimonium, sed erit matrimonium quando consensus de præsenti intervenerit.

Ad aliud dicendum, quod dictum Philosophorum est verum et de contractu et de matrimonio, ut patet praehabitis.

Ad aliud dicendum, quod contractus de præterito matrimonium non efficit, sed effecit ipsum : et ita se habet contractus de futuro, quod non efficit, sed efficiet quando convertetur in præsens.

Ad aliud dicendum, quod ea quae differunt specie in rebus, nihil prohibet differre specie in voluntate et desiderio : quia accidens quod accidit rei per se ut finis voluntatis, accipitur ab actu animæ : et ideo differentia accidentalis in re facit quandoque substantialem in voluntatibus, quae differunt penes volita quae ut fines accipiuntur. Et ita est in consensu rela-

<--- Page Split --->

tio ad verbum præsentis temporis et futuri.

Et hæc solutio notanda est in tota materia ista : quia necessaria est.

ARTICULUS V.

An talis consensus semper efficiat matrimonium?

Secundo quaeritur, Utrum consensus talis semper efficiat matrimonium vel non ?

Videtur autem, quod non : quia

RESPONSIO. Videtur mihi sine præjudicio, quod etiam tunc matrimonium fecit consensus per verba de præsenti expressus. Et dico, quod vir potest esse suus mulieris dupliciter, scilicet simpliciter in omnibus : et sic alii conjugi non posset : et hoc modo suus est in Novo Testamento in quo una est unius. Alio modo poterat esse suus in opere generationis : et hoc modo unus potest esse plurium, sicut dicit Aristoteles in IV primæ philosophiæ, quod unus multas implet. Et consensus Veteris Testamenti quando dicebatur, Accipio te in meam, sic intelligebatur, et ille erat consensus qui tunc effecit matrimonium : et est causa illa quæ dicta est, scilicet paucitas Deo servientium, et multitudo eorum qui ad idololatriam pertrahebant, quando adhuc non erat tempus fecunditatis spiritualis.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod aucotritas inducta intelligitur, quod non omnino consentiebant ut modo.

AD ALIUD dicendum, quod jam dictus est verborum sensus quando dicebant, Accipio te in meum. Et per illam expositionem distinctionis præhabitæ patet solutio ad argumentum illud.

AD TERTIUM dicendum, quod sicut dicit Dominus, Matth. v, 31 et xix, 7, libellus repudii dabatur propter duritiam, et ideo præter jus matrimonii fuit : et ideo dimissa adhuc per jus fuit sua.

Utrum autem hujusmodi dimissio imputaretur tunc vel non, infra erit in quæstione.

<--- Page Split --->

consensum vel dissensum hierarchic, et non secundum consensum inferioris.

ARTICULUS VI.

Quare in hoc sacramento potius quam in alio requiritur consensus ?

Responsio ad hoc est, quod istud sacramentum, ut prius dictum est, consistit in quadam commutatione sive contractu ipsius persone contrahentis : talis autem commutatio non potest fieri sine consensu commutantis sive contrahentis : et ideo in isto et non in aliis requiritur consensus.

Tertio quaeritur, Quare in hoc sacramento potius quam in alio quaeratur consensus ?

Videtur, quod non debeat quaeri : quia 1. Matrimonium est inferiorum de Eeclesia : sed inferioris est moveri secundum dispositionem superioris in sacramentorum perceptione : ergo videtur, quod non debeat quaeri consensus inferioris, sed superioris.

Ad in quod contra objicitur, dicendum quod in omnibus quæ pertinent ad hicrarchiam, inferiores debent moveri ad nutum superiorum : sed matrimonium est de his, scilicet quando, et qua forma contrahant, et hujusmodi : sed ipse contractus non subditur obedientiæ, sed consensui contrahentis.

Ad aliud dicendum, quod ex illa parte ubi est circa actus humanos tantum, non est de hierarchicis : sed ex illa parte ubi est sacramentum, et hoc modo dispensatur per ministros habentes potestatem a hierarcha : et hac parte etiam nuptiae benedicuntur, et Ecclesiæ præsentantur.

E. Quando incipiat esse conjugium ?

Quod enim ab ipsa desponsatione in qua pactio conjugalis exprimitur, conjuges sint, Sanctorum testimonia probant. Ait enim Ambrosius : Cum initiatur conjugium, conjugii nomen asciscitur : cum conjungitur viro, conjugium est, non cum viri admixtione cognoscitur 2. Item, Isidorus : Conjuges verius appellantur a prima desponsationis fide, quamvis adhuc inter eos ignoretur conjugalis concubitus 3. Item, Augustinus 4 : Conjunx vocatur ex prima desponsationis fide, quam concubitu non cognoverat, nec

<--- Page Split --->

fucrat agniturus. Nec pejerat, nec mendax manserat conjugis appellatio, ubi non fuerat nec futura erat carnis ulla commixtio. Propter quod fidele conjugium ambo parentes Christi vocari meruerunt, non solum illa mater, sed etiam ille pater ejus, sicut conjunx matris ejus, utrumque tamen mente, non carne 1.

Ex his evidenter insinuatur, quod ex tempore quo intercedit consensus voluntarius ac maritalis (qui solus conjugium facit) veri conjuges sunt sponsus et sponsa.

F. Secundum quosdam non est conjugium ante carnalem copulam, sed sponsi et sponsae sunt.

Quidam tamen asserunt, verum conjugium non contrahi ante traductionem et carnalem copulam : nec vere conjuges esse aliquos, antequam intercedat commixtio sexus : sed a prima fide desponsationis vir sponsus, et mulier sponsa est, non conjunx. Sponsos autem et sponsas conjuges frequenter appellari dicunt, non quia sint, sed quia futuri sunt : cujus rei sponsionem invicem fecerunt. Et secundum hoc verba praemissarum auctoritatum intelligenda fore tradunt.

ARTICULUS VII.

An conjugium dicatur consistere in unione animorum vel corporum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, « Quod autem ab ipsa desponsatione, etc. »

Videtur enim objici pro ista opinione sic :

corpore : sed jus illud confertur ex primo consensu per verba de prasenti expresso : ergo ex tunc est illud debitum : sed hoc debitum est effectus conjugii : ergo est tunc est matrimonium : ergo conjugium est ex tunc.

<--- Page Split --->

que : et quodcumque dicatur, habetur quod dicit sequens opinio.

Sed contra. In CONTRARIUM hujus objicitur pro sequenti opinione, quod

SOLUTIO. Ad haec dicendum, quod prima opinio est vera : secunda autem falsa.

Ad hoc autem quod primo objicitur Adobje 1 pro secunda, dicendum quod nuptiae dicuntur bonum mortalium ratione boni prolis : sed tamen non sunt tantum bonum mortalium, quia etiam essent si mortalitas non esset : et ideo non oportet, quod actu concubitus efficiatur.

Ad ALIUD dicendum, quod uxor datur Adobje tviro in adjutorium generationis, et secundum Aristotelem etiam datur in adjutorium aliarum operationum : quia homo est animal conjugale, eo quod non sufficit sibi in suis operationibus, et ideo etiam est animal gregale, ut dicit Philosophus. Sed tamen si concedatur dari in adjutorium generationis, non oportet propter hoc, quod efficiatur conjunx ipso concubitu, sed potius per pactionem conjugalem praecedentem : quia aliter in primo concubitu non cognosceret ut suam.

Ad ALIUD dicendum, quod Adam dixit Adobje t. 3 hoc de matrimonio ratione boni principalis, et non dixit hoc ratione essentialis causæ matrimonii : bonum autem principale matrimonii est bonum prolis.

Ad ALIUD dicendum, quod illæ personæ Adobje t. 1 prohibentur ratione bene esse matrimo-

<--- Page Split --->

nii : quia cum consanguinitas sit sufficiens causa fœderis humani, voluit Deus dare fœdus, quo alligerantur etiam remotiores : et ideo excipit propinquiores, ut necessitatem faceret se conjungendi aliis in fœdere matrimoniali. Unde hic non tangit essentiam matrimonii : et ideo istud non ostendit proprium essentiale matrimonii.

Ad ultimum dicendum, quod alia est Ad ob ject. 6. societas in genere, et alia societas conjugalis. Prima enim potest esse inter multos non matrimonio conjunctos. Secunda autem non : quia etiamsi numquam cognosceret corporaliter, adhuc vir non posset habere pactionem conjugalem cum personis prohibitis.

Et sic patet solutio ad totum.

Ad aliud dicendum eodem modo.

G. Qua ratione nituntur ?

Quia 1 vero inter sponsam et conjugem plurimum intersit, ex eo adstruunt, quia licet sponsae ante carnalem copulam inconsulto vel nolente sponso monasterium eligere : quo facto, sponso etiam licet aliam ducere. Conjugatus vero vel conjugata, nec continentiam nisi ex 2 communi consensu servare valet, nec monasterium petere, nisi uterque continentiam pariter profiteatur.

Quod vero liceat sponsae monasterium eligere, auctoritatibus Sanctorum probatur. Ait enim Eusebius Papa : Desponsatam puellam non licet parentibus alii viro tradere : tamen licet sibi monasterium eligere 3. Item, Gregorius : Decreta legalia desponsatam, si converti voluerit, nullo penitus censuerunt damno mulctari. Refert etiam Hieronymus, quod Macarius inter Christi eremitas praecipuus, celebrato nuptiali convivio, cum vespere thalamum esset ingressurus, ex urbe egrediens transmarina petiit, et eremi solitudinem sibi elegit. Beatus etiam Alexius similiter ex nuptiis divina gratia vocatus, sponsam deseruit, et nudus Christo famulari cœpit.

His auctoritatibus et exemplis liquet, licere sponsis sine consensu suarum sponsarum, et e converso continentiam profiteri.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VIII.

Utrum et quando necesse est reddere debitum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, post initium : « Quia licet sponsae ante carnalem copulam, etc. »

Quaeritur enim hic, Quando necesse sit reddere debitum si petatur ?

Videtur, quod statim : quia

Sed contra.

In contrarium hujus est, quod infra habebitur, quod

Solutio. Dicendum, quod secundum quod dicunt Jurisperiti, infra mensem tenetur debitum reddere. Hoc enim tempus præfigitur ei propter tres causas. Una et præcipua causa est, ut deliberationem habeat convolandi ad altiora vota si voluerit. Secunda est præparatio eorum quae exiguntur ad solemnitatem matrimonii. Tertia est, ut desiderium dilatum affligat animos eorum, et ex hoc amplius postea in sui invicem perseverent dilectione.

Ad primum ergo dicendum, quod statim habet jus, sed non habet ad statim usum : quia interest Legislatoris qualiter quisque suo utatur jure : et ideo statuit lex qualiter matrimonium honeste consummetur.

Ad aliud dicendum, quod secus est in emptione alterius rei : quia illi non est adjectum onus et individualis societas, sed usus tantum qui nulli displicere potest : et ideo non oportet, quod suspendatur desiderium emptoris ad hoc ut habitam rem amplius diligat : sed utrumque illorum est in matrimonio.

Ad aliud dicendum, quod Apostolus loquitur de matrimonio jam consummato.

Ad aliud dicendum, quod qui contrahit propter tentationem, potest apponere conditionem ut statim fiat copulatio per carnalem copulam. Est tamen nimis debilis, qui tentationi usque in tam parvum tempus resistere non potest.

<--- Page Split --->

II. Quod conjugatus vel conjugata nequeant continentiam profiteri sine alterus consensu.

Hoc autem conjugatis nullatenus licet. Non enim potest vir melioris vitae propositum sumere sine uxoris consensu, et e converso. Unde Gregorius scribens Theotistae patritiae 1 : Sunt qui dicunt religionis gratia conjugia debere solvi. Verum sciendum est, quia etsi hoc lex humana concessit, tamen lex divina prohibuit 2. Si vero utrisque conveniat continentem vitam ducere, hoc quis audeat accusare ? Sic enim multos Sanctorum novimus cum suis conjugibus et prius continentem vitam duxisse, et post ad sanctae Ecclesiae regimina migrasse. Si vero continentiam quam vir appetit, mulier non sequitur : aut quam uxor appetit, vir recusat : conjugium dividi non potest : quia scriptum est : Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir : similiter et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier 3. Idem, Agathosa, latrix praesentium, questa est virum suum contra voluntatem suam in monasterium esse conversum. Quapropter experientiae tuae praecipimus, ut diligenti inquisitione discutias, ne forte ejus voluntate conversus sit, vel ipsa mutare se promiserit. Et si hoc repereris, et illum in monasterio permanere provideas, et hanc sicut promisit, mutare vitam compellas. Si vero nihil horum est, nec quondam fornicationis crimen propter quod licet uxorem dimittere 4) praedictam mulierem commisisse cognoveris, ne illius conversio uxoris relicte in saeculo fieri possit perditionis occasio, volumus ut maritum suum illi, etiamsi jam tonsuratus est, rudere debeas, omni excusatione cessante. Quia nisi fornicationis causa virum uxorem dimittere nulla ratio concedit. Postquam enim copulatione conjugii viri et mulieris unum corpus efficitur, non potest ex parte converti, et ex parte remanere in saeculo. Item, ex synodo VIII 5 : Si quis conjugatus converti ad monasterium velit, non est recipiendus, nisi prius a conjuge castimoniam profitente fuerit absolutus 6. Tales ergo tunc sine

<--- Page Split --->

culpa sequuntur Christum relicto saeculo, si habent ex pari voluntate castitatis consensum. Item 1, Si vir et uxor divertere pro sola religiosa inter se consenserint vita, nullatenus sine consensu Episcopi fiat : ut ab eo singulariter proviso constituantur loco. Nam uxore nolente, vel altero illorum, etiam pro tali re matrimonium non solvitur. Item, Augustinus : Si abstines sine uxoris voluntate, tribuis ei fornicandi licentiam : et peccatum illius tuae imputabitur abstinentia 2. Item, Nicolaus Papa : Scripsit nobis Thaberga regina, regia se velle dignitate vel maritali copula exui, et sola vita privata esse contentam desiderare. Cui scripsimus, non hoc aliter fieri posse, nisi eamdem vitam vir ejus Lotharius elegerit 3.

Ex his patet, quod conjugati sine communi consensu monasterium eligore, continentiam profiteri, vel habitum religionis sumere non valent : et si fecerint, revocari debent. Sponsi vero possunt sin: communi consensu monasterium eligere. Unde videtur inter sponsum et sponsam conjugium non esse. Ideoque asserunt a prima fide desponsationis conjuges appellari, non re praesentium, sed spe futurorum : quia ex fide quam ex desponsatione sibi invicem debent, postea efficiuntur conjuges.

Praemissas autem auctoritates, quibus asseritur quod consensus matrimonium facit, ita intelligi volunt, ut consensus vel pactio conjugalis non ante coitum faciat matrimonium, sod in coitu. Sicut enim defloratio virginitatis non facit matrimonium, nisi praecedat pactio conjugalis : ita nec pactio conjugalis, antequam adsit copula carnalis. Ex patcione ergo conjugali sponsi et sponsae fiunt ante coitum, in coitu vero efficiuntur conjuges. Facit enim pactio conjugalis, ut quae prius erat sponsa, in coitu fiat conjunx.

ARTICULUS IX.

An vir potest uxorem suam dimittere?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, paulo post initium : « Et si hoc lex humana concessit, tamen lex divina prohibuit, etc. »

Videtur enim, quod lex divina hoc prohibere non debuit : quia

<--- Page Split --->

concessit. Si autem est injusta : ergo sic fuit exemplata a lege divina, quod est contra hypothesim.

do hoc non erat, solvebant : sed divina lex considerat ipsum ex tribus bonis : et ideo licet desit bonum prolis, tamen praecipit non dissolvi propter duo bona residua.

ARTICULUS X.

An post introitum religionis et votum continentiae emissum potest vir redire ad uxorem, et an uxor teneatur eum recipere?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, II, § 1, ante medium : « Quapropter experientiae tua praecipimus, ut diligenti inquisitione discutias ne forte ejus voluntate conversus sit, etc. »

RESPONSO. Dicendum, quod injustum est, quod uxor dimittatur post matrimonium consummatum, nisi consentiant uterque conjuges ad vota continentiae : et semper fuit injustum.

Ad hoc autem quod primo objicitur, dicendum quod perfectorum nihil est quod cum injuria fit : sed amissio vel ablatio juris alterius eo invito numquam potest fieri sine injuria : et ideo cum fieret si invita dimitteretur, prohibuit lex divina ob religionem uxorem dimittere, nisi ipsa velit effici religiosa.

Ad aliud dicendum, quod lex humana quae sine errore est, exemplatur a lege divina : sed ista fuit cum errore, et causa erroris, ut infra in hac solutione determinabitur.

Ad aliud dicendum, quod etiamsi sint steriles ambo, vel alter : tamen propter fidem federis et sacramenti, dum vivunt separari non possunt, ita quod aliis valeant copulari : quia dicit Apostolus, I ad Corinth. vii, 39, quod mulier alligata est legi, quanto tempore vir ejus vivit, etc.

Ad ultimum dicendum, quod Philosophi gentiles non considerabant matrimonium nisi ex bono prolis : et ideo quan-

Videtur enim non valere : quia

<--- Page Split --->

Videtur, quod sic: quia votum religionis majus est, quam simplex votum continentiae: et ab illo potest redire: ergo et ab isto.

contra. CONTRA :

Frangendo votum peccat mortaliter, sed consentiens peccanti mortaliter, peccat etiam mortaliter, ut dicit Glossa super illud epistole ad Roman. 1, 32: Non intellecterunt quoniam qui talia agunt, digni sunt morte, etc. Ergo si mulier consentiat ei, ipsa peccat mortaliter: sed pro nullo debet peccare mortaliter: ego pro nullo debet consentire: ergo nec reddere debitum.

Solutio. Solutio. Dicendum ad primum, quod ibi loquitur in illo casu quando votum continentiae emisit cum susceptione habitus pertinentiis ad professionem: quia aliter non præciperet ut provideret cum in monasterio permanere.

Ad 2. Ad alium dicendum, quod tales nisi obstet eis votum aliud quam probationis, sicut est votum continentiae perpetuæ, bene sana conscientia propter infirmitatem ad priores amplexus redire possunt: nec de talibus loquitur in Littera.

Ad 3. Ad alium dicendum sine præjudicio, quod nisi obstet eis præceptum superioris, qui hoc prohibeat vel prohibuerit, primo die bene facere possunt professionem: et tunc de licentia superioris tempus probationis renuntiaverunt. Et tunc non valet objectio: quia licet pro communitate sit inductum, tamen de licentia superioris potest revocari.

Ad 4. Ad alium dicendum, quod illud prae-

ceptum et constitutio Papæ Innocentii liberat illum ab impeditione qua impediret eum religio, si ante tempus constitutum profitere tur: tamen quia Papa se de corde non intromittit, ipse videat qualiter sit inter se et Deum.

Ad ultimum ego de plano concedo, quod post votum etiam simplex perpetuæ continentiae, mulier peccat mortaliter recipiendo eum, nec tenetur reddere debitum.

Ad in autem quod contra objicitur, dicendum quod est simile nisi in voto religionis cointelligatur votum continentiae perpetuæ, Si autem sit votum probationis tantum, tunc non est simile: quia æternum præjudicat temporali: nec votum est, sed experimentum sui, an vovere velit, an non.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, § 1, in medio: « Non potest ex parte converti, et ex parte manere in sæculo, etc. »

Secundum hoc enim non posset mulier esse sancta, et vir non esse sanctus, nec e converso.

Respostio. Dicendum, quod conversio dicitur hic in transitu ad religionem per habitus susceptionem, et votum continentiae perpetuæ.

ARTICULUS XI.

An impotentia coeundi vel aliud impedimentum possit dirimere matrimonium?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, § 1, ante finem, ex verbis Augustini: « Si abstines sine uxoris voluntate, etc. » Videtur enim a simili: quia 1. Illi qui efficiuntur impotentes ad

<--- Page Split --->

cocundum, occasionem dant uxoribus adulterandi : ergo videtur, quod tales sint separandi, et danda sit uxori licentia conjungere se alii.

Item, Auferens rem alienam meretur amittere propriam : sed iste impotens non solvit alienum, id est, debitum uxoris : ergo demeretur suum, id est, debitum quod ei uxor debet : sed si nihil sibi debet, tunc absoluta est ab ipso : et absoluta ab ipso, potest se alii conjungere :

ergo isto facto impotente ad coeundum, alii se potest conjungere.

RESPONSIO, quod nullum impedimentum superveniens matrimonio, dirimit matrimonium.

UNDE DICENDUM ad primum, quod non est simile : quia in illo qui negat debitum cum possit reddere, causatur injuria iniqua voluntate hominis : et ideo illi imputatur, et cogitur reddere et satisfacere petenti : sed quando impotentia coeundi matrimonio supervenit, tunc causatur a justo Dei judicio occulto : et ideo tunc inopia debitoris excludit actionem mulieris.

Ad aliud dicendum, quod non militat contra matrimonium, sed potius pro ipso : quia matrimonia sanctiona sunt sine coitu, quam cum ipso : et ideo non est simile, quia nihil militat contra charitatem nisi malum : sed non est ita, ut patet ex dictis.

Ad aliud dicendum, quod finis est duplex, scilicet matrimonii, et matrimonium contrahentis. Finis autem matrimonii salvatur adhuc in bono fidei, et bono sacramenti : sed ad finem contrahentis matrimonium non est respiciendum, quia contrahentium intentio saepe est vitiosa, matrimonium autem numquam est vitiosum, sed semper honestum.

I. Responsio ad prædieta cum determinatione superiorum.

His autem ita respondemus : Fit aliquando desponsatio, ubi est compromissio viri et mulieris de contrahendo matrimonio : non est autem ibi consensus de præsenti. Est et desponsatio habens consensum de præsenti, id est, pattionem conjugalem, quæ sola facit conjugium. In illa ergo desponsatione, ubi est pollicitatio contrahendi matrimonium, sponsi tantum et sponsæ fiunt, non conjuges, et talibus sponsis licet sine communi consensu continentiam profiteri, et monasterium eligere. In ea vero desponsatione

<--- Page Split --->

ubi est consensus de præsenti, conjugium contrahitur, et ab illius desponsationis prima fide veri conjuges appellantur.

Secundum hanc distinctionem desponsationis, de sponsis varie loquuntur Doctores.

K. Quomodo accipiatur sponsa in subditis capitulis ?

Aliquando enim sponsas vocant, quæ talem habuerunt desponsationem, ubi fuit pactio conjugalis de præsenti : et illæ vere conjuges sunt. Unde Gregorius : Si quis uxorem desponsaverit vel subarхраverit, quamquam postmodum præveniente die mortis ejus nequiverit eam ducere in uxorem, tamen nulli de consanguinitate ejus licet accipere eam in conjugio : et si inventum fuerit factum, separetur omnino 1. Item, Julius Papa : Si quis desponsaverit uxorem vel subarхраverit, et vel præveniente die mortis, vel irruentibus quibusdam causis eam non cognoverit, nec frater ejus, nec ullus de consanguinitate ejus eamdem sibi tollat in uxorem ullo umquam tempore 2. Item, Gregorius 3 : Qui desponsatam proximi sui puellam ceperit in conjugium, anathema sit ipse, et omnes consentientes ei: quia secundum legem Dei mori decernitur. Nam divinæ legis mos est sponsas appellare conjuges : ut in Evangelio, Accipe Mariam conjugem tuam 4. Et in Deuteronomio : Si quis alterius sponsam in agro vel quolibet loco oppresserit, vel abduxerit 5 in domum suam, moriatur : quia uxorem proximi sui violavit 6 : non quæ jam uxor erat, sed quæ a parentibus uxor fieri debebat.

Ex his colligitur, quod sponsæ quaedam conjuges sunt ante commixionem sexuum. Sed forte illud movet quod in fine capituli dicitur: « Non quæ jam uxor erat, sed quæ uxor fieri debebat. » Quod non ita intelligi debet, quasi uxor vere non fuerit, ex quo pactio conjugalis intercessit : sed quia nondum traducta fuerat, nec res uxoria intercesserat, scilicet concubitus conjugalis.

<--- Page Split --->

detur, quod propter vitæ incertitudinem sponsio talis non sit simpliciter facienda.

ARTICULUS XII.

An diffinitio sponsalium bene sit assignata ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, 1, « His autem ita respondemus, etc. » Quaeritur enim hic primo, Quaë sint sponsalia ?

Secundo, Quorum sint ?

Tertio, Cujus sint effectus ?

Quarto, Quibus modis contrahantur ? Et quinto, Quibus modis dirimantur ?

AD PRIMUM :

IN CONTRARIUM hujus obiicitur :

RESfONsIO. Dicendum, quod diffinitio Soluio. Nicolai Papaë conveniens est : hoc enim quod dicit, Promissio, est ut genus. Hoc

<--- Page Split --->

autem quod dicit, Futurarum, excludit matrimonium quod contrahitur per verba de praesenti. Hoc autem quod dicit, Nuptiarum, facit differre ab aliis promissionibus, in quibus sibi homines communicant.

ponderunt, nisi legitimum prætendant impedimentum.

DICENDUM ergo ad primum, quod in promissione intelligitur id quod facit necessitas : quia dicit Hieronymus, quod maledictus est, qui dicit Deum requirere impossibilia. Et Deus si impossibilia non requirit, etiam homo non debet ea requirere : quia si moriatur, tunc per ipsam impossibilitatem solvendi absolvitur.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod Jacobus in communi sermone docet caute loqui : sed in contractibus ipso jure intelligitur, quod legitimum impedimentum solvit contractum de futuro, sicut etiam mors, vel hujusmodi.

Ad ALIUD dicendum, quod ista sponsio ligat, sicut et alia : sed ligat ad contrahendum matrimonium : et compellitur solvere nisi legitimum habeat impedimentum. Legitima enim impedimenta sunt, si aliquid post factum primo praejudicat : tunc enim non cogitur : et hoc ideo, quia conjugia invita malos sortiuntur eventus : propter quod etiam in Veteri Testamento Dominus dari libellum repudii permisit.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod aliquid juris in ea acquisivit quam desponsavit : sed hoc non est jus debiti in corpore, sed potius dispositio ad debitum illud : et propter parvitatem illius in quo damnificatur, et quia in alia recuperare potest, deobligatur puella in aliquibus casibus propter sequens factum, etiam sine aliquo peccato alterius sponsi qui secum sponsalia contraxerat.

Ad ALIUD dicendum, quod nulla sponsio fit ad tempus infinitum : sed tempus aliquando verbo, aliquando rebus determinatur. Tempus dico reddendi quod promissum est. Rebus autem determinatur, scilicet quando discretione et quantitate corporis puberes efficiuntur : et tunc compellendi sunt solvere quod spo-

ARTICULUS XIII.

Quorum sunt sponsalia ?

Secundo quaeritur, Quorum sunt sponsalia ?

<--- Page Split --->

sponsalia, ut videtur. Si autem ab incitatione complexionis. CONTRA : Semen non distillat ante secundum septennium, ut dicit Philosophus : ergo videtur, quod ex parte qualitatis passivae in concubitu, scilicet ex parte humoris, ante secundum septennium non incitetur : ergo ratione hujus non debet poni aetas in septennio primo.

Si forte dicatur, quod hoc fit ratione incitantis ex parte qualitatis activae. CONTRA : Activa qualitas quae est calor, etiam ante septennium extendit membra : ergo incitatio ex parte qualitatis activae est ante septennium : ergo irrationabiliter ponitur primum septennium aetas contrahentium.

monium. CONTRA : Matrimonium non est in uno, sed in duobus, ut supra habitum est : ergo nisi agatur matrimonium ab utroque conjuge, nihil agitur : sed hic non agitur ex utroque : ergo nihil agitur.

Item, Per verba de praesenti non intendunt sponsalia efficere, sed matrimonium : et hoc inter eos ante annos pubertatis esse non potest : ergo nec sponsalia, nec matrimonium efficiunt : ergo nihil efficiunt.

In CONTRARIUM hujus est, quod sponsalia ante septennium contracta, et post approbata certo signo placentiae, tenent, ut dicunt jura : sed sequens contractus per verba de praesenti est certum signum placentiae sponsalium ante annos contractorum : ergo videtur, quod perficiant sponsalia.

<--- Page Split --->

juxta adultam aetatem existens, contrahat cum puella minore aetate pubertatis, vel fere juxta pubertetam, et contrahat per verba de praesenti, et quaeratur, utrum iste efficiat matrimonium vel sponsalia ? Videtur, quod non matrimonium : quia non sunt ambo in aetate legitima : ergo matrimonium non efficiunt. Econtra videtur, quod nec sponsalia : quia nec forma verborum quae est in sponsalibus servatur, nec etiam sponsalia intendunt perficere : ergo neutrum perficiunt : ergo nihil agunt. SED CONTRA : Extra, de sponsalibus, sicut dixit Alexander tertius de istis qui in minori aetate desponsantur : « Si ita fuerint aetati proximi, quod potuerunt copula carnali conjungi, minoris aetatis intuitu non debent separari, si unus in alium visus fuerit consentire, etc. : » ergo videtur, quod tales inter se matrimonium efficiant.

Responsio. Dicendum, quod septennium ponitur tempus in quo placent connubia : licet aetas impotens sit ad carnalem commixtionem. Haec autem sufficiens est auctoritas, quia sic placuit Patribus Spiritu sancto inspiratis : tamen quia hoc in naturis fundatur, ratio a philosophia est trahenda.

Dicit autem Aristoteles in libro XVIII de Animalibus, quod omnes impraegnationes et maturationes partium sunt secundum orbis revolutiones. Scribunt autem hi qui de naturalibus loquuntur, scilicet Ptolemaeus et Albumasar, quod revolutio circuli in nato pro quolibet signo dat annum. Prima autem computatio circuli est in signum ascendenti oppositum, et hoc est ab ascendente septennium. Et secunda computatio est in septennium ab illo, et hoc est ascendens. Et tertia iterum in septennium quod est oppositum. Et quarta iterum in ascendens secundum circulum iteratum. Et secundum hoc est mutatio complexionis in nato. Unde post primos septem annos in pluribus residet fluens humidum,

quod in pueris propter vicinitatem spermatis dominatur : ita quod tunc capaces sunt eorum quae audiunt, praecipue ad corpus pertinentium. Unde ex tunc incipiunt subdi disciplinis, et ex tunc tradi litteralibus studiis : et ideo tunc dicuntur esse capaces placentiae nuptiarum vel displicentiae, et ideo sponsalia promittere possunt. In secundo autem septennio incipinnt jam vaporare genitalia, et lanugines ibi contrahunt propter tractum seminis ad loca illa : et ideo tunc potest esse matrimonium inter eos. In tertio autem septennio quando circulus dimidius est jam completus, secundum Philosophos semen tendit ad maturitatem quae completur in secundo circulo perfecto, et tunc est in statu usque ad tertium circulum, et postea incipit esse in declinatione : hoc tamen variatur secundum dominium planetarum qui praesunt figuris nativitatis : quia sicut dicit Augustinus in libro quinto de Civitate Dei : « Non est inconveniens, quod afflatus siderum ad immutationem corporum valeant, licet non possint super liberum arbitrium nisi caetnus quatenus trahitur a corpore. »

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod ante septennium ut in pluribus non sunt capaces disciplinae, nec boni nuptiarum : et ideo tunc nihil promittere possunt, quia promissio est actus rationis, et oportet quod sit ratio in aliquando statu, quando promittere potest. « Sedendo autem et quiescendo, ut vult Philosophus in VII Physicorum, anima fit sciens et prudens, et dum residet fluens humidum, et incipit quiescerevirtus animalis : » quia, tunc fortificatur conversio animae super apprehensum : et hoc incipit post primum septennium, ut jam habitum est.

Ad ALIUD dicendum, quod si per alium fiat contractus, pueri ambo vel alter ante annos pubertatis potest reclamare, et nihil actum est : ita etiam quod alter puerorum non vetatur accipere consanguineam alterius, co quod nihil factum est

<--- Page Split --->

inter eos : sed hoc quod dicitur, quod parentes promittunt quandoque pro pueri, sic intelligitur, si pueri aetatem venientes ratam habent parentum promissionem.

Ad aliud dicendum, quod licet quidam in quibus humidum minus est naturale, in septennio minus sunt discreti, et capaces boni nuptiarum, tamen ut in pluribus in septennio efficiuntur capaces disciplinae, et eorum quae audiunt et vident : et ideo id quod accidit in pluribus considerat lex : cum enim particularia accidentia quae sunt secundum unumquemque sint infinita, lex non poluit dari secundum unumquemque singulariter, sed secundum hoc quod accidit ut in pluribus.

Ad aliud dicendum, quod ego sine praejudicio magis hoc puto fuisse factum ad terrorem parentum : et puerum non nisi hoc punitum in corpore, qui sicut brutum animal loquebatur ea quae a parentibus audivit, cum in illa aetate quasi nihil adhuc appareat rationis.

Ad aliud dicendum, quod placentia illa accipitur a signis discernendi inter ea quae audiunt pueri, ut prius dictum est quod primo incipit in aetate septennii.

Ad hoc autem quod objicitur, dicendum quod sicut dicit Aristoteles, membra genitalia multorum sunt vaporum, et ideo pruritum excitantia : et ideo puto, quod motus minorum aetate puerorum quam septem annorum, procedit a natura corrupta : sed post septem annos incipit admisceri ratio, ut prius est ostensum. Unde signum proprium hujus est, quia tunc actibus humanis ratio incipit admisceri.

Ad aliud dicendum, quod aetas contractus matrimonii non est una : quia in puella caro est mollis et extensibilis : et ideo humidum facile digestibile ad maturitatem : et ideo citius maturatur ad recipiendum, quia recipere causatur ex humido frigido, ut humidum sit recipiens et frigidum tenens. Sed humidum pueri digeritur ad imprimere et sigillare :

et hoc causatur ex calido sicco, quia contingit ex calido vincente super humido. Et ideo plus temporis requiritur ad maturationem masculi quam feminae : sicut plus exigitur temporis ad hoc quod calidum vincat humidum exsiccando, quam quod dirigat ipsum tantum et extendat ad recipiendum. Et ideo alia est aetas coeundi masculi, et alia feminae. Sed in admixtione rationis ad actus non est sic : quia haec causatur ex hoc, quod incipit residere humidum, et non impedire conversionem rationis super audita et visa : et hoc contingit aequaliter in masculo et femina.

Ad aliud dicendum, quod animatio puella est longioris temporis, quam pueri : sed tamen quia humidum nati jam pueri aequaliter incipit residere, vel non residere, aequaliter datur eis tempus sponsalium : sed inaequale tempus contrahendi, quia frigiditas in femina quando est cum humido, operatur ad bonam feminae dispositionem, ut dictum est : et hoc est quando calidum non plene vincit humidum.

Ad aliud dicendum, quod secundum multos et magnos in tali casu potest quis duplicibus uti verbis : si enim dicat, Ego accipio te in meam : et illa respondeat, Et ego te in meum, vel verba æquipollentia, nihil agitur : quia matrimonium agi non potest, et sponsalia contrahere non intendunt. Si autem quis dicat, Verba mea etsi matrimonium contrahere non possint, valcant quod valere possunt : tunc sponsalia contrahuntur, quia haec contrahi inter tales possunt, et bene potest esse, quod verum dicant.

Ad hoc autem quod objicitur, quod ante septennium non contrahuntur, dicendum quod hoc verum est nisi post septennium placeant. Si autem puella est septennis et alius pubes, sponsalia contrahuntur, et tenetur eam sponsus exspectare, donec veniat ad annos pubertatis.

Ad aliud dicendum, quod quoad unum nihil potest ibi fieri : quia oportet, quod

<--- Page Split --->

omne id quod fit in matrimonio, de communi utriusque fiat consensu : unde nihil ibi efficitur.

Ad 10. Ad ADIUD dicendum, quod ille qui ita contrahit, etiam nihil efficit, ratione prius dicta. Et objectio in contrarium facta, tenet et solvit.

Ad 11. Ad ALIUD dicendum, quod secus est de natura, et de isto opere : quia natura operatur ad intentum, iste autem nec intendit sponsalia, nec operatur ad ea : et ideo non est simile.

Ad 12. Ad ALIUM casum dicendum, quod talia sponsalia tenent, quia nihil ante fecerrunt : tamen per factum post intelliguntur approbasse factum quod præcessit : et hæc approbatio facit inter eos sponsalia.

cum complere inciperet decimum annum. Et Philosophi dicunt, quod quidam dentati nascuntur et lanuginosi et pilosi in locis genitalibus, et citius maturantur ad coitum quam alii. Et puto, quod hoc etiam variatur in regionibus calidis et siccis : sicut et ipsa imprægnatio et corporis incrementum.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XIV.

Quis sit effectus sponsalium? et, An sponsalia possunt solvi?

Ad id autem quod objicitur in contrarium, dicendum quod approbatio præteriti quæ certissime supponitur in verbo præsentis temporis, facit sponsalia : et falsum est, quod ante omnino nihil factum : sed verum est, quod nihil sponsalium fecerunt, sed fecerunt aliquid ad sponsalia, quia dispositionem, quæ si etiam per alios ante facta fuisset, per approbationem eorum sequentem posset consummari.

Tertio, Quæritur de effectu sponsalium.

Videtur autem, quod effectus sit obligare ad contrahendum matrimonium : quia

Ad id autem quod objicitur, quod matrimonium non efficiunt, de plano concedo, præcipue si multum distant ab anno pubertatis.

Ad 13. Ad ULTERIOREM casum dicendum videtur, quod tales contrahere possunt, præcipue si dispositione corporis et sagacitate ingenii ætas deficiens suppleatur. Dispositionem autem corporis intelligo præcipue in locis genitalibus, scilicet ut agere et pati possint in opere carnali. Dicunt tamen quidam tempus distantiae ab ætate debita non debere protendi ultra sex menses : sed mihi videtur potius, quod secundum plus et minus determinandum est, etiam secundum diversam dispositionem membrorum et sagacitatis : quia ego vidi puellam de qua perhibebatur, quod annorum existens novem, concepit et peperit puerum

In contrarium hujus est, quod

<--- Page Split --->

ecclesiasticam tenetur compellere ad contrahendum semper illos qui sponsalia contraxerunt : hoc autem falsum est, ut patet, Extra, libro quarto de sponsalibus, Praeterea hi, ubi dicit Innocentius secundus : « Si autem se ad invicem admittere noluerint, ne forte deterius inde contingat, ut talem scilicet ducat, quam odio habet : videtur quod ad instar eorum qui societatem interpositione fidei contrahunt, et postea eamdem sibi remittunt, hoc possit in patientia tolerari. »

Responsio . Dicendum , quodeffectussonsaliumestligareadmatrimoniumcontrahendum , quamdiumanentspon - salia , sicutprobantprimærationes : sedverumest , quodquibusdamdecausissolvuntur , utinfrapatebit , ettuncnonligant , quiasolutasunt : nechocestmirum , quianonligantquandosolutasunt .

Abidergo quod contra objicitur, diAd object.1. cendum quod quamdiu manent, tamdiu ligant : sed solvuntur in casibus in quibus ligarent cum nocumento majori : ideo secundum jus commune reputantur soluta : quod enim pro utilitate contrahentium et honestate Ecclesiae constitutum est, destituitur quando contra utilitatem contrahentium et Ecclesiae honestatem observatur.

ULTERIUSquæriturdealioeffectuspon - salium , quiestquædamaffinitas .

Videtur enim quod istam non faciant sponsalia : quia

AdALIUDdicendum , quodhocdicitAlexanderincasuinquosolvunturspon - saliaproptermatrimoniumsupervenienscumalio : quiaminusvinculumceditmajori , etrumpiturillosuperveniente .

Abidautemquodobjicitur , quodAdobject . 2 . Ecclesia debet arcere a peccato mortali : dicendum, quod sic facit : quia pro peccato indicit et injungit pænitetiam, sed non compellit complere promissum : quia jam de jure communi sponsalia soluta sunt.

Abidquodquæriturdeulteriorieffe - c t u , dicendumquodfaciuntaffinitatem , utdictumestsecundumPatruminstitu - tiones .

Abidautemquodposteaobjicitur , d i - cendumquodidquodnonest , nonfacit , sedidquodest : sedsponsaliasunt , etsuntaliquidmatrimonii , scilicetdisposi - tioadipsum , utsupradictumest .

AdALIUDdicendum , quodestinspon - salibusconjunctioadgenussecundumquid , licetnonsimpliciter : sicuteniminnaturisaliquidperdispositionemignisefficiturigniaffine , etiamante - quamhabeatspeciem : itaetinmorali - busperdispositionemacceditaliquisadgenusalterius , quandocumipsocontra -

155

1 5 5

1 5 5

1 5 5

<--- Page Split --->

hit sponsalia, licet cum ipso non efficiatur una caro : et ideo sancti Patres statuerunt, quod inter tales affinitas contraheretur.

ARTICULUS XV.

Quibus modis sponsalia contrahantur ?

Quarto quaeritur, Quibus modis sponsalia contrahantur ?

Dicunt autem Jurisperiti, quod dupliciter sponsalia contrahuntur, scilicet absolute, et sub conditione.

Absolute autem contrahuntur quatuor modis, scilicet nuda promissione, ut Accipiam te in meam, vel e contrario datis arthis sponsaliüis, ut aliqua pecunia, vel aliis rebus, annuli subharratione, et interveniente juramento.

Sub conditione dupliciter contrahuntur, scilicet sub conditione honesta, vel sub conditione inhonesta. Honesta ut si sic dicat : Contraham tecum si placuerit parentibus : et tunc dicunt, quod stante conditione stat promissio, et non stante non stat, nisi sequatur consensus per verba de praesenti vel copula carnalis. Conditio autem inhonesta duplex est, scilicet contraria matrimonii bono et honestati, et non contraria. Exemplum primi est, ut sic dicat : Tecum contraham, si venena procures sterilitatis, vel procures aborsum, vel sodomitice mecum conjungaris, vel adulterando mihi victum lucreris, vel aliquid hujusmodi : et tunc non stat promissio facta de matrimonio. Exemplum conditionis secundae est, ut si dicat : Contraham tecum, si in futuro mihi lucreris, vel usuris, vel hujusmodi aliquo peccato involutis : et tunc renuntiandum est conditioni, et tenent sponsalia, juxta illud Bede : « In turpi voto

rescinde fidem, et in malis promissionibus muta decretum. »

Item, Quando absolute contrahuntur, si sine juramento contrahantur, nomendi sunt ut consumment, sed non cogendi si nolunt. Si autem cum juramento contraxerunt, cogendi sunt propter jusjurandum per censuram ecclesiasticam : et hoc intelligo de illis qui sunt ambo septem annorum, quia minores ambo vel alter contrahere non possunt sponsalia, ut patet ex ante habita disputatione.

Et hoc est totum quod jura diffiniunt de sponsalium contractione.

IN CONTRARUM autem hujus objicitur : se!

<--- Page Split --->

ULTERIUS objicitur de secundo modo.

Videtur enim, quod ille modus sit illicitus : quia

De tertio modo similiter objicitur : quia

Ulterius objicitur de quarto modo qui fit interposito jurejurando.

Videtur enim, quod ille modus sit illicitus : quia

E CONTRARIO autem juramentum licitum est observandum : et juramentum est de matrimonio : ergo est consummandum, et non consummandum, quod est impossibile : ergo videtur, quod juramentum non sit interponendum.

Ulterius objicitur de modis illis qui fiunt sub conditione.

Et objiciatur primo de conditione honesta : haec enim est duplex secundum Jurisperitos, scilicet simpliciter honesta quae spectat ad bonos mores, ut, Contraham tecum si placet parentibus, aut paedagogis, aut sacerdotibus, aut Ecclesiae, sive aliquid hujusmodi. Et conditio utilis propter onera matrimonii, ut, Contraham tecum si dederis marcas centum.

Objiciatur ergo de prima conditione quae simpliciter est honesta.

Videtur enim, quod apponi non debet : quia

<--- Page Split --->

dependet : quia consensus est vel afirmando, vel negando : ergo pro nihilo apponitur conditio de consensu parentum, vel etiam quorumlibet aliorum.

Videtur enim, quod illa non teneat : quia libera debent esse matrimonia. Dicit autem Philosophus, quod liberum est quod causa sui est : ergo matrimonium debet esse causa sui : ergo non debet esse conditio pretii vel pecuniae.

Videtur enim, quod illa matrimonium evacuet : quia sunt quaedam, ut dicit Augustinus, quae non possunt fieri bono fine, eo quod essentialiter conjuncta sunt fini malo, ut furtum, adulterium, et hujusmodi : sed matrimonium est bonum : ergo si sumatur ut finis, ipsum erit finis

bonus : ergo non potest esse finis talis mali : ergo videtur, quod annihilatur matrimonium, quando tali fine contrahitur, vel quando efficitur finis talis mali.

JUXTA hoc quaeritur. Utrum pejus sit contrahere tali fine, sive conditione, vel non contrahere, et uii muliere ad hoc sine contractu more lenonum qui prostituunt meretrices ?

Videtur enim, quod secundum sit pejus, quam primum : quia ad minus excusatur in coitu suo qui cognoscit suam : sed cognoscens non suam et prostituens, nec in suo, nec in alieno excusatur : ergo secundum pejus est, quem primum. CONTRA : In priori est adulterium in quod consentit maritus : in secundo autem tanlum fornication : ergo primum pejus est, quam secundum.

ULTERIUS quaeritur de conditione ultima, quae turpis est et matrimonio contraria.

Videtur enim, quod illa non dirimat contractum, quia de quolibet tenendum est bonum quod idem potest elici : sed duo sunt contractus, et est conditio contractus bona,et conditio mala: ergo tenendus est contractus, et refutanda conditio. CONFIRMATUR autem prima ex hoc quod dicitur, I ad Thessal. v, 21 et 22 : Omnia probate, quod bonum est tenete. Ab omni autem specie mala abstinete vos.

SOLUTIO. Dicendum, quod supra dicti modi sunt quibus sponsalia contrahuntur, sicut dicunt docentes jura. Reducuntur autem ad duos, scilicet promissionis simplicis, et promissionis confirmata. Confirmata autem est duplex, per conditionem, sive per ulterius vinculum. Et conditio dicitur tunc eo modo quo supra dictum est. Vinculum autem amplius ligans, quam promissio : aut est signum approprians sponsam, aut confirmatio promissionis. Signum autem aut est de pertinentibus ad datum propter nuptias, aut ad ornatum sponsa. Et primum vi-

<--- Page Split --->

d_tur arrha nuptialis : secundo autem modo annuli subarhatio. Si autem est confirmatio promissionis : tunc est juramentum. De hac tamen reductione ad artem non curant Jurisperiti : quia intendunt grossis pro vulgaribus, circa quae sunt casus et particularia.

IIIsHABITIS , respondendum est ad id quod objicitur de primo modo, et dicrudum, quod secus est de Deo, et homine : quia Deus promittens nec causam promissionis habet in nobis, nec utilitatem, nec finem, et ideo non obligatur obligatione debiti : quia, ut dicunt sancti, Deus nihil debet homini, sed homo omnia sua debet Deo. Sed quando homo promittit, causam promissionis et utilitatem habet in eo cui promittit : sicut hic in contractu unus conjugum promittit, et causa est in alio qui repromittit sibi, et utilitas quae est debitum in corpore ejus cum qua contrahit, quod etiam jure matrimonii exigere potest : et ideo iste obligatur.

niam aliam non contingit eum de facili recuperare : et ideo istud ad judicium non deducitur sicut illud.

Adinquod objicitur ulterius de secundo modo, dicendum quod ille est quædam confirmatio promissionis, eo quod per donaria sponsa quodammodo sponso appropriatur, vel e converso, sicut innuitur in Genesi, xxx, 16, ubi dixit Lia ad Jacob : Ad me intrabis, quia mercede conduxi te pro mandragoris filii mei.

Ad primum autem quod contra objiAd 1 et 2. citur, dicendum quod artha hic aliter sumitur quam pro pretio, vel pro parte pretii : sicut enim per artham res empta emptori appropriatur, ita sponsa sponso per subarrationem nuptialem : et ideo prima argumentatio fallit per æquivocationem. Si tamen concederetur, quod esset pars pretii, tunc dicendum quod matrimonium non ponitur sub pretio : sed id quod datur, est ad onera matrimonii sublevanda.

Ad ALIUD dicendum, quod promittens tenetur solvere quantum in se est, nisi stet per alium : et bene concedo, quod peccat non solvens si solvere possit.

Ad hoc autem quod objicitur, quod sit cogendus, dicendum quod non : quia frequenter dissimulatur minus malum, ne accidat majus. Dissimulatur, inquam, ita quod non deducitur in faciem Ecclesiae ad judicium, licet non dissimuletur in confessione. Et hoc est quod dicitur, Extra, libro quarto de sponsalibus, Praeterea hi qui, etc., ubi dicit Innocentius secundus : « Si autem se ad invicem admittere noluerint, ne forte deterius inde contingat, ut talem scilicet ducat quam odio habet : videtur quod ad instar eorum qui societatem interpositione fidei contrahunt, et postea eamdem sibi remittunt, hoc possit in patientia tolerari. »

Ad TERTIUM dicendum, quod si daretur Ad 3. dolis nomine, vel promitteretur, et non sequeretur matrimonium, restituere teneretur. Si autem alia donaria sunt potius amorem indicantia, quam magnam afferentia utilitatem, non credo quod tenetur ad restitutionem : sed tamen non sequitur, quod matrimonium sub pretio ponatur ratione supra dicta.

Ad n quod ulterius objicitur de tertio Tertius mod u s . modo, dicendum quod annulus ille significat fidem sponsalium in præsenti, scilicet ne alii promittat, et fidem thori in futuro servet : et ideo ponitur in digito sinistræ manus, qui annularis dicitur, quia in illum vena quædam pulsatilis, sive arteria venit a corde, quæ circulo ligatur ad amoris signum.

Ad TERTIUM dicendum, quod licet in majori decipiat, tamen est damnum recuperabilius, quam pecuniae : quia cum multis aliis potest contrahere : sed pecü-

Et per hoc patet solutio ad primum : Ad 1. quia ex falso, vel ex insufficienti causa annuli procedit : et ideo non concludit.

Ad ALIUD dicendum, quod nihil prohiAd 2.

<--- Page Split --->

bet monili subarhationem fieri, sed magis congrue fit per annulum : quia cum fides sponsalium obliget ad duo, unum illorum est principale, et alterum est consequens : et principale quidem est ad servandum fidem sponso : consequens autem est ad custodiendum se ab alio : annulus autem significat principale, et monile significat consequens : et ideo magis congrue fit per annulum, quam per monile.

Ad 3. Ad tertium dicendum, quod in tribus se habet sponsa ad sponsum : in quantum enim caput mulieris est vir, tenetur eum audire, sequi, et obedire. Ex matrimonio enim tenetur ad fidem, et custodiam ab altero : nec sunt plura adeo substantialia sponsae in quantum est sponsa. Primum autem horum significat inauris : secundum autem significat aunudus, et tertium monile. Et ideo his tribus antiquitus pucilla subarhabantur.

sed debet facere penitentiam de perjurio.

Ad hoc autem quod quaeritur, Utrum sit cogendus? Dicendum, quod licet quidam dixerunt, quod sit cogendus propter juramentum : tamen videtur sapientibus, quod non : sed dissimulandum est si ex odio sponsae non vult perficere quod juravit, quia posset majus malum sequi : et iste casus expresse scriptus est, Extra, libro quarto de sponsalibus, Requisivit, ubi sic dicit Lucius tertius : « Requisivit a nobis tua fraternitas, qua censura mulier compelli debeat quae jurisjurandi religione neglecta nubere renuit cui se nupturam interposito juramento firmavit. » Et infra, « Ad quod breviter respondeo, quod cum libera debeant esse matrimonia, monenda est potius quam cogenda, cum coactiones difficiles soleant exitus habere frequenter. »

Ad m autem quod objicitur de condide ctione simpliciter honesta, dicendum quod Aii illa merito est apponenda, ita quod vituperari possunt contrahentes, si non apponant : quia contrahentes aut sunt maturæ aetatis, aut infantuli. Si sunt adulti, adhuc licet in eis sit confortata ratio, tamen unus solus non potest videre quid expediat, sicut vident plures fideliter consuientes. Si autem sunt infantes, non possunt discernere nisi doctrina et consilio aliorum seniorum : et ideo cum discretio faciat ad libertatem et honestatem consensus, talis conditio potius facit ad liberum matrimonium, quam ancillare vel servile : non enim dicitur liberum apud sapientes, quod quasi vinculum vel velamen malitiae habet libertatem, sed id potius quod secundum virtutem libere fit : et ideo talis conditio tenet, et est favorabilis.

Et sic patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod duplex est Aii consensus, scilicet matrimonium faciendi, et iste non dependet ad alium in matri-

Ad noc autem quod ulterius objicitur de juramento, dicendum quod bene potest fieri, si aliter non credant sibi invicem contrahentes : quia sicut dicit Apostolus, ad Hebr. vi, 16 : Homines per majorem sui jurant, et omnis controversive eorum finis, ad confirmationem, est juramentum.

Ad hoc autem quod contra objicitur, dicendum quod in talibus casibus, ut infra patebit, solvuntur sponsalia : et tunc deobligatur a juramento, eo quod ipse juramento non tenetur, nisi modo sponsalium : et ideo sponsalibus fractis, non tenetur juramento amplius : sed bene concedo, quod incautum est in talibus jurare.

Ad aliud dicendum, quod in talibus non est perplexitas, quia potest complere juramentum : alioquin peccat mortaliter. Si autem matrimonium aliud supervenit : tunc peccat mortaliter contrahens cum alio, sed tamen non tenetur ad sponsalia perficienda, quia soluta sunt :

<--- Page Split --->

monio. Est etiam consensus conditionatus, quando de voluntate propria apponit conditionem, eo quod sibi homo non suflicit ad consilium, et ille dependet ratione prius inducta.

Ad 10 quod ulterius quaeritur de conditione utilitatis quae est pecunia, dicendum videtur, quod illa dupliciter apponi potest, scilicet aut ut in modum dotis, aut ut in modum penea si non consummantur matrimonia. Si primo modo apponatur, dico quod stat et exigi potest : et si non stet conditio, non tenetur ad consummationem promissionis. Et hoc contingit propter onera matrimonii, ut dictum est supra Si autem adjiciatur per modum penea, ut si sic dicatur : Nisi contraxero tecum, ego dabo tibi centum marcas : dico quod non tenet conditio nec exigi potest si non consummetur matrimonium. Argumentum autem ad hoc est in decretali prius inducta, Requisivit : quia scilicet matrimonia debent esse libera.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod matrimonium non ponitur sub pretio, ut patet ex supra dictis.

Ad ALIA duo est concedendum : quia illa procedunt in sensu illo quo conditio pecuniaria adjicitur in modum penea, et sunt bona contra illos qui aliter sentiunt, quam hic est determinatum.

Ad 10 quod ulterius objicitur de conditione turpi et contraria matrimonio, dicendum quod matrimonium numquam est finis mali, nec etiam ad malum finem. Est enim duplex finis, sicut et super secundum librum Sententiarum notatum invenies, scilicet finis operis, et finis operantis. Finis operis matrimonii numquam est ad malum finem, vel finis mali. Finis autem operantis sic potest esse in malo : et dictum Augustini intelligitur de fine operis, non operantis. Et quia finis operantis non est essentialis finis matrimonii, ideo dicit jus, quod cessat conditio quae est turpis finis intentio ex parte contrahentis, non contractus : et tenet contractus sponsalium.

Et per hoc patet solutio et ratio juris.

Ad aliud dicendum, quod unus plus peccat in actu, et alter plus in circumstantia trahente in id genus peccati, hoc est, in adulterium : nihil enim prohibet utrumque plus peccare consideratione diversa.

Si autem quaeritur, Quis simpliciter plus peccet ? Videtur, dicendum, quod ille qui prostituit uxorem propriam, ex hoc peccat majori peccato quod est adulterium, et contra plura : quia contra quaecumque peccat leno, peccat et iste, et insuper contra bonum matrimonii.

Ad hoc quod objicitur de conditione ultima, dicendum quod illa annihilat contractum : quia non est consensus in talibus in matrimonium secundum intellectum, sed secundum vocem tantum : sed secundum intellectum consentiunt in vile contubernium, quia non potest esse matrimonium, ubi renuntiatur bonis omnibus matrimonii.

Et per hoc patet solutio ad objectum : quia in tali contractu nihil boni est : et ideo nihil boni inde potest elici quod teneatur, sicut fuit in aliis contractibus conditionatis.

ARTICULUS XVI.

Quibus modis sponsalia dirimantur ?

Quinto quaeritur, Quibus modis sponsalia dirimantur ?

Accipiatur autem primum illud, quod determinatum est a jure.

Sunt igitur octo in quibus sponsalia dissolvuntur : quorum primus est si alter sponsorum transeat ad religionem, quod potest facere etiam invito et reclamante altero ante carnalem copulam : et tunc ille qui remanet in saeculo, absolvitur a vinculo sponsalium, etiamsi fuerint sponsalia per verba de praesenti.

<--- Page Split --->

Secundus est, quando sponsus non invenitur, quia transfert se ad aliam regionem : si tamen per eam non steterit, quod matrimonium non fuit consummatum : si enim per eam steterit, tunc aget pœnitentiam de promissione, et etiam de perjurio si juramentum intervenit.

Tertius est, si alter sponsorum post contracta sponsalia incurrerit lepram, aut paralysim, aut epileptiam, aut turpiter naso aut oculo fuerit mutilatus.

Quartus est, si superveniat affinitas, scilicet si sponsus cognovit consanguineam sponsae, vel e converso : et hoc sufficit probare sola fama.

Quintus est, si mutuo se absolverunt : quem tamen casum quidem non recipiunt.

Sextus, si alter eorum fuerit fornicatus.

Septimus, quando supervenit matrimonium per verba de praesenti cum alio contractum : quia tunc solvitur minus vinculum propter majus superveniens : sed tunc debet agere pœnitentiam de fide vel juramento vel promissione mentita.

Octavus, quando minor venit ad aetatem adultam, et petit absolvi a vinculo sponsalium, et dari sibi licentiam nubendi alii.

Dicunt insuper Jurisperiti, quod in duobus casibus solvuntur ipso jure, scilicet quando alter intrat religionem, et quando alter contrahit cum alio per verba de praesenti. In aliis autem omnibus casibus solvenda sunt per judicium Ecclesiae.

Ecce quid jus determinat de isto articulo.

debitum : cum igitur ita debitus efficiatur sponsus per sponsalia, et sponsa vice versa, videtur quod Deo se non potest immolare : ergo non potest intrare religionem.

Ix contrariumhujusestquoddicitur , s e l . . . Extra, de convcr. conjugulali, lib. III. Dicit enim Alexander tertius, Ex publico instrumento, etc., ita : « Caeterum quia licet a praefato viro desponsata fuit, adhuc tamen (sicut asserit) ab ipso est incognita, mandamus quatenus si praedictus vir ipsam carnaliter non cognoverit, et eadem ad religionem transire voluerit : recepta ab ea sufficienti cautione, quod vel ad religionem transire vel ad virum suum redire infra duorum mensium spatium debeat, ipsam a sententia qua tenetur absolvas : ita quod si ad religionem transierit, uterque restituat alteri quod ab eo noscitur recepisse, etc. » Et infra : « Sane quod Dominus in Evangelio dicit, Non licere viro nisi ob causam fornicationis dimittere uxorem suam 1, intelligendum est secundum interpretationem sacri eloquii de his quorum matrimonium carnali copula est consummatum, sine qua confirmari non potest. » Ex his patet, quod jus verum dicit in hoc primo casu.

SED OBJECTUR contra primum casum : 1. Immolantis enim ex iniquo oblatio erit exsecrabilis : sed ex iniquo immolat, qui immolat alienum : ergo non est Deo accepta. Alienum autem est, quod est alteri promissum, et per promissum

ULTERIUS quaeritur de secundo.

Videtur enim quod ille sit injustus : quia

<--- Page Split --->

tet : quia in exspectando nullum fit alteri praejudicium : ergo videtur, quod non sint sponsalia soluta ex illa absentia.

t. 1. In contrarium hujus objicitur : quia, Extra, libro quarto de sponsalibus, sic scribit Alexander tertius Panormitano Episcopo : « De illis autem qui praestito juramento promittunt se aliquas mulieres ducturos, et postea eis in cognitis dimittunt terram, se ad partes alias transferentes : hoc tibi volumus innotescere, quod liberum erit mulieribus ipsis (si non amplius in facto est processum) ad alia se vota transferre : recepta tamen de perjurio pœnitentia, si per eas steterit, quominus matrimonium fuerit consummatum. »

ULTERIUS quæritur de tertio.

beat. Respondemus, quod ad eam accipiendam cogi non debet, cum nondum inter eos matrimonium fuerit consummatum. »

ULTERIUS quæritur de quarto casu.

Ille enim videtur omnino injustus :

In contrarium autem objicitur per hoc quod dicitur, 27, quæst. 2, ex concilio Tiburciensi : « Si quis sponsam filii sui oppresserit, et postea filius ejus eam duxerit : pater postmodum non habeat uxorem, nec mulier virum : filius qui patris facinus ignoravit, aliam accipiat. »

Ulterius quæritur de quarto casu isto, utrum sufficit probare per solam famam ? quia

In contrarium hujus est id quod habesed contra. tur, Extra, quarto lib. de consang. et af/in, ubi Urbanus tertius sic scribit Burdigalensi Archiepiscopo : « Super eo quod juvenem asseris puellam nondum nubilem fide interposita desponsasse, quæ jam facta nubilis eum repetit : et ille respuit dicens se non debere eam ducere, pro eo quod postquam puellam affidavit, eamdem carnaliter propinquam ipsius cognovit. Respondeo, quod si ma-

<--- Page Split --->

nifestum est juvenem agnovisse propinquam praedictae puellae : vel si non est manifestum, fama tamen loci hoc habet, cum esset sponsa tantummodo de futuro, idem ab ejus inpeditione debet absolvi. »

Ulterius de quinto quaeritur.

Quia ille omnino non videtur esse recipiendus : quia

Sed contra. In contrarium est decretalis supra inducta, Extra, de sponsalibus, Praeterea, ubi dicit Innocentius secundus, quod « ad instar eorum qui societatem fidei contrahunt, et post eamdem sibi remittunt, potest in patientia tolerari si se mutuo absolvunt : ita et illi qui sponsalia contraxerunt. »

Ulterius quaeritur de sexto, si alter eorum fuerit fornicatus.

Ex hoc enim non videntur solvi sponsalia simpliciter, sed tantum ad thori separationem : vinculum tamen videtur debere manere : quia Dominus dicit, quod qui diuissam duxerit, fornicatur1.

Adhuc quaeritur, utrum sit monendus ut recipiat eam ?

Videtur autem, quod sie : quia

cipiunt eos jure sponsalium contractorum : ergo videtur, quod iste casus nullus sit.

In contrarium hujus est, quod

Ulterius objicitur de septimo.

Videtur enim, quod non teneat ille : quia

In contrarium autem hujus est decresed eotalis Gregorii IX, quarto lib. de sponsalibus, Si inter virum et mulierem, etc.: « Verum si inter ipsos accessit tantum promissio de futuro, utroque dicente alteri, Ego recipiam te in meam : et, Ego te in meum : seu verba similia : si alius mulierem illam per verba de praesenti desponsaverit, etiamsi inter ipsam et primum juramentum intervencrit (sicut diximus) de futuro, hujusmodi desponsationis intuitu secundum matrimonium non poterit separari : sed eis est de violatione fidei penitentia injungenda. »

Ulterius quaeritur de octavo et ultimo.

Quia : lud nihil ad propositum videiur : quia,

<--- Page Split --->

suis, ut leviora sint onera matrimonii.

Quartus autem peccat contra legitimitatem personarum conjungendarum.

Quintus autem contra individuitatem hoc modo quo solvit sponsalia, quia non omni modo solvit, ut infra patebit.

IncontrariumhujusestdecretalisAlexandritertii , quartolibrodeSponsa - libus : « Deillisquiinfraannosaptosmatrimoniissponsaliacontrahunt , siveuterque , sivealterreclamet , antequamadannosmatrimonioaptospervenerint , etpostulentseparari , nonsuntullatenusaudiendi . Siveroalteruteristorumadannospubertatispervenerit , infracos - demannosalteroexistentecumsponsa - liacontrahuntur , siisquiminorisatatisest , cumadannosillosperveneritrecla - maverit , necinalterumvolueritcon - sentire , judicioEcclesiaepoteruntabin - vicemseparari . «

Sextus autem contra bonum fidei peccat.

Septimus, quia in oppositum stringit majori vinculo : et ideo contrarium est individuitati futurae in matrimonio promisso.

Octavus autem est, eo quod in contrahentibus non fuit dispositio debita : sicut enim omnis forma debitam dispositionem requirit in materia, ita etiam faciunt sponsalia : et una illarum dispositionum est aetas debita, ut patet ex prius habitis.

Et per hoc patet ratio juris, si quis ipsum ad universale et ad artem reducere voluerit : licet enim sit positivum, tamen secundum Tullium nullum est jus positivum, quod non sit ex ratione profectum : quod autem ex ratione profectum est, ad rationem et universale potest resolvi.

Solutio. Dicendum, quod in sponsalibus contrahendis attenduntur plura: quando enim promittitur in futurum de matrimonio contrahendo, illa promissio est ad solutionem matrimonii indeterminato tempore pubertatis ad bonum prolis in individua vita suscepta cum persona legitima ad contrahendum.

Primus igitur casus dirimit sponsalia, eo quod intercidit mors spiritualis impotens ad solvendum quod promisit : et ideo etiam alter solvitur a promisso.

Secundusautemcasuspeccatcontradeterminatumsponsionistempus : quiatemporecondictosolutionispromissinoncomparet .

Tertius vero peccaret in bonum prolis ex parte corporis : quia ex infirmis infirmi nascuntur. Peccat etiam contra finem quemdam matrimonii qui est collatio operum, eo quod unus homo sibi est insufficiens in opere : et hunc finem matrimonii ponunt tres Philosophi, scilicet Tullius, Aristoteles, et Aspasius : sponsus enim infirmus chronica infirmitate non potest conferre aliquid de operibus

Ad PRIMUM igitur dicendum, quod ille Primus casus. 1. sum. 1.

Si autem quaeritur, Quomodo solvuntur ? Dicendum, quod ipso jure : sicut lumine majore superveniente offuscatur lumen minus.

Ad ALIUD dicendum, quod secus est de pecunia : et ratio illa in praecedenti articulo expedita est : et ideo non valet illa objectio.

Praeterea, Inter sponsos uterque alteri aequaliter debet, et ideo quantum iste subtrahit qui intrat religionem, tantum recompensatur alteri per retentionem sui debiti qui manet in saeculo. Decretalis autem adducta in oppositum, est concedenda et probat casum. Et eodem

<--- Page Split --->

modo de omnibus juribus est dicendum, qua in ista quaestione sunt inducta.

Secundus casus Ad 1.

Ad in quod ulterius quaeritur de secundo, dicendum quod dubium determinatur ex modo promissionis : quia tempus certificatur in annis pubertatis. Unde, Extra, libro quarto de sponsalibus, praeipitur, quod tempore pubertatis, vel infra duos menses, debitum reddat sponso, vel intret religionem : et ideo quando tempore illo non invenitur sponsus, absolvitur alter qui remanet in terra.

Ad 2.

Ad aliud dicendum, quod absentia repugnat effectui matrimoniali qui est copula carnalis, et ideo etiam vinculo repugnat : et ideo solvuntur sponsalia.

ideo datur ei licentia, quod non teneatur sponsalibus nisi velit : unde nihil de suo jure perdit, sed potius lucratur libertatem ab eo qui se Deo et sibi reddidit abominabilem.

Ad aliud dicendum, quod dolus ei non patrocinatur, sed nocet quando jus suum perdit : et hoc in favorem alterius qui non peccat est inductum, ut dictum est.

Ad in quod ulterius quaeritur. Utrum in tali casu sufficit probare per solam famam ? Dicendum quod sic : quia hoc crimen praecipue conturbat sponsos, et facit eos odiosos sibi : et ideo de facili permittitur separatio propter crimen illud.

Tercius casus, Ad 1.

Ad in quod ulterius quaeritur de tertio, dicendum quod quando est ante matrimonium hujusmodi defectus corporis, sponsos sibi facit abominabiles, et illoruni individuitas vitae est amara : et ideo melius est ut non conjungantur, quia malos exitus talia connubia sortiuntur, et quia proles ex parte corporis destrueretur : sed si supervenerit matrimonio, tunc tenet illud quod objectum est. Cum enim sponsalia non sint nisi dispositio ad matrimonium, facilius solvuntur, quam matrimonium.

Ad 2.

Ad aliud dicendum, quod necessarium tale sive involuntariam in actu, meretur veniam et ignoscentiam : sed in contractibus secus est, quia ibi attendit homo utilitatem propriam, et ideo cavet sibi a contractu indetectabili et nocivo.

Ad 3.

Ad aliud dicendum, quod chronicae aegritudines, et generantes horrorem et impotentiam cooperandi ad onera matrimonii sublevanda, solvunt sponsalia : sed febres et hujusmodi, temporales sunt, et ideo non solvunt : quia non semper reddunt impotentes, sed ad tempus breve et modicum.

Quartus casus, Ad 1.

Ad in quod objicitur de quarto, dicendum quod qui fornicatur, perdit jus suum, et alteri efficitur abominabilis : et

Ad hoc autem quod in contrarium objicitur, dicendum quod hoc est verum de matrimonio : sed sponsalia non sunt matrimonium, ut supra patuit : et ideo propter periculum futurum quod ex odio generari consuevit, etiam propter solam fanam admittitur separatio sponsalium.

Ad aliud dicendum, quod ille casus a quibusdam non ponitur : et respondent Quntus cus ad decretalem inductam, quod non est decretalis, nec continet jus, sed loquitur de permissione comparativa, hoc est, quod sicut permittitur violatio societatis, ne majus malum fiat, ita etiam solutio sponsalium per hoc quod uterque alium absolvit, ne in odio convenientes se ad invicem interficiant. Posset tamen dici, quod casus iste tenet cum pecunia moventur de promisso : tunc enim signum est, quod non bene conveniunt : et ideo tunc Ecclesia patitur magis quam agat separationem ipsorum.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod sponsalia non dicunt aliquid perfecte factum, sed potius faciendum : et ideo possunt revocari : quia quantum ad principale quod est in eis, dependent in futurum.

Ad aliud dicendum, quod in veritate taliter se absolventes non cavent voto : tamen Ecclesia patitur praedicta ex causa.

<--- Page Split --->

Ad 19 quod objicitur de sexto dicendum, quod secus est in matrimonio et sponsalibus : quia in matrimonio non potest fieri conjunctio ad alium : et ideo monetur ut redeat ad suum, ne in periculo sit castitas sua : sed in sponsalibus potest fieri conjunctio ad alium, et ideo solvuntur : et non monetur, quia tales sibi invicem sunt odiosi : et per hoc patet etiam solutio ad secundum.

Ad ALIUD dicendum, quod aliter est in masculis, et aliter in feminis : quia masculus habet ad libidinem impellens magis quam femina : et ideo minus turpe est de masculo si fornicetur : et ideo de gratia masculi a feminis facilius recipiuntur, sed non de jure.

Ad 19 quod ulterius objicitur de septimo, dicendum quod matrimonium est majus vinculum superveniens : et ideo

quando stringit in oppositum, vinculum sponsalium rumpitur.

Ad objectum autem dicendum, quod si in omnibus essent æqualia, tunc teneret objectio : sed inæqualia sunt, ut jam dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod non est simile, sicut supra expeditum est.

Ad 19 quod ulterius objicitur de octavos, dicendum quod ibi est modus sponsalium, licet non materia pro toto, sed pro altera parte tantum : et ideo in tractatu de solutione sponsalium ponitur iste casus.

Ad ALIUD dicendum, quod quia videbatur approbare in annis deputatis ad sponsalia contrahenda, et propter bonum exemplum, petit absolvi : et non ideo quod sciat se esse ligatum personæ tali.

Octavus casus. Ad 1.

Ad 2.

L. Quod aliter accipitur in his aliis capitulis sponsa.

Hæc etiam sponsa est, quæ sic viro desponsata est, ut non intercesserit consensus de præsenti, sed sponsio futuri. Secundum quem modum illud decretum ' intelligitur : Si quis sponsam filii oppresserit, et post filius ejus eam duxerit, pater postea non habeat uxorem, nec mulier virum : filius qui patris facinus ignoravit, aliam ducat. Si conjunx illa fuisset (quod utique foret, si in sponsalibus pactio conjugalis intercessisset) non permitteretur sponso aliam ducere. Mæchis autem pæna non nubendi ex rigore infligitur, ut alii terreantur. Idem, ex eodem 2 : Quidam desponsavit uxorem et dotavit, et cum ea coire non potuit, quam clanculo frater ejus corrupit et gravidam reddidit, decretum est, ut quamvis nupta non potuerit esse legitimo viro, desponsatam tamen fratri frater habere non possit : sed mæchus et mæcha fornicationis quidem vindictam sustineant, licita vero eis conjugia non negentur. De illa desponsatione hoc intelligi debet, ubi

<--- Page Split --->

non fuit consensus conjugalis de præsenti, alioquin non liceret eis talia sortiri conjugia. Secundum hoc etiam illud intelligi debet : Statutum est a sacro conventu, ut si quis sponsam alterius rapuerit, publica pœnitentia mulctetur, et sine spe conjugii maneat. Et si ipsa eidem crimini consentiens non fuerit, licentia nubendi alteri non negetur 1. Apparet hanc fuisse desponsatam sine pactione conjugali de præsenti, et ideo non fuisse conjugem : cui vivente sponso, alteri nubendi licentia non negatur. Sunt enim quædam nuptialia pacta de futuro, ex quibus sponsi et sponsæ vocantur, nec exinde conjuges sunt. Et est pactio quædam conjugalis de præsenti, quæ sponsum et sponsam etiam conjuges facit. Et utraque pactio desponsatio vel sponsalia interdum dicuntur, proprie tamen sponsalia dicuntur quædam solemnia pacta nuptialia.

M. Quare non statim tradantur sponsæ ?

De nuptialibus pactis, ubi est tantum sponsio futuri, ait Augustinus : Institutum est ut jam pactæ sponsæ non statim tradantur, ne vilem habeat maritus datam, quam suspiravit sponsus dilatam .

cit Magister, quod ultimo modo proprie sponsalia dicuntur.

Videtur autem falsum.

ARTICULUS XVII.

An dicantur sponsalia a sponsa de futuro, vel de præsenti, vel de solemnitate nuptiarum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, L, sub finem : « Sunt enim quædam nuptialia pacta, etc. »

Hic enim colligitur, quod tripliciter dicitur sponsa, scilicet de futuro, et de præsenti, et solemnitas nuptiarum. Et di-

ULTERIUS quæritur hic, Utrum æquivoce vel univoce dicitur de his tribus ?

Videtur autem, quod æquivoce : quia I. Distinguit in Littera vocem sponsalium in suas significationes : talis autem

1 Ex concil. Toletano, ubi supra, cap. Statutum (Nota edit. Lugd.)

2 27, quæst. 2, cap. Institutum. (Nota edit. Lugd.)

<--- Page Split --->

distinctio non convenit nisi æquivoco : ergo est æquivocum.

In contrarium hujus objicitur :

Ab una enim sponsione dicitur quocunque modo dicatur : ergo unam habet rationem : ergo est univocum.

Videtur enim, quod nulla sit causa quam assignat in Littera : quia

Responsio, quod sponsalia proprie dicuntur pacta futurarum nuptiarum cum solemnitate facta : et ideo quod dicit Magister, non intelligitur de solemnitate sola, sed potius concretive de sponsione solemni futurarum nuptiarum : et per hoc patet, quod non est contrarium præhabitis : et per hoc solvuntur duo prima.

Ad aliud dicendum, quod nec univoce dicitur de his, nec etiam æquivoce, sed potius per analogiam ad unum, ut probat ultima objectio. Analogum enim dicitur de pluribus diversis modis respicientibus ad unum : et ideo distinguit Magister in Littera modos diversorum sponsalium.

Et hæc est solutio omnium quæsitorum.

ARTICULUS XVIII.

An in sponsalibus debeat esse terminus ad solemnizandum matrimonium ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, M, « De nuptialibus pactis, ubi est tantum sponsio futuri, etc. »

Responsio. Dicendum, quod sancti Patres a principio ita constituerunt, ut Littera continet, et propter causam quæ in Littera assignatur.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod frequenter etiam habentes ætatem contrahunt sponsalia de futuro : et de illis puto, quod loquatur : et hoc patet per hoc quia parvuli ante ætatem contrahentes, non suspirarent ad dilationem nuptiarum.

Ad aliud dicendum, quod non diu differtur : et ideo non potest multum exardescere concupiscentia : non differtur enim nisi ad duos menses, ut patet ex superius inducta decretali : si tamen nimis periculose cresceret tentatio, melius putarem ego salvo judicio majoris, quod statim matrimonium consummaretur.

Ad ultimum dicendum, quod tempus contrahentium habentium ætatem præfixum est a jure, scilicet ad plus duo menses vel unus, ut supra patuit.

Solutio.

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3.

<--- Page Split --->

N. Quæ sponsa sit vidua mortuo sponso, et quæ non ?

Et est sciendum 1, quod illa sponsa quæ tantum in futuro est pacta, mortuo sponso non remanet vidua, quia non fuerat vir ejus. Unde si quis eam duxerit, ad sacros ordines conscendere non prohibetur, quia non duxit viduam. Vidua enim maritus æque sicut bigamus, sacerdos fieri prohibetur. Ex tali autem copula nullus arctur a sacris ordinibus.

O. Qui alterius sponsam eo mortuo ducit, ad sacros ordines accedere potest.

Secundum hoc intelligendum est quod ait Pelagius Papa, de illo qui mortuo sponso ejus sponsam ducit in uxorem: Nihil est, inquit 3, quantum ad hunc articulum attinet, quod ei obviet de canonicis institutis, quin ad sacros ordines promoveri valeat. Si vero talis sponsa fuisset, inter quam et sponsum ejus consensus de præsenti intercessisset, eo mortuo vidua remansisset: cui copulatus in conjugio, ulterius ad sacros ordines non accederet, cum viduam duxerit. Non est ergo ambigendum, quin solus de præsenti consensus conjugium efficiat, et exinde veri conjuges appellentur. Ideo post talem consensum si quis alii se copulaverit, etiamsi carnis commixtio illic sequatur, ad priorem copulam revocandus est.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIX.

Au diffinitio bigamix sit bene assignata ?

Hcinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, N, sub finem : « Vidux enim maritus atque sicut bigamus, sacerdos fieri prohibetur, etc. »

Quaeruntur autem hic quatuor de bigamia.

Primo, Quid sit, et unde dicatur ?

Secundo, Quot modis fiat ?

Tertio, Qua ratione ei irregularitas adjungatur ?

Quarto, Utrum illa irregularitas admittat aliquam dispensationem ?

Ab prium horum proceditur sic :

Dictum aliquorum est, quod « bigamia est divisio unius in non unam uxorem vel uxores. »

Videtur autem, quod haec diffinitio non valet : quia

et uxor vel fœmina in quam dividitur iste, est una, vel multæ : constat autem, quod non multæ : ergo una : falsum ergo est, quod aliquis dividatur in non unam.

Resposnio. Dicendum, quod superius Inducta diffinitio est satis bona. Dicitur enim bigamus a bis, et yàμoç quod est mulier in Græco, quasi divisus bis iteratus in mulierem : sicut etiam monagamus non sic iteratus, et trigamus ter iteratus, et quadrigamus, et pentagamus, et exagamus, et heptagamus, et polygamus.

<--- Page Split --->

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod separatio quae inest bigamiae, unitati sacrementi opponitur: unitas autem sacramenti est individuitas signi : et haec numquam melius quam ex signato cognoscitur: signatum autem est duplex, scilicet unio spiritus fidelis cum spiritu increato, et unio divinae naturae cum humana in una persona Christi. Et prima quidem significatur per individuitatem consensus: secunda autem per individuitatem carnis, ut supra patuit in distinctione praehabita. Dicendum est igitur individuitatem signi nihil aliud esse, quam individuitatem consensus, et conjunctionis carnalis. Est autem individuitas consensus a duobus, scilicet quod sit ab individuo, et individuum : et ab eisdem duobus causatur individua conjunctio carnis: individuus autem nullus est, nisi qui in se est indivisus: et similiter individua nulla est mulier, nisi quae est in se indivisa: et haec sola est quae nullam umquam in alium habuit conjunctionem per copulam individualem. Et sic patet, quod bigamia est privatio hujus copulae individualis, eo quod bigamia sit privatio individuitatis, sicut caecitas est privatio visus. Unde patet, quod monogamus non habet privationem individuatis: quia cum unica non est nisi una individuitas, non separata.

Ad probationem dicendum, quod ipsa est unica in hujusmodi individuitate si virgo fuit quando traducta est : eo quod individuitas est matrimonii, ut dictum est, potius quam unius in se personae, quia est sacramenti et signi.

Ad 2. AD ALIUD dicendum, quod unum quandoque dicit unitatem suppositi, et quandoque unitatem accidentis : et similiter fit negatio sive privatio in non uno. Dicendum igitur, quod hic negat accidens secundum quod una in tali signi individuitate et unitate dicitur, quae unius fuit vel est : et non una quae plurium fuit vel est, licet semper sit una secundum suppositum.

Ad 3. AD ARIUD dicendum, quod si ly unum

dicat unitatem suppositi, tunc verum est, quod nihil est quod non sit unum : quia omne quod est, tantum unum est. Si autem dicat unitatem accidentis oppositi divisioni prædictæ, tunc multasunt mulieres quæ non sunt unæ : quia non sunt unicae unius, sicut accipitur, Cantic. vi, 8 : Una est columba mea, perfecta mea, una est matris suæ, electu genetrici suæ, hoc est, unica.

Ad ALIUD dicendum eodem modo, quod de unitate suppositi intelligitur.

Ad ALIUD dicendum, quod bene divividitur aliquid in ea quae non sunt, sed quae fuerunt : licet enim non maneat mulier in quam divisus est vir prius, tamen divisio manet in ipso quando conjunctus et sequenti : et hoc patet respiciendo in signato per indivisionem matrimonii : quia unitas naturarum in Christo non est nisi inter duo extrema et semel. Potest igitur tripliciter signum non respondere signato, scilicet si sit quasi unus, sed non una : vel si una, sed non unus : vel si non semel, sed iste tertius modus non potest esse inter eumdem virum et eamdem mulierem : quia sacramenta non iterantur super eamdem numero materiam : et ita patet, quod sit duobus primis modis. Forma autem argumentandi non valet : quia instantia est, quia si aliquid primo dividatur, ut lignum in ignem : igne enim non existente, divisio adhuc manet in ligno : et si postea dividatur, erit bis divisum : et non erit ibi divisio unius in unicum, quia licet primum cum secundo non sit secundum rem, est tamen quoad effectum quem relinquit in eo in quod ipsum divisum est.

Ad ALIUD dicendum, quod Apostolus intelligit de lege redditionis debiti et obedientiae, et non de effectu qui relinquitur in viro etiam post mortem mulieris.

Ad ALIUD dicendum, quod dupliciter est unio inter virum et mulierem, scilicet carnalis operis, et individuitatis signi. Prima est cum qualibet muliere

<--- Page Split --->

quæ carnaliter cognoscitur. Secunda autem est cum legitime conjuncta tantum : et ideo sola illa potest facere bigamiam : alia enim non facit nisi per conjunctionem ad istam de jure vel de facto consummato, ut infra patebit.

sive : cum igitur bigamia non fiat nisi a violatione hujus individuitatis, videtur quod talis non efficiatur bigamus.

ARTICULUS XX.

Quot modis fiat bigamia?

Secundo quæritur, Quot modis fiat bigamia?

Sunt autem super hoc a jure notati quatuor modi : et illi primum accipiantur, et postea objiciatur contra illos.

Primus est qui et proprius est, quando aliquis successive duas uxores habet, quas ambas carnaliter cognovit.

Secundus autem improprius modus est, quando duas simul habuit, unam de facto, et alteram de jure.

Tertius est, quando unam habuit de jure, et illa mortua, aliam duxit de facto, et non de jure.

Quartus est, quando aliquis contrahit cum corrupta.

IN CONTRARIUM hujus est quod habetur Sed contra. in Decretis, ubi sic dicit Hieronymus: « Aperiant, quaeso, aures obtrectatores mei, et videant secundas et tertias nuptias in Domino concessisse, etc. Et ita non damno bigamos, imo nec trigamos : sed si dici potest, nec octogamos. » Ex hoc accipitur, quod est bigamus, qui secundas vel deinceps nuptias consummat : ergo ille est unus et proprius modus bigamiae.

ULTERIUS quæritur de casibus qui sæpe Quæst. 1. sumuntur juxta hunc modum. Pono enim, quod aliquis ducit unam per verba de præsenti, et antequam consummet matrimonium illa moritur : et postea ducit aliam, et illam cognoscit carnaliter. Videtur enim, quod ille sit bigamus per ea quæ expresse dicuntur in Littera ex verbis Magistri et distinctione Nicolai Papa, quæ fit in Littera inter contrahentem cum sponsa alicujus defuncti quæ fuit per verba de præsenti.

OBJICITUR autem primo contra primum modum.

IN CONTRARIUM autem hujus objicitur id Sed contra. quod Innocentius tertius scribit Meten. Episcopo, lib. i, Extra, de Bigamis, Debitum pastoralis officii, etc., et infra : « Cum ergo propter sacramenti defectum inhibitum sit, ne bigamus aut maritus viduae præsumat ad sacros ordines promoveri : quoniam nec illa est unica unici, nec iste unus unius, profecto ubi deficit inter hujusmodi conjuges corporis commixtio, non deest hujusmodi signaculum sacramenti. Unde is qui mulierem ab alio viro ductam, sed minime cognitam duxit uxorem (quia nec illa, nec ipse carnem suam divisit in plures) propter hoc impediri non debet quin possit ad sacerdotium promoveri. » Hæc

<--- Page Split --->

decretalis valde est notabilis : quia abrogatur per eam quod dicit Magister in isto capitulo.

Ulterius quaeritur de secundo modo.

Sed contra. In contrarium hujus est quod 1. Dicit Hieronymus, 31, quest. 1, Quomodo virginibus. Et infra : « Primus Lamech sanguinarius atque homicida unam carnem in duas divisit uxores1 : fratricidium et bigamiam eadem cataclysmi pœna delevit, etc. » Ex hoc accipitur, quod qui habet duas simul non de jure, sicut Lamech qui non habuit de jure, nec de divina inspiratione, bigamus dicitur a Hieronymo.

Ulterius quaeritur de casibus qui reducuntur ad illum.

In contrarium est, quod iste actu carsed non suam in plures non divisit : ergo secundum decretalem Innocentii supra inductam, non debet dici bigamus.

Ulterius quaeritur de tertio modo.

Videtur enim, quod ille nullus sit omnino : quia

<--- Page Split --->

cario concubitu, et non contrahat cum aliqua : videtur, quod ille sit magis bigamus, quia nec forma honestatis in illo salvatur : ergo videtur, quod etiam talis sit bigamus plus quam primus.

c.ntra. In contrariumautemhujusest , quoddicitur , Extra , debigamisnonordinatis , e t c . Etinfra : « Nosauteminhacquæ - stionetaliterrespondemus , quodcumhujuscemodiclericisquiquantuminipsisfuitsecundasmulieressibimatrimoniali - terconjunxerunt , tamquamcumbigamisnonliceatdispensari , licetinveritatebi - gaminonexistant , nonproptersacra - mentidefectum , sedpropteraffectumintentioniscumoperesubsecuto . »

ULTERIUSquæriturdequartomodo . Quiadeillonullaratioessevidetur :

ULTERIUSquæriturhicdecasibusquividentursimiles . Ponamusenim , quodaliquisprimodefloretaliquamfornica - rioconcubitu , etposteacontrahatcumeadem .

V ideturenim , quodistesitbigamus : q u i a

Incontrariumhujusvidetur , q u o d

<--- Page Split --->

cundum carnalem concubitum in plures dividatur, non reputatur bigamus.

Quæst. 4. ULTERIUS quaeritur de alio casu, scilicet quod si aliquis contrahat cum aliqua, quam credit virginem, et cum consummat matrimonium, non invenit eam virginem : videtur enim ille non esse bigamus, quia

Sed contra. In CONTRARIUM hujus est decretum Leonis Papæ, quod « illæ famulae Dei, quæ integritatem pudoris oppressione barbarica perdiderunt, laudabiliores erunt in humilitate ac verecundia, si se incontaminatis non audeant compararare virginibus. » Ergo a sinuili et iste talis non omnino est comparandus monogamis : ergo videtur, quod sit bigamus et irregularis.

Quæst. 5. ULTERIUS quaeritur de alio casu, scilicet quod aliquis contrahit cum virgine et cognoscit eam : deinde cognoscitur ab alio per adulterium : et maritus ignorans hoc, cognoscit eam.

Videtur enim, quod ille non est bigamus : quia est unicus unius : ergo non est bigamus.

Sed contra. Sed contra :

est. Quod si in clericatu jam eo constituto adulteravit, dato repudio eam dimittere debet. Si vero retinere ejus consortium velit, non potest suscepto ministerio perfrui. »

ULTERIUS quaeritur de alio casu. Sit Qu. enim, quod maritus uxorem accuset de adulterio, et illa antequam sententia detur, petat debitum, et ille reddat sicut tenetur, et postea sententia dicat eam esse ream. Et quaeratur, utrum iste sit reputandus bigamus?

Videtur, quod non : quia

In CONTRARIUM est, quod irregularitates Sed c. non contrahuntur saepe nisi solo facto praeter voluntatem et peccatum : cum igitur ille unisecatur adulterae sicut unicus unicae, videtur quod ipse bigamus reputandus sit et irregularis.

SOLUTIO. Diceudum ad primum, quod Seòlì illi quatuor modi prædicationem bigamiæ per prius et posterius recipiunt : quia primus dicitur proprie : quia in illo sacramentaliter nec unicus est, nec unius uxoris. Alii autem dicuntur per accessum aliquem ad istum modum, secundum quod potest privari unicus et unius. Aut igitur privatur per similitudinem sacramenti, aut sine similitudine. Si cum similitudine : aut cum successione, aut sine successione. Si sine successione, est ca-

<--- Page Split --->

sus secundus : et iste imitatur Lamech. Si cum successione, est casus tertius : et iste imitatur secundas nuptias, licet existentiam non habeat, nisi sicut id quod de facto imitatur id quod est de jure, ut saltem formam honestatis servet coram Ecclesia. Si autem est sine similitudine sacramenti matrimonii quod est inter duas successive in primis et secundis nuptiis : tunc est quartus casus : et hoc modo particularia juris ad universalia reducuntur.

DICENDUM ergo ad primum, quod sicut Christo non fuit nisi unica natura unita humana, et unione unica non iterata, ita oportet esse quod sit in signo : unde cum in tali ipse dividatur in plures et pluribus unionibus, patet quod non salvatur sacramentum. Et cum dicitur, quod numquam est nisi unum sacramentum, dicendum quod verum est hoc actu, sed tamen successive sunt duo : sicut numquam est nisi una hora diei, et tamen successive sunt multae.

Ad aliud dicendum, quod numquam plures uxores fuerunt unius secundum perfectum statum matrimonii : sed ex dispensatione divina licuit quandoque jungi pluribus : et inter illos numquam salvabatur sacramentum, sicut nec hodie salvatur in bigamis.

Ad tertium dicendum, quod iste numquam est nisi unius actu : sed tamen divisus est in plures, quia divisio manet in ipso, etiam uxore mortua, ut patet ex praehabitis.

Hoc autem quod adducitur in contrarium, est concedendum.

Ad 10 quod objicitur ad ulteriorem casum qui sumitur juxta istum, dicendum quod hodie non tenet hoc quod dicitur in Littera, et est abrogatum per decretalem Innocentii quae adducta est in contrarium.

Ad 10 quod objicitur de secundo casu, dicendum quod ille bigamus reputatur : quia quantum in se est, operatus est ad hoc quod sit bigamus, et se divisit in plures.

Ad objectum contra, dicendum quod non oportet, quod in qualibet bigamia sit sacramenti iteratio : sed oportet, quod ibi sit unio aliqua non unius cum unica : et ita est hic, quia unitur primo cum una, et ipse postea quantum in se est, unitur cum alia : et ideo signum non salvatur.

Ad aliud dicendum, quod nulla individuitas significatur in adhesione meretricis : et ideo ex conjunctione ad illas ut ad meretrices non contrahitur bigamia : sed in his quibus de facto vel de jure contrahitur individuitas, est signum : quae cum deficit sacramenti forma, violatur : et ideo bigamia incurritur.

Objectum autem in contrarium est concedendum.

Ad 10 quod quaeritur de casu juxta Ad quest. 2. hunc casum inducto : dicendum quod ille meo judicio non est bigamus, quia non est bigamus, nisi quando consummato matrimonio de jure vel de facto carnem suam dividit, ut patet ex decretali Innocentii supra inducta.

Ad objectum contra, dicendum quod non sunt ibi diversae uniones carnales : mentaliter autem solum unio diversa bigamiam non inducit.

Ad aliud dicendum, quod ipse unicus Ad 2. est ut unicae, licet non unicae, quia non est sua : et ideo non est unica sua : sed tamen quantum ad formam exteriorem est ut unica sua : et ideo non est bigamus.

Ad tertium dicendum, quod sicut Augustinus dicit super epistolam ad Titum, de sacramento hic agitur, non peccato. Unde licet cum peccato adhaereat illi cum qua contraxit de facto, dimissa illa cum qua de jure contraxit, tamen si redit, et cognoscit primam carnaliter, erit caro sua actualiter divisa, et tunc erit bigamus.

Ad 10 quod quaeritur de tertio casu, dicendum quod ille talis, ut probat decretalis in contrarium inducta, bigamus reputatur.

<--- Page Split --->

Ad objectum contra, dicendum quod peccatum majus non facit bigamiam : quandoque enim sine omni peccato contrahitur bigamia : et ideo licet ille qui plures cognoscit fornicarie, non efficiatur bigamus, tamen iste bigamus efficitur in quo est sacramenti forma, et non est unici ad unicam.

Ad aliud dicendum, quod talis non efficitur bigamus : et non est simile ad propositum, ut patet ex praedictis.

Ad in quod quaeritur de quarto casu, dicendum quod ille contrahit irregularitatem ut bigamus, et habet quemdam modum bigamiae.

Ad id autem quod contra objectum est, dico sine praejudicio, quod ille non dividitur nisi in unam : et sacramentum bene manet quantum ad hoc, quod ipse est unicus : sed violatur quantum ad hoc, quod non est unius sive unicae, quia mulier cum qua contrahit, divisa est, et sic discordat a natura desponsata in Christo : et ideo est irregularis.

Ad aliud dicendum, quod bigamia non est iniquitas, sed piena : et ad hoc quod objicitur, quod est praeter culpam : ergo non est justa, etc., dicendum, quod piena directe non infligitur nisi pro culpa facta in se vel in pluribus. Haec autem piena infligitur indirecte, et magis consequitur quoddam aliud, quam infligatur : sequitur enim defectum sacramenti : et hoc bene potest juste continger. Sed si ex sententia judicis infligeretur, tunc non esset justa, nisi causaretur ex culpa.

Ea autem quae in contrarium adducuntur, sunt concedenda.

Ad quest.3. Ad in quod ulterius quaeritur de illo qui contrahit cum illa quam ante defloravit ipse : dicendum, quod ad utramque partem sunt opiniones : sed tamen videtur esse dicendum, quod non sit bigamus, propter ea quae in contrarium inducuntur.

Ad id autem quod primo objicitur, dicendum, quod ipse carnali concubitu

non dividitur nisi in unam : quia etiam per concubitum qui fuit ante copulam matrimonii, illa non est facta alterius, et ideo non divisa : sed et ante et modo est unica sua et unius sui : et haec est ratio juris dicentis non esse bigamum talem : non enim efficitur quis non unicus, nisi per hoc quod non est unicae : nec aliqua efficitur non unica, nisi per hoc quod est non unius.

Ad juria autem quae allegantur in contrarium, dicendum quod loquuntur de his quae corrumpuntur ab aliis, et non ab illis eisdem qui postea contrahunt cum eis.

Ad in quod ulterius quaeritur de illo aliqui contrahit cum ea quam credit virginem, et invenit corruptam : dicendum, quod ipse est bigamus.

Ad duo autem objecta quae objiciunAd i . tur in contrarium, dicendum quod bene sequeretur si de peccato ageretur : sed hic non agitur nisi de sacramento. Ratio autem quare hic est bigamus haec est, quia sua non est unica, ut patet ex antedictis.

Hoc autem quod in contrarium adducitur, est concedendum.

Ad in quod ulterius quaeritur de illo Ad qu.qui contrahit cum virgine, quae cum adulterium cognoscitur perpetrasse, eam ignoranter cognoscit : dicendum quod sicut probatur per canones inductos, ipse est bigamus.

Ad id autem quod primo objicitur, dicendum quod sua non est unica : et ideo falsum supponitur in objectione.

Unde objectio facta in contrarium solvit primam objectionem.

Ad in quod quaeritur ultimo de illo Ad i . qui cognoscit eam quam accusat, antequam probetur adulterium, ad petitionem uxoris : dicendum quod ad utramque partem sunt opiniones, et illarum rationes innuuntur in objiciendo : videtur tamen dictis Sanctorum consentaneum, quod ipse sit bigamus reputandus.

Ad id autem quod objicitur in contraAd i

<--- Page Split --->

rium, dicendum quod non est pœna directe inflicta, sed potius consequens sacramenti defectum : et hoc frequenter innascitur alicui sine peccato.

Ad aliud dicendum, quod hoc bene excusat peccatum et præjudicium quod sibi generaretur in eam quam accusat modo : sed hic de sacramento quaeritur : et quia illud deficit, puto quod bigamus est reputandus.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXI.

An bigamiz adjungatur iregularitas ?

Tertio quaeritur, Qua ratione bigamiz irregularitas adjungitur ?

Aut enim hoc fit ratione concupiscenticæ, aut ratione peccati.

Non ratione concupiscentiæ : quia

ULTERIUS quaeritur hic de controversia quae est inter Hieronymum, et Augusti-

num : et ponitur in Glossa super epistolam ad Titum. 1, 6. Dicit enim Hieronymus quod si quis ante baptismum plures habuit, sive unam ante baptismum, et aliam post, non sit bigamus. Augustinus autem dicit totum contrarium, quod sive ante, sive post habuit, bigamus debet reputari.

Videtur autem objici pro Hieronymo sic,

<--- Page Split --->

minus igitur post baptismum videtur, quod possit ordinari bigamus, ut dicit Hieronymus.

Sed contra. IN CONTRARIUM hujus est, quod

RESPONSIO , quodpluressuntcausequarebigamiaeadjunctaestiregulari - t a s . Unatamenestvera , etcausaalia - r u m , sciliectquiadelicitineosaerameu - t u m , idest , signamiadivituaeosiun - ctionisuniciadunicam : ethocsatishabitumestinpreecedentibusetexpla -

natum. Hoc autem trahitur ex decreto Augustini inducto, « Acutius : » et ex decreto Ambrosii, « Una tantum : » et ex decretali supra inducta de bigamis, « Debitum. »

Aliæautemsecundariæcausæadhocassignantur , quarumunaestpropterirregularitatemadjunctam : sedillacau - saturabista : ethicnonestadproposi - t u m , quiahocestinquæstionequarefit . Tamenquidamassignanthocprocausa , sicutJurisperiti , nonsatisadvertentesinsolutionesuapetitumesseprincipium .

Undeproaliacausaassignatursignumincontinentiae : quianecrefigerataineoconcupiscentiaperprinamcessavituxorem , sedexarsitinsecundam . EthoctrahiturexverbisAmbrosiiinductisinfinecapituli , ubidicit : « Quomodopotestessehortatorviduitatis , quinu - ptiasfrequentaverit ? »

Aliacausaestexcellentiaordinum , quodadtamexcellentemgradum , scili - cetutsitingraduministriChristi , nondecetadmitterecosquidivisisunt , etcogitarecogunturquæsuntuxoris , etquomodoplaceantuxori . EthocetiamtrahiturexverbisbeatiAmbrosii , e t c . MediumauctoritatisinductætrahituretiamexverbisApostoli , IadCorinth . i x , 2 5 , ubidesacerdotedicit , quodomnisquiinagonecontendit , abomnibusseabstinct , e t c .

Aliacausapotestesse : quialiceteoi - tusmatrimonialisnonsitpecactum , h a - bettamenconcupiscentiæimmunditiamadjunctam : sedinofficioordinismaxi - maestmunditiaetcongruitas : ergomunditiæmaximæetimmunditiæitera - tæcumsecunda , causaestquodprohi - beturpromoveri . Ethoctrahiturdehocquodhabetur , I s a . l u , 1 1 : Mundamini , quifertisvasaDomini . E t , E x o d . x i x , 1 3 , præcepiiMoyses , quodnonappro - pinquarentuxoribus , quiDeumviderevoluerunt . E t , I R e g . x x i , 4 , ubiAbime - lecisacerdosquæsivitaEvidcumdareteiederepanespropositionis : simun - disuntpueri , maximeamurieribus .

<--- Page Split --->

Alia iterum potest esse causa : quia exercitium spiritualium officiorum et precipue psalmorum, gratiam dat prophetiae, ut dicit Gregorius, ad illuminationem intellectus : sed exagitatio concupiscentiae impedit : et ideo cum exagitatio concupiscentiae denotetur in bigamo, prohibetur ne ordinetur ad divina oflicia.

Alia iterum et melior omnibus aliis trahitur ex verbis in Ecclesiastica hierarchia Dionysii, in theoria 'sancte synaxeos, id est, communionis : ubi dicit, quod « sacerdos est procedens in populum, et rediens ad sanctum altare, sicut Deus procedit in omnem creaturam, et redit in seipsum, non detentus, nec pollutus aliquo. » Et ideo sacerdoti prohibetur signum incontinentiae quod signat detentionem cordis ejus in eis quos sanciticare habet, et redire in se per contemplationem divinorum : et si signum affecatae et perseverantis concupiscentiae inveniatur in eo, irregularis reputatur.

Aliae etiam plurimae hujus causae possunt inveniri : sed istae sufficiunt ad praesens.

Dicatur ergo ad primum, quod hoc principaliter fit ratione sacramenti, scilicet signi violati, et secundario propter signum infirmitatis incontinentiae adharentis sibi ex longo tempore, quod instigat ut contrahat cum secunda.

Ad OBIECTUM contra, dicendum quod in fornicatione et sodomia non est violatio sacramenti : et licet significetur ibi major fervor incontinentiae, non tamen ita adhaerens de una in aliam se liganpropter continentiae infirmitatem.

Ad ALIUD patet solutio per idem.

Ad ALIUD patet solutio per ante dicta : quia non est propter peccatum, sed propter causam dictam.

Ad ID quod ulterius quaeritur de dictis Hieronymi, dicendum quod in hoc Hieronymo contradicitur. Si quis autem cum salvare velit, dicendum quod ipse loquitur quoad faciliorem dispensationem

cum illo faciendam, quam cum alio : præcipue si ignorans fuerit, quod talis esset adjuncta irregularitas.

Ad id quod pro hoc objicitur, dicendum quod irregularitas non est aliquid sordium : quia est pœna, non pœna sensus, sed damni : est enim defectus quidam consequens ex violatione sacramenti individuitatis matrimonii, ut patet ex habitis : et ideo non oportet, quod solvatur in baptismo : quia baptismus contra hujusmodi pœnas non ordinatur.

Ad ALIUD dicendum, quod illa propositio generaliter intellecta falsa est, nisi magis et minus sint ejusdem generis : sicut expugnatio centum hominum et unius, et comedere centum uvas et unam, et hujusmodi : non enim oportet haec ita se habere quando non sunt ejusdem generis : quia tunc etiam non habent proprie dictam comparationem : non enim majus est proprie vincere decem homines, quam comedere buccilam panis. Et simile est hic : quia expellere peccatum et expelleré pœnam non sunt ejusdem potestatis, nec ejusdem generis : et ideo etiam non proprie unum dicitur majus quam alterum : nec oportet si baptismus faciat unum, quod etiam faciat reliquum.

Ad ALIUD dicendum, quod homo configuratur Deo in baptismate, secundum quod ipse est trinus et unus in se, sed non secundum quod ipse sibi nostram univit naturam : et talis configuratio exigitur in eo qui non est irregularis. Unde nihil est ad propositum quod inducitur.

Ad ALIUD dicendum, quod illa objectio procedit secundum falsum intellectum litteræ : quia quidam decretistæ ita exposuerunt. Verus autem sensus est iste, quod factum comparatur ad factum : sic quod unitas Ecclesiæ collectæ habet relationem ad Christum, sicut unica ad unicum virum qui est Episcopus, quando matrimoniatus Episcopus efficitur : et tunc non valet objectio nisi ex parte uxoris facta : et tunc dicendum, quod licet

<--- Page Split --->

in Ecclesia modo multæ sint varietates personarum et operum, et multæ impuritates admixtæ, tamen signum Ecclesiæ non debet esse impuritatis, sed perfectionis quæ erit in futuro, quando tota unita erit Ecclesia non habens maculam neque rugam, sicut dicitur, ad Ephes. v, 27.

Contingit autem illa expositio quibusdam decretistis : quia nesciunt solvere unam objectionem quam faciunt, hanc scilicet, femina si corrumpitur per fornicarium concubitum, vel etiam violenter, ut videtur velle Leo Papa, non potest inter sacras virgines consecrari : cum igitur majoris perfectionis debeat esse Episcopus, quam velata femina, videtur quod etiam Episcopus non debeat ordinari qui est fornicatus.

Ad solvendam illam objectionem dicunt, quod velata significat Ecclesiam triumphantem in qua est omnimoda puritas : et ideo oportet eam esse omnino puram. Sed Episcopus militantem significat, in qua sunt multæ impuritates : et ideo Episcopus potest esse impurus, dummodo non sit bigamus : unde dicitur, Matth. xui, 47 et 48 : Simile est regnum colorum sagonæ missæ in mare, et ex omni genere piscium congreganti. Quam cum impleta esset educentes, et secus littus sedentes, elegerunt bonos in vasa, malos autem foras miserunt. Sed ut mihi videtur, tantum valet solutio eorum, quantum et objectio : quia dicendum videtur, quod idem significatur diversis modis : unde virgo velata significat Ecclesiam in custodia amoris et conformitate mentium : et illius est nullum præter eum amatorem admittere vel admissise : quia aliter non dicitur inter virgines, sed post virgines proximæ : sicut dicit Augustinus in Glossa super illud Psalmi xlvi, 15 : Adducenar regi virgines. Sed Episcopus sponsam significat purgantem et illuminantem et perficientem sponsam sibi unitam, ut di-

cit Dionysius in Ecclesiastica hierarchia : et quia typum non est necesse in omnibus implere prototypum, ideo, ut dicit Apostolus, ad Hebr. v, 2: Et ipse circumdatus est infirmitate : et ideo potest habere multas imperfectiones, dummodo non habeat illam quæ tollit sacramentum : sicut et velata potest habere multas imperfectiones invidiae, gulae, et hujusmodi, dummodo careat illa quæ aufert signum conjunctionis in casto amore. Sed secundum eos si virgo dehet omnino esse pura, eo quod significat triumphantem, non debet tunc velari invidia maculata, vel superbia, vel ira, vel avaritia, vel gula : quoniam nihil horum est in Ecclesia triumphante, sicut nec fornication.

Ad aliud dicendum, quod Lia et Rachel concordant in integritate puritatis : et ideo licet fuerint duæ mulieres, non tamen quantum ad hoc significant duos actus Ecclesiæ, sed potius secundum quod in communi ex integro ædificabant domum Jacob, scilicet agendo et contemplando : et licet sit dissimilitudo in typo quoad aliquid, non oportet quod ab illo similitudo sumatur : quia non in omnibus oportet esse simile, quia sic non esset simile, sed idem esset : et ideo hic uxorem unam decet esse operantem, et contemplantem, et non carere sacramento unitatis.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXII.

An bigamia admittat dispensationem ?

Quarto quæritur, Utrum bigamia admittat dispensationem ?

Videtur autem, quod non : quia

<--- Page Split --->

quæ oportet non esse, non admittitur dispensatio quæ ipsa esse faciat : ergo videtur, quod in bigamia non admittatur dispensatio.

■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■

In contrarium hujus est, quod

Sed TUNC ulterius quaeritur, Per quem posset dispensari, Utrum per Episcopum suum, vel tantum per Dominum Papam ?

Et videtur, quod per Episcopum : quia

<--- Page Split --->

mus, quod lator præsentium in subdiaconatus oflicio constitutus, quamdam sibi in conjugium copulavit, quam eumdem abjurare fecisti. Super quo prudentiam tuam in Domino commendamus mandantes, quod si ad monasticum ordinem transire voluerit, et tibi post laudabilem ipsius conversationem visum fuerit, cum ad majores ordines promoveri concedas. Quod si ad religionem se transferre noluerit, eum neque in subdiaconatu ministrare, neque ad ulteriores permittas ordines promoveri. »

Responsio. Dicendum, quod cum bigamo poterit dispensari : et sine prajudicio dico, quod per Episcopum potest dispensari ad minores ordines si necesse fuerit, hoc est, usque ad subdiaconatum, et quod ministret in susceptis : et sic intelligitur decretum Martini Papæ supra inductum. Vel si bigamus intrat religionem propter favorem religionis et laudem conversationis et discursum vitandum, potest etiam Episcopus dispensare ad majores ordines suscipiendos. Et in tali casu loquuntur duæ ultimæ decretales Alexandri inductæ. Si autem in sæculo maneat, ad minores ordines susci-

piendos dispensare non potest nisi solus Papa.

Ex hoc patet solutio ad omnia inducta præter rationes quae sunt inductæ.

Ad PRIMAM illarum dicendum, quod Papa in illa decretali restringit potestatem Episcopis, non sibi.

Ad ALIUD dicendum, quod Ecclesiæ factum semper est rationabile : sed ratio variatur secundum statum, quia aliter ratiocinatur pro necessitate, et aliter quando abundant ministri : et ideo cum minori signo accipit ministros tempore necessitatis, dummodo sit idoneitas ex parte vitæ.

Ad ALIUD dicendum, quod illa congruitas est de bene esse ordinis, et trahit vim ab institutione Ecclesiæ, et non de esse : et ideo etiam ab Ecclesia cum talibus potest dispensari.

Ad ALIUD dicendum, quod beatus Dionysius loquitur de theorìis theletarum secundum summum et optimum statum : unde multa ponit quæ sunt de bene esse, et non de esse : et ideo in talibus dispensare potest vicarius Christi in Ecclesia.

Et sic patet solutio ad omnia quaesita de bigamia.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XXVIII.

Inquirit qualiter sit ille consensus qui est efficiens matrimonii causa, ostendens quod non debet esse defectivus ex aliquo exteriori.

A. Si consensus de futuro cum juramento faciat conjugium ?

Hic quæri debet, Utrum consensus de futuro, addito etiam juramento, conjugium efficiat? ut si quis promittat, vel etiam juret alicui se usque ad tempus placitum illam ducturum, et illa promittat vel juret se illi nupturam : numquid talis sponsio eos conjuges facit ? Si mutato proposito alter vel uterque ad alienam copulam transit, numquid ob priorem sponsionem juramento subnixam, secundæ federationis pactum scindetur ? Considera quia longe aliud est promittere, et aliud facere. Qui promittit, nondum facit. Qui ergo promisit se in uxorem ducturum aliquam, nondum eam duxit in uxorem : et quæ spopondit se nupturam, nondum nupsit. Quomodo ergo conjuges appellari possunt, qui nondum contrahunt, sed in futuro se contracturos jurando promittunt ? Item, Si ex vi juramenti ad futurum pertinentis mox efficiuntur conjuges, cur jurant in futuro se facturos quod in præsenti efficiunt ? Item, Si ex quo jurant, mox efficiuntur conjuges, tunc rem hanc efficiunt, quam 1 jurant se facturos. Ideo dico, quia 2 conjugium tunc non fuit, sed futurum promittitur. Si vero ille post uxorem duxit, et illa marito nupsit, conjugium utrimque fuit, et non potest dissolvi. Præcedens ergo mendacium vel perjurium, pænitetia est corrigendum, sed conjugium sequens non est dissolvendum. Non autem sic est, quando juramentum conjugii præsentis consensus attestatione firmatur, quia post talem consensum si quis alii se copulaverit, etiam prolem procreaverit, et irritum debet fieri, et ipse ad priorem copulam revocari.

<--- Page Split --->

ciendam, et simplex verbum debilius est, quam juramentum : cum igitur simplex verbum efficiat matrimonium, juramentum multo magis faciet ipsum : ergo videtur, quod juramentum cum verbo de futuro faciat matrimonium.

« Hic quæri debet, Utrum consensus de futuro, etc. »

Habito de consensu qui facit matrimonium, hic agit de consensu confirmato, utrum perficiat matrimonium si sit de futuro ?

Dividitur autem distinctio hæc in duas partes : et in prima agit de quæstione ista, Utrum consensus de futuro faciat matrimonium ? In secunda, agit de qua re sit consensus.

In prima quæstione tangit primo veritatem. Secundo, Objicitur in contrarium, ibi B, « Præmissæ autem sententiae, etc.

ARTICULUS I.

An juramentum cum sponsalibus faciat matrimonium ?

Incidit autem hic quæstio circa principale quæsitum : et quæruntur tria.

Primum est, Utrum juramentum cum sponsalibus faciat matrimonium ?

Secundum, Si non faciunt matrimonium, utrum sponsalia et juramentum de futuro cum concubitu subsecuto faciant matrimonium ?

Tertium, Si non faciunt aliquando, quæ pænitentia sit injungenda ei qui decipit ?

Ad PRIMUM objicitur sic :

<--- Page Split --->

In contrarium hujus ponit Magister in Littera tres rationes.

Ideo dicendum est cum Magistro, quod juramentum cum sponsione de futuro non facit matrimonium.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod prima vera est : sed secunda habet calumniam, eo quod sponsio simplex absolute non facit matrimonium, sed sponsio simplex de praesenti : et bene verum est, quod si juramentum etiam fiat de praesenti, fortius obligabit : sed sponsio simplex de futuro et juramentum non sunt ordinata ad matrimonium faciendum, sed sponsa-

lia solum : et ibi iterum juramentum fortiorem facit obligationem.

Ad aliud dicendum, quod si esset de praesenti, tunc teneret juramentum.

Ad in quod contra objicitur, dicendum quod de eo quod est sub oculis secundum quod est sub oculis, non oportet jurare, sed secundum quod non est sub oculis : licet enim vera dicat, dubium tamen est utrum intendat et corde consentiat, et hoc potest confirmari per juramentum, ut firmior sit contractus et hoc modo juramentum cadit super verba de praesenti.

Ad idem dicendum, quod juramentum additum sponsioni de futuro, non facit aliquid, sed idem magis confirmat : nullum enim juramentum fit ad hoc quod aliquid efficiat, quam id quod dicit verbum, licet ad confirmationem est inventum, sicut dicit Apostolus, ad Hebr. vi, 16 : Homines per majorem sui jurant, et omnis controversiae eorum finis, ad confirmationem, est juramentum.

Ad aliud dicendum, quod illa ratio nihil plus probat nisi quod juramentum tenendum est quamdiu est licitum : et hoc de plano est concedendum : sed dicendum, quod statim quando cum alia contrahit per verba de praesenti, juramentum efficitur illicitum : et ideo tunc non est servandum. Et praeceptum quod dicit, Reddes Domino, etc., intelligendum est secundum quod possibile et licitum est reddere : et ideo fit hoc, quia matrimonium contractum robur contrahit a sententia divina qua dixit : Quod Deus conjunxit, homo non separet 1 : omnes enim personae legitime per verba de praesenti contrahentes, conjunguntur a Deo : et ideo juramentum primum perjurium factum est : et ideo injungenda est penitentia de perjurio, et matrimonium stat : et hoc modo etiam determinant jura, quod longum esset hic interponere.

Ad aliud dicendum, quod juramentum primo est licitum, sed posteriori facto

<--- Page Split --->

illicitum efficitur : quia sententia Domini violaretur, matrimonium enim sequens ex firmitate sententiae divinae roboratum, majus vinculum est quam juramentum primum : et ideo vinculum juramenti rumpitur, et debet pænitentia de perjurio suscipi.

Ad aliud dicendum, quod in omnibus aliis paribus major est obligatio divina, quam humana : sed hic sunt imparia, quia obligatio divina est in juramento de futuro tantum : in matrimonio autem est contractus de præsenti, firmitatem habens a sententia divina.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS II.

An accedente copula carnali sponsio de futuro faciat matrimonium ?

Secundo quaeritur, Utrum accedente copula carnali sponsio de futuro cum juramento faciat matrimonium ?

Videtur autem, quod sic (De hoc planus textus est, Extra, de sponsalibus et matrimonio, cap. Qui fidem 1) quia

fidem promissam honestatis est matrimonii : ergo videtur, quod illi copulantur matrimonialiter : sed copulari matrimonialiter non est nisi matrimonii perfectio : ergo videtur, quod per copulam hujusmodi perficiatur matrimonium.

In contrarium supra habitum est, s. quod

In contrarium etiam hujus est pro sosed c. lutione, quod

<--- Page Split --->

ten interpretabilior est illo quo post sponsalia carnaliter conveniunt : ergo ille facit matrimonium, et hic est in coitu ipso : ergo matrimonium aut perficit coitus cum sponsalibus, aut perficitur ipso coitu.

ARTICULUS III.

Quæ pænitentia venit injungenda ei qui exprimit verba consensus et non intendit : et ita decipit eum cum quo videtur contrahere ?

Tertio quaeritur, Quæ pænitentia debeat injungi ei qui exprimit verba consensus, et non intendit, et ita decipit eum cum quo contrahere videtur ?

Videtur autem, quod nulla nisi ut ex corde contrahat matrimonium : quia

Si dicas, quod non : quia potest contrahere cum alia. CONTRA : Ipse forte defloravit eam, et tunc non adeo bene potest contrahere sicut quando fuit virgo : cum igitur virginitatem restituere non possit, videtur quod tenetur eam ducere in matrimonium.

In CONTRA RUM hujus est, quod

Sed contra.

<--- Page Split --->

go non semper condemnandus est ut ducat primam quam defloravit.

Responsio . Dicendumsinepræjudio , quodsisitæqualitasutrarumquepersona - rumetconditionectfortuna , veletexpartepersonædeceptæsitmeliorfortu - n a , etdecipiensnoncontraxitcumalia : debetdeceptoriinjungi , quodexcordecontrahat , veldenuptiisprovideat , sicutprobantprimæobjectiones . Quodsinonfecerit , putoquodpeccetmortaliter . Deceptaautemintalicoituexcusaturperignorantiamfacti , quiautsuumad - misiteum . Siautemsitdistantiaperso - narummulta , videturmihi , quodadneutrumtenetur , sicutultimaprobatobjectio .

Etexhocpatetsolutioadomniaob - jecta .

B. Quæ videntur obviaire præmissis.

Præmissæautemsententiævideturobviareilludquodlegestradunt : SiquistactisdivinisScripturisjuraveritmulieriseamlegitimamuxoremhabiturum , velctiamsiinoratoriotalesacramentumdederit , sitillilegi - timauxor : quamvisnullados , nullaaliascripturainterpositasit 1 . Sedhicostenditurquidfierivelessedebeat , nonquidtuncfiat . Nonenimperilludjuramentumtuncfituxor , sedfieridebet , quiajuratumest . Potestetdeillojuramentohocdictumintelligiubidepræsenticonsentiuntacseinvi - cemsuscipiunt . Illietiamsententiæquadictumest , solumconsensumfa - cereconjugium , videturobviarequodEvaristusPapaait : Aliterlegitimumnonfitconjugium , nisiabhisquisuperfæminamdominationemhaberevidentur , etaquibuscustoditur . Uxorpetatur , etaparentibussponsetur , etlegibiusdotetur , etasacerdote ( utmosest ) benedicatur , etaparanymphiscustodiatur , acsolemniteraccipiatur 2 . I t e m , Italegitimascitoteessecon - nubia : aliterveropræsumpta , nonconjugia , sedadulteriavelfornicationes

<--- Page Split --->

sunt, nisi voluntas propria suffragata fuerit, et vota succurrerint legitima 1. Hoc autem non ita intelligendum est, tamquam sine enumeratis non possit esse legitimum conjugium : sed quia sine illis non habet decorem, et honostatem debitam. In hujus enim sacramenti celebratione, sicut in aliis, quaedam sunt pertinentia ad substantiam sacramenti, ut consensus de praesenti qui solus sufficit ad contrahendum matrimonium : quaedam vero pertinentia ad decorem et solemnitatem sacramenti, ut parentum traditio, sacerdotum benedictio, et hujusmodi : sine quibus legitime fit conjugium, quantum ad virtutem, non quantum ad honestatem sacramenti. Sine his ergo non quasi legitimi conjuges, sed quasi adulteri vel fornicatores conveniunt, ut illi qui clanculo nubunt : et utique fornicatores essent, nisi eis suffragaretur voluntas verbis expressa de praesenti, quae legitimum inter eos facit matrimonium. Nam et consensus occultus de praesenti per verba expressus, conjugium facit, licet non sit ibi honestus contractus, sed matrimonium non sanxit consensus qui in occulto fuit. Si enim alter alterum dimiserit, non cogitur judicio Ecclesiae redire, et commanere quasi cum conjuge, quia non potest probari testibus contractus, qui in occulto est factus. Quod si ipsi qui in occulto sibi consenserunt, eumdem consensum voluntarie in manifesto profiteantur, tunc utique propria voluntas suffragatur, et legitima vota succurrunt ad sanciendum conjugium, quod prius occulte fuerat contractum. Voluntas ergo verbis expressa in occulto ad hoc suffragatur, ut fiat conjugium : manifeste vero expressa suffragatur, ut sanciat et roboret, ac liberum sit Ecclesiae de hoc judicare si expedierit.

ARTICULUS IV.

. In filiafamilias potest invitis parentibus tradi marito ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi B, post initium : « Aliter legitimum non fit conjugium, nisi ab his qui super facminam dominationem habere videntur, etc. »

Videtur enim hoc esse simpliciter verum :

<--- Page Split --->

sunt a sacerdote, a parentibus vel paranymphis offerantur in Ecclesia sacerdoti.» Ex hoc sequitur idem quod prius.

Si dicas forte, quod verum est quoad solemnitatem, ut dicit hic Magister, sed non quoad esse matrimonii. Contra : Ibidem dicit Gratianus : « His omnibus auctoritatibus occulta prohibentur nuptiae : atque ideo cum contra auctoritatem fiunt nuptiae, pro non factis haberi debent. » Patet ergo, quod si non sint ista in nuptiis quae hic dicit, nuptiae non sunt : non ergo sunt tantum de solemnitate, sed etiam de essentialibus.

ergo non sunt ejusdem modi : sed fornicationis modus est clanculo fieri sine parentum consensu : ergo ex opposito erit matrimonium cum consensu parentum et benedictione sacerdotis.

IN CONTRARIUM hujus est, quod

RESPONSO. Consentendum est his ultimis rationibus, et præcipue secundæ : quia illa dicit totam causam ejus quam Magister determinando dicit in Littera.

AD PRIMUM ergo quod contra hoc est, dicendum quod non est in potestate parentum ad possidendum, sed ad educandum et dirigendum usque ad ætatem adultam.

Ad ALIUD dicendum, quod decretalis inducta intelligitur de matrimonio, de quo judicat Ecclesia, et non de matrimonio secundum sui primum esse : sed potius prout cadit sub judicio Ecclesiæ secundum maximam sui honestatem.

Ad ALIUD dicendum, quod Gratianus loquitur secundum judicium Ecclesiae : quia Ecclesia pro non matrimonio habet, nisi ei consensus innotescat : quia aliter censura ecclesiastica tamquam fornicatores eos ab invicem discedere compelleret.

Ad ALIUD dicendum, quod in parte simile est, et in parte dissimile : non enim potest habere substantiam filius quam non dat ei pater, et in hoc est simile : sed tamen quia habet in se potestatem quoad

<--- Page Split --->

debitum corporis dandum cui vult, in hoc est dissimile.

multis aliis vitiis et virtutibus : sicut idem est modus largitatis et avaritiae in retinendo retinenda.

Ad hoc quod ulterius objicitur, dicendum quod sicut dicitur in fine ejusdem capituli, vocata fuit puella, et quaesitus ejus consensus : unde consensus parentum facit de bene esse.

Ad aliud dicendum, quod secundum dictum Magistri Hugonis per legem Pandectarum confirmatum, Sara consensit, quando patri non contradixit : et hujusmodi saepe fit per parentes, quia pucile per se talia facere verecundantur.

Ad aliud dicendum, quod Deo placet omne factum Ecclesiae quod vere Ecclesiae est : et iste peccat clam contrahens, sed non peccat contrahens : et ideo hoc quod peccatum est, non manet, quia publicatur : sed hoc quod non fuit peccatum, scilicet contractus ex utriusque conjugis consensu procedens, manet firmus et ratus.

Ad aliud dicendum, quod non est idem modus substantialis honesti et inhonesti : quia in fornicatione non est contractus et consensus matrimonialis, sed in matrimonio : et sic modus substantialis non est idem. Modum autem accidentalem nihil prohibet esse eumdem, sicut et in

ARTICULUS V.

An consensus qui fit in occulto, sanctat matrimonium, vel solum ille qui fit in publico ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante finem : « Sed matrimonium non sanxit consensus, qui in occulto fuit, etc. »

Videtur enim hoc esse falsum : quia illud sanxit matrimonium, quod efficit ipsum : sed consensus facit ipsum : erga etiam sanxit.

Ad illud dicendum, quod Magister loquitur de confirmatione in judicio Ecclesiae, non in judicio pœnitentiali : quia in illo satis sanctum est per consensum in occulto factum, sed de judicio fori causarum loquitur Littera.

C. De qua re sit consensus ille : an de carnali copula, an de cohabitatione, an de alio ?

Hic quaeritur 1, Cum consensus de praesenti matrimonium faciat, cujus rei consensus sit ille : an carnalis copulae, an cohabitationis, an utriusque ? Si cohabitationis consensus matrimonium facit, tunc frater cum sorore, pater cum filia potest contrahere matrimonium. Si carnalis copulae : tunc inter Mariam et Joseph non fuit conjugium. Proposuerat enim Maria in virginitate manere, nisi Deus aliter facere juberet 2 : secundum quod vi-

<--- Page Split --->

detur Angelo dixisse : Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco 1, id est, me non cognituram proposui. Neque enim quia virum tunc non cognoscebat, necesse erat inquiri quomodo posset habere filium : sed quia se numquam cognituram proposuerat. Dicit enim Beda 2, quod in virginitate manere disposuerat. Si ergo contra suum propositum post consensit in carnalem copulam, videtur facta voti rea, mente, etsi non opere violata. Dicamus ergo, quod consensus cohabitationis vel carnalis copulae non facit conjugium : sed consensus conjugalis societatis, verbis secundum praesens tempus expressus : ut cum vir dicit, Ego accipio te in meam, non dominam, non ancillam, sed conjugem. Quia enim non ancilla vel domina datur, ideo nec de summo, nec de imo a principio formata est, sed de latere viri, ob conjugalem societatem : ne si de summo fieret, ut de capite, videretur ad dominationem creata. Si vero de imo, ut de pedibus, videretur ad servitutem subjicienda. Sed quia nec in dominam, nec in ancillam assumitur, facta est de medio, id est, de latere : quia ad conjugalem societatem assumitur. Cum ergo sic conveniunt ut dicat vir, Accipio te in meam conjugem : et dicat mulier, Accipio te in meum virum : his verbis vel aliis idem significantibus exprimitur consensus, non copulae carnalis vel cohabitationis corporalis, sed conjugalis societatis : ex qua oportet eos cohabitare, nisi forte causa religionis pari volo corporaliter separentur vel ad tempus, vel usque in finem.

ARTICULUS VI.

An consensus sit in carnalem copulum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, « Hic quaeritur, Cum consensus de presenti matrimonium faciat, etc. »

Videtur enim, quod consensus sit in copulam carnalem :

<--- Page Split --->

lium : sed mortalitati non subvenitur nisi per coitum : ergo consensus matrimonii est principaliter ad coitum.

In contrarium horum est, quod dicitur in Littera.

Et praeterea quod dicit Augustinus, quod « sanctiora sunt conjugia pari voto continentium : » ergo etiam meliora sunt : sed unumquodque ordinatur ad melius sui : ergo potius ordinatur matrimonium ad continentiam, quam ad concubitum : ergo consensus ad concubitum non ordinatur.

RESPONSIO. Dicendum, quod Magister dicit verum. Tamen quidam dicunt, quod consensus in communi fit ad carnalem copulam, et ad cohabitationem, non

quamcumque, sed maritalem : et bene puto, quod illi expressius dicunt. Sed pro Magistro est, quod copula carnalis nisi impediat votum utriusque, includitur in maritali societate, et ita duae solutiones revertuntur in idem : sed prior est expression.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod coitus non est consummans matrimonium in esse primo, sed in esse secundo, quod consistit in habenda thori conjunctione, ut patet ex dictis supra 2.

Ad ALIUD dicendum, quod Adam dixit hoc ratione status qui tunc fuit, et non propter essentialia matrimonii : quia tunc non erant nisi duo homines, et necessaria fuit multiplicatio : non tamen voluit dicere, quod non esset matrimonium sine hoc.

Ad ALIUD dicendum, quod bonum prolis est effectus consequens ex quodam actu matrimoniali, et non consequens matrimonium immediate, sed post opus et actum ejus quemdam, ut dictum est : et ideo hoc non ostendit, quod consummetur per illud in esse, nec quod ad hoc fit, sed potius est ad suum optimum, quod est significatio unionis duplicis de qua habitum est supra : haec enim multo melior est, quam bonum prolis.

Ad ALIUD dicendum, quod nuptiae sunt bonum mortalium secundum statum matrimonii post culpam : tamen etiamsi non esset culpa, adhuc nuptiae bonum essent hominum : et ideo accidit matrimonio. Nihil autem est ad hoc quod ei accidit, sed potius ad finem suum substantialem.

Ad ALIUD dicendum, quod ibi fit fallacia figurae dictionis : perfecte enim significat hoc, quod significat matrimonium perfectum, sed non tot, quot consummatum : et ideo mutatur ibi discretum in continuum, et ideo non valet processus.

Ad ALIUD dicendum, quod non reputatur hoc inconveniens, quod transeat ad religionem : quia tunc moritur spiritua-

<--- Page Split --->

liter, et alter absolvitur a vinculo matrimonii : tamem postquam cohabitavit, Ecclesia compellit eum stare cum alio, nisi etiam ille consentiat : et hoc ideo, quia non est certa, quod continuerunt cohabitantes de pari consensu.

Ad ALIUD dicendum, quod instantia bona est : quia probabile est, quod fuit ei revelatum de Joseph, quod etiam ipse fuit in simili voto. Et quod dicunt Sancti, quod commisit Deo virginitatem : dicendum quod hoc fecit propter statum legis et divinum inoperium, si forte aliud juberet Deus.

ARTICULUS VII.

Au vir sit dominus suae uxoris ?

justitia dominativa non proprie est inter virum et uxorem : ergo non proprie est dominus : ergo nec caput : ergo videtur, quod ex aequali parte vel terra vel corporis sumpta esse debuit.

In contrariumest quod dicit Dominus, se t Genes. iii, 16 : Sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Et, I ad Corinth. xi, 3 : Caput mulieris vir. Et, I ad Timoth. ii, 12 : Mulieri non permitto dominari in virum. Ergo videtur, quod non de altiori parte corporis debuit assumi.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, post medium : « Quia enim non ancilla vel domina datur, ideo nec de summo, nec de imo a principio formata est, etc. »

Videtur enim, quod de excellentissimo loco sumpta sit : quia

Si dicas, quod non de corde, sed de costa sumpta est. Contra : Coste munimenta sunt cordis et ventris : ergo videtur, quod mulier debet esse munimentum viri : et non est, sed potius e converso : ergo videtur, quod ex mala parte sit sumpta.

Item, In II Ethicorum dicitur, quod

Resposto. Dicendum, quod Magister bene dicit in Liltera, et est ratio Augustini.

Ad PRIMUM ergo quod contra obliciatur, dicendum quod non consideratur hic dignitas primi moventis sive influentis vitam, sed potius dignitas altitudinis in situ membrorum quae manifeste apparet hominibus.

Ad ALIUD dicendum, quod causa dicti Philosophi est, ut ipse in quinto Ethicorum exponit, aequalias juris in dominio et juribus matrimonii inter virum et mulierem, cum nihil proprie habeatur nisi quod ut proprium possidetur : habetur tamen quoad usum regiminis et debitum in corpore. Ad hunc usum etiam mulier habet virum : et iste modus etiam est extranexus.

Ad ALIUD dicendum, quod licet uterque conjugum habeatur ab alio, non tamen uterque gubernatur ab alio : et ideo gubernans capitis dignitatem solus retinuit.

Ad ALIUD dicendum, quod verum est, quod in his quae pertinent ad debitum matrimonii, sunt aequales : sed in gubernatione domus et familiae sunt inaequales.

Et sic patet solutio ad totum.

<--- Page Split --->

B. In libro Pandectarum.

Consentire autem probatur, qui evidenter non contradicit, secundum illud, in sponsalibus eorum consensus exi^endus est, quorum in nuplis desideratur. Intelligitur tamen semper 1 patri filia consentire, nisi evidenter dissentiat. Item, Sponsalia, sicut nuplire, consensu fiunt contrahentium. Et ideo sicut in nuplis, ita et in sponsalibus patrisfamilias filiam consentire oportet : quae si patris voluntati non repugnat, consentire intelligitur.

agit de consensu interpretativo, ibi, B, « Consentire autem probatur, etc. »

Et per hoc satis plana sunt quae dicuntur in Littera.

DIVISIO TEXTUS.

« (Iporlet autem consensum conjugalem, etc. »

In duabus distinctionibus hic sese consequalibus Magister removet duo impedimenta consensus qui facit matrimonium : seundam enim quod consensus procedii a voluntate, exeludit ipsum coactio, et de hoc hic agit in prima : secundum autem quod procedit a ratione, exeludit ipsum error, et de hoc hic aget in sequenti distinctione.

Item, in ista facit tria. Primo enim ostendit, quod coactio exeludit consensum qui facit matrimonium. Secundo, agit de consensu posterius ad matrimonium accedente, ibi, A, § 2 : « Verumtamen qui inviti et coacti, etc. » Tertio,

Iscitur autem hic quaestio de principaliter quaesito in Littera : circa quod quinque quaeruntur.

Primum est, Quid sit vis sive coactio ?

Secundum, De divisione coactionis.

Tertium, Utrum aliqua coactio cadat in constantem virum vel non ?

Quartum, Utrum coactio vel vis evacuat matrimonii consensum ?

Quintum, Utrum in eo qui vim patitur, aliquod relinquat peccatum, et qualiter illud sit emendandum ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Quomodo definitur vis sive coactio ?

CURCA PRIMUM accipiantur difinitiones auctoritatis. Dicunt autem Aristoteles, Iurgeorius Nyssenus, et Damascenus, quod per violentiam sive per vim fit, cujus principium est in alio, nihil conferante vim passo.

In Digestis autem sive Pandectis ita difiinitur : « Vis est majoris rei impetus, qui repelli non potest. »

Et ibidem dicitur de Metu : « Metus est instantis vel futuri periculi causa trepilatio mentis. »

Item, Tullius, « Vis est impetus dominantis retinens rem infra terminos alienos. »

Objicitur autem de prima. Quia

luntaria, sed secundum quid sunt voluntaria : cum igitur in illis aliquid conferat voluntas ejus qui patitur, videtur quod non sint violenta : ergo a simili cum aliquis cogitur ab homine potente aliquid dare vel promittere, non simpliciter est judicandum esse involuntarium, et per vim sive per violentiam factum.

Quod si concedatur, in contrarium sed contra, est illud quod habetur in Digesto veteri, lib. quarto, de his quae vi metusve causa fiunt, ubi dicit Prætor : « Quod metus causa fit, ratum non habeo : » constat autem, quod omnem aliquo modo voluntariam promissionem Prætor habet ratam : ergo videtur, quod nulla promissio quae metus causa fit, simpliciter sit involuntaria.

ULTERIUS obiicitur de secunda.

Videtur enim, quod non bene dicatur, Majoris rei impetus : quia

Item, Omnis impetus potest repelli ab eo qui non potest cogi : sed voluntas non potest cogi : ergo omnis impetus potest repelli a voluntate hominis.

ULTERIUS videtur, quod illa non sit competens diffinitio metus : quia

<--- Page Split --->

ULTERIUS objicitur d e i l l a q u æ e s t T u l - l i i .

Responso . Dicendum , quodquaelibetistarumdiffinitionumestsatisbona . P r i - maautemquæestAristotelisinIIIEthi - corum , illaestejus , quodsimpliciteretabsoluteestviolentum , qualehomononpotestpatinisisceundumcorpus , sicutestoppressiovirginisincorpore , velablatiopecuniæsineonnitamiterioriquamexterioriconsensuvoluntatis : etideotalemereturapudAristotelemigno - scentiam , siveveniametmisericordiam .

Addiffin . 1 . Adninquodprimoobjicitur , dicendumquodtaleviolentumnumquamvitupe - r i u m , sedverecundiametruboremhabetquandoque , sicutinoppressionefemi - narum : propterquodetiamdicitLeoPapa , q u o d « illævirginesquæoppres - sionebarbaricacorruptæsunt , nonseaudeantsacrisvirginibuscomparare . »

Ad argumentum autem dicendum, quod ecclesiasticus judex tunc considerat

actumavoluntateprocedentem , quihabetprincipiuminjurante , etideononestomninoviolentus : etideotaliterperjuranscondemnaturabipso .

Adaluddicendum , quodtalitercoa - ctumnoncaditsuperhominisvolunta - t e m : sedtamenquiacaditsuperaliquidquodeststatusetdecorvirtutiscastitatisveljustitiæ , propterhoctractaturabethico , etlegesaccipitacivilibus .

Adaludpatetsolutioperantedicta : quiabeneconceditur , quodtalianonsuntsimpliciterviolenta .

AdndautemquodobjiciturperlegemAdPrætoris , dicendumquodPrætorrespi - citæquitatemnaturalem , secundumquamrespiciturincontractibusetpro - missisadsufficienterinducentemcau - s a m : ethæcquandoqueestvoluntasaliena , etquandoquemetus : ettuncrescinditPrætor , quialicetibisitvolun - tatisactus , tamencausanonestvolun - taria .

AdndautemquodulteriusquæriturAdi - desecunda , dicendumquodillaestPaulicujusdamJurisconsulti , etbona : etaccipitibivimciviliter , proutvisdiciturnecessitascontrariavoluntati , neincidaturinmajuspericulum .

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod omne illud hic dicitur major res, quod fortius est sufficienter ad cogendum : et non dicitur ibi inajus dignitate, vel statu.

Adaluddicendum , quodvoluntasnonpotestcogisufficienter , quodnihilconferatadactum : sedefficientercogi - turmetu , quicaditinconstantemvi - r u m : ethocsufficitinlegecivili .

Adndquodulteriusquæriturdediffi - nitionemetus , dicendumquodipsaestVulpiani , sicutdicitursupraveteri . f f . l i b . quarto , dehisquæcausametusfiunt : etestbona .

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod ille in hoc casu non potest agere : quia adhuc non fuit tem-

<--- Page Split --->

pus metus, quia nescivit ad quid venerint hostes : sed tunc est tempus metus, quando feriunt vel ferire minantur, prohabiliter hoc intendere aestimati.

Colligitur autem ex libro IV Pandeclarum veterum, quod vis aliqua cadat in constantem virum, alia autem non cadit.

Ad aliud dicendum, quod ibi dicitur instans periculum, cujus instrumenta et causa efficiens sunt praesentia, licet adhuc non exerceantur in opere : et de illo bene est metus, quia est praesens secundum quid, et futurum simpliciter.

Ad aliud dicendum, quod non dicitur hic periculum alicui periculum, sed quod omnibus periculum esse videtur : hoc enim est quod non contingit avertere : et ideo Pedius Jurisconsultus in legibus suis bene dicit.

Ad id quod objicitur de illa quae est Tullii, dicendum, quod nisi sit a dominante, non est nec dicitur periculum in jure simpliciter : quia non est periculum quod contingit declinare de facili. Unde Vulpianus periculum vocat necessitatem contrariam voluntati : quod enim necessitas est, supra posse nostrum est elevatum, et opprimit patientem : et tollit ab eo liberum consensum ad hoc faciendum.

Ad aliud dicendum, quod terminî alimî dicuntur ibi termini liberæ potestatis ad consentiendum : extra terminos enim libertatis ponitur quis a cogente vel vim faciente : quia liber est causa sui, ut dicit Philosophus : et libere fariens actus suos, causa est suorum actuum.

ARTICULUS II.

Quomodo dividatur coactio ?

Secundo, Quæritur de divisione coaclionis.

Item, Vis sive metus quandoque est oppressionis, quandoque corporis, quandoque rerum, quandoque uxoris, quandoque liberorum.

Item, Metus sive vis quandoque est circa res turpes, quandoque circa honestas.

Item, Metus quandoque est de conditione deteriori circa se vel liberos, quandoque de re aliena.

OBJICITUR autem de prima. Videtur enim, quod nullus metus cadat in constantem virum :

Accipiantur autem quaecumque divisiones sunt in jure.

<--- Page Split --->

te, non flectitur : ergo videtur, quod nullus excusetur per metum.

Quæst. Ulterius quaeritur hic, Utrum eadem divisio sit ista cum illa quæ datur a quibusdam Jurisperitis, quod violentia alia levis, alia violenta.

Et videtur, quod sic : quia violenta cadit in constantem virum, et levis non : ergo est eadem.

Sed contra. Sed contra videtur, quod non sit eadem : quia quaedam cadit in constantem virum, quae non cadit in alium : sed violentia est uno modo respectu omnium : ergo videtur non esse eadem. Proberto majoris : quia dicit Lex, quod non est probabile hominem clarae dignitatis timuisse in urbe, in qua timet homo dignitatis non clarae. Secunda autem probatur ex ratione violenti simpliciter, quod omni homini violentum videtur.

Ulterius quaeritur de secunda divisione.

Ista enim pro prima parte videtur hona esse, et quae cadit in constantem virum : quia

Sed contra.

In contrarium hujus est, quod

tur, quod pro periculo corporis non sit dimittenda : ergo si facit aliquid pro corporis periculo, est vituperabile : sed vituperabile non excusat : ergo videtur, quod ille excusationem non mercatur a judice.

Ulterius objicitur de timore rerum : quia etiam Aristoteles dicit in III Ethicorum, quod non est fortis magna pati pro parvis rebus : sed res parvae sunt res : ergo pro illis non debet aliquis magna pati : ergo vituperabilis est, qui hoc facit : sed per vituperabile nullus excusatur : ergo videtur quod metus rerum, non excusat aliquem apud judicem.

In contrarium hujus est decretalis set. Alexandri tertii in primo libro, De his quae vi metusve causa fiunt : « Abbas sancti Edmundi a quo R. præsen. lator patrimonium suum tenere dignoscitur, milites et burgenses ad domum prædici R. sicut accepimus, destinavit, qui cum a domo et ab universa possessione expellerent, nisi Ecclesiam suam penitus abjuraret : quod cum idem R. tali modo coactus fecisset, Abbas alii concessit Ecclesiam supra dictam. Unde quia quae metu et vi fiunt, de jure debent in irritum revocari, mandamus quatenus prædicto R. cum integritate restitutas universa. » Ex hoc accipitur, quod ille fecit resignationem illam metu rerum, scilicet expulsionis a possessione et domo : et tamen a Papa in irritum revocatur : ergo metus rerum excusat, et restituit in integrum.

Ulterius quaeritur de hoc quod dicit metum esse uxoris. Videtur enim hoc non esse faciendum : quia

<--- Page Split --->

Eadem prorsus est objectio de liberis.

In coxtranum autem est quod dicit lex Pauli : « Quæ metus causa gesta sunt, hæc ut diximus ad edictum pertinere nihil interest, an in se quis veritus sit, aut in liberis suis : tamen pro affectu parentes in liberis magis iterantur. »

Ulterius quaeritur de alia divisione, quod metus quandoque est circa res turpes, quandoque circa honestas.

Nulla enim videtur esse vis aut metus circa res turpes : quia potius omnia debemus sustinere secundum Philosophos, antequam turpia debemus admittere : ergo videtur, quod hoc nihil sit quod dicit.

In coxtranum hujus est quod dicit Vulpianus : « Vim accipimus atrocem, et eam quæ adversus bonos mores fit. »

pejus : ergo videtur, quod hæc causa non est sufficiens.

In coxtranum est quod dicit Paulus : Sed contra. « Ego puto etiam servitutis timorem similiunque admittendum. » Et ita Paulus libro eodem : « Si is accipiat pecuniam qui instrumenta status mei iterum sumpturus est nisi dem, non dubitatur quin maximo metu compellar, utique si jam in servitutem petor, et illis instrumentis perditis non possim liber pronuntiari. »

Responsio. Dicendum, quod omnis metus divisio proprie reducitur ad tres : quarum una est ex parte inferentium metum, et hæc notatur in hoc versu, scilicet, Stupri sive status, verberum atque necis.

Alia est ex parte eorum circa quæ est metus, sicut circa materiam, et hæc quandoque sunt honesta, quandoque inhonesta sive adversus bono mores existentia : quandoque autem non. Verbi gratia, ut si cogatur aliquis dare vel promittere ne stupretur, vel cogatur promittere ne impediatur a stupro : quia dicit Aristoteles, quod absentia delecationuum in continentibus facit tristitiam.

Tertia sumitur ex parte ejus qui cogitur, scilicet quod alia cadit in virum constantem, alia autem non, sed in formidolosum : et hoc est quod dicit Vulpianus : « Metum accipiendum Labco dixit non quemlibet, sed majoris mali. » Et Paulus, « Metum non vani hominis, sed qui merito in homine constantissimo cadere debeat, ad hoc dictum pertinere dicimus. »

Ulterius objiciatur de ultima.

Quia videtur, quod vanum sit curare de conditione : ergo videtur quod non sit causa metus sufficiens, conditio. Probatur, I ad Corinth. vii, 21, ubi dicitur : Servus vocatus es, non sit tibi curae, etc. Ergo videtur etiam, quod debemus appetere mutari nostram conditionem in

Dicendum ergo ad primum, quod meAt divis. 1. At 1, 2 et 3. tus est respectu boni minoris quam sit id quod minatur metus : sicut minatur metus mortem, vel quod detur pecunia, danda est pecunia vel promittenda. Eodem modo si minetur stuprum, vel conditionis deteriorationem. Sed si minetur mortem pro fidei negatione vel justitiae,

<--- Page Split --->

non est respiciendus metus etiam secundum Philosophos et secundum civiles. Et ita intelligitur lex quae facit integrum restitui, si aliquid fit metus causa : quae restitutio literi non potest in negatione fidei vel justitiae : sapientis enim est eligere minus malum, scilicet mortem quam negationem fidei : vel etiam bonorum perditionem, quam virtutis, vel corporis. Et hoc est quod dicitur, ad Hebr. x, 34 : Rapinam bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis, cognoscentes vos habere meliorem et manentem substantium.

Et per hoc patet solutio ad tria prima. Ad alud dicendum, quod Praetoris lex intelligitur de his quae minora sunt, et potius toleranda, quam id quod minatur metus, sicut dictum est.

Ad m quod objicitur, dicendum quod non est species mala promittere, quia hoc potest fieri male et bene : sed non solvere promissum nisi excusetur, est species mala. Et bene concedo, quod ubi est judicium, inveniri potest defensio. A judice etiam coactus debet solvere promissum : et competit ei actio ex lege et canone, et judex debet eum restituere in integrum. Si autem defectus sit judicis, puto quod non debet solvere, sed aliquam levem propter cautelam facere penitentiam de promisso, praecipue si fides vel juramentum non intervenit : si enim juramentum fecit de solvendo, dicunt multi, quod etiam mihi satis probabile videtur, esse solvendum. Si autem non solvit, et juramentum violavit, et postea venit ad poenitentiam, videtur mihi non esse cogendus ad solutionem, sed tantum ad fracti juramenti emendationem.

Ad alud dicendum, quod Aristoteles loquitur de his qui sustinent pericula gratia boni hominis, vel civitatis, vel gentis : tunc enim sustinendum est, quod minus periculum est, quam id quod extorquere intendit.

Ad m quod ulterius quaeritur, dicendum quod eadem est divisio, licet alia

ratione sit data. Prima enim respicit constantiam patientis, et secunda quantitatem mali inferentis metum.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod illa quae non est violenta, dicitur quae non movet constantem, et haec non est uno modo : et ideo falsum supponitur in objectione.

Ad alud dicendum, quod metus faA\ mae non excusat : non enim intelligitur de fama quae est, sed de illa quae posset oriri de hoc quod minatur metus si fieret, sicut factum fuit in Susanna, Daniel. xii, 21 et seq., cui senes dixerunt, nisi assentiret eis, quod dicerent contra eam testimonium quod fuerit cum ea juvenis : et illa dixit : Melius est mihi absque opere incidere in manus vestras, quam peccare in conspectu Domini. Dictum autem Hieronymi intelligitur de eo qui occasionem infamiae dat proprio faeto, vel negligentia.

Ad alud dicendum eodem modo : et ideo aliter loquitur lex, aliter Philosophus.

Ad duo alia quae objiciuntur de timore corporis, dicendum secundum supra habitam regulam, quod timor cruciatus corporis vel metus facit excusari, quando est respectu minoris mali, quam sit id quod minatur metus : et sic patet, quod non valent objectiones illae.

Per idem patet solutio ad id quod objicitur de timore rerum : tamen ille timor non continetur in versu supra habito, sed secundum regulam praebatiam timet in omnibus timoribus : quia, sicut probat Aristoteles, « Non est sapientis et fortis majus periculum sustinere pro re parva vel minori, quam sit periculum illarum. »

Ad m quod ulterius objicitur de metu uxoris, scilicet ne adulteretur, dicendum quod illa causa sufficientissima est : quia dicit lex Pauli, quod si dederit ne stuprum patiatur vir sive mulier, hoc

<--- Page Split --->

edictum habet locum, cum viris bonis iste metus major quam mortis esse deheat.

Ad id autem quod objicitur de Abraham, dicendum quod facta Patriarcharum in consequentiam non sunt trahen. da : quia ipsi omnia in figura futurorum et instinctu Spiritus sancti agebant. Nihilominus tamen potest dici quod Abraham uxorem non exhibuit, sed sibi cavit, certificatus per inspirationem, quod non posset maculari. Unde in Psalmo civ, 14 et 13 : Et corripuit pro eis reges. Nolite tangere christos meos, et in Prophetis meis nolite malignari.

Ad aliud dicendum, quod libido aliena quamdiu aliena est, mentem non maculat : sed quae primo est aliena, per consensum efficitur propria, et tunc maculat. Et ideo si aliquis etiam coactus diceret se consentire in stuprum uxoris suae, ipse peccaret mortaliter : quia jam turpitudini quae gravior est, quam quod minatur tyrannus aliquatenus permittendo cooperaretur.

est quod dicit lex sic, « Si per injuriam quid fecit populi Romani magistratus vel provinciae prases, Pomponius scribit hoc edictum locum habere. Forte, inquit, si mortis aut verberum terrore pecuniam extorsit alicui. »

Secundum dubium est, si pono, quod aliquis adulterium commisit quem ego prodere possum, et ne prodam eum ad mortem, dat pecuniam, utrum hic edictum Prætoris locum habeat an non ?

Videtur autem, quod non habeat locum : quia pro turpi re dat : ergo non debet restitui quod vi factum est.

Responsio. Dicendum, quod locum habet edictum : quia non habet judex respicere ad causam dandi, sed potius ad modum extorquendi : et hoc est quod dicit Paulus in eodem casu loquens : « Prætor ut restituat, intervenire debet : nam etsi gestum est malo more, Prætor non respicit an adulter sit qui dedit, sed hoc solum quod hic accepit metu mortis illato. »

Ad aliud dicendum, quod Vulpiani dictum intelligitur quando violentia tyranni cogit facere aliquid contra bonos mores, sicut injuste promittere vel dare, vel consentire matrimonio, vel stupro, vel alicui tali : tunc enim id quod metus causa factum est, in irritum revocatur. Sed quando compellit ad id quod est secundum bonos mores, ut restituere, vel aliquid tale : tunc non judicatur violentia.

ARTICULUS III.

An metus cadat in constantem ? et, Quis sit constans ?

Tertio quaeritur, Utrum aliqua vis vel metus cadat in constantem virum vel non ?

Et per hoc patet solutio ad totum.

Habet tamen hoc ultimum duas dubitationes.

Ponamus enim, quod judex qui habet potestatem, compellat aliquem ad injuste promittere, numquid in irritum revocabitur ?

Videtur, quod non : quia res facta per judicem rescindi non debet. Contra : Hic nihil fit nisi metus causa.

Ad hoc dicendum, quod revocari debet in irritum per superiorem : et hoc

Videtur autem, quod non : quia de ratione constantis est non trepidare in periculo : ergo nullum periculum infert ei metum.

Videtur autem, quod non ab animi virtute : quia qui habet unam virtutem, habet omnes : ergo qui habet animi constantiam, habet omnes virtutes : si

<--- Page Split --->

igitur dicatur constans a virtute animi, non erit constans nisi qui habet onnem virtutem : ergo peccator numquam excusaretur per metum : et hoc falsum est, cum etiam adulter quandoque per metum excusetur a promisso, ut ante habitum est ex sententia Pauli Jurisconsulti.

Si autem dicatur a natura constans : ergo omnium quorum una est natura, est una constantia : sed omnium homimum una est natura : ergo una est constantia : et hoc iterum falsum est.

Item quæritur ulterius, Quare non similiter dicatur de constanti mulicre, cum mulier fortis laudetur, Proverbr. xxxi, 17, de qua dicitur : Accinrit fortitudine lumbos suos, etc.

Item ulterius quæritur, Utrum uno modo sit constantia in omnibus constantibus ?

Et videtur, quod sic : quia

In contrarium est responsum sapientium, quod hoc timere potest parvus homo et constans, quod si timet homo clare dignitatis, formidolosus vocabitur : ergo non uno modo dicta est constantia in omnibus constantibus.

Resposito. Dicendum, quod constans vir est, qui non timet non timenda. Et dicitur a parte fortitudinis civilis con-

stans. Et accipitur intellectus constantis principaliter ex quatuor, scilicet animi virtute, statu, tempore, et loco. Animi virtute, quod habeat fiduciam multam vincendi pericula sibi proportionata, et non dejiciatur statim, ut vir vanus et formidolosus, de quo dicitur in Psalmo xiii, 5 : Trepidaverant timore ubi non erat timor. Et, Job, xv, 21 : Cum pas sit, ille semper insidias suspicatur. Ex statu : quia princeps non habet timere hoc quod habet timere plebeius. Ex tempore : quia alind est tempore desolationis, et adjutorii timendum. Ex loco : quia aliud timetur in campo, et aliud in urbe ubi adjutores parati sunt. In omnibus tamen his si adsit probatio sufficientis metus, potest vir constans clare dignitatis in urbe tempore pacis habere metum rescindentem omne promissum. Sed istae conditiones sunt constantis ut frequenter.

Ad primum ergo dicendum, quod de ratione constantis non est, ut nihil timeat, sed potius ut non timeat non timenda, sicut etiam est de ratione fortis : sed nihil timens, et in audendo superabundans, praesumptuosus et audax nominatur.

Ad alibi dicendum, quod dicitur ab Ad. animi virtute constans : sed illa virtus est civilis : et ideo non oportet, quod qui habet unam, habeat omnes, scilicet quod non sit peccator : quia Herculæ, Hector, et alii quidam, habebant hujusmodi virtutem excellenter : et tamen peccatores fuerunt. Quod enim dicitur, « Qui habet unam, habet omnes : » intelligitur de virtutibus infusis, et non cardinalibus secundum omnem sui statum, sed potius secundum statum perfectissimum, ut probatur in Vt Ethicorum, versus linem.

Ad aliud dicendum, quod etiamsi diceretur esse virtus naturalis, id est, naturale animi robur, non sequeretur, quod in oinibus esset cqualiter : quia non sequitur speciem, sed potius com-

<--- Page Split --->

plexionem, scilicet melancholiam. Cum enim melancholia sit terrae frigida, hahet evaporationes nigras ad cerebrum lucidum, quibus imprimuntur terribilia phantasmata : et est in eis calor non sufficiens ad calefactionem cordis et sanguinis, ut faciat cordis motum secundum diastolen, et exsuflationem sanguinis et spirituum in membra exteriora et corpus : et ideo manent destituta frigida et timida, refugiente sanguine ad cor et stante ibi. Et cum haec complexio non sit in omnibus, non oportet quod omnes aequaliter sint constantes.

AD ALIUD dicendum, quod mulierum complexio est multum timida propter debile calidum et vincens humidum, in quo cito profundantur terribilia : et calidum debile non sufficit calefacere cor et sanguinem, ut prius dictum est : unde omnis mulier naturaliter est timida, nisi sit per accidens, ut virgines quae non timent.

Et quod objicitur de Proverbiiis, dicendum quod intelligitur de fortitudine in spiritualibus, et non interioribus et exterioribus.

AD ALIUD dicendum, quod constantia non est uno modo in omnibus constantibus, et variatur ex duobus, scilicet ex complexione, et studio virtutis, ut dictum est. Et hoc quod dicit Avicenna, non intelligitur nisi ad capacitatem honesti relatum, et non quod aequaliter participetur.

AD ALIUD dicendum, quod etiam aliae virtutes in actibus suis inaequaliter habentur propter supra dictas causas : et ideo de quolibet sancto verificatur illud : Non est inventus similis illi, etc. 4.

ARTICULUS IV.

An vis evacuet matrimonii consensum ?

Quarto quaeritur, Utrum vis evacuet matrimonii consensum ?

Videtur autem, quod non : quia

IN CONTRARIUM est quod dicitur, Extra, sed contra de sponsalibus, Cum locum, ubi scribit Alexander tertius : « Cum locum non habeat consensus, ubi metus vel coactio intercedit, necesse est ut ubi assensus cujusquam requiritur, coactionis materia repellatur. » Matrimonium autem solo consensu contrahitur : et ubi de ipso quaeritur, plena debet securitate ille gaudere, cujus est animus indagandus, ne per timorem sibi dicat placere quod odit, et sequatur exitus qui de invitis nuptiis solet provenire, etc.

RESPONSIO. Dicendum, quod metus qui cadit in constantem virum, excludit matrimonii consensum, ut contractus in irritum revocetur.

AD PRIMUM dicendum, quod non est simile de aliis sacramentis et de isto : quia alia non habent obligationem nisi forte divinam, istud autem efficitur in quadam obligatione humana, quae metu fieri potest.

AD ALIUD dicendum, quod judicium Ecclesiæ est de viso et audito : et licet

solutio.

Ad 1.

Ad 2.

<--- Page Split --->

metus in corde sit, tamen per signa propalatur extra, sicut quando videntur arma, gladii, et hujusmodi, et quando minæ audiuntur : et ideo tunc Ecclesia judicare potest.

ARTICULUS V.

An metus in eo qui vim patitur, aliquod relinquat peccatum ?

Quinto quaeritur, Utrum metus in eo qui vim patitur, aliquod relinquat peccatum ?

Videtur autem, quod non : quia

Sed contra.

IN CONTRARIUM est, quod

RESPOSIO . Dicendum, quod non est injungendum semper quod servetur : sed quando utile est servare propter timorem futuri periculi, tunc possunt moneri, sed non debent cogi, nec hoc eis debet in pcnentientia injungi.

Ad in autem quod contra objicitur, Ad.1.1. dicendum quod pro illo mendacio potest injungi pcnientientia, vel etiam de perjurio, et induci potest ut teneatur : sed non puto, quod debeat injungi.

Ad aliud dicendum, quod species mali Ad.1.1. est non solvere promissum quod voluntate fit : sed non est ita de promisso coacto, quia hoc obsest multis si observaretur : et ideo non est injungendum.

Ad aliud dicendum, quod istud vergit Ad.1.1. in deteriorem exitum : quia illi augetur macula peccati per hoc quod recipit alienum : et etiam dictum Bedae intelligitur de votis et juramentis non coactis, in quibus firmatur voluntarius consensus. Sed in hoc casu pro perjurio debet injungi pcnientientia, et non injungi quod fiat, licet possit induci et moneri, ut prius dictum est.

Ad hoc quod objicitur de filiis BenjaAd.1.1. min, dicendum quod Magistratus populi fecit vim illam licite, ne ulla tribus periret : et illa vis tenet, sicut dicit Vulpianus in lege supra inducta.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XXX.

Ionsensus qui est efficiens causa matrimonii, non debet esse defectivus ex parte rationis.

A. De errore qui evacuat consensum.

Nec solum coactio inpedit vel excludit consensum, sed etiam error. Non autem omnis error consensum impedit. Est enim error alius perso- nus 1, alius fortunae, alius conditionis, alius qualitatis. Error personae, quando hic putatur esse homo ille, et est alius. Error fortunae, quando putatur esse dives qui pauper est, vel e converso. Error conditionis, quando putatur esse liber qui servus est. Error qualitatis, quando putatur esse bonus qui malus est. Error fortunae et qualitatis, conjugii consensum non excludit. Error vero conditionis conjugalem consensum evacuat : de qua conditione postmodum tractabimus. Error quoque personae, consen- sum conjugalem non admittit : ut si quis fœminam nobilem in conjugium petat, et pro ea alia ignobilis tradatur ei, non est inter eos conjugium : quia non consensit vir in istam, sed in aliam. Ut si quis promitteret mihi se venditurum aurum, et pro auro offerret mihi aurichalcum, et ita me deciperet : numquid diceret consensisse in aurichalcum ? numquam volui emere aurichalcum, nec ergo in illud consensi : quia consensus non nisi voluntatis est. Sicut ergo error materiae excludit consensum, ita et in conjugio error personae.

Sed objicitur de Jacob qui pro Rachel septem annis servierat, et supposita est ei Lia 2 : numquid error personae exclusit conjugium, cum non in eum, sed in Rachel consenserit ? Sed quod ibi factum est, in mysterio ge-

<--- Page Split --->

stum non improbe traditur : ibi tamen etsi non præcessit, secutus est consensus, nec ex illo concubitu qui consensum præcessit, fornicarii judicantur, cum ille maritali affectu eam cognoverit, et illa uxorio affectu debitum persolverit, putans lege primogenitarum, et paternis imperiis se illi jure copulatam. Excusatur etiam, quia Dei consilio in mysterio ita actum est. Hodie etiam excusaretur ille, cui inscio uxoris soror lectulum ejus ingressa se subjiceret : quæ cum sine spe conjugii perpetuo manere censeatur, ille tamen qui cognovit eam per ignorantiam, excusatur : quod per simile probatur. Si enim diabolus transfigurans se in Angelum lucis 1, credatur bonus, non est error periculosus. Quod autem vir ille in illam mulierem non consenserit, ex simili ostenditur. Si quis haereticus nomine Augustini vel Ambrosii, alicui Catholico se offerret, eumque ad suæ fidei imitationem vocaret, si ille assentiret, in cujus sententiam fidei diceretur consensisse ? Non in haereticorum sectam, sed in integritatem fidei, quam ille haereticus se mentiebatur habere. Error vero fortunæ consensum non excludit. Quæ enim nubit pauperi, putans illum esse divitem, non potest renuntiare priori conditioni, quamvis erraverit. Nec error qualitatis, ut si quis ducat uxorem meretricem vel corruptam, quam putat esse castam vel virginem, non potest eam dimittere.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS I.

Quid sit error ?

« Nec solum coactio impedit, etc. » Hic agitur de impedimento erroris.

Dividitur autem in tres partes. In prima agit de errore personæ qui evacuat consensum. In secunda, de conjugio beate Virginis, ibi, B, « Premissis aliquid addendum est, etc. » In tertia, agit de causis secundariis matrimonii, ibi, C, « Expositio quae sit efficiens causa matrimonii, etc. »

Incidit autem hic quaestio de errore. Et quaeruntur ante Litteram quatuor. Primum, Quid sit error ?

Secundum, Utrum ex sui natura impediat matrimonium vel ex alio aliquo ? Tertium, Quis sit error personæ ?

Quartum, de divisione erroris quam ponit Magister in Littera.

Adhuc prima subdividitur in duas. In prima tangit quis error matrimonii consensum evacuet, et quis non. In secunda, objicit contra hoc, ibi, A, § 2 : « Sed objicitur de Jacob qui pro Rachel, etc. »

AD PRIMUM objicitur sic : Dicit Augustinus, quod « error est cum falsa pro veris approbantur : » ergo error est approbatio falsorum pro veris.

<--- Page Split --->

Videtur autem secundum hoc, quod error non differat ab ignorantia : quia

ULTERIUS QUÆRITUR : QUIA

dacio et deceptione, falsa pro veris approbantur : ergo videtur, quod in omnibus talibus sit error : ergo omnia talia essent involuntaria, quod falsum est.

Responsio. Dicendum, quod illa diffinitio erroris est bona: error enim non est Ad 1. ignorantia vel nescientia: quia nescientia est privatio scientiæ cujuscumque rei speculativæ, et ideo non est pecatum: sed ignorantia est nescientia operandorum quæ debent sciri, et ideo pecatum est: sed error non tollit totam scientiam, sed quandoque fit ex eo quod supponuntur opposita principiorum, et tunc vocatur a Philosophis ignorantia malæ dispositionis, et tunc contingit in majori propositione: quandoque autem contingit in minori propositione, et tunc est error qualitatis, vel personæ, vel alicujus alterius enumeratorum in Littera. Et ex hoc patet, quod error semper præsupponit aliquam notitiam cjus circa quod erratur, scilicet per famam, vel visum, vel opinionem, sicut dicunt Jurisperiti: et ideo patet, quod non est privatio pura: et hoc est quod dicit diffinitio, vera pro falsis approbare: quia ignorantia vel nescientia nihil approbatur pro aliquo, sed simpliciter privatur scientia ab ignorante: sed error in majori propositione est sicut error juris, et error in minori est sicut error facti, sicut error Nicolai, Apocal. 1, 6, qui ideo quod dixi Deus: Crescite, etc. 4, dixit non esse pecatum mulieri quocumque modo commisceri in sexu quem Dominus creavit, et cujus commixtionis præcepit et fructum benedixit. Error autem Jacob, Genes. xxix, 23 et seq., fuit sicut error facti, qui factum ad non factum revocat.

Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad omnia alia præter ultimum est unaAdalia . solutio, quod in ignorantia et nescientia nullus est omnino consensus : quia de ignorato nulla est cognitio, et ideo numquam contingit fieri consensum matri-

<--- Page Split --->

monii : et ideo non evacuat eum : sed errans cogitat de eo quod secundum quid novit et non perfecte : et ideo alium pro eo accipit, sed in eum quem secundum quid novit, consentit : et ideo evacuat consensum in istum : licet non simpliciter evacuet consensum in eum qui secundum quid notus est.

Ad ultimum dicendum, quod in omni mendacio est intentio decipiendi : sed non decipitur qui mentitur : quia non approbat quod dicit : sed audiens circa dictum errare et decipi potest : et ideo circa audientem mendacium bene potest error attingere.

ARTICULUS II.

An error ex sui natura evacuet et impediat matrimonium ?

Secundo quaeritur, Utrum ex sui natura evacuet consensum matrimonii ?

Videtur autem, quod non :

tatis vel fortunæ, matrimonium non impedit.

In CONTRARIUM hujus est, quod

1 Dicit Gralianus, 29, quaest. 1, sic : « Consensus est duorum vel plurium sensus in idem. » Qui autem errat, non sentit nec consentit, id est, simul cum aliis sentit : patet igitur ex diffinitione erroris et consensus, quod error est contrarius consensui : ergo et secundum naturam : quia hoc rei maxime convenit per naturam, quod convenit ei ex diffinitione.

<--- Page Split --->

agrum ab illo, numquid cum Paulo convenit ille de pretio ? » Quasi diceret, non : ergo error de se excludit pactum communicationis in contractu quocumque : ergo de sua natura etiam excludit consensum.

Et quod infert, quod error juris non excludit, ipse dicit falsum : sed verum est, quod non excusat eum a peccato sicut error facti.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS III.

Quid sit error personae ?

Tertio quaeritur, Quid sit error personae ?

RESPONSIO . Dicendum , quoddesuina - turaerrorpersonæevcaucatconsensum , etperconsequensmatrimonium , itaquodetiamsiEcclesianonitadetermina - retetstatueret , tamenæquitatenaturaliconsensuspererroremexcluderetur .

Videtur enim, quod hoc sit personam pro persona approbare : sicut si intendam consentire in Petrum, et exhibeatur mihi Marcianus.

Videtur autem, quod iste non excludit matrimonium : quia

ADPRIMUMergo quod contra hoc est, dicendum quod error peccat contra ipsam matrimonii essentiam, quam est individuitas animorum et corporum, individuam vitæ consuetudinem retinens : et ideo postea non habent locum bona matrimonii, quia statim evacuat fidem consentienter contrahentium.

ADALIUDdicendum , quodsecundumtotumambitumspecieiimpeditmatrimo - n i u m , etdirimitcontractum , quianonestcontractum : ethocideocontingit , quiavisimpeditivaconsensusinhuncconsequiturspeciemetnongenus : etideoerrorpersonæimpedit , nonautemerrorqualitatis .

ADALIUDdicendum , quoderrorinjurematrimoniicircamatrimoniumcon - tractumnonpossetessenisihocmodo , quoddicereturmatrimoniumessesinonlegitimoconsensucontraherctur , etinterlegitimaspersonas : ettuncbeneeva - cuaretur , quianonessetibiconsensusmatrimonii , etimputaretureisinpecca - tumquisicconvenirent . Etideoillaob - jectiononestadpropositum .

<--- Page Split --->

conjuncta, quia propter affinitatem primum videtur non debere habere.

Ad noc dicendum, quod ubi est error, ibi est nulla voluntas, ut dicit jus : et ideo error personae totum excludit consensum, et nullum ibi patitur esse matrimonium.

Ad primum ergo bene videtur esse concedendum, quod talis est error personae prout ibi exponitur.

Ad aliud dicendum, quod licet eum alio possit esse fides thori, proles, et sacramentum, tamen non est matrimonium, quia non est consensus in ipsum : et ideo ibi nulla est matrimonii essentia.

Ad aliud dicendum eodem modo, quod non est simile, quia in contractu cunplionis et venditionis potest esse recompensatio per aequivalens : et hoc non potest esse in matrimonio : non enim aequivalentem pro suo mulier recipere potest, quia illius alligata est legi, quanto tempore vir ejus vivit, ut dicit Apostolus, I ad Corinth. vii, 39.

Ad aliud dicendum, quod si consensit cum primo per verba de prasenti, secundus non potest esse vir ejus, etiamsi liberos habeat per ipsum, et sit frater prioris : et ideo debet separari ab eo, et reddi primo.

ARTICULUS IV.

An erroris divisio quam ponit Magister in Littera, sit bene assignata?

Quarto, Quæritur de divisione erroris quam ponit in Littera, scilicet quod est error conditionis, personæ, fortunæ, qualitatis, etc.

<--- Page Split --->

R esponsio. Dicendum, quod nullus error evacuat consensum matrimonii, nisi ille qui est circa rem illam super quam cadit consensus, sicut super materiam : quia illam debet scire si consentit, sicut patet in exemplis in Littera indutis. Et hoc patet expresse in errore personae. Sed quia conditio immobilis est circa personam, ideo impossibile est ut idem ingenuus sit et servus : et ideo quando consentitur in ingenuum, et exhibe tur servus, non est tantum error conditionis, sed etiam personae : et ideo isti duo errores evacuant consensum.

Ad in ergo quod primo objicitur, quod omnis error evacuat consensum matrimonii, dicendum quod non omnis error evacuat consensum matrimonii, nec facit consensum involuntarium de persona, sed de aliquo quod creditur in persona per accidens et mobiliter, sicut divitiae, bonitas, et hujusmodi : et ideo cum non directe facit involuntarium consensum, non excludit matrimonium.

Ad aliud dicendum, quod conscit singularia sub aliquo actu : quia scit in quo sive in quem consentit : sed aliquid est circa illum per accidens, quod ignorat, et hoc non obstat matrimonio.

alia autem est sicut cujusdam substantialis matrimonii privatio.

Ad aliud dicendum, quod qualitas mentis aliter potest curari, quam per exclusionem conjugii, scilicet si mulier non imitetur virum : quia in tali casu etiam utile est quandoque conjungi malum virum cum bona femina, vel e converso : quia dicit Apostolus, I ad Corinth. vii, 14, quod unus conjugum frequenter sanctificatur per alium bonum.

Ad in quod ulterius quaeritur de errore fortunae, dicendum quod ilfa mobilis est circa personam, et ideo non excludit.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod hoc fit ad bene esse matrimonii, et non ad esse : et ideo non valet objectio.

Ad aliud dicendum, quod tales qualitates frequenter subjacent oculis contrahentium, scilicet senectus, juventus, infirmitas, et sanitas : et ideo tales non oportet ponere : quia cum vident esse, possunt consentire vel dissentire. Sed istae quas hic enumerat, sunt magis latentes, et posset alicui videri, quod excluderent consensum nisi exprimerentur.

Ad in quod ulterius objicitur de errore conditionis, dicendum quod evacuat consensum ex causa prius dicta.

Ad objectum contra, dicendum quod est contra liberum statum matrimonii, et contra omnia jura conjugis et prolis, et deturpat totam honestatem et conjugum et liberorum, et ideo libertas favorabilis est, et ideo excludit error conditionis consensum.

ARTICULUS V.

An Lia conjungens se Jacob qui consenserat in Rachel, mortaliter peccavit, et adulterium commisit ?

Ad aliud dicendum, quod non est ex hoc quod excludit consensum, sed potius ex hoc quod error conditionis implicat errorem personae, licet adjiciat deturpationem conditionis in conjugibus et liberis, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod non accipitur hic qualitas large, sed specialiter pro illa quae non est contraria actui matrimoniali : quia illa etiam qualitas est :

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 2 : « Sed objicitur de Jacob, etc. »

Videtur enim falsum dicere in Littera, quod Lia excusetur per hoc, quod uxorio affectu debitum reddiderit, putans lege primogenitarum et paternis imperiis se jure copulatam : hoc enim videtur falsum : quia

<--- Page Split --->

sed haec est ignorantia juris, quod aliquis eo ipso credat se esse conjugem sponsi sororis, quia est primogenita : ergo videtur, quod Lia non excusetur.

loco Christi adorat, ergo videtur, quod ipse peccat : ergo simile non valet.

Sed quia de hoc super tertium Sententiarum est notatum, dicendum quod ipse loquitur in tali casu, quando sufficiens cautela de probatione spiritus est adhibita : tunc adhuc debet dicere cum Bartholomaeo : « Adoro, sed non idolum, sed Deum adoro, non daemonem, sed Jesum Christum : » et si tunc etiam est deceptus, non nocet.

Solutio.

An uoc dicendum, quod Laban peccavit mortaliter, sed non Lia : quia consensus matrimonii non tantum fit per se, sed per alium mediatorem existentem, et ita per patrem ut mediatorem consentit Lia.

Et sic patet solutio objectorum.

ARTICUL’S VII.

An suscipiens haereticum nomine Catholici peccet mortaliter ?

ARTICULUS VI.

An aliquis adorans diabolum transfiguratum in Angelum lucis mortaliter peccet ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, §, 2, sub initio : « Si enim diabolus transfigurans se in Angelum lucis, etc. »

Videtur enim, quod falsum dicit : quia dicitur, I Joan, iv, 1 : Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus si ex Deo sint. Ergo peccat, qui non probat : sed non probat, qui diabolum

Ulterius quaeritur de alio simili quod tangit, ibi, A, § 2, paulo post : « Si quis haereticus nomine Augustini, etc. »

Hoc enim videtur nihil valere : quia ille suscipit haeresim : sed qui suscipit haeresim, non excusatur etiamsi per An gelum suscepisset eam : ergo ipse peecat : et sic simile nihil valet. Quod autem minor vera sit, patet, ad Galat. 1, 8 : Licet nos, aut Angelus de cælo evangelizet vobis præter quam quod evangelizavimus vobis, anathema sit.

Resosso . Loquiturhicdedeceptionehominis , nonerroris : licetenimdecep - toreshaereticorumcondemnentur , tamenrecipienshaereticumnomineCatholici , noncondemnabitur . EthocintenditinLittera . Etperhocpatetsolutio .

B. De conjugio Mariae et Joseph.

Premissis aliquid addendum est de modo illius consensus, qui inter Mariam et Joseph intercessit. Sane credi potest, non solum Mariam, sed

<--- Page Split --->

tiam Joseph apud se disposuisse virginitatem servare velle 1, nisi Deus aliter juderet : eosque sic consensisse in conjugalem societatem, ut uterque de altero, revelante Spiritu sancto, intelligeret, quod virginitatem servare vellet, nisi Deus aliter inspiraret : sed illam voluntatem verbis non expresserant, postea vero expresserunt, et in virginitate permanserunt. Consensusit ergo Maria in maritalem societatem, sed non in carnalem copulam, nisi de eadem specialiter Deus praeciperet : cujus etiam consilio in maritalem consensit copulam, quia virginitatem servare volebat : et ideo non aliter consensisset in conjugalem societatem, nisi familiare Dei consilium habuisset : de qua Augustinus sic ait : Beata Maria proposuit se servaturam votum virginitatis in corde, sed ipsum votum non expressit in ore. Subjecit se divinae dispositioni, proposuit se perseveraturam virginem, nisi Deus aliter ei revelaret. Committens ergo virginitatem suam divinae dispositioni, consensit in carnalem copulam, non illam appetendo, sed divinae inspirationi in utroque obediendo : postea vero simul cum viro habuis expressit, et uterque in virginitate permansit 2.

C. Quod perfectum inter eos fuit conjugium.

Inter quos, ut ait Augustinus, perfectum fuit conjugium, perfectum quidem non in significatione, sed in sanctitate. Sanctiora sant enim conjugia pari voto continentium 3. Unde Augustinus : Quod Deo pari voto et consensu voveratis, ambo perseveranter reddere debuistis : a quo proposito si lapsus est ille, tu saltem persevera. Non quia pariter temperabatis a romixtione carnali, ideo maritus tuus esse destiterat : imo vero tanto sanctius conjuges manebatis, quanto sanctiora concorditer placita servabatis 4. Perfectum ergo fuit Maria et Joseph conjugium in sanctitate. Perfectum etiam fuit secundum triplex bonum conjugii, fidem scilicet, prolem, et sacramentum. Omne enim nuptiarum bonum, ut ait Augustinus 5, imple-

<--- Page Split --->

tum est in illis parentibus Christi, fides, proles, sacramentum. Prolem cognoscimus ipsum Dominum. Fidem, quia nullum adulterium. Sacramentum, quia nullum divortium. Solus ibi nuptialis concubitus non fuit : quia in carne peccati fieri non poterat sine pudenda concupiscentia carnis, quae accidit ex peccato : sine qua concipi voluit, qui sine peccato futurus erat. Et licet non intercesserit conjugalis concubitus, conjuges tamen vere fuerunt mente non carne, sicut et parentes : quamvis Ambrosius dicat perfectum fieri conjugium per carnalem copulam 1. In omni, inquit, matrimonio conjunctio intelligitur spiritualis : quam confirmat et perficit conjunctorum commixtio corporalis. Sed intelligendum est conjugium perfici commixtione corporali, non quantum ad veritatem vel sanctitatem conjugii, sed quantum ad significationem, quia perfectius unionem Christi et Ecclesiæ tunc figurat.

ARTICULUS VIII.

An erat verum matrimonium inter Joseph et gloriosam Dei genitricem Virginem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, « Premissis aliquid addendum est de modo, etc. »

Quaeruntur autem ibi quinque, quorum primum est, Utrum fuerit conjugium ?

Secundo, Utrum fuerit perfectum ?

Tertio, Utrum votum contrariatur consensui facienti matrimonium ?

Quarto, Utrum bonum prolis illius matrimonii fuit bonum ?

Quinto et ultimo, Utrum fuerit ibi individuitas vitæ ?

Ad PRIMUM horum sic objiciur :

ligata non fuit : ergo non fuit matrimonium inter eam et Joseph.

<--- Page Split --->

ipsa nullo modo habuit virum : ergo videtur, quod ipsa nullo modo habuit virum : ergo inter eam et Joseph non fuit conjugium.

IN CONTRARIUM hujus est, quod

ULTERIUS quaeritur de causis desponsationis beatae Virginis quas tangit Origenes in homilia de vigilia Nativitatis Domini sic dicens : « Quae fuit necessitas ut esset Maria desponsata Joseph, nisi propterea quatenus hoc sacramentum diabolo celaretur? et ille malignus fraudis commenta adversus desponsatam virginem nulla penitus inveniret? Vel ideo desponsata fuit Joseph, ut nato infanti et ipsi Maria curam videretur gerere sive in Egyptum iens, sive inde denuo veniens. » Et infra, « Si enim non fuisset desponsata, omnium bonorum incredibiles et inimici Judaei lapidibus eam occidissent. » Ex his colliguntur tres causae quare de conjugata voluit Christus nasci, ut diabolo sacramentum celaretur, ut solatium et obsequium matri et sibi exhiberetur, et non mater tamquam adultera a Judaeis infamaretur et lapidaretur.

VIDETUR autem prima nulla esse : quia 1. Daemones naturalia dona, sicut dicit Dionysius, non amiserunt, sed per naturam sciunt et cognoscunt Deum : ergo

per naturam deitatem in Christo cognoverunt : ergo hoc sacramentum non fuit celatum daemonibus per conjugium.

<--- Page Split --->

Responso. Dicendum, quod verum et perfectum matrimonium fuit inter gloriosam Virginem, et sanctum Joseph, testem et oeconomum virginalis castitatis ejus.

Ad 1. Ad hoc ergo quod primo objicitur, dicendum quod matrimonium ratione consensus conjugalis non deprimit statum virginitatis, sed potius ratione coitus : et ille in illo matrimonio non fuit : quia ut dicit Origenes, « licet esset despensata, non tamen fuit in concupiscentia juneta. »

Ad ALIUD dicendum, quod votum est conceptio melioris boni : bonum autem melius est duplex, scilicet simpliciter, et secundum tempus in quo magis valet. Dicit enim Philosophus in III Tropicorum, quod unumquodque in tempore in quo magis valet, magis est eligendum : et ideo optimum fuit beatae Virginis votum, quia simpliciter fuit de optimo, id est, de virginitate : sed bonum quod tunc plus valuit, commisit dispensationi : unde non dubitavit utrum vellet virgo permanere, sed potius utrum deberet permanere quod volebat, eo quod tunc fructus ventris secundum tempus plus valuit Ecclesiae, quam virginitas : quia multi ad idololatriam pertrahebantur, et pauci verum Deum colebant. Et hoc est quod praeceperat Dominus, Levit. 11, 13, quod in omni sacrificio sal offerretur : quia nullum votum debuit fieri, nisi discernendo voluntatem Dei circa bonum quod tunc magis voluit.

Ad ALIUD dicendum, quod quarta generatione revertuntur, sicut dicit objecetio : sed non oportet, quod per omnia sit similis secundae : et hoc ideo, quia status temporis non fuit idem : solus enim existens uxorem habere non potest, sed formabatur ei uxor, et beatae Virgini non nascebatur maritus, sed dulcissimus filius, qui sua generatione omnes genuit filios, ut reduceret ad patriam aeternae salutis.

Ad ALIUD dicendum, quod quia meritum est in voluntate, et indiscretio est

carere solatio necessitatis, procuravit Deus matri solatium necessitatis, et solatium voluptatis exclusit : et ideo illa objectio supponit falsum, quod scilicet majoris meriti sit carere solatio necessitatis, quam ipsum habere : sed si dicat de solatio voluptatis, tunc non est ad propositum.

Ad ALIUD quod objicitur de causis quas assignat Origenes, dicendum quod bona sunt.

Ad id quod objicitur contra primam, potest responderi dupliciter. Uno quidem modo : quia licet daemones naturalem cognitionem habeant divinitatis, tamen non unionis : et ideo non sequitur, quod noverunt deitatem ut unitam : et sic celatum fuit eis, quia si filius fuisset non conjugatae virginis, habuissent certiores conjecturas. Alio modo potest dici, quod de diabolo loquitur Origenes in membris suis, et non in se. Sed primum melius est : quia Glossa super epist. I ad Corinth. 11, 8, super illud : Quem nemo principum hujus saeculi cognovit : si enim cognovissent, numquam Dominum gloriae crucifixissent: exponitur de daemonibus qui nescierunt sacramentum Incarnationis : quia si scivissent, numquam persuasissent crucifixionem : scivissent enim se per hoc amissuros potestatem.

Et si objicitur contra illud, quod dicitur, Matth. VIII, 29 : Quid nobis et tibi, Jesu, Fili Dei ? Venisti huc ante tempus torquere nns ? Dicendum, quod hoc dixerunt daemones per conjecturas miraculorum et sanctitatis vitae, et non ex certa scientia.

Ad ALIUD dicendum, quod bene potest esse, quod voluntate divina impediti non considerare audebant aliquid circa matrem Dei : et ideo scientia eorum de naturalibus ejus fuit quasi in habitu et sopita, sicut aliquis scit aliquid in universali, quod tamen in particulari non considerat.

Ad ALIUD dicendum, quod de Filio

<--- Page Split --->

Dvi bene cognoverunt, quod nihil juris habebant in ipso : sed hoc poterat multis aliis de causis voluntate divina fieri : et idco ex hoc non habebant nisi conjecturam. Et ideo, Matth. iv, 1 et seq., et lucae, iv, 2 et seq., multum instat tentationi diabolus, ut verum experimentum divinitatis accipiat.

Ad aliud dicendum sicut prius, quod solatium necessitatis refutare est perversum et non meritorium, et praecipue in virgine cujus, cum sola est, non est discurrere per terras, et per diversa negotia vagari.

Ad ultimum dicendum, quod amantes primatum, cæci facti erant, et ideo testimonio Scripturæ non credidissent, sed lapidassent, sicut postea compertum fuit in opere, ubi magna et evidentia miracula eos flectere non poterant. Unde licet Scripturam habuissent, tamen non credidissent beatam Virginem fuisse illam, de qua hoc prædictum fuit.

Et per hoc patet etiam solutio ad sequens : quia non fuisset eis impedimentum, sed potius credulitatis argumentum per sancti viri Joseph testimonium confirmatum.

ARTICULUS IX.

An sacramentum matrimonii inter Mariam et Joseph fuit perfectum ? et, An juste Joseph voluit Mariam dimittere ?

Secundo quaeritur, Utrum sacramentum hoc fuit perfectum ?

Videtur autem, quod non, et hoc tripliciter.

nisi secundum quid : sed matrimonium secundum quid, est imperfectum : ergo matrimonium beatae Virginis fuit imperfectum.

<--- Page Split --->

Sed contra.

IN CONTRARIUM est quod

Quæst.

Sed st hoc secundum veritatem conceditur, quaeritur tunc, quare Joseph, cum esset justus, et nollet eam traducere, voluit occulte dimittere eam 1 : non enim licuit ei eam dimittere et aliam ducere, nec in saeculo manere, si erat matrimonium perfectum : sed licuit cum esset justus, justus enim nihil injuste molitur : ergo non fuit matrimonium perfectum, ut videtur.

Solutio.

RESPONSIO. Dicendum, quod perfectissimum fuit, incontaminatum, et immaculatum matrimonium : quia, sicut supra ostensum est, concubitus carnalis consequens est matrimonium, et non perficit ipsum, sed potius consensus per verba de præsenti expressus.

Ad 1.

Dicta igitur non repetentes, dicimus ad primum, quod consensus sufficiens fuit ad matrimonium, qui erat in matrimonialem copulam sub dispositione

divina permissam : charitas enim per se vult meliora : sed nonnunquam cogitur operari circa ea quae inferiora sunt et magis necessaria tali tempore, sicut dicit Glossa super epist. ad Titum : « Charitas veritatis vult semper quod melius est simpliciter : sed veritas charitatis illa cogit facere velle ex tempore. » Et ideo dicendum, quod argumentum non procedit nisi de conditione conjugalem consensum diminuente, et talis non est ista.

Ad aliud dicendum, quod fides custodit castitatem propter se, et exhibet se maritaliter conjuncto propter infirmitatem vel bonum prolis. Unde quod exhibet se, hoc est propter aliud : sed custodia castitatis est sicut per se desideratum : et ideo in primo est perfectio boni fidei, et non in secundo.

Ad aliud dicendum, quod duo faciunt bonum matrimonii, scilicet susceptio prolis per matrimonium, et educatio in ipso. Dicendum igitur, quod Christus habet alterum expresse, quia educatur pietate parentum, et præsentatur Patri in templo, ut sisterent eum Domino : et loco primi habet quod susceptus est in matrimonio, licet non per ipsum, et ideo dicitur bonum matrimonii, non omnino sicut alii infantes.

Ad aliud dicendum, quod significatio est de essentia sacramenti in quantum convenit veteri sacramento : et ideo consequitur genus sacramenti, et non speciem : et ideo a significatione essentialem perfectionem sacramentum non contrahit.

Ad aliud dicendum, quod nulla unio est essentialis matrimonii ratio, nisi maritalis in consensu animorum fundata : illa autem quae est carnis, est consequens ipsum : et ideo prima non ordinatur ad illam sicut ad essentiale, sed sicut ad effectum qui potest consequi si volunt conjuges : et ideo argumentum falsum supponit.

Ad aliud dicendum, quod actus con-

<--- Page Split --->

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod matrimonium sufficiens non fuisset ad tantum effectum, sed aliquid effecit circa ipsum, scilicet protectionem matris, et sui educationem.

cum igitur excludat aliquid de his quae non sunt sub praecepto, videtur quod excludat matrimonium : ergo videtur, quod consensui matrinonii contrariettur.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod Christus non est filius adoptatus alicujus, sed naturalis matris filius, et per ipsam pertinens ad matrimonium.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod comparatio illa non valet: quia Christus dupliciter potest comparari ad matrimonium, scilicet per matrem, et Joseph: sed Joseph ad Christum non comparatur, nisi sicut pater putativus et nutriens: et ideo non procedit argumentatio.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod ante colabitationem conceptus est Christus: sed non dicit Evangelium, quod conceptus sit ante pactionem conjugalem, sed innuit, quod post, cum dicit: Cum esset desponsata, etc.: sed quidquid fit post pactionem conjugalem quae ibi desponsatio vocatur, totum pertinet ad matrimonium.

ARTICULUS XI.

Au votum castitatis beatae Virginis contraiebatur consensui matrimoniali?

Quarto quaeritur, Utrum votum illud consensui matrimoniali contrariebatur?

Videtur autem, quod sic : quia

Si autem hoc dicatur, CONTRA hoc est quod dicitur in Littera, et in Evangelio, et ab omnibus Patribus.

RESPONSIO. Dicendum, quod numquam vovit absolute esse et permanere virgo: sed hoc semper voluit absolute, et numquam voluit carnalem copulam, nisi si hoc melius esse pro illo tempore revelaret Deus: propter quod, ut in Littera dicitur, virginitatem suam propter statum temporis divinae commisit providentiae et dispositioni: eo quod omnis qui tunc temporis de stirpe David per rectam lineam descenderat, participem se esse illius promissionis desiderabat, et posteritatem ex qua Christus nasceretur relinquere affectabat, et in hac spe in matrimonium consensit.

DICENDUM igitur ad primum, quod votum castitatis fuit conditionale, et ideo matrimonio non contrariabatur: vult enim Augustinus in Littera, quod sic consenserit in matrimonium, quod nisi oppositum juberet Deus, etiam debitum reddidisset.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc sequi videtur, si solemniter et sine conditione votum emississet.

Ad ALIUD dicendum, quod non est simile: quia qui vovit abjicere divitias, non abjicit, sed utitur eis quando habet: sed vovens virginitatem et tenens eam cum viro, non utitur actu qui est in copula carnali.

<--- Page Split --->

ARTICLUS XII.

In contrarium est, quod individuitas Sed contra causatur a consensu : constat autem plenissime eos sibi consensisse : ergo videtur, quod plenissimam habuerunt individuitatem.

An inter beatam Virginem et Joseph fuit individuitas vitæ ?

Quinto quaeritur, Utrum inter beatam Virginem et Joseph fuerit individuitas vitæ ?

Videtur autem, quod non : quia

RESPONSIO. Dicendum, quod individuitas animorum maxima fuit in illo sacramento, quae numquam fuit inter alios conjuges.

Ad id ergo quod contra objicitur, dicendum quod unio ponit separationem possibilem per mortem, et illa est inter tales in morte spirituali : quia hoc non erat ibi nisi vinculum spirituale : et hujus ratio patet ex supra dictis. Unde falsum est, quod sit divisio possibilis, quamdiu perdurant in vita matrimonio possibili ipsa unita.

Ad aliud dicendum ut supra, quod hic specificatur individuitas per formam et differentiam contrahentem, quae conjuncti o est maritalis : talis enim non est inter diligentes vel inter amicos.

223

Solutio.

Ad 1.

Ad 2.

D. De causa finali conjugii.

Exposito quæ sit efficiens causa matrimonii, consequens est ostendere ob quam causam soleat vel debeat contrahi matrimonium. Est igitur finalis causa matrimonii contrahendi principalis procreatio prolis : propter hoc enim instituit Deus conjugium inter primos parentes, quibus dixit : Crescite, et multiplicamini, etc.1. Secunda est, post peccatum Adæ vitatio fornicationis : unde Apostolus, Propter fornicationem unusquisque suam uxorem habeat, et unaquæque suum virum habeat2. Sunt et aliae causæ honestæ, ut inimicorum reconciliatio, et pacis redintegratio. Sunt etiam et aliae causæ minus honestæ, propter quas aliquando contrahitur, ut viri mulierisque

<--- Page Split --->

pulchritudo, quae animos amore inflammatos saepe impellit inire conjugium, ut valeant suum explere desiderium. Quæstus quoque et divitiarum possessio frequenter est conjugii causa, et alia multa, quae cuique diligentiam adhibenti facile est discernere. Nec est assentiendum illis, qui dicunt non esse conjugium, quod propter has causas minus honestas contrahitur. Constat enim ex praemissis conjugium fieri ex communi consensu verbis de præsenti expresso, quamvis amor ad hoc attraxerit. Cujus rei documentum præstat Jacob, qui Rachel decoram facie et venusto adspectu amavit, eamque multum diligens ait: Sereiam tibi pro Rachel septem annis'. In Deuteronomio etiam legitur: Si videris in medio captivorum mulierem pulchram, et adtmaveris eam, voluerisque habere uxorem, introduces eam in domum tuam, etc. 2.

E. Quod malus finis non contaminat sacramentum.

Et licet fine non bono contrahatur conjugium, quando species contrahentis movet animum, conjugium tamen bonum est: quia vita mala vel intentio perversa alicujus, sacramentum non contaminat.

Habuit autem conjugium Mariae et Joseph alias causas speciales, scilicet ut virgo solatio viri sustentaretur, et ut diabolo partus celaretur, ut Joseph esset testis castitatis, defendens eam ab infamia suspicionis, ne ut adultera damnaretur.

ARTICULUS XIII.

An matrimonium potest fieri pluribus de causis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, « Exposito quæ sit causa efficiens matrimonii, etc. »

non debet habere plures causas finales : sed proles, et infirmitas, et pulchritudo, et divitiae, et amicitia, et reconciliatio inimicorum sunt plura non ejusdem generis : ergo videtur, quod non possunt esse causa unius matrimonii.

<--- Page Split --->

hona, ipsum quoque est bonum : » ergo cujus causa est bonum et malum, ipsum est bonum et malum : ergo ulterius a simili, cujus causa est honesta et minus honesta, ipsum est simul minus honestum et magis honestum, quod falsum est.

RESPONSIO. Dicendum, quod duplices sunt causae matrimonii, scilicet per se, et per accidens. Per se causae matrimonii semper sunt honestae, sed causae per accidens non semper : per accidens autem sunt causae, quae non sunt directae causae matrimonii, sed

potius causae inclinantes ad contrahendum : et ideo sunt potius causae contrahendi, quam matrimonii, sicut expresse dicit Magister in Littera.

Dicatur ergo ad primum, quod hoc intelligitur de causa per se.

Ad aliud autem dici potest, quod hoc verum est de causis essentialibus : sed jam ostensum est, quod istae non sunt tales.

Ad aliud dicendum, quod hoc optime Ad 3, 4 et 5. sequeretur si æquali causalitate essent causæ : et ideo cum honestæ sunt essentiales matrimonio, ipsum est similiter honestum, sicut dicit in Littera : sed cum inhonestæ non sunt essentiales causæ ejus, sed potius quare contrahatur inclinantes, non ponunt suam inhonestatem circa matrimonium, sed potius circa matrimonium contrahentes.

Et per hoc patet intellectus omnium eorum quae dicuntur in hac distinctione.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO XXXI.

De matrimonio secundum causam finalem quantum ad bona con- jugii communiter.

A. De tribus bonis conjugii.

Post haec de bonis conjugii quae sint, et qualiter coitum excusent, di- cendum est. Tria sunt principaliter bona conjugii. Unde Augustinus¹ : Nuptiale bonum tripartitum est, scilicet fides, proles, sacramentum. In fide attenditur, ne post vinculum conjugale cum alio vel alia coeatur. In prole, ut amanter suscipiatur, et religiose educetur. In sacramento, ut conjugium non separetur, et dimissus vel dimissa ne causa prolis alteri conjunga- tur.

DIVISIO TEXTUS.

« Post haec de bonis conjugii, etc. » Haec est pars in qua agitur de bonis conjugii ab Auctore, et dividitur in duas partes.

In prima agitur de bonis conjugii. In secunda, qualiter per haec bona coitus excusatur : et haec incipit, ibi, F, « Cum ergo hae : tria bona, etc. »

Item, Prima dividitur in tres. In pri- ma, ostendit quae sunt bona. In secun-

da, ostendit quod non in omni matri- monio sunt tria, ibi, C, « Et est scien- dum, etc. » In tertia, quaerit utrum ali- quod matrimonium sit, in quo nullum sit, ibi, E, « Hic quæri solet, etc. »

Incidunt autem hic ante Litteram sex inquirenda, quorum primum est, In quo genere boni sit matrimonium ?

Secundum, In quo genere incidant sua bona ?

Tertium est de comparatione istorum bonorum.

Quartum, Utrum conveniant ei secun- dum quod est in remedium, vel secun- dum quod est in officium, vel secundum utrumque ?

<--- Page Split --->

Quintum, Utrum hoc habeat omne matrimonium quarumcumque personarum ?

Sextum, Utrum ista conveniant matrimonio in quantum est initiatum, vel in quantum est ratum, vel in quantum est consummatum ?

ARTICULUS I.

In quo genere boni sit matrimonium ?

AD PRIMUM objicitur : et videtur, quod sit in genere utilis : quia

quod fœmina desiderat masculum in quantum imperfecta est : ergo propter alterum : ergo conjunctio fœminæ ad virum est propter alterum : ergo videtur, quod matrimonium sit in genere utilis.

IN CONTRARIUM hujus videtur, quod sit in genere delectabilis :

IN CONTRARIUM hujus videtur, quod sit in genere honesti :

<--- Page Split --->

connubium in omnibus, et thorus immaculatus. Ergo nuptiae sunt honorabiles : sed omne honorabile est in genere honesti : ergo et nuptiae. Probatio secunde sumitur a diffinitione honoris, quae colligitur ex I Ethicorum, scilicet quod honor est exhibitio reverentiae in signum virtutis. Et, I ad Thess. iv, 4 : Sciat unusquisque vestrum vas suum possidere in sanctificatione et honore, etc. Et loquitur ibi de vase uxorio ad litteram : ergo possessio est in sanctificatione et honore : sed omne sic possessum, est in genere honesti, sicut ipsa sanctitas, et honor : ergo videtur, quod nuptiae sunt in genere honesti.

delectatio enim non respicit essentiam matrimonii, sed dicit quandoque causam in contrahente tantum.

Ad aliud dicendum, quod ridiculosa ad est expositio illa : sed intendit Salomon, quod delectentur in illa, prout delectatio est adjuncta honesto : et haec est delectatio in bono rationis, scilicet in fide conjugali, et significatione, et pietate prolis susceplae.

Ad aliud dicendum, quod matrimonium non facit impedimentum ad consecutionem beatitudinis per se, sed per accidens, scilicet per onera sibi adjuncta : et ideo non valet illa argumentatio.

Responsio. Dicendum, quod matrimonium est de bonis mixtis. Quae sint autem bona mixta, docet Tullius in fine I Rhetoricæ, scilicet quae partim utilitatis causa appetuntur, partim autem propter propriam vim nos trahunt, et propria dignitate nos alliciunt. Sed non est concedendum aliquo modo, quod sit bonum delectabile meo judicio : quia delectatio non est in ipso, nisi sicut incidens sine quo non exercetur actus. Haec autem bona mixta (ut dicit Tullius) a digniori denominantur, et dicuntur honesta.

ARTICULUS II.

An bona matrimonii sint in eodem genere cum matrimonio, aut sint in genere boni honesti ?

Secundo quaeritur, In quo genere boni incidant sua bona ?

Videtur enim, quod non incidant in idem genus :

Ad omnia ergo quae primo objiciuntur concedendum est : sed tamen hoc non solum est causa quare appellatur, sed etiam honestas fidei et sacramenti, et consensus individuitatis vitae, et alia.

Similiter patet solutio ad ultima : quia est in veritate honestum in matrimonio, sed est implicitum circa utile.

Ad medica autem quae objiciuntur de bilia. Ad 1. delectatione, dicendum ad primum, quod medicatur per honestum quod est in ipso, scilicet per fidem et gratiam quam confert : ridiculum enim est, quod medicetur aliquis concupiscentiae per hoc quod magis excitat eam, et facit fervere magis pruritum : quando enim non fuit hujusmodi suffocans delectatio, fuit matrimonium. Et per hoc patet, quod non est bonum ejus in genere delectationis :

<--- Page Split --->

V. 1. QuaRATUR ergo, Utrum proles et sacramentum sunt in eodem genere boni ?

Videtur autem, quod non : quia

RESPONSO. Dicendum, quod haec tria dupliciter considerantur, scilicet absolute, et prout sunt bona matrimonii : si absolute unumquodque istorum in se consideretur, tunc non sunt in eodem genere. Si autem considerentur prout sunt bona matrimonii, tunc sunt bona omnia secundum formam illius bonitatis in eodem genere honesti, licet non secundum eamdem speciem honestatis.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non sequitur, si aliquid appetitur propter aliud, quod non sit honestum : sicut enim dicit Augustinus in libro I de Civitate Dei : « Virtutes appetuntur propter beatitudinem : et tamen sunt in genere honesti. » Et cum dicitur, quod honestum propter se appetitur, intelligitur non per accidens : quia dicit Ambrosius super epistolam ad Galat. ii, 16, quod habent quasdam innatas sibi dulcedines, quibus delectant suos possessores sincera et sancta delectatione. Unde cum per se opponatur in duobus sensibus, scilicet ad propter alterum, et ad per accidens : dicendum quod honestum appetitur per se, id est, non per accidens : et tamen propter alterum : et ita appetuntur omnia tria bona matrimonii.

Ad ALIUD dicendum, quod proles non est bonum matrimonii, ut patet hic ex Littera posita : sed potius proles prout stat sub pietate in qua suscipitur et educatur, ut fiat in ea propagatio religionis, sicut et carnis : et hoc modo habet in se

formam honesti. Unde in quantum bonum est, in genere est honesti.

Ad ALIUD dicendum, quod licet nihil sit in genere honesti essentialiter, nisi virtus et partes virtutis, tamen unumquodque refertur ad honesti genus, in quantum participat virtutem et partem virtutis : et hoc modo non essentialiter, sed per formam boni matrimonii refertur ad genus virtutis sacramentum et proles.

Ad ALIUD patet solutio per ante dicta. Ad quest.

Ad OBJECTUM contra dicendum, quod aliud est proles, et aliud est bonum prolis, ut prius patuit. Et in prole quidem stat natura, sed in bono prolis stat bonus mos religionis.

Ad ALIUD dicendum ut prius, quod proles non nisi per substantiam deservit successioni, et per habitum deservit religioni.

Ad ULTIMUM dicendum, quod bonum prolis manet postea quod est in diverso subjecto quam sit subjectum matrimonii : sed fides et sacramentum non ideo per accidens manent : et ex hoc quod unum manet post, et alterum non, non sequitur, quod sit in eodem genere. Et est instantia : quia filius manet post patrem sepius, et tamen est in eodem genere et specie cum patre.

ARTICULUS III.

Quod bonorum matrimonii sit praestantius ?

Tertio, Quæritur de comparatione istorum bonorum.

Videtur autem, quod bonum prolis sit substantialius matrimonio et melius : quia

<--- Page Split --->

matrimonium : ergo et substantialius et melius.

Hoc etiam accipitur ex verbis Tobiæ, viii, 9, qui dixit : Et nunc Domine, tu scis quia non luxurivæ causa accipio sororrem meam conjugem, sed sola posteritatis dilertione, etc.

Sed contra. In contrarium hujus est, quia

ejus essentialior et principalior : sed bonum sacramenti nomine et essentia inter ea simillimum est matrimonio : ergo ipsum est essentialior et principalior effectus ejus : ergo et principalius bonum et essentialius. PRIMA constat per se. SECUNDA autem probatur per hoc, quod utrumque dicitur signum sacrum, et utrumque est individuitas quaedam : et hoc probatum est supra 1 : et sic constat propositum.

Videtur autem ulterius bonum fidei esse principale : quia

Responsio. Dicendum, quod principalius bonum matrimonii dicitur tripliciter, scilicet majus et principalius ab instituente intentum, et communiter etiam intentum ab utentibus matrimonio : et sic bonum prolis est principalius bonum matrimonii. Aliter dicitur principalius bonum quod essentialius participat naturam bonitatis : et sic fides est essentia-

<--- Page Split --->

cendum quod excipit concupiscentiam non per bona quae efficit in quantum est in medicinam, sed quae habuit a prima institutione, et faciunt ipsum honestum, etiam postquam ingressa est concupiscientia.

Ad object 2. Ad alud de plano concedendum est, quod habet adjuncta sibi bona in quantum medicatur, sed non facit ea in quantum hujusmodi, sed potius utitur factis ab ipso ad excusationem concupiscentiae carnalis, quae alias esset mortale peccatum, nisi honestate horum bonorum excusaretur.

ARTICULUS V.

An hæc bona matrimonii habeat omne matrimonium ?

Quinto quaeritur, Utrum hæc bona habeat omne matrimonium quarumcumque personarum ?

Videtur autem, quod sic : quia

matrimonii : ergo responsio nulla videtur.

In contrarium hujus est, quod

Responsio . Dicendum , quodhæctriahonamatrimoniofideliumetinfideliumperpriusctperposteriusconveniunt : fideliumenimmatrimonioconveniuntperfecteetintegre , etmatrimonioinfi - deliumconveniuntimperfecte , sicutma - mifesteprobanttresultimærationes : quianonsuntibiistatriabonaperfecte : estenimibisacramentumhabitualiter , fidesmobiliter , quiamoveripotestetmutari , etbonumprolismaterialitertantum .

Dicendumergoadprimum , quodlicetAdisitinomnibusinofficium , nontamenestofficiumsecundumlegosChristi , sedtantumsecundumpolitegiasetcivilita - tesordinatur : etideoefficitistaimper - fecte : quiaprincipiaetjurasuperquæfundatur , suntimperfecta .

Per hoc patet solutio ad sequens.

<--- Page Split --->

A 1 3 . ADALUDdicendum , quodhabitualiterintalibusestsignum , utpriusdictumest , etestsolubile : etideoimperfectaestibiindividuitas .

AdUTIMUMdicendum , quodomnisstatusquantumhabetæquitatis , tantumsumitaprimostatu : tamenpersuasionehominummultasuntdepravata : etideoperversisetimperfectisjuribusnihilperfecteefficitur : sedinfideChristiomniaperfectesunt : etideoinmatrimoniofideliumhæctriasuntperfecte .

monium , quænonexperiturcarnalemconcubitum : etdictumestibi , quodhocintelligiturquantumadsignificationem : ergosignificationonestcomplete ' nisimatrimoniiconsummati : etsichabeturpropositum .

I t e m , Ulteriusvideturquodnullumistorumestmatrimoniiinitiati : quiacuminitiaturmatrimoniumpersponsalia , matrimoniumnonest : sedubinonestmatrimonium , nullumbonorummatri - moniiest : ergoinitiatimatrimoniinul - lumestbonorummatrimonii .

A 1 4 .

ARTICULUS VI.

Anistabonaconveniantmatrimonioinquantuminituato , velrato , velcon - summato ?

Sextoquæritur , Utrumistatriacon - veniantmatrimonioinquantumestini - tiatum , velinquantumratum , velinquantumconsummatum ? Diciturenimaquibusdaminitiatumperconsensumdepræsenti , ratumpertraductionem , etconsummatumpercarnalemcommixtio - n e m : velinitiatumpersponsalia , ratumperconsensumdepræsenti , etconsum - matumpercopulamcarnalem .

RESPONSIO . Dicendum , quodtriaple - solutio . nissimesuntmatrimoniiconsummati , etsuntminusplenerati : quiaibiestfides , etimperfectasignificatio , etbonumpro - lisinexspectationesivelintcarnalemcommixtionem : sedininitiato , sipersponsaliadicaturinitiari , nonestaliquodistorumbonorum , sicutultimaprobatobjectio .

ADPRIMUMergodicendum , quodibiestsponsioistorum , sednonessentiaetveritas .

ADOMNIAaliapatetsolutioperdicta .

ARTICULUS VII.

Videturautem , quodduoistorumsintmatrimoniiinitiati : quiaibiestsponsiofidei , etindividuatis : ergosacramentumetfidessuntmatrimoniiinitiati .

I t e m , Videtur , quodhæcduosintrati : quiahocexpressefidemfacit , etindivi - duitatemanimorum : ergovidetur , quodhæcduosintmatrimoniirati .

Bonumautemprolisnonvideturessenisiconsummati : quianonnasciturpro - lessincommixtionecarnali : ethæcnonestnisiinconsummato : e r g o , e t c .

I t e m , Ulteriusvideturquodnecper - fectumbonumsacramenti : quiasupradictumest , quodnonestdubitandumil - lammulicreunnonpertinereadmatri -

Anbonumnuptialesittripartitum ?

Deindequæriturdehocquoddicit , i b i , A , postinitium , adverbaAugustini : « Nuptialebonumtripartitumest , e t c . »

Quæriturenimhic , Penesquidsumi - turnumerusboninuptialis ?

Videturenimessemajorisdivisionis :

<--- Page Split --->

duo conferunt opera in unum operantes sufficiunt : ergo sufficientia operum est unum bonum : ergo plura bona.

ARTICULUS VIII.

An fides secundum quod est bonum matrimonii, bene diffiniatur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, in medio : « In fide attenditur, etc. »

Et quaeruntur duo, scilicet quid sit fides secundum quod est bonum matrimonii? et, Quis ejus actus?

RESPONSIO. Dicendum, quod nuptiale bonum dicitur illud bonum solum quod consequitur semper, vel frequenter ex his quæ essentialiter constituunt matrimonium et consummant ipsum : ex hoc enim quod est copula duarum personarum legitimarum unitarum in individuum vitam, et unum corpus effectarum, consequuntur haec tria : ex unione enim animorum est consequens fides, et ex ipsa individuitate vitæ consequitur sacramentum, et ex unione corporum sequitur proles.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod justitia non immediate consequitur essentiam matrimonii, sed mediante fide : quia fides est causa quare conservatum corpus ab alio exhibet conjugi.

Ad ALIUD dicendum, quod licet haec possit esse una de causis quare homo inter cætera animalia est conjugale animal, et contrahens conjugium, tamen non potest esse bonum effectum a conjugio, sed ordinatur ad bene esse.

Infra tamen considerabimus quare homo est animal conjugale solum.

Ad ALIUD dicendum, quod multæ sunt laudes probæ mulieris ex virtute ejus pendentes, et non ab essentialibus matrimonii effectæ, et ideo bona matrimonii non dicuntur.

AD PRIMUM dicit Haymo super Apocalypsim, quod fides dicitur et componitur a fio, fis, factus sum, et dicta : unde dicitur fides per quam fiunt dicta : ergo videtur, quod fides matrimonii conservatio sit dictorum per promissiones sibi invicem factorum in pacto conjugali.

CONTRA hanc autem diffinitionem objicitur : quia

Si forte dicas, quod fides est ibi virtus. CONTRA : Aut est virtus cardinalis, aut virtus theologica. Non cardinalis : quod per inductionem patet : ergo theologica : sed illa fides non intendit nisi in Deum : ergo non est inter conjuges ad invicem : ergo non est bonum matrimonii.

Si forte quis velit dicere, quod ibi est fides, sicut Apostolus ad Roman. xiv, 23, dicit : Omne quod non est ex fide, pecca-

<--- Page Split --->

tum est. Contra : Glossa dicit, quod ibi fides dicitur conscientia : sed constat, quod conscientia non est unum de bonis naturimoni i : ergo nec fides.

RESPONSIO , quodfidessumiturprimomodosecundumquodfiuntdicta : etbeneconcedo , quoddictasuntnuptialiapactaperverbadepræsenti : etdictasumun - turlargeadomnemmodumquonup - tialiapactaficripossunt .

Aninautemquodcontraobjicitur , d i - cendum , quodnonefficiturfidesimme - diateadictis , sedmediantematrimonio : ethocprobatursic ? Estoenim , quodverbaalicujuspactimatrimoniumnonefficiant , quæroutrumteneanturtuncsi - bifidemservare ? Constat , quodnon : igiturmatrimoniopositoponiturfides , etdestructodestruitur : ergomatrimo - niumestfideiistius , quæidemquodfide - litasest , immediatacausa .

trahere debitum : sed fraus est contraria fidei : ergo in fidelitate continetur communicatio corporis, et solutio debiti.

Et sic patet solutio totius disputationis.

. ARTICULUS IX.

Quis sit actus hujus fidei ?

ULTERIUSvidetur , quodneutrumho - rumsitfidei : q u i a

Secundoquæritur , Quissitactushu - jusfidei ?

Et dicit in Littera, quod ad fidem pertinet ne post vinculum conjugale cum alio vel alia coeatur.

SEDCONTRAhocobjicitur : q u i a

Si forte tu dicas, quod similiter est hic : quia iste actus est unius per se, et alterius per accidens : sicut calor quando contra frigus confortatur per hoc quod aperit poros, per quos undique frigus ingrediatur et constringit. CONTRA : Actus iste cum sit circa materiam continentiae et circumstantias, continentiae conjugalis per se erit : ergo non erit fidei secundum se nisi secundum accidens : sed per id quod convenit alicui per accidens, nunquam potest determi-

<--- Page Split --->

nari : ergo fides per actum istum determinari non potest : nihil ergo est quod dicit Augustinus in Littera, quando determinal fidem.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod sicut dicit Augustinus, ita se habet veritas : sed bene concedo primam partem objectionum, scilicet quod principalius quod est fidei, est subservire invicem obsequio corporis : et hoc quod dicit Augustinus, est sicut consequens ad istud.

Ad in autem quod objicitur contra, dicendum quod consequens est magis manifestum quoad plures : et ideo Augustinus fidem declarat per illud.

Ad hoc autem quod posset objici, quod quælibet res determinari habet per essentialia sibi, et non per consequentia : et ita peccat Augustinus quando hoc non facit. Dicendum, quod est rei determinatio duplex : in se, et quoad nos : sive diffinitivc, et exemplariter. Et primo modo verum est, quod habet determinari per essentialia priora : secundo autem modo per consequentia manifestationis nobis : et ita facit hic Augustinus, quia non diffinit, sed exemplariter manifestat actum fidei.

hic : quia fides in ratione est, et sicut forma quaedam ambit concupiscibilem, ut secundum promissum sit fidelis in communicando conjugi corpus, et custodiendo ab altero. Et hoc patet tali signo : si enim quaeratur a discreto conjuge, quare communicet se conjugi ? dicet quia fidem tenetur servare in promisso : et ita facile patet qualiter fides quasi ratio formalis est ad actum qui elicitur a continentia conjugali.

Et per hoc patet solutio ad totum : non enim per accidens est actus iste alterius virtutis, sed per se secundum diversas rationes virtutis.

ARTICULUS X.

An proles secundum substantiam sit bonum matrimonii, vel secundum bonilatem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, paulo ante linem : « In prole ut ananter suscipiatur, etc. »

Ad in autem quod ulterius objicitur, dicendum quod quando una virtus formalis est ad aliam, tunc nihil prohibet unum actum esse utriusque, unius sicut imperantis et dirigentis, alterius autem ut elicientis et exsequentis : et sic est hic : quia fides hic imperat reddere primum et consequentem actum : sed continentia conjugalis exsequitur.

Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad 2. Ad ad dicendum, quod in natura est similiter : virtus enim cœli movet virtutes elementales, et regit eas, et illae exsequuntur : et virtus universalis in homine movet et regit particulares. Sed id quod proponitur in objectionibus, tenet quando virtutes sunt æque particulares, vel æque universales : et hoc non est

Videtur enim hoc esse falsum :

<--- Page Split --->

una 1 : et non dicit, in merito uno, secundum quod exponitur de una carne pueri : ergo videtur, quod proles secundum carnem, et non secundum meritum est bonum matrimonii.

ARTICULUS XI.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In contraRium hujus est, quod

Quid sit divortium ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, A, sub fine : « In sacramento ut conjugium non separetur, etc. »

Quæritur hic de divortio : et quæruntur duo.

Primum est de divortio propter matrimonii impedimentum. Secundum autem de separatione a thor o propter fornicationem.

Circa primum autem quæruntur tria, scilicet quid sit divortium ?

1.1.1.1.1.1.1.1.1.1.1

Quod concedendum est.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod matrimonium secundum hoc quod fundatur super cultum divinum, a fundamento habet facere per dispositionem hujusmodi bonum, licet non habeat per mixtionem carnis tantum.

A 1 2.

AD ALIUD dicendum, quod sicut dicitur, Sapient. IV, 3 : Multigena impiorum multitudo non erit utilis. Et ideo numquam voluit Deus iniquorum multiplicationem, sicut eis voluit religionis propagationem et multiplicationem : et ideo præcepit ut crescerent.

A 1 3.

AD ALIUD dicendum, quod sunt duo in carne una pueri, quia illam materialiter et effective operantur : sed bonitatem non operantur nisi dispositive et educative, Deus autem effective : et ideo non dicuntur ita esse in bonitate sicut in carne.

Secundum, Qui sunt qui possunt denuntiare causas divortii ?

Tertium, Qualiter fiat divortium ?

AD PRIMUM proceditur sic :

Dicunt Jurisperiti, quod « divortium est separatio sacramentalis facta ob legitimum impedimentum matrimonii : » et haec diffinitio quasi trahitur hic de Littera, ubi Magister dividit separationem in corporalem, et sacramentalem, ut patet Litteram inspicienti.

OBJICITUR autem contra hanc diffinititionem : quia

<--- Page Split --->

consuetudinem : ergo cum dicitur separatio sacramentalis, ibi est oppositio in adjecto : sicut si dicam, divisio indivisibilis. Si autem dicatur a sacramento quod bonum est matrimonii : tunc hoc magis sequitur, quia illud est indivisibilitas ipsa.

RESPONSIO . Dicendum , q u o d h æ c diffi - nitio posset e s s e melior : tamen sustineripotest .

Et tunc dicendum ad primum, quod separatio sacramentalis dicitur separatio vinculi sacramenti non ejus quod fuit, sed ejus quod videbatur esse antequam probaretur impedimentum : unde si etiam diffinitio sic corrigatur, ut dicattur : « Divortium est separatio eorum qui conjuncti sacramentaliter videbantur, ob legitimum impedimentum quod impedit matrimonium contrahendum, et dirimit contractum : » credo, quod melior esset diffinitio.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XII.

Qui sunt qui possunt denuntiare causas divortii ?

Secundo quaeritur, Qui sunt qui possunt denuntiare causas divortii ?

In contrarium hujus est, quod extrased com-

<--- Page Split --->

neusprobansveritatemdictisui , excep - tionemajorestaudiendussialiquidvo - lueritdeponerecontraaliquem : sedextraneusaliquisestomniexceptionemajor : ergosiprobatquoddicit , ipserstaudiendus .

1 Juxtahoculteriusquæritur , Utrumdæcursustemporissivepræscriptiofa - citmatrimoniumnonaccusabile , etiam - sihabeatlegitimumimpedimentum ?

Videtur autem, quod sic : quia

Incontrariumhujusestquodhabetur , Extra , deconsanguinitateetaffinitate , Nondebet : ubisicdicitInnocentiusinconciliogenerali : « Prohibeo . » Etinfra : « Etsiquiscontraprohibitionemhujus - modipræsumpseritcopulari , nullalon - ginquitatedefendaturannorum , cumdiuturnitastemporisnonminuatpecca - t u m , sedauget : tantoquesintgravioracrimina , quantodiutiusinfelicemani - mamdetinentaligatam . »

Sedesto , quodaliquispræsensfuitquandocopulabanturaliquæpersonæ , ettacuit , etposteavultdenuntiareimpedi - mentum , numquidestaudiendus ?

consuetudineminEcclesiisedebantur , utrumvoxsuædebeataccusationisad - mitti , meritoquæripotest . Superquosicduximusdistinguendum , quodsitemporedenuntiationispræmissæisquijamconjunctosimpetit , extradicæcesimexistebat , velaliasdenuntiationonpo - tuitadejusnotitiampervenire , utputasinimiæinfirmitatisfervorelaborans , sanæmentispatiebaturexsilium , velinanniserattamtenerisconstitutus , quodadcomprehensionemtaliumejusætassufficerenonvalebat , seualiacausale - gitimafueritimpeditus , ejusaccusatiodebetaudiri . Alioquincumrationabi - literpræsumatur , quoddenuntiationempublicefactamidemexistensinipsadicæcesiminimeignoravit , tamquamsuspectusestproculdubiorepellendus : nisipropriofirmaveritjuramento , quodposteadidiceriteaquæobjecerit , etadhocexmalitianonprocedat : quiatuncetiamsididicissetabillisquidenun - tiationistemporesiluerunt , claudinondebeteidemaditusaccusandi : quoniametsiabimpetitionehujusmodiculpadesilentiotalicontractaillosexcluderet , istetamenamoverinequiret , cumcul - pabilisnonexistat . » Exhacdecretaliaccipitur , quodetiamsiprimumtacuit , inmultiscasibusposteapotestmatri - moniumaccusare .

Ulterrusquæriturhic , Utrumintesti - moniumpossuntadducipater , mater , etfratresillorum , dequorumseparationeagitur ?

Etvidetur , quodnon : q u i a

Sedincontrariumhujusest , quoddici - t u r , Extra , Quimatrimoniumaccusarepossunt , Cumintua . Etinfra : « Siveropostcontractummatrimoniumaliquisappareataccusator , cumnonprodieritinpublicum , quandobannasecundum

Incontrariumhujusestquoddicitur , Sedcontra . Extra , detestibus : ubisicdicitAlexan -

<--- Page Split --->

der tertius : « Super eo quod a nobis tua devotio postulavit, utrum viro negante se mulicrem affidasse, ipsius mater mulieris, et altera mulier possint ad testimonium recipi. Tallter respondeo, quod cum mater filie incrementum et honorem videtur diligere, ubi vir superior est divitiis, et nobilitate, potentia vel honore, testimonium ejus videtur esse suspectum, et ideo non esse aliquatenus admittendum. » Ex hoc enim accipitur, quod alterius, scilicet conjugis pater, vel mater, inferiores existentes in divitiis et honore matrimonii, sunt audiendi : quia presumitur, quod inviti faciunt conscientia veritatis cogente, cum libentius vellent illi viro filiam esse conjunctam, quam ab eo separari.

tem agitur de ipso contractu, utrum scilicet sit contractum, vel non, tunc parentes tamquam suspecti sunt reppellendi : nisi ita sit, quod parens ille qui contra matrimonium testificatur, sit inferior dignitate, divitiis, et honoribus : quia tunc probabile est, quod ille libenter vellet stare matrimonium.

DICENDUM ergo ad primum quod con- 1 ra hoc objicitur, quod ipse qui objicitur, est audiendus, si probat quod dicit : sed sufficienter probari non potest, nisi per propinquos, quia extraneus in quantum extraneus, consanguinitatem eorum qui sibi extranei sunt, scire non potest : et si dicat sine assumptione consanguineorum, ipse suspectus repellitur, quia sic posset quilibet matrimonium infirmare.

Quaest. 3. ULTERIUS hic quaeritur, Utrum idem in hac causa possit esse accusator et testis? Et videtur, quod non : quia si conjunctus accusatori per sanguinem habetur suspectus, multo magis idem ad seipsum comparatus, suspectus debet haberi : ergo non potest idem esse testis et accusator.

Sed contra. In contra rum hujus est,

Ad 10 quod ulterius quaeritur juxta A1 hoc, Utrum decursus temporis aliquid faciat? Dicendum, quod in talibus ubi de conscientia agitur, prescriptio non habet locum, sicut ostenditur in decretali adducta.

Ad hoc autem quod contra objicitur, dicendum quod licet sit difficile, tamen illud difficile magis est subeundum, quam contra conscientiam standum in stupro, vel quod aliquis stare in stupro permittatur : quia arcta est via quæ ducit ad vitam,et pauci sunt qui inveniunt eam1 : et ideo tamen non est negligenda.

Ad aliud patet solutio per antedicta. A

Ad 10 autem quod postea objicitur per A1 decretalem, distinguitur satis bene quando audiendus est, et quando non audiendus est : et ideo per ipsam decretalem plena patet responsio.

Solutio. Solutio. Dicendum videtur, ad hoc, quod omnes non infames personæ, id est, exceptione majores, hoc est, propter infamiam criminis non impediuntur, quantuncumque propinqui, possunt denuntiare matrimonium, si agitur de impedimento matrimonii perpetuo, quod impedit contrahendum et dirimit contractum. Si au-

Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicenAd qu- 1 dum quod adduci possunt secundum modum qui in principio istarum solutionum est determinatus.

Ad 10 autem quod contra objicitur, diA1 cendum quod ut patet in quadam decretali in objectione adducta, hoc in casu

<--- Page Split --->

isto non tenet : et hoc ideo, quia cum detrimentum sit honoris et rerum matrimonia hujusmodi separari, probabile est parentes hujusmodi separationem non affectare, et ideo nihil dicere amore filiorum : et præcipue ideo quia ipsi certius noverunt impedimenta.

Ad aliud dicendum, quod melius, id est, minus malum est tales separari, quam commanere, ne homicidium sequatur : et ideo judex in tali casu testes idoneos admittit.

Ad nq quod ultimo quaeritur, dicendum quod idem subjecto in hac causa potest esse accusator et testis, licet non idem secundum rationem : quia in veritate in tali casu contra aliquid agitur per modum inquisitionis potius quam denuntiationis vel accusationis : in tali autem modo agendi contra aliquem (ut dicitur in jure) fama accusat : et postea quae inducuntur, sunt testes veritatis famae : tamen quia non est hic alius homo accusans et testificans, propterea dicitur quod idem est testis et accusator.

Ad hoc autem quod contra objicitur, dicendum quod accusator hic non testificatur id quod ipse dicit, sed potius hoc quod fama clamat : et ideo est hic quaedam diversitas accusantis et testificantis.

Notandum autem est hic quiddam quod in 33, q. 6, dicitur in apparatu, quod in pluribus locis valet, scilicet quod speciale est in matrimonio, quod idem potest esse accusator et testis : sicut etiam, quod non juratur in hac causa de calumnia, cum sit quasi causa spiritualis, et quod consanguinei admittuntur, et quod non omnino ibi ordo judiciarius observatur, cum denuntiatione tali facta, contumax lite non contestata possit excommunicari : et quod valet hic testimonium de ipsius auditu, et quia post publicatam attestationem testes possunt adduci.

ARTICULUS XIII.

Utrum et quando matrimonium potest accusari ?

Tertio quaeritur, Qualiter fiat divortium, et quia hujus causa est accusatio, ideo quaerendum est, quando matrimonium possit accusari ?

Videtur autem, quod statim ut incipit esse culpabile :

In contrarium est, quod

ULTERIUS quaeritur : Ponamus enim, Quest. 1. quod duo fratres habeant duas sorores, et unus propter consanguinitatem probatam separatur a sua uxore, utrum alius eodem jure separatur a sua uxore ?

Videtur autem, quod sic : quia de similibus simile est judicium : sed istorum

<--- Page Split --->

matrimonia per omnia sunt similia quantum ad fœdera matrimonii : ergo si unum separatur, et reliquum erit separandum.

Sed contra. Sed in contrarium hujus est quod dicitur, Extra, de fide instruct. Inter dileetos : et dicit ibi Papa, quod « res inter alios acta, alii non praejudicat. »

potest, quia sunt consanguinei in tali gradu. » Si autem alia est divortii causa, ipsam debet apponere in libello. Adhuc autem de consanguinitate et affinitate libellum tenetur dare accusato, ut sciat quis impetit et qualiter possit respondere.

Quest. 2. Sed TUNC ulterius quaeritur, Utrum possint sibi invicem debitum reddere et exigere ?

Videtur autem, quod sic: quod enim nullo jure prohibetur, licite potest exigi: sed istud (ut habitum est) nullo jure prohибetur: ergo licite potest exigi.

Sed contra. In contrarium hujus est, quod conscientia remordet, quia scit se similiter judicandum : sed qui facit contra conscientiam, addilicat ad gehennam : ergo videtur, quod nec exigere nec reddere debet.

Hoc habito, respondendum est ad primum, quod matrimonium non potest accusari nisi quando est, et ideo in sponsalibus accusari non potest : sed potest fieri denuntiatio impedimenti simplex sine probatione per testes, nisi forte sponsalia juramento sint firmata : quia tunc propter juramenti obligationem tenetur ad probationem.

Ad argumentum autem quod contra hoc Ad est, dicendum quod matrimonium non incipit : quia nulla pars ejus tunc est, sed tantum dispositio ad ipsum, sicut supra habitum est, cum de sponsalibus disputaretur.

Resposito. Dicendum, quod sicut habetur ex concilio Urbani habito in Apulia : « Si duo vel tres consanguinitatem jurejurando firmaverint, vel ipsi forte confessi fuerint, conjugia dissolvantur : si vero neutrum contigerit, Episcopi eos per baptismum, per fidem Christi, per Christi judicium in vera obedientia obtestentur quatenus palam faciant utrum se, sicut fama est, recognoscant esse consanguineos : si negaverint, sibi ipsis relinquendi sunt : ita tamen, ut si aliud in conscientia habeant, se a liminibus Ecclesiae, a corpore et sanguine Domini, a fidelium communione noverint segregatos atque infames effectos, donec ab incesti facinore desistant : si se Episcopornm judicio segregaverint qui juvenes sunt, alia via contrahere non prohibeantur. » Ex hoc accipitur qualiter quantum ad numerum testium et inquisitionem divortium sit faciendum. Denuntians autem matrimonium potest hoc facere dicto vel scripto per hujusmodi verba : « Ego enim dico vel denuntio vobis, Domine, quod matrimonium N. et B. stare non

Ad aliud dicendum, quod denuntiatio Ad consanguinitatis fieri potest, sed non accusatio matrimonii, quia non est.

Ad in quod ulterius quaeritur, Utrum Ad accusari possit ? Dicendum quod non proprie : sed accusatio sumitur hic extenso nomine pro denuntiatione : et per hoc patet solutio ad sequens.

Ad hoc quod ulterius quaeritur, dicenAd dum quod non debet alius frater propter hoc a sua uxore recedere : quia saepe humanum fallitur judicium, quod procedit secundum allegata : et ideo non oportet de hoc similiter judicare.

Ad hoc autem quod objicitur de conAd scientia, dicendum quod aut est scientia A' de consanguinitate, aut opinio, aut nihil talium habet in conscientia. Si primo modo, nec reddere potest, nec exigere. Si secundo modo, reddere potest, sed non exigere.

Et per hoc patet solutio ad totum.

De separatione autem a thoro infra erit quaestio in loco proprio.

<--- Page Split --->

B. De duplici separatione.

Separatio autem gemina est, corporalis scilicet, et sacramentalis. Corporaliter possunt separari causa fornicationis 1, vel ex communi consensu causa religionis, sive ad tempus, sive usque in finem. Sacramentaliter vero separari non possunt dum vivunt, si legitime personae sint. Manet enim vinculum conjugale inter eos, etiamsi aliis a se discedentes adhaeserint. Unde Augustinus : Usque adeo manent inter viventes semel inita jura nuptiarum, ut potius sint inter se conjuges etiam separati, quam cum aliis quibus adhaeserunt 2. Item 3, Manet inter viventes quoddam conjugale vinculum, quod nec separatio, nec cum altero copulatio possit auferre : sicut apostata anima velut de conjugio Christi recedens, etiam fide perdita, sacramentum fidei non amittit, quod lavacro regenerationis accepit. Redderetur enim redcunti, si amisisset abscedens. Habet autem hoc qui recesserit ad cumulum supplicii, non ad meritum praemii. Item 4, Quibus placuit ex consensu ab usu carnalis concupiscentiae in perpetuum continere, absit ut vinculum inter illos conjugale rumpatur, imo firmius haeret, quo magis ea pacta secum gerunt : quae charius concordiusque' servanda sunt, non voluptariis corporum nexibus, sed voluntariis 5 animorum affectibus.

Et attende, quod tertium bonum conjugii dicitur sacramentum : non quod sit ipsum conjugium, sed quia ejusdem rei sacrae signum est, id est, spiritualis et inseparabilis conjunctionis Christi et Ecclesiae 6.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIV.

An matrimonium imprimat characterem?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi B, circa medium : « Sicut apostolata anima, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod matrimonium imprimat characterem : quia

Sed contra. In contrarium hujus est, quod sacramenta imprimentia characterem iterari in eadem persona non possunt : sed matrimonium potest iterari : ergo non imprimit characterem.

Responso. Dicendum, quod non imprimit characterem.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod similitudo est in parte, et non in toto : ita quod matrimonium non sequitur simile in parte : quia sicut propter perpetuum characterem animae apostatanti a Deo non redditur sacramentum cum redit, ita hic propter vinculum quod durat altero conjugum durante, non reiteratur matrimonium.

Ad ALIUD dicendum, quod quorum esse est in fieri, necesse est esse cum suis causis : sed quorum esse est post suas causas, præcipue non propinquas, possunt permanere post, et præcipue voluntarii effectus nostri : unde non tenet hoc in contractibus voluntariis.

Ad ALIUD dicendum, quod distinguibilis est non per characterem, sed per notiliam prioris vitæ quæ remanet apud eum et apud alios.

ARTICULUS XV.

An conservatio continentiae sit de confirmantibus matrimonium et essentiam ejus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante finem : a Ino firmius haret quo magis ea pacta, etc. »

Videtur enim esse falsum : quia servatio hujus continentiae non est de essentia vel confirmantibus matrimonium, sed potius de confirmantibus votum continentiae : ergo falsum dicit in Littera.

Item, Videtur contrarium consummanti matrimonium : ergo non confirmat ipsum.

Responso. Dicendum, quod loquitur solutiin Littera de confirmatione sanctitatis matrimonii magis quam matrimonii essentia.

Et per hoc patet solutio ad utrumque.

<--- Page Split --->

C. Hæc tria non adsunt omni conjugio.

Et est sciendum, ab aliquibus contrahi conjugium, ubi hæc tria bona non comitantur 1. Deest enim fides, ubi vir cum alia, vel mulier cum alio coit. Hoc ergo bonum ita conjugio adhæret, ut ex eo, si adsit, amplius commendetur conjugium : si non adsit, non inde annihiletur. Quæ enim adultera est, non ideo conjunx non est : imo si conjunx non esset, adultera non foret : non enim est adulterium, nisi cum fides thori violatur legitimi. Quod cum fit, culpa committitur, sacramentum vero non cessatur 2. Bonum quoque prolis non omnibus adest conjugibus. Quidam enim pari voto continentiam servant. Alii pro ætatis defectu vel alterius rei causa generare non valent. Nec omnes illi etiam qui prolem recipiunt, bonum prolis habent. Nam bonum prolis dicitur non ipsa proles, vel prolis spes quæ ad religionem non refertur, imo ad hæreditariam successionem : ut cum quis hæredes terrenæ possessionis habere desiderat, sed spes ac desiderium quo proles ad hoc quæritur, ut religione informetur. Multi ergo prolem habent, qui tamen bono prolis carent : nec ideo tamen conjugium esse desinit. Sacramentum vero ita inseparabiliter conjugio hæret legitimarum personarum, ut sine illo conjugium non esse videatur, quia semper manet inter viventes vinculum conjugale : ut etiam interveniente divortio fornicationis causa, conjugalis vinculi firmitas non solvatur. Ubi vero non inter legitimas personas contrahitur conjugium, non adest illud bonum quod dicitur sacramentum : quia potest solvi talium copula, de quibus post dicetur. Quod vero conjugium sit inter eos, conjugali affectu, non tamen gratia prolis, sed explendæ libidinis causa conveniunt : nec fornicarii, sed conjuges appellentur, ostendit Augustinus inquiens 3 : Solet quæri, Cum masculus et fœmina, nec ille maritus, nec illa uxor alterius, sibimet non filiorum procreandorum, sed pro incontinentia solius concubitus causa copulantur, ea fide media, ut nec illa cum altero, nec ille cum altera faciat id : utrum nuptiæ sint vocandæ ? Et potest fortasse non absurde hoc appellari connubium, si usque ad mortem alicujus eorum id inter eos placuerit : et

<--- Page Split --->

prolis generationem, quamvis non ea causa conjuncti sunt, non tamen vitaverint ut vel nolint sibi nasci filios, vel etiam opere malo aliquo agant nenascantur. Caeterum si vel utrumque, vel unum horum desit, non invenio quomodo has nuptias appellare possimus. Etenim si aliquam sibi ad tempus adhibuerit, donec aliquam dignam honoribus aut suis facultatibus inveniat, quam in conjugio adducat, animo ipso adulter est : nec cum illa quam cupit invenire, sed cum ista cum qua sic cubat, ut cum ea non habeat maritale consortium. Ecce conjuges dicuntur, qui solius concubitus causa conveniunt, si tamen prolis generationem aliquo malo dolo non vitent.

ARTICULUS XVI.

An omne matrimonium habeat bona matrimonii ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, circa medium : « Ubi vero non inter legitimas personas contrahitur conjugium, non adest illud bonum quod dicitur sacramentum, etc. »

Videtur hoc esse falsum : quia

Vel melius potest dici, quod duplex est individuitas, scilicet ex eo quod præpositio potest privare actu divisionis, vel potentia. Et primo quidem modo est indivisibile matrimonium infidelium. Secundo autem modo non : quia aliquo casu contingenti dividi potest, si alter convertatur ad fidem, et reliquus sibi cohabitare nolit nisi in contumeliam Creatoris. Et hoc modo intelligit in Littera.

ARTICULUS XVII.

An inter illos est matrimonium, qui causa libidinis exercendæ copulanitur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, paulo post : « Solet quaeri, Cum masculus et femina, etc. »

Videtur enim, quod inter tales non sit matrimonium : quia

R espossio . Dicendum , quodsacramen - tumdiciturdupliciter , scilicethabitu , etactu . Inactunonestibisacramentum , quianonducitinsacramremaliquam , sodhabituestibi : sedinLitteraloquiturdesacramentoinactuexistente .

<--- Page Split --->

RESPONSIO. Dicendum, quod inter tales est matrimonium, sicut in Littera dicitur : et de hoc satis est superius inquisitum.

Ad hoc ergo quod objicitur, dicendum quod quaeritur bonum medicinae in tali matrimonio, et hoc non est parvum bonum : et supponuntur alia in potentia et in habitu, licet non in actu.

Ad aliud dicendum, quod illud dictum Sexti pythagorici intelligitur de ardore ferventi extra communem honestatem matrimonii, scilicet qui scienter et cum intentione utitur uxore loco meretricis et nomine, quod etiamsi non esset uxor, cum ipsa concumbere vellet.

Ad aliud dicendum, quod Magister non dicit hoc ideo, quod ipse intelligat, quod impedimentum superveniens matrimonio impediat matrimonium, vel dirimat contractum : sed quia tunc non ut conjuges, sed ut adulteri contra bona matrimonii fervent conjuges : et ipsi quidem conjuges existentes non agunt rem conjugalem.

Et per hoc patet solutio.

D. De his qui procurant venena sterilitatis.

Qui vero venena sterilitatis procurant, non conjuges, sed fornicariisunt : unde Augustinus1, Aliquando eousque pervenit haec libidinosa crudelitas, vel libido crudelis, ut etiam venena sterilitatis procuret : et si nihil valuerint, conceptos fœtus inter viscera aliquo modo exstinguat vel fundat, volendo prolem suam prius interire quam vivere : aut si in utero vivebat, occidi antequam nasci. Prorsus si ambo tales sint, conjuges non sunt : et si ab initio tales fuerunt, non sibi per connubium, sed per stuprum potius convenerunt. Si vero ambo tales non sunt, audeo dicere, aut illa quodammodo est mariti meretrix, aut ille adulter uxoris.

ibi, D, « Qui vero venena sterilitatis procurant, etc. »

Quaeritur autem hic de pœnitentia istorum.

Quæ pœnitentia debetur illis qui venena sterilitatis procurant ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit,

<--- Page Split --->

reddere terram infecundam, quam semel eradicare segetes : ergo a simili in natura humana facere naturam sterilem majus est peccatum, quam occidere semel infantem unum vivum vel duos : graviori ergo pœnitentia puniendi sunt, quam homicidæ.

Quæst. ULTERIUS quaeritur de illis qui consilia et adjutoria dant sterilitatis, utrum sint irregulares ?

Videtur, quod sic : quia ipsi interpretatum faciunt homicidium : homicidae autem sunt irregulares : ergo illi tales sunt irregulares.

Sed contra. In contrarium est, quod infra habebitur, quod non sunt homicidae nisi post puerperium formatum : ergo nec irregulares.

trimonium, inducendi sunt, quod de cætero non utantur matrimonio : si autem non possunt induci, non credo, quod arctari possint, ne pejora contingant.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non est certum nasci puerum : quia dubium est de conceptione : et etiam postquam conceptum est, dubium est de animatione et partu : et ideo non directe dat occasionem talis.

Ad ALIUD dicendum, quod quoad hoc est gravius, quia probabiliter damnosius : sed non est majoris deformitatis in actu peccati : et a deformitatis quantitate dicuntur peccata graviora simpliciter, et ab aliis circumstantii s dicuntur esse graviora secundum quid.

Ad ALIUD dicendum, quod nequam erant illi ambo : sed non sequitur, si Deus illud peccatum morte punivit, quod etiam illi sint morte puniendi : quia Dominus fecit hoc ad terrorem, et Ecclesia non punit nisi contritum ad satiastacionem delicti.

Solutio. RESPONSIO. Dicendum,1 quod magna pœnitentia est injungenda, et quod cessent, ne dej cætero faciant talia : et si possunt induci, quia peccant contra ma-

Ad m quod ulterius quaeritur, dicendum quod non sunt irregulares, quia non sunt homicidae : et ideo falsum supponitur in objectione.

E. Quando sunt homicidae qui procurant abortum ?

Hic quæri solet de his qui abortum procurant, quando judicentur homicidae, vel non 1 ? Tunc puerperium ad homicidium pertinet, quando formatum est, et animam habet, ut Augustinus super Exodum asserit 2. Informe autem puerperium ubi non est anima viva, lex ad homicidium pertinere noluit. Dicit etiam Augustinus, quod informe puerperium non habet animam, ideoque mulctatur pecunia, non redditur anima pro anima. Sed

<--- Page Split --->

jam formato corpori anima datur, non in conceptu corporis nascitur cum omine derivata. Nam si cum semine et anima existit de anima, tunc et multae animae quotidie pereunt, cum semen fluxu non proficit nativitati. Primum oportet domum compaginari, et sic habitatorem induci. Cum ergo lineamenta compacta non fuerint, ubi erit anima? Item, Hieronymus ad Algasiam : Semina paulatim formantur in utero : et tamdiu non reputatur homicidium, donec elementa confecta suas imagines membraque suscipiant ' . His apparet tunc eos homicidas esse, qui abortum procurant, cum formatum est et animatum puerperium.

Expositio textus.

requirendum : quia non inducitur hic nisi per accidens, nec est de materia. Possunt autem hic notari versus ad hoc utiles sic :

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, in medio : « Nam si cum semine, etc. »

De hoc autem, quia multum in tractatu de Anima est disputatum, ibi est

Semine conceptum sex primis rite diebus Fit quasi lac, reliquisque novem fit sanguis : [at illud Consolidat duodena dies, bis nona deinceps Effigiat, tempus sequens producit ad ortum.

F. De excusatione coitus, qui fit per hæc bona.

Cum ergo hæc tria bona in aliquo conjugio simul concurrunt, ad excusationem coitus carnalis valent. Quando enim servata fide thorí causa prolis conjuges conveniunt, sic excusatur coitus, ut culpam non habeat. Quando vero deficiente bono prolis, fide tamen servata conveniunt causa incontinentiae, non sic excusatur ut non habeat culpam, sed venialem. l'nde Augustinus : Conjugalis concubitus generandi gratia non habet culpam : concupiscentiae vero satiandæ, sed tamen cum conjuge propter thorí fidem venialem habet culpam 1. Item, Hoc quod conjugati victi concupiscentia utuntur invicem, ultra necessitatem liberos procreandi, ponam in his pro quibus quotidie dicimus : Dimitte nobis debita nostra, etc.2. Ubi au-

<--- Page Split --->

tem hæc bona desunt, fides scilicet et proles, non videtur coitus defendi a crimine. Unde in Sententiolis Sexti pythagorici legitur 1 : Omnis ardentior amator propriæ uxoris, adulter est. Item, Hieronymus 2 : Sapiens judicio amat conjugem, non affectu : non regnat in eo impetus voluptatis, nec praeceps fertur ad coitum. Nihil est fedius quam uxorem amare quasi adulteram. Qui dicunt se causa humani generis uxoribus jungi, imitentur saltem pecudes : et postquam venter uxoris intumuerit, non perdant filios, nec amatores se uxoribus exhibeant, sed maritos. Idem, In matrimonio opera liberorum concessa sunt, voluptates autem quae de meretricum amplexibus capiuntur, in uxore sunt damnatae.

ARTICULUS XIX.

An actus reddendi debitum sit meritorius?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, F, « Cum igitur hæc tria bona in aliquo conjugio simul concurrunt, etc. »

Videtur enim falsum dicere : quia

In contrarium hujus est, quod

Responsio. Dicendum, quod omnis

<--- Page Split --->

concubitus indiget excusatione, id est, ut adjungatur ei aliquid, quo detracto erit turpis. Et tamen bene concedo, quod quandoque est meritorius ex adjuncto illo : et hoc ideo, quia non est ex se cognitio fœminæ mala, sed ex concupiscentia adjuncta : et illa quandoque est pœna tantum, et est turpis non sicut vitium culpæ, sed sicut pœna, quæ est orta ex culpa : et propter illam indiget excusatione.

Et per hoc patet solutio ad omnia, quae primo objiciuntur : quia actus ille ex se bonus et meritorius est, sed ex adjuncto turpem habet pœnam annexam, quae per bonum matrimonii protegitur : quia aliter homo peccaret, qui se illi ex voluntate subderet.

Ad uD quod in contrarium est, dicendum quod ratio duplicem habet actum ad opus voluntarium virtutis vel vitii, scilicet præambulum quo ordinat res ægendas, et concomitantem quo quasi inspicit exsecutionem. In coitu autem matrimonii qui fit specie boni movente, non occumbit, nec deducitur ratio quantum ad actum præambulum operi, sed quantum ad actum concomitantem opus : sed hoc non facit aliquid esse peccatum, Sed tantum subjicit pœnæ non carenti verecundia, eo quod ratio si non fuisset peccatum, semper in vi sua et dignitate remansisset.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

ARTICULUS XX.

Quare ardentior amator suæ uxoris potius comparetur adultero quam fornicatori? et, Quis dicitur ardentior amator?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, Sextus pythagoricus, ibi, F, post me-

dium : « Omnis ardentior amator, etc. »

Videtur enim falsum esse : quia

Responsio. Dicendum, quod ardentior hic vocatur ardor excedens totius matrimonii concessionem et honestatem. Sub concessione autem matrimonii et honestate fervens est in positivo gradu respectu cujus notatur excessus.

Et per hoc patet solutio ad primum.

<--- Page Split --->

Ad 2. Si autem quaeratur, quare talis comparatur adultero, et non fornicatori? Dicendum, quod hoc ideo est, quia fornicator non peccat in matrimonium, sed ille talis peccat : et ideo a corruptione matrimonii dicitur adulter, non a transgressione thori.

Et per hoc patet solutio ad id quod objicitur de adultero : quia non quoad hoc facit comparationem.

salutare desiderat, et iterum movens bonum matrimonii. Item, est movens libido : quae sunt simplicia. Est autem movens natura cum gratia, et natura cum libidine, quae sunt duo moventia composita.

Sit ergo primo movens natura.

Videtur autem, quod tunc sit bonus : 1. Esse enim naturale est bonum : ergo et istud.

Ad 3. Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod conversio duplex est : est enim una per rationem praeambulam actui, et alia per ipsum opus. Et de conversione rationis praeambulae actui, verum est quod objicitur, scilicet quod quae sunt ejusdem et aequalis conversionis, etc.: sed hoc non tenet hic : quia ille considerat concessionem et honestatem matrimonii, et ideo sub Deo convertitur : alius autem non considerat, nisi fedam delectationem. Et haec solutio valet in multis.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod non corrumpit estimationem prudentiae delectatio matrimonii : quia prudentia praembula ordinat eam : sed actum prudentiae opus concomitantem suspendit ad tempus.

ARTICULUS XXI.

Quando coitus est bonus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit Hieronymus, ibi, F, ante finem : « Non regnat in eo impetus voluntatis, etc. »

Cum enim tria possunt esse moventia simplicia in coitu, et duo composita, eo quod tertium esse non possit : quaeratur de coitu secundum quodlibet moventium, utrum sit bonus, vel malus ? et quantum bonus est, et quantum malus est ?

Est enim movens natura quae speciem

In contrarium hujus est, quod

<--- Page Split --->

Videtur enim, quod movere non possit : quia

2 Item, Virtus est arte certior, ut dicit Philosophus : ars autem finem numquam quaerit via remotiori, sed propinquiori : ergo nec virtus : sed omne bonum facilius et citius consequitur bonum movens ad simpliciter bonum, quam ad permixtum turpitudine : ergo videtur, quod nullum bonorum matrimonii umquam moveat ad coitum, quia turpitudini permixtum est.

mæ est, Luc. i, 5 et seq., in conceptione Joannis Baptistæ.

ULTERIUS quaeritur de libidine moQuest. 2. vente.

Videtur enim hæc semper esse mortale peccatum.

IN CONTRARIUM hujus est, quod concuSed contra bitus qui fit causa libidinis satiandæ, ponitur in quotidianis et levibus peccatis hic in Littera ab Augustino : ergo non est peccatum mortale.

ULTERIUS quaeritur de actu isto, quanQuest. 3. do libido movet cum natura.

Videtur enim, quod hoc sit semper : quia

<--- Page Split --->

concumbendi potest innasci parvulus : ergo in omni actu concumbendi est concupiscentia : ergo numquam fit concubitus sine ipsa.

Sed cum sola libido movet, est ulterius distinguendum : quia aut movet fervens extra honestatem matrimonii et concessionem, et tunc quodammodo adulter est, ut paulo ante patuit. Aut fervet intra metas honestatis et concessionis matrimonii : et tunc veniale dicendum est, ut patet ex verbis Augustini in Littera positis. Similiter cum libido praeit, et natura sequitur, et, ut puto, tunc est gravius peccatum, sed non mortale : aut libido sequitur, et tunc est minus.

Quæst. 4. ULTERIUS quaeritur de illo concubitu, qui fit ex natura et bono matrimonii moventibus.

Ille enim videtur esse actus optimus :

Sed contra. IN CONTRARIUM autem hujus est, quod

Solutio. RESPONSIO. Dicendum, quod sicut procedunt objectiones, omnia ista quandoque possunt esse moventia per intentionem : quia coiens potest moveri intentione boni naturae, vel pietatis, et religionis, vel justitiae, vel delectatione libidinis simul et naturae, vel bono pietatis simul et naturae.

His habitis, ad objecta est respondendum. Quod ergo primo quaeritur, dicendum quod nullum peccatum est quando natura sic movet : et hoc, ut dicit Tullius, ordinat coitum ad honestas nuptias et certos liberos : quia aliter nullus certos liberos recognosceret : sed tamen licet non sit malum, quia non est necessarium, non tantum est malum abstinere a coitu, sicut a cibo. Et hoc duabus rationibus : quarum prima est, quia subsistentia individui est mihi magis necessaria, quam speciei in alio. Secunda autem est : quia non est verum generaliter, quod melius simpliciter sit semper magis eligendum, sed melius mihi quandoque est eligendum et ita est de cibo, et coitu. Omnes autem rationes procedunt ac si dignius et melius simpliciter semper mihi magis faciendum sit.

Et per hoc patet solutio ad primam partem objectionum.

Ao 10 autem quod objicitur in contraA d i - rium, dicendum quod ex hoc non probatur, quod sit mala, sed potius sequitur, quod non sit hominis propria. Et ita solvit Aristoteles argumentum : quia convenit homini secundum commune, et non secundum proprium, id est, intellectum. Aliter potest dici et melius, quod descensus et delectationes inferiores fiunt duobus modis. Primus est cum ra-

<--- Page Split --->

tione ordinante delectationes ipsas : et iste modus non contrariatur bono rationis. Alio modo secundum corruptionem rationis perversae : et iste contrariatur. In coitu autem conjugali est descensus primo modo, non secundo modo.

ctio. Est iterum libido non tam improba voluntas, sed piena improba concupiscentiae : et haec non est omnino pervertens, sed potius rationem sequens, et ordinem rationis non corrumpens.

Ad aliud dicendum, quod hoc non tenet de libidine quae praevenit rationem.

Ad aliud dicendum, quod Angelus loquitur Tobiae de eo qui est ardentior amator suae conjugis : et de illo verum est, quia Deum a mente sua excludit, quia in illo libido dominatur.

Ad in autem quod ulterius quaeritur, Ad quaest.3. dicendum quod non semper libido movet cum natura : quia sicut dicit Augustinus, libido est placentia boni commutabilis : haec autem non semper movet concumbentem, sed potius bonum aeternum vel naturale quandoque.

Ad objectum autem dicendum, quod vocat libidinem desiderium delectabilis in venereis : et hoc non dicitur semper libido, nisi nomine extenso : et de hoc verum dicit Avicenna, quia nisi sit desiderabile secundum corpus, corpus non disponetur ad consequendum illud.

Ad aliud dicendum, quod hoc fit ex concupiscentia pœenali, non vitiosa, ut dicit Augustinus in libro de Nuptiis et concupiscentia. Et ratio hujus assignatur in secundo Sententiarum, tractatu de peccato originali.

Ad aliud dicendum, quod non est simile de lepra nisi ad concupiscentiam pene, quia haec est necessaria : sed concupiscentia culpa non est necessaria : et ideo non est simile ad illud quod pro simili est inductum.

Ad primum autem dicendum, quod libido dupliciter dicitur, scilicet improba voluntas contra Deum, quiescens in libidinoso coitu : et de hoc procedit objec-

Ad ultimum videtur mihi esse conceAd quest. 4 dedum propter primas objectiones, quod sit actus meritorius : licet quidam aliter sentiant, de quibus modo non est curandum.

Ad in autem quod objicitur in contraAd object. 1. rium, dicendum quod sicut supra dictum est, hoc dicitur ratione adjuncti, et non ratione actus, quod sit impedimentum :

<--- Page Split --->

quia si secundum se fuisset impedimentum, semper fuisset impedimentum, quod supra ostendum est non esse verum.

Ad object. 2. Ad ultimum dicendum, quod in Littera non dicitur propter difficultatem illius boni quod concupiscentia nititur excludere, et multa erunt insidie.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXII.

An praegnaniibus sit reddendum debitum ?

Deinde quaeritur de illo verbo Hieronymi, ibi, D, ante finem : « Inuietur salteni pecudes, etc. »

Videtur enim hoc esse irrationabile : quia

Ad uoc autem dicendum videtur, sicut dicit Avicenna in libro suo de Naturalibus, quod motus matricis causatur ex delectatione in coitu, propter quod etiam Pythagoras opinatus est matricem esse animal : motus autem et delectatio simul faciunt matricis dilatationem et apertionem : et tunc frequenter effunduntur semina et embrya concepta. Et hoc modo loquitur Hieronymus.

Ad primum dicendum, quod ideo tunc propter timorem magni periculi se fraenare debet : si tamen utatur coitu, non peccat mortaliter.

Ad secundum dicendum, quod in veritate clauditur : sed tamen propter motum ex delectatione provenientem iterum aperitur, et praecipue ante primos quatuor menses, antequam embrya radicentur.

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est : sed tamen ideo rationabile est ut se temperet tunc a cibo et coitu : regnum enim caelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud 1.

Ad ultimum dicendum, quod ideo homo habet rationem, quod faciai quae alia non faciunt animalia : et ad hoc hortalur, non praecipit beatus Hieronymus.

<--- Page Split --->

G. De indulgentia Apostoli quomodo sit accipienda ?

Sed si concubitus qui fit causa prolis, culpa caret : quid Apostolus secundum indulgentiam permittit ? Ita enim ait : Hoc autem dico secundum indulgentiam 1. Cui enim præstatur venia, nisi culpæ ? Per hoc etiam quidam probare volunt nuptias esse peccatum. Sed, ut prædictum est, indulgentia alia est concessionis, alia permissionis. Egerat Apostolus de nuptiis, et de carnali coitu : et ad utrumque retulit illud, Hoc autem dico secundum indulgentiam. Indulgentur enim nuptiae secundum concessionem; et concubitus nuptialis, qui fit tantum causa prolis. Concubitus vero qui est præter necessitatem generandi ob incontinentiam, indulgetur secundum permissionem : quia ibi est aliqua culpa, sed levis. Ideoque non jubetur, nec conceditur, sed permittitur, quia non est laudabilis, sed venialis. De hoc Augustinus sic : ait, Forte aliquis dicet, si veniam concessit Apostolus : ergo peccatum sunt nuptiae. Cui enim venia, nisi peccato, conceditur ? Plane quod infirmitati permisit secundum veniam, audeo dicere peccatum esse : veniam namque concedens Apostolus, concubitum attendit conjugatorum, ubi est incontinentiae malum. Incontinentiae malum est, quod vir cognoscit uxorem etiam ultra necessitatem procreandi liberos, sed et ibi est nuptiarum bonum. Non enim quia incontinentia malum est, ideo conjugium : ubi est concubitus præter intentionem generationis, non est bonum, non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed illud malum lit veniale propter bonum nuptiale : quod non reprehendit Apostolus, sed malum incontinentiae 2 . Item 3, Concubitum qui non fit causa prolis, nuptiae non cogunt fieri, sed impetrant ignosci, si tamen non ita sit nimius ut impediat tempora quae orationi debentur : nec immutetur in eum usum qui est contra naturam. Concubitus enim necessarius causa generandi, inculpabilis, et solus ipse 4 nuptialis est. Ille vero qui ultra necessitatem progreditur, non rationi, sed libidini obsequitur : et hunc non exigere, sed reddere conjugi ne fornicetur, ad conjugem pertinet. Si vero ambo tali concu-

<--- Page Split --->

piscentiae subiguntur, rem faciunt quae non est nuptiarum : cujus delici non sunt nuptiae hortatrices, sed deprecatrices. Decus quidem conjugale est castitas, procreandi et reddendi carnalis debiti fides, hoc est opus nuptiarum, quod ab omni peccato defendit Apostolus, dicens : Non peccat virgo si nupserit 1. Cum ergo culpabilis non sit generandi intentione concubitus, qui proprie nuptiis imputandus est : quid est quod secundum veniam concedit Apostolus, nisi quod conjuges debitum carnis exposcunt, non propaginis 2 voluntate, sed libidinis voluptate ? quae tamen voluptas non propter nuptias cadit in culpam, sed propter nuptiis accipit veniam. Immoderata ergo progressio secundum veniam conceditur 3. Quocirca et hinc laudabiles sunt nuptiae : quia etiam illud quod non pertinet ad se, ignosci faciunt propter se. Non enim iste concubitus quo servitur concupiscentiae, agitur ut impleatur fœtus quem postulant nuptiae. Omnino ergo in genere suo nuptiae bonae sunt : quia fidem thori servant, et prolis suscipiendae causa utrumque sexum commiscent, et impietatem separationis horrent 4. Sanctitati etiam conjugii nec conjunx infidelis obesse potest, sed potius fidelis prodest infideli, ut Apostolus docet 5. Ex his ostenditur, quod conjuges qui causa prolis tantum conveniunt, vel qui exigentibus debitum reddunt, defendit a peccato sanctitas conjugii, bonumque nuptiale. Si enim absque peccato non posset fieri concubitus conjugalis, non praecepisset Dominus post diluvium eos copulari, dicens : Crescite, et multiplicamini 6, cum jam sine carnali concupiscentia non possint commisceri.

ARTICULUS XXIII.

An sit mortale peccatum tempore orattionum statuto petere debitum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa medium : « Si tamen non ita sit nimius ut impedit, etc. »

Item, Exod. xxix, 15 : Estote parati in diem tertium, et ne appropinquetis uxoribus vestris. Ita dixit Moyses quando lex danda erat : ergo multo magis erit hoc servandum in Novo Testamento.

Item, Genes. vi, 18 et vii, 7, divisim ab uxoribus Noe et filii ejus praecipiuntur

<--- Page Split --->

iutrare in arcam. Ergo cum Deus non praecipiat nisi rectum et justum, videtur quod faciens contrarium, peccet mortaliter : tempore ergo luctus et sacro non est reddendum debitum.

Item, Joel, n, 16 : Egregidatur sponsus de cubili suo, et sponsa de thalamo suo.

Item, II Reg, xi, 11 : Dominus meus J.ab, et servi domini mei super faciem terræ manent, et ego... dormiam cum u.rose mea ? Ita dixit Urias ad David. Ergo videtur, quod tempore luctus et sacro abstinendum sit.

Item, Hieronymus dicit, quod tempore orationis abstinendum est etiam a licitis, ut facilius gratia impetretur. Ergo videtur, quod illis temporibus sit mortale peccatum contra facere.

—

In contrarium hujus est, quod

incongruum est uti commixtione carnali tempore orationum constituto : sed non est mortale peccatum debitum exigere. Si autem probabiliter timeatur pejor casus, si non reddatur, dico quod alter conjugum tunc tenetur reddere, et facit hoc sine peccato, sed exigens peccat venialiter.

Ad in autem quod dicit in Littera, dicendum est, quod non intendit excipere a veniali peccato, sed potius ab indulgentia concessionis. Vel potest dici melius, quod notat nimium quando fervet ultra concessionem et honestatem matrimonii, qui nec eam curat, nec matrimonii honestatem, de quo supra dictum est, quod adulter est ardentior amator suae conjugis.

Ad aliud dicendum, quod vis facienda est in verbis Apostoli : quia cum pondere dicta sunt : unde ipse per hoc quod dicit, forte et ex consensu, innuit quod potest esse talis instantia petendi debitum in altero conjugum, quod etiam tunc reddendum est. Quod etiam forte dicitur fieri, innuitur quod aliquid potest esse quare non fiat. Similiter quod ex consensu fit, si alter non consentit, fieri non debet,

Ad omnia alia quae per auctoritates adducta sunt, dicendum quod nihil amplius probant, nisi quod tunc reddere in conjugio est veniale peccatum et exigere, et neutrum mortale. Nec Deus praecepit Noe divisim intrare, sed potius ostendit quod congruum esset.

Ad in autem quod objicitur per rationem, dicendum quod simul orare et coire non possunt conjugati, nec ad hoc tenentur : sed post coitum et ante possunt orare, quia non semper possunt coire. Infra autem habebitur in Littera quae tempora orationi sint constituta.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXIV.

gnantem, ita quod anterius non est applicabilis viro : et tunc est eadem objecction quae prius : videtur ergo, quod nullus illorum usuurn sit contra naturam.

An in propria conjuge potest esse usus contra naturam ? Et, An coeuntem contra usum debitum contingit peccare mortaliter ?

Deinde quauritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa medium : « Nec immutetur in eum usum qui est contra naturam, etc. »

Videtur enim, quod nullus usus contra naturam sit in conjuge propria.

Si dicas forte, quod perversio modi cocundi est contra naturam. CONTRA : Dummodo coeat in vase debito nullus usus vel modus cocundi videtur esse determinatus : ergo nullus modus cocundi erit magis contra naturam, quam alius.

ULTERIUS quaeritur, Utrum sic coeuntem praeter communem modum semper contingat peccare mortaliter ?

Videtur autem, quod sic : quia

<--- Page Split --->

RESPONSIO . Dicendum, quod hujusmodi turpes quaestiones numquam tractari debrent nisi ad illa cogerent monstra, quae his temporibus in confessione audiuntur.

Videtur autem dicendum, quod nihil eorum quae facit maritus cum uxore servato debito corpore seu vase, est secundum se mortale peccatum : sed potest esse signum concupiscentiae mortalis, quando scilicet non sufficit eis modus quem natura determinat per membrorum dispositionem, et ineunt modos brutorum animalium. U ter ego melius intellegatur modus naturalis, et corruptio ab eo, notandum quod propter hoc quod secundum Aristotelem, solus homo est longi et lati corporis, et quod membrum virile super nervum cruris est fundatum, et membrum mulieris in fine ventris, dotet natura quod debitus modus est ut mulier in dorso, vir autem in ventre incumbat ei, sicut probatum est per rationem naturalem ultimo inductam : et hoc modo facilius quam alio concipiunt mulieres, nisi impediatur per accidens. Deviatio autem ab illo minor est lateralis concubitus, et major sedentis, et major illo stantium, et maxima qui est retrorsum modo jumentorum. Et ideo quidam hunc ultimum dixerunt esse peccatum mortale, quod tamen mihi non placuit, ut alibi patuit.

His habitis, dicendum ad primum, quod naturale peccatum dicitur dupliciter, scilicet majus, et minus. Magis innaturale est, quando non expletur actus instrumentis ad hoc formatis a natura. Minus autem innaturale est, quando expletur actus qui non servat naturae modum qui accipitur a membrorum naturali dispositione.

Ad hoc quod objicitur de proportione, dicendum quod licet proportio instrumentorum servetur, tamen non servatur proportio modi dispositionis.

Ad alia duo dicendum, quod in tali casu bene licet : quia aliter convenire non possunt.

Ad iu autem quod ulterius quaeritur, Ad quaest. dico quod non est secundum se peccatum mortale.

Ad objectum contra, dicendum quod Ad 1 et 2. loquitur Apostolus de innaturali qui est non servatis vasis debitis.

Similiter dicendum, quod Littera hic loquitur de tali modo.

Ad ultimum dicendum, quod ex hoc non probatur modus innaturalis nisi minori modo : et ille non est mortale peccatum in conjuge, ut mihi videtur.

ARTICULUS XXV.

An coitus procedens ultra necessitatem, sit mortale peccatum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa medium : « Ille vero qui ultra necessitatem progreditur, etc. »

Videtur enim hoc falsum : quod enim libidini obsequitur, mox nominatum conjunctum est malo : et tale est peccatum mortale : ergo etiam talis actus est peccatum mortale.

Quod si dicatur, Littera est in contraSed contra. rium, quae dicit, quod honestas nuptiarum hujus actus est deprecatrix : quod non esset, si esset mortale peccatum.

RESPONSIO . Dicendum, quod non est solutio. mortale peccatum.

Ad objectum dicendum, quod non obsequitur libidini sicut fini, sed sicut infirmitati. Et objectio procedit ac si obsequeretur ei sicut fini. Ut autem hoc intelligatur, sciendum quod infirmitati obsequitur, qui tentatione potius cogitur quam hoc velit : sed libidini obsequitur, qui more peccatoris sibi talia quaerit et procurat : propter quod dicitur in VIII Ethicorum, quod fornicator vituperabilior est incontinente : et vocat fornicatorem qui venerea quaerit more fornicum,

<--- Page Split --->

et incontinentem qui trahitur tentatione infirmitatis.

cessum, ut dicitur in Littera : ergo non judicabitur, quod falsum est.

ARTICULUS XXVI.

Quæ sunt illa quæ Apostolus secundum veniam concessit ?

Deinde quæritur, de hoc quod dicit, ibi, G, post medium : « Quid est quod secundum veniam concedit Apostolus, etc. »

Videtur enim, quod hujusmodi concessio' sit permissio mali :

Responsio. Quidam dixerunt, quod permissio mortalis fuit in Veteri Testamento in libello repudii 1, et permissio venialis in Novo in coitu qui fit causa libidinis explendae. Sed hoc non videtur competere.

De libello quidem repudii infra erit quaestio.

Sed his quae non supra distincta sunt inter concessionem et permissionem suppositis, hic dicendum quod non est in Novo Testamento permissio mali per se, sed per accidens, hoc est, dicere, quod conceditur aliquid in Novo Testamento, cui plura bona adjuncta sunt : et potest incidere sibi malum, et propter malum quod potest se illo immiscere, non revocatur : et tale quidem est coitus, cui adjuncta sunt bona matrimonii et potest immiscere se libido, et propter illam non revocatur concessio. Et ideo patet, quod objectiones bene concludunt de per se malo, sed de malo adjuncto ei quod bonum est, et causa plurium bonorum, non concludunt : quia magis sunt illa bona, quam istud sit malum.

Et per hoc patet solutio ad totum.

II. Quod non omnis delectatio carnis peccatum est.

Sed forte aliquis dicet, omnem carnis concupiscentiam et delectationem quae est in coitu, malam esse et peccatum, quia ex peccato est et inordinata 2. Et nos dicimus illam concupiscentiam semper malam esse, quia fœda est et pœna peccati : sed non semper peccatum est. Sæpe enim delectatur vir sanctus secundum carnem in aliqua re, ut requiescendo post

<--- Page Split --->

Inhorem, edendo post esuriem : nec tamen talis delectatio est peccatum, nisi sit immoderata. Sic et delectatio quæ fit in coitu conjugali, cui adsunt illa tria bona, a peccato defenditur. Videtur tamen beatus Gregorius ' aliter sentire, scilicet quod sine peccato non possit fieri carnalis conmixitio, dicens : Vir cum propria conjuge dormiens, nisi lotus aqua Ecclesiam intrare non debet. Quamvis diversæ hominum nationes de hac re diversa sentiant, et alia custodire videantur : Romanorum tamen semper ab antiquioribus usus fuit, post admixtionem propriæ conjugis, et lavacri purificationem quaerere, et ab ingressu Ecclesiæ paululum temperare. Nec hoc dicentes culpam deputamus esse conjugium, sed quia ipsa licita admixtio conjugis sine voluptate carnis fieri non potest, a sacri loci ingressu est abstinendum : quia voluptas ipsa sine culpa nullatenus esse potest.

ARTICULUS XXVII.

An omnis coitus sit vitium vel peccatum ? et, Unde habet illud peccatum vel vitium ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, « Sed forte aliquis dicet, omnem carnis concupiscentiam, etc. »

Videtur enim hoc esse verum :

sed omnis concubitus qui fit causa delectionis, est hujusmodi : ergo omnis talis est vanus et malus : ergo est peccatum. Probatur secunda per hoc, quod finis naturalis concubitus est procreatio prolis : quia ad hoc invenit eum natura, et ad hoc taliter formavit organa. Prima patet per se : quia malum nihil est nisi finis perficientis privatio.

Responsio. Dicendum ad hoc, quod non omnis carnalis concubitus est peccatum.

Ad primum autem dicendum, quod actus non dicitur esse in medio ratione delectationis, sed ratione circumstantiarum, scilicet quando coire debet, et ubi, et cum qua, et qualiter, et hujusmodi : et ideo objectio et probatio prima propositionis fundatur super perversam expositionem verborum Aristotelis.

Ad aliud dicendum, quod non avertit

<--- Page Split --->

rationem praëmbulam actui, sed tantum concomitantem, ut supra saepius dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod iste actus non semper fine frustratur : quia habet finem medicinae, et fidei thori, et sacramenti, quia horret separationem.

Ad probationem dicendum, quod iste actus est naturae et hominis, et secundum quod est matrimonii actus, magis accipitur ut hominis actus, quam ut naturae : et ideo sufficit ei finis hominis. Objectio autem procedit ac si sit natura tantum.

Ad aliud dicendum, quod hoc contingit in quibusdam brutis (ut dicit Aristoteles) propter cibi parvitatem : undeetiam quando plus accipiunt de cibo, nisi infirmentur, tunc incipiunt saepe saltare : et ideo etiam homo propter cibi abundantiam plus appetit quam alia. Vel dicendum, quod homo mollioris est complexionis quam alia, et ideo citius immutatur desideriis : propter quod etiam loquitur, ut dicit Avicenna : et ideo constituitur ei medicina illorum desideriorum in sacramento matrimonii.

I. Determinat auctoritatem.

Hoc autem ne praedictis obviet, intelligendum est in illis qui non gratia prolis conveniunt, quorum voluptas non est sine peccato. Et vix aliqui reperiri possunt adhuc amplexus carnales experientes, qui non interdum conveniant propter intentionem procreandae prolis. Hoc autem quoties fit, ab ingressu Ecclesiae abstinendum est. Et quod ita intelligendum sit, (iregorius consequenter ostendit 1. Si quis vero ita sua conjuge, non cupidine voluptatis raptus, sed tantum creandorum liberorum gratia utitur, iste profecto sive de ingressu Ecclesiae, sive de sumendo corporis Dominici mysterio, suo est judicio relinquendus : quia prohiberi a nobis non debet accipere, qui in igne positus nesciat 2 ardere. Cum vero non amor procreandae sobolis, sed voluptas dominatur in opere commixtionis, habeant conjuges etiam de commixtione sua quod defleant. Tunc autem vir qui post admixtionem conjugis lotus aqua fuerit, etiam sacram communionem valeat accipere, cum ei secundum praefinitam sententiam Ecclesiam etiam licuerit intrare.

<--- Page Split --->

Ecclesiae temperare : ergo videtur falsum dicere in Littera.

ARTICULUS XXVIII.

. In cognoscemus uxorem suam aliquo casu sit repellendus ab Ecclesia ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, 1, post initium : « Hoc autem quoties fit, ub ingressu Ecclesiae est abstinendum, etc. »

Hoc enim videtur esse falsum : quia

Responsio. Dicendum, quod istud disolutio. ctum est non propter magnitudinem reatus ostendendam, sed ad demonstrandam incongruentiam actus concumbendi ad spiritualia intelligenda et videnda quatractantur in locis sacris in obsequiis divinis et sacramentis : quia contemplatio divinorum esse non potest, nisi spiritu ascendente super corpus : et in coitu sub carne quasi sufficotius jacet spiritus. Noc est dictum ut ita servetur, sed potius ut moveantur carni servientes, ut humiliter se tunc retrahat a sacris locis, sed non sunt redarguendi si non fecerint.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod exAd1,2,3,et4. communicatio ejicit a loco sacro etiam invitum : sed hic tantum ostenditur incongruitas delectationis carnis ad contemplationem sacrorum, ut homo tunc humiliter seipsum retrahat.

Per idem patet solutio ad tria sequentia.

Ad ULTIMUM dicendum, quod licet sint reatus majoris spiritualia quam corporalia, tamen non ita suffocant spiritum per impetum delectationis, sed remanent in vigore suo, et non habent verecundiam adjunctam : sed coitus totum enervat spiritum, ut dictum est : et ideo tunc debet se homo retrahere a contuitu divinorum.

Qualiter autem se debeat habere in communicando, in sequenti distinctione propriam habebit disputationem, licet hic quaedam ad hoc valentia in Littera dicantur.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO XXXII.

De matrimonio secundum causam finalem quantum ad fidem hori.

A. De solutione carnalis debiti.

Sciendum etiam est, quia cum in omnibus aliis vir præsit mulieri, ut caput corpori (est enim vir caput mulieris 1) in solvendo tamen carnis debito pares sunt. Ideo Apostolus utrique pariter præcipit in hac causa sibi invicem subjici, inquiens: Urori vir debitum reddat, similiter et uxor viro. Mulier sui corporis potestatem non habet, sed vir: similiter autem et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier 2 : quia nec mulier ad alium virum, nec vir ad aliam mulierem potestatem sui corporis habet : nec vir ad continentum, nec mulier potestatem habet sine mutuo consensu : sed alter alterius potestatem habet corporis, ut poscenti alteri non liceat alteri negare debitum. In hoc enim pares sunt, quia nec viro, nec mulieri corpus suum licet alii tradere : sed sibi invicem debitores sunt in hac causa, ne peccandi detur occasio : per quod non dominium tollitur viro, sed vitium 3. Debent enim sibi conjugati non solum ipsius sexus sui commiscendi fidem liberorum procreandorum causa, quae prima est in ista mortalitate societas, verum etiam infirmitatis invicem excipiendae ad illicitos concubitus devitandos, mutuam quodammodo servitutem : ut et si alteri eorum continentia placeat, nisi ex alterius consensu non possit. Ad hoc enim neuter habet potestatem sui corporis : quod adeo verum est, ut etiam quod non filiorum procreandorum, sed infirmitatis et incontinentiæ causa expetit, vel ille de matrimonio, vel illa, non sibi alterutrum negent, ne per

<--- Page Split --->

hoc incidant in damnabiles corruptelas. Reddere enim debitum conjugale nullius est criminis : exigere autem ultra generandi necessitatem, culpa est venialis. Fornicari vero vel mechari, puniendi est criminis 1.

ARTICULUS I.

An conjuges matrimonialiter conjuncti, sint inter se aequales ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, « Sciendum etiam est, quia cum in omnibus aliis vir praesit mulieri, etc. »

Videtur enim falsum quod dicit in Littera :

In contraRum hujus est,

R esponsio. Dicendum, quod in jure matrimonii in reddendo debito et exigendo aequales sunt conjuges, sicut ultimo est probatum : sed in dispensatione domus et actibus gubernationis inaequales : quia vir in talibus est principalis, et etiam in actu generationis : et hoc probant objectiones prius inductae.

UNDEADprimum dicendum est, quod hoc verum est in actu generationis, sed

Solutio.

Ad 1.

<--- Page Split --->

quoad exigendum et reddendum sunt aequales.

Ad 2 et 3. Ad ALIUD dicendum, quod adjutorium illud pertinet ad actum generationis, et non ad gubernationem et regimen domus.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod idem quod habet in se multa, aliqua possunt esse aequalia et inaequalia : et hoc est dicere idem,

non tamen secundum idem : et ita est hic.

Ad ALIUD dicendum, quod contra modum naturae esset, si aequaretur in vi generandi : quia duo aequalia in vi generandi numquam generant : quia illa vel essent ambo activa, vel ambo passiva : sed duo in generando inaequalia, in jure matrimonii possunt esse aequalia, ut jam patuit per ante dicta.

Et per hoc patet solutio ad omnia sequentia argumenta.

B. Quod neuter continere valeat nisi ex communi consensu.

Quod vero sine consensu uxoris vir continere non valeat, subditis probatur testimoniis. Ait enim Augustinus: Si dicat vir, Continere jam volo. Nolo autem uxor, non potest. Quod enim tu vis, illa non vult. Numquid per continentiam tuam illa debet fieri fornicaria? Si alii nupserit te vivo, adultera erit. Non vult tali lucro Deus tale damnum compensari. Redde debitum: et si non exigis, redde. Pro sanctificatione perfecta Deus tibi computabit, si non quod tibi debetur exigis, sed reddis quod debes uxori 1. Idem, Secundum verba apostolica, etiamsi vir continere valuisset 2, et tu noluisses, debitum tibi reddere cogeretur: et illi Deus imputaret continentiam, si non suae, sed tuae concederetur infirmitati, ne in adulterium caderes. Quisquis ergo compatiens infirmitati uxoris reddit, non exigit debitum: aut si propter propriam infirmitatem ducit uxorem plangens potius, quia sine uxore esse non potuit, quam gaudens quia duxit, securus expectat diem novissimum. Idem 3, Una sola causa esse potest, qua te ad id quod vovisti, non modo non hortaremur, sed etiam prohiberemus implere: si forte tua conjunx hoc tecum suscipere, animi vel carnis infirmitate recusaret. Nam vovenda talia non sunt a conjugatis, nisi ex consensu et voluntate communi: et si praepropere factum fuerit, magis est corrigenda temeritas, quam persolvenda promissio. Non enim Deus exigit si quis ex alieno aliquid voverit, sed potius usurpare vetat alienum. Idem 4, Aposto-

<--- Page Split --->

lusnecadtempusutvacentorationi , nisiexconsensuvoluitconjugemcarnaliinvicemfraudaridebito . I d e m , Manifestumestitavoluisselegem , frominamsubviroesse , utnullaejusvotaquæabstinentiæcausavoverit , reddanturabea , nisiauctorfueritvirpermittendo . Namcumadpeccatumcjusdemviripertinerevolueritlex , sipriuspermiserit , etposteaprohibue - r i t : nontamendixitutfaciatmulierquodvoverat , quiapermissajampriusavirofuerat . Viridixitessepeccatum , quiaabnuitquodpriusconcesserat : nontamenmulieriexhocjussumdedit , utcumpriusvireiconcesserit , posteasiprohibueritcontemnatur 1 . Exhisapparet , quodvirvelmuliercontinentiamDeoofferrenonpotestsinecommuniconsensu , necalteral - teridebitumnegaredebet . Siveroquilibeteorumalterumasuojureabsol - verit , adpræteritamservitutemnumquidrevocarepoterit ? Hocenimvi - deturAugustinussupravoluisse . Quibusdamvidetur , quodmuliernondis - cedensadomoviri , quæviropermittentecontinentiamvoveritvelpromi - serit , eodemprohibentesolverenonvaleat : ethocpropterdignitatemviri , quiestcaputmulieris . Sedmeliushocintelligiturintalicasu , ubivircon - ceditmulierivoverecontinentiam , etantevotumprohibetimplere . Siverohabitummutaverit , nonpotestrevocari , secundumillud : Quiuxoremsuamvelarepermiserit , aliamnonaccipiat , sedsimiliterconvertatur 2 .

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS II.

« Quod vero sine consensu uxoris, etc. »

Hic agitur de debiti solutione in qua sunt conjuges æquales.

An semper et æqualiter contingat reddere debitum ?

Incidit autem primo hic quæstio triplex.

Prima est, Qualiter contingit solvere debitum ?

Secunda est, Utrum solventi hoc computetur pro perfectione sanctitatis, ut dicit in Littera ?

Tertia, Utrum debet solvi debitum non exigenti sive poscenti.

1 S. AUGUSTINUS, In quaest. Numerorum, lib. IV, cap. 39.

2 Ex concil. Remensi ; et habetur, 33, quaest. 5. (Nota edit. Lugd.)

<--- Page Split --->

AD PRIMUM objicitur sic :

Solutio. Responsio ad hoc, quod contingit reddere debitum.

Ad 1 etalia. Ad m autem quod primo objicitur, dicendum quod tempore indigentiae est solvendum secundum facultatem solventis. De causa autem dicendum, quod illa vel est ex matrimonio causata, aut ex aliis causis. Si primo modo : tunc hoc est, quia aut concubuit, et tunc sufficienter solvit, quia non tenetur ad immoderatum concubitum : quia si mulier post decentem solutionem conqueratur, potius se exhibet meretricem quam conjugem. Si autem ex alia causa est : aut illa est licita, aut illicita. Si licita : tunc

non tenetur solvere, quia Deus cum im potentem fecit. Si autem illicita sit : tunbene puto, quod sequens peccatum uxoris aliquo modo imputetur ei, nisi pemiteat et quantum in se est faciat quod in ipso est, quod contineat uxor ex bona voluntate : propter fragilitatem enim supervenientem matrimonio non solvitur matrimonium.

Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita.

ARTICULUS III.

An solcere debitum sit pro perfectione sanctitatis matrimonii ?

Secundo quaeritur, Utrum computetur hoc pro perfectione sanctitatis matrimonii ?

Videtur quod sic : quia

IN CONTRARIUM hujus est,

<--- Page Split --->

ponderatio non est digna continentis aninur. Ergo justitia non potest recompensari.

In contrarium hujus est, quod solutio Sed contra debiti ordinatur contra damnabiles corruptelas mollitiei, et sodomiae, et adulterii : sed quidam conjuges sunt ex verecundia non se revelantes suis conjugibus, et tamen ardent in suis desideriis : ergo videtur, quod illis sit solvendum, etiam non exigentibus.

Ad hoc dicendum, quod Augustinus hic loquitur de reddente invite, cujus tota devotio est ad continentiam, et tantum debito matrimonii, et fide thorí potius ad solutionem cogitur, quam carnali desiderio incitetur.

Ad primas autem rationes dicendum, quod si justitia et castitas comparantur secundum hoc quod valent politegiis et ad alterum, vincit justitia castitatem : si autem comparantur secundum decorem et honestatem quam habent, vincit castitas justitiam.

Et secundum primum modum procedunt rationes primo inductae : secundum alterum autem procedunt rationes secundo inductae.

RESPONSIO. Dicendum mihi videtur, quod discretum est solvere etiam non exigenti, qui signa quandoque habet petulantiae, et etiam illi conjugi qui non contradicit, sed silenter patitur solutionem.

Ad hoc autem quod primo objicitur, dicendum quod licet non requiratur ex verecundia, tamen jus praeviae petitionis, scilicet quando contrahit matrimonium, adhuc stat, et tunc in contractu primo semper intelligitur petere nisi reclamet aliquando aliqua de causa.

Quod autem objicitur, quod qui tacet, laudat : dicendum quod hoc est verum, quando nihil dixit in contrarium : sed hoc non est in conjugibus qui contrahunt ut debitum eis solvatur.

Et per hoc patet solutio ad utramque partem objectionum.

Ad aliud dicendum, quod non est tutum nisi fiat legitima causa temporis aut infirmitatis : et tunc etiam puto, quod non debet averti cum instantia et pertinacia.

ARTICULUS IV.

An debitum debet solvi non exigenti ?

ARTICULUS V.

Tertio quaeritur, Utrum solvi debet non exigenti ?

Videtur, quod non : quia

An vir potest vovere non reddere debitum sune consensu uxoris ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, ante medium : « Nam vovenda talia non sunt a conjugatis, nisi ex consensu, etc. »

Ponamus enim, quod alter conjugum voveat sine consensu alterius, ut numquam exigat.

<--- Page Split --->

Videtur enim hoc esse licitum votum : quia

conjugis: quia inducit ei verecundiam toties petendi, et quasi invite videtur ei cohabitare : et ideo votum illud est stultum et irrationabile.

Ad aliud dicendum, quod non omnia quae sunt infirmitatis in quocumque statu devovenda et objicienda sunt, scilicet quando destructio talium non est sine praejudicio aliorum, ut prius patuit in casu isto.

Sed contra. In contrarium hujus est, quod

ARTICULUS VI.

An alter conjugum potest abstinere a reddendo debito ut vacet orationi ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa medium : « Nec ad tempus ut vacent orationi, etc. »

Videtur enim hoc esse falsum : quia

Responsio. Dicendum, quod non debet hoc aliquis vovere : et si voverit, credo quod etiam per Episcopum poterit dispensari : et tunc arguendus est de stultitia, et pœnitentia ei injungenda : et ita debet absolvi a voti obligatione : quia si ante matrimonium melius est nubere quam uri 1, multo magis in matrimonio hoc est melius.

Ad primum autem dicendum, quod in sua quidem est potestate : sed interest qualiter etiam sua re quisque utatur : et hoc pertinet cognoscere ad judicem, et non est sine aliquo praejudicio alterius

Juxta hoc ulterius quaeritur de voventibus peregrinationes sine consensu uxoris.

Videtur enim, quod facere non possunt : quia

<--- Page Split --->

nii : ergo statim debetur : ergo non potest se vir subtrahere per peregrinationem quin reddat.

ARTICULUS VII.

An si mulier aliquid voverit viro con- sentiente, ipsa teneatur ad observatio- nem viro postmodum repugnante ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo post medium : « Nam cum ad peccatum ejusdem viri pertinere, etc.

Videtur enim, quod falsum imponatur hic per Augustinum :

RESPONSIO. Dicendum, quod Augusti- nus trahit hoc ex quodam verbo quod dicitur in fine cap. xxx Numerorum, ¥. 16, ubi dicitur : Si autem contradixe- rit postquam resciirit, ipse portabit ini- quitatem ejus. Et forte secundum aliam translationem est expressius.

Ad aliud dicendum, quod semper red- dere est necessitatis : sed non intelligitur esse votum, quod contradicente marito est

RESPONSIO. Dicendum ad primum, quod interdictum Ecclesiae respicit congruen- tiam, et non necessitatem.

Ad aliud de Joel, dicendum quod ipse loquitur de tempore maximi luctus : et tamen etiam in illo non obligat, sicut patet ex dictis in praecedenti.

Ad id quod quæritur ulterius, dicen- dum quod si uxor contradicit ex impo- tentia continendi, et hoc scit maritus, credo quod peccat vivendo peregrina- tionem, et ex dispensatione debet com- mutare votum. Si autem contradicit ex affectu societatis, tunc credo, quod pro- pter necessitatem terræ sanctæ et visita- tionem liminum Apcstolorum potest pe- rægniari: quia pertinaciter tunc non con- tradicit.

Et per hoc patet solutio ad omnia præter ad ultimum : ad quod dicendum, quod ideo fit hoc quia viri habent majus incitans ad libidinem, quam mulieres : et etiam quia peregrinationibus caute va- dunt viri, et cum utilitate Ecclesiae et adificatione : quorum nullum est in mu- licribus.

rit vir, et tacuerit, nec contradixerit sponsioni, reddet quodcumque promiserat.

Solutio. Ad 1.

Ad 2 et 3.

<--- Page Split --->

usurpatum. Ad id autem quod dicit, quod maritus primo consentit, dicendum quod intelligitur, quod maritus non consentit, sed potius ante deliberationem dissimulavit : et postquam deliberavit, contradixit : et in tali casu intelligo. loqui Augustinus, quia si expresse conscnsisset, non deberet mulier postea inclinari ad voti fractionem.

Et per hoc patet solutio ad ultimum : loquitur enim in tali casu, quando maritus non tacet, nisi ut deliberans, et non ut expresse consentiens.

sunt quæ præcedentia matrimonim, dirimunt contractum, quæ tamen matrimonio supervenientia non dirimunt ipsum : sed istud supervenit, et non est adhuc solemnizatum : ergo non dirimit matrimonium jam ante contractum : ergo iste non potest cogere uxorem ad debiti solutionem, sicut prius.

ARTICULUS VIII.

An mulier quæ permittente viro continentiam voverit, viro postea prohibente, teneatur reddere debitum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante finem : « Quibusdam videtur, quod mulier non discedens, etc. »

Videtur enim, quod hæc opinio non sit vera , quia

Responsio. Dicendum, quod opinio illa falsa est : illa autem quam consequenter ponit pro sua, est vera.

Ad primum autem quod objicitur, dicendum quod hoc intelligitur de matrimonio quod votum antecedit : quia tunc semper supervenit majus vinculum, et frangit matrimonium : sed nunc votum continentiae de communi consensu sequitur, ideo non dirimit matrimonium, sed suspendit debitum exigendi et reddendi : quia hoc est in potestate conjugum, et voluntate, vovere et non vovere.

Per idem patet solutio ad sequens.

Et ideo patet, quod mortaliter peccant frangendo votum.

Utrum autem votum illud recipiat dispensionem vel non, infra habet determinari in quaestione de voto.

C. Quibus temporibus cessandum sit a coitu ?

{. Et licet debitum poscentisemper sit solvendum, non licet tamen qualibet die poscere. Unde Augustinus : Christiano cum uxore sua aliquando licet convenire, aliquando non. Propter processionis enim dies, et jejuniorum aliquando non licet convenire : quia etiam a licitis abstinendum est, ut fa-

<--- Page Split --->

cilius impetrari possit quod postulatur 1. Idem, Quoties enim vel dies nativitalis, vel reliquae festivitates advenerint, non solum a concubinarum consortio, sed etiam a propriis uxoribus abstinere. Item, Ambrosius: Si causa procreandorum filiorum ducitur uxor, non multum tempus concessum videtur ad ipsum usum: quia et dies festi, et dies processionis, et ipsa ratio conceptus et partus juxta legem cessare usum et 2 carnis his debere temporibus demonstrant 3.

ARTICULUS IX.

. In in matrimonio debitum semper sit reddendum, non autem poscendum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, 1, « Et licet debitum poscenti semper sit solvendum, etc. »

Quæruntur autem hic tria.

Primum autem est de Littera, quare potius sit semper solvendum, quam posecundum debitum matrimonii?

Secundo, Quare potius ista quae in Littera enumerat, quam alia tempora poscunt?

Terlio, Utrum iste obligatur ad quamlibet horam illius temporis æqualiter, vel in aliqua obligatur, et in aliqua non, et in aliqua plus, et in aliqua minus?

Ad PRIMUM objicitur :

dendum debitum, et non semper sit petendum.

<--- Page Split --->

vit : ienixiçs tamen non reddit ei, praesentibus latronibus, nec tempore in quo esset in periculo perdendi ex stultitia propria vel violentia aliena. Ergo similiter debet esse in matrimonio : sed reddens seit, quod non expedit, quod illi modo reddatur debitum : ergo in tempore illo reddere non debet.

et fine. Et patet, quod haec non sunt eadem : quia in uno est informans libido, et in altero justitia et fides : in uno finis refrigerium libidinis, in alio meritum secundum justitiae exercitium.

Ad aliud dicendum, quod non datur ei gladius, sed medicina furie : sicut si alicui memoria incipit rapi, ad cerebrum perforatur caput : licet detur ei vulnus, tamen hoc ipsum ei est medicina : sed si daretur ei occasio mortalis peccati, tunc daretur ei gladius.

Ad aliud dicendum, quod reddens tempore libidinis est ienixiç, quia tunc illi cui redditur, maxime valet ad ruina praeservationem : et patet per antedicta, quod inducta nihil valent, quia non sunt similia.

Sed contra. In contraium hujus est, quod dicit Philosophus, quod unumquodque in quo tempore magis valet, magis est eligendum : sed medicina maxime valet tempore aqritudinis : ergo tunc maxime est eligenda : sed medicina libidinis est matrimonium : ergo in tempore libidinis eligendus est usus ejus, et tunc maxime exhibendus : ergo debetur redditio debiti tempore festi si alter petat ex timore incontinentiæ.

Ad aliud dicendum, quod non est talis instantia tentationis aliarum concupiscentiarum sicut libidinis, quae cito hominem praecipitat : et ideo contra hunc morbum magis paratam oportet esse medicinam, quam contra alium.

ARTICULUS X.

Solutio. Resposso. Dicendum, quod tenetur reddere tempore cujuscumque festi, sicut in Littera dicitur, et ultima probat objectio.

An liceat in temporibus in Littera nominatis conjuges convenire ?

Ad 1. Ad primum autem dicendum, quod non consentit, sed potius moleste dat ei quod suum est : unde dolet de libidine, sed praebet remedium tale, quale esse potest ne usque ad mortales corruptelas infirmitas aggravetur.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod non peccat venialiter reddendo, sed potius fortiter meretur ex actu fidei et justitiae thori.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod falsa est propositio de actu naturae, sed de actu moris est vera : sed in tali casu conjugati non participant unum actum moris, sed naturae : quia actus moris causatur ex omnibus suis circumstantiis et forma

Secundo quaeritur, Quare potius ista festa quam alia determinantur?

<--- Page Split --->

dies alii æquales istis, sicut annuntiationis, passionis, resurrectionis, epiphaniae : quare ergo illi dies non determinantursicut isti ?

individuo, quod repleatur sagina voluptatis ordinantis ad salutem speciei. Et per hoc patet solutio omnium quae quaeruntur in isto capitulo.

Quod enim in auctoritate Ambrosii dicitur de tempore conceptus et partus, supra habuit quaestionem 3.

De temporibus autem nuptias contrahendi infra quaeretur.

ARTICULUS XI.

RESPONSIO. Dicendum, quod Sancti loquuntur de temporibus contrahendi nuptias ultimo capitulo 2 : sed hic loquuntur de tempore exigendi debitum nuptiarum jam contractarum.

Unde dicendum, quod optime determinat processionis dies, et jejuniorum sed processionis dies sunt duplices, scilicet statuti ex processionibus Domini, sicut inductum est in objectione : et illi qui causantur ex communi et legitima necessitate, sicut dies rogationum pro peste, et hujusmodi etiam fiunt in particularibus Ecclesiis ad hoc pro voluntate Prælatorum instituentium, eo quod in talibus diebus ascendit in Domino spiritus, quia oratio est ascensus intellectus in Deum, ut dicit Damascenus, et inconveniens est ut una hora ascendat in Deum spiritus, et in fine sub carne deprimatur. Eadem ratio est de festis magnis, præcipue beatissimæ Virginis, et Christi : quia tunc commemoratio fit illibate castitatis et floris ejus Domini nostri Jesu Christi, et incongruum est tunc membrum Christi incontinentiae et voluptati et corruptioni operam dare.

Tempora autem jejuniorum, sicut quadragesimæ, et quatuor temporum, et vigilie, sunt instituta ad macerandam carnem, et inconveniens est ut cum caro abstrahitur a necessariis

An in qualibet hora dictorum festorum semper sit abstinendum ?

Tertio quaeritur, Utrum quælibet hora illius temporis est inconveniens ?

Videtur autem, quod non : quia

RESPONSIO. Dicendum, quod minime, sed potius abstinendum, sicut dicitur in Littera, quia incongruum est valde.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod licet non in omni hora horum dierum orationi possimus et laudibus divinis interesse, tamen semper nos idoneos tenere debemus : et ideo vacandum est ab amplexibus, qui deprimunt mentem ne surgere possit ad ecclesia.

AD ALIUD dicendum, quod non tenet : quia actui adjuncta est fœda concupiscen-

Solutio.

Ad 1.

Ad 2.

<--- Page Split --->

tia subjugans in delectationis impetu rationem multo plus quam signum istud

exigere possit : et ideo interdictur proter congruentiam temporis ab Ecclesia.

D. Hieronymus viditur dissentire a praemisisi.

Illi autem quod dictum est reddere debitum non esse peccatum, videtur obviare quod ait Hieronymus : Quicumque uxori debitum reddit, vacare non potest orationi, nec carnes Agni edere 1. Item, Si panes propositionis ab his qui uxores suas tetigerant, comedi non poterant 2 : quanto magis panis qui de cœlo descendit, non potest ab his qui conjugalibus paulo ante hæsere complexibus, violari atque contingi : non quod nuptias condemnemus, sed quod eo tempore quo carnes Agni manducaturi sumus, vacare a carnalibus operibus debeamus. Hoc capitulum maxime ad ministros Ecclesiae pertinere videtur, quibus non licebat sacra officia celebrare atque mysteria tempore conjugalis amplexus : quo etiam præsentia Spiritus sancti non datur. Unde idem ait : Connubia legitima carent quidem peccato, nec tamen tempore illo quo conjugales actus geruntur, præsentia Spiritus sancti dabitur, etiamsi Propheta esse videatur, qui officio generationis obsequitur 3.

E. Quibus temporibus non sunt celebrandæ nuptiae ?

Nec 1 solum in opere carnali observanda sunt tempora, sed etiam in celebrandis nuptiis, secundum illud : Non oportet a Septuagesima usque in Octavam Paschae, et tribus hebdomadibus 3 ante festum sancti Joannis, et ab adventu Domini usque post Epiphaniam celebrare nuptias 6. Quod si factum fuerit, separentur. Item, Nicolaus Papa : Nec uxorem ducere, nec conjugia facere quadragesimali tempore convenire posse ullo modo arbitror.

<--- Page Split --->

sed positum est, quod ipse non consentiat, sed exigat.

ARTICULUS XII.

An quando vacandum est orationi, possit aliquis reddere debitum?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, « Illi autem quod dictum est reddere debitum non esse peccatum, etc. »

Et quaeruntur hic duo.

Primum est, Quando vacandum est orationi, an. possit eadem hora alius debitum petere ?

Secundum, Utrum debitum reddens, possit carnes Agni edere eodem die ?

Et gratia hujus etiam quaeritur, Utrum possens debitum, carnes Agni debeat manducare ?

Ad PRIMUM sic obiicitur :

Si forte dicas, quod ipse absolvitur a solutione debiti ratione temporis ad orandum constituti. CONTRA : Apostolus dicit, I ad Corinth. VII, 5 : Nolite fraudare invicem, nisi forte ex consensu, etc. Ergo etiam in illo tempore non absolvitur nisi ex consensu alterius conjugis :

Sed contra hoc videtur esse, quod sed contra. in quibusdam terris propter insultus bellantium multis noctibus et multis diebus necesse est cum pueris et uxoribus in Ecclesia confugientes manere : cum ergo non multo tempore debeant carere debito, videtur quod in Ecclesia possit exigere et reddere.

Rusposio. Dicendum, quod semper Solutio. petenti debetur debitum matrimonii, et in omni hora solvendum secundum opportunitatem et facultatem. Opportunitatem autem voco : quia tamen cum coitus verecundiam quamdam habet annexam, non oportet quod solvatur in publico coram hominibus, sed omni hora dimisso negotio in quo est, si scit alterum esse in periculosa concupiscentia, tenetur captare secretum cubilis et reddere debitum.

Ad hoc autem quod quaeritur de praecepto orationis, dicendum quod numquam est tempus reddendi ex necessitate, nisi in quo si non faciat, omittat : et hoc est ex duobus causatum, scilicet ex institutione Ecclesiæ, et ex impossibilitate recuperandi. Ex institutione autem Ecclesiæ non obligantur, nisi personæ ecclesiasticae quæ castæ esse debent quamdiu tractant divina sacramenta :

<--- Page Split --->

alias autem non obligat Ecclesia, sed monet. Impossibilitas autem recuperandi non potest hic fieri : quia et si modo reddat debitum, postea potest recuperare orationes vel in crastino : et ita patet, quod non est perplexus : quia non habet necesse alterum facere, eo quod determinate orandi non est institutum aliquod tempus conjugato. Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad 2. An id quod quaeritur de loco, dicendum quod non tenetur in loco sacro debitum solvere, si aliquis alius locus haberi potest : si autem non potest, tunc solvat cum dolore cordis, et etiam si exigit cum planctu, quod sine usu matrimonii esse non potest, non credo quod peccet mortaliter.

Ad 3. Ad hoc autem quod objicitur, quod locus contaminatur, dicendum quod contaminatio loci est duplex, scilicet ex incongruitate operis quod fit in ipso ad consecrationem et actum loci, et ex contrarietate procedens. Illa quae procedit ex incongruitate tantum, non ita contaminat locum quod indigeat reconciliatione, sed potius illa quae procedit ex contrarietate : et illa lit ex magnis facinoribus, scilicet stupro, homicidio, et hujusmodi.

Ad hoc autem quod ulterius quaeritur, dicendum quod Apostolus non vult, quod per hoc locus sit contaminatus, sed incongruitas quaedam fuit : et ideo correxit eam cum praeter necessitatem fieret.

Ad id autem quod objicitur de Matthæo, dicendum quod illi negotiationi conjuncta erant latrocinia, et furta, et simoniae : et ideo expulit de templo. Et ideo non est simile, quia in oratorio, ut dicit Augustinus, « Nemo aliquid agat, nisi ad quod factum est, unde et nomen accepit. »

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XIII.

An alter conjugum solvens debitum, eodem die edere possit carnes Agni? et, An exigens possit accipere corpus Domini? et, An eodem die quando acceptum est, possit reddi debitum?

Secundo quaeritur, Utrum solvens debitum, carnes Agni eodem die edere possit? vel etiam eodem die quo carnes Agni comederit, solvere debeat debitum?

Videtur autem, quod non : quia

<--- Page Split --->

. In contrarium est hoc, quod in praecredenti distinctione habitum est a Gregorio : « Si quis sua uxore utitur non cupidine voluptatis raptus, sed tantum procreandorum liberorum gratia, ille profecto sive de ingressu Ecclesiae, sive de corpore Domini in ministerio sumendo, suo est judicio relinquendus : quia prohiberi non debet a nobis accipere, qui in igne positus nescit ardere. » Ex hoc patet, quod qui solvit propter justitiam vel liberorum gratia, ille post talem concubitum potest accipere corpus Domini : quia non refert utrum solvat propter justitiam vel fidem thori, an propter pietatem liberorum procreandorum.

In contrarium hujus est, quod

Item quaeratur ulterius, Utrum exigens causa infirmitatis possit accipere corpus Domini ?

Videtur, quod non : quia

Ulterius quaeritur hic, Utrum postquam acceptum est corpus Domini, eodem die parum vel multum post exigi vel reddidi possit debitum ?

Videtur, quod non : quia

<--- Page Split --->

est, ne debitum exigitur vel petitum exsolvatur.

Videtur, quod non: quia secundum legem immunda est hujusmodi mulier, ut patet, Levit. xii, 4: ergo de sanctis nihil debet contingere: ergo nec Eucharististiam.

Eodem modo sequitur, quod nec vir pollutus, nec seminifluus, sicut Ievit. xv, 1 et seq., expresse prohibetur.

Sed contra. In contrarium hujus est, quod hujusmodi penea sunt, non culpae secundum se: punitus autem non debet amplius puniri: ergo nec in hoc debet iterum puniri, quod abstrahatur ei cibus salutaris.

Et quia multum de his quaesitum est in tractatu de Eucharistia 1, sufficiant ista nunc quaesita.

Resposso ad primum, quod reddens debitum propter fidem thori et justitiam, vel etiam exigens propter bonum prolis, non debet prohiberi a carnibus Agni, sed suo judicio circa hoc est relinquendus, utrum ex humilitate, quia tale negotium sine voluptate non fuit, velit abstinere, vel ex devotione velit accipere.

nimii amatores, id est, nimis ardentcs, de quibus supra habitum est, quod sunt adulteri.

Ad aliud dicendum, quod est propter Ecclesiae institutionem quae repugnat : sed hic non est aliqua Ecclesiae institutio in contrarium, sed potius concessio Apostoli dicentis, Nolite fraudare invicem, etc. 2.

Ad aliud dicendum, quod non sunt simul dolor et voluptas secundum actum, sed dolor secundum habitum potest esse cum voluptate secundum actum, et post voluptatem coitus, quando vadit ad communionem, potest dolere secundum actum et excludere voluptatem quae fuit prius tempore coitus.

Ad aliud dicendum, quod Gregorius loquitur de sacerdotibus conficientibus Eucharistiam in missa: quia illis imponitur major sanctitas, sicut in Littera exponitur dictum Hieronymi: unde si generaliter accipiatur dictum, dicendum quod pollutio est signum culpae praecedentis: et ideo cum bonarum mentium sit ibi culpam timere, ubi culpa non est, multo magis est eis timendum ubi signum praecedentis culpae invenitur: sed redditio debiti non est signum nec effectus alicujus culpae: et ideo non est simile quod inductum est. Tamen de hoc respicienda est nostra quaestio in tractatu de Eucharistia 3 : et ita fiet manifestatio solutionis.

Ad aliud dicendum, quod unum accipere cum alio secundum actum existente esset perversitas: sed nihil prohibet post carnalitatem cum qua est spiritualitas secundum habitum, accipere id quod est summae spiritualitatis: quia jam carnalitas cessavit.

Ad 11 autem quod objicitur ex Littera, Magister respondet in Littera. Potest tamen aliter dici, quod Hieronymus loquitur de his qui suarum uxorum sunt

Ad 11 autem quod ulterius quaeritur Ad 11 de exigente, dicendum quod ille monendus est ne accipiat, non suo judicio relinquendus ut primus: si tamen omnibus

<--- Page Split --->

modis ex devotione se ingerat, non est prohibendus.

Ad in autem quod objicitur contra, dicendum quod sicut dictum est in praecedenti distinctione, per hoc non ostenditur nisi incongruitas invitans ad humilitatem, et non intendit Gregorius imponere necessitatem.

Ad aliud dicendum, quod aliud est accipere effectum Eucharistiae, et aliud percipere. Primum est palati infirmi : secundum palati sani. Et quoad hoc dictum Augustini fuit, quod cresceret, et non quoad primunt : quia quilibet qui contritus est, potest Eucharistiam accipere.

Ad aliud dicendum, quod omnis habens continentiam concessionis conjugalis, habet renes accinctos : et dictum Gregorii intelligitur de accinctione ab illicito concubitu.

Ad aliud dicendum, quod puerorum mundatio quaerebatur ratione idoneitatis, quia panes erant sacerdotales, et non ratione necessitatis.

Ad in quod ulterius quaeritur, dicendum quod illo die non est poscendum debitum, nec etiam reddendum, nisi alter conjunx multum instet : si tamen fiat, non credo quod sit mortale peccatum.

Ad objectum autem contra, dicendum

quod licet actu sint contrarii, non tamen habitu : quia unus est sacramenti unius, et alter alterius : et unus charitatis, et alter continentiae conjugalis, quae nullam inter se, habent contrarietatem : unde actus coitus non est contra spiritualitatem, nisi sicut dispositio permanens ad tempus et transiens.

Ad aliud dicendum, quod hoc ideo fit, quia opprimit naturam, et suffocat sequentem calorem digestivum : sed non fit sic hic, quia ut jam dictum est, delecatio quae est in coitu, non profundatur ut habitus, sed transit sicut dispositio temporalis.

Ad in quod ulterius quaeritur, dicenAd quest.3. dum quod talia sunt infirmitate potius quam culpae.

Et ad objecta competens satis habetur solutio in tractatu de Eucharistia 1.

Deinde ratione hujus ubi dicitur, ibi, D, in fine : « Nec tamen tempore illo quo conjugales actus geruntur, praesentia Spiritus sancti dabitur, etiamsi Propheta esse videatur, etc.

Tractanda est quaestio de prophetia, ut perfecte videatur quare sit hoc quod dicitur in Littera.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

AD PRIMUM objicitur sic :

In contrarium hujus est,

Idem dicitur omnino in Institutis.

Item, Tullius in Rhetorica dicit, quod « jus naturale est, quod non opinio genuit, sed innata quaedam vis inseruit, ut maris feminaequo conjunctionem : » ergo, etc.

<--- Page Split --->

sit naturale: sed homo naturale habet a differenita quod est animal civile et politicum: et propter hoc unius solius vita, ut dicit Avicenna, non est nisi pejor quam potest: a genere autem habet, quod sit conjugale, sicut prius in avibus et leone ostensum est: ergo conjugium magis est naturale, quam politicum.

Responsio . Dicendum , quodverbaAspasiisolventishancquestionemincommentosupernonumLithica , valdenotandasunt , etsuntista : « Nonpolestessecommixtiomarisetfeminæpenituscarensculpa , nisiquæintenditprolisprocreationem : etcumhomositanimalrationale , etrationonperversaintendatoptinum , nonsolumintenditgeneranshomoprocreareprolem , sedetprocrea - tameducare , eteducandoprovehereusqueadperfectionemnonsoluminboniscorporis , sedetiaminbonisanimæ , quæsuntvirtutesetscientiæ : nonestautemsolusvirgenerans , necsolamulier , sedambosimulsuntunumgenerans : o p o r - tetergequodambosimulintendantunacommuniintentioneprolisprocreationemeteducationemetprovectionemusqueadperfectum : oportetigiturantequamconveniant , imutuosibiconsenserintinunamindividuamvitamadprolispro - creationemeteducationemetprovectio - nemusqueadperfectum : nonenimessepolestrationalisintentiogenerantisrecta , nisiuterquegenerantiuminvitamcon - senserintindividuam : cumigiturfinisnaturalisvirtutisgenerativæ , etactusgenerandiinhominesitprolesperfectautraqueperfectione , etsalusspecieinonsolumestinesseprino , sedetiaminessescundo , quodestverahominisconsummatio : huncautemfinemnonpossuntintendereviretmuliercommu - niintentionegenerantes , quimagissuntumumgenerans , nisimatrimonialitercopulati : etquodnonrectofinefit , p e c - cetumest , patetquodmatrimoniumsitnaturale , etquodomniscommixtioextramatrimonium , pecatumest , ettrans -

grediturlegemnaturæ . » HucusquesuntverbaAspasii : etdeterminanttotamquæstionem , necindigentexpositione .

ADPRIMUMergodicendum , quodnaturanullianimalialiquiddictatvelinstigat , nisietiamcumhocdeteiin - stinctumetfacultatemoptimesecundummodumsuænaturæperficiendi : etitaetiammatrimoniumquoadmodumquodsuaefficiaturuxor , utsciaturquisuntfiliiproprii , etquinon , eritnaturale .

ADALIUDdicendum , quodinunosub - stantialiconveniuntomnes , quodestconsensusutriusque , sedinaccidentali - busdifferunt : ethocnonimpedit .

AdAliuddicendum , quodTulliusin - telligithocdenaturaquæestingenera - tionetantumconsiderata , etnullomodoinspecie : etsietiamingenereconside - retur , adhuccommixtiosuadetermina - turaderctamliberorumsuorumnoti - tiametiamnaturaliterinmultisanima - libus , utpriuspatuit . Etilleperitusquiconjunxithominesinhabitationesdo - morumetcivitatum , etmatrimoniicon - tractum , perostensionemnaturaliumra - tionumhocfecit : etideoexillarationenonsequitur , quodmatrimoniumnonsitnaturale .

AdAliuddicendum , quodutpriusdi - ctumest , naturaomniaanimaliahocdo - c e t , seddiversimodesecundumdiversi - tatemspecierum : quadamenimdocetfiliorumprocerationemsinedetermina - tionecertæfæminæ : ethocestinillisinquibusmasnulliamhabetsollicitudi - nemcircaflioseducandos , sicuttaurus , equus , asinus , canis , ethujusmodi . Inaliisautempatersollicitaturcircaflios , etideoquæritsibicertamconjunctionemadunamfæminamsuæspeciei , etcumillageneratetnutritflios , sicutavesfereomnes , etmultaanimaliagressibi - l i a : nihilominustamenaliquodmatri - moniumestinomnibusinquibusestmasetfæmina : sedinanimaliperfectis - simoperfectissimumsecundumnaturamestmatrimonium , ethocesthomo .

<--- Page Split --->

naturam et rationem excellenter sequentes, sicut Cato et Arabes quidam, plures habebant uxores et habent : ergo videtur, quod hoc non sit contra naturam.

ARTICULUS II.

An habere plures uxores sit naturale?

Secundo quaeritur, Utrum habere plures uxores sit naturale?

Videtur, quod sic : quia

IN CONTRARIUM hujus objicitur sic : Sed contra.

<--- Page Split --->

fceminina : ergo videtur, quod hoc secundum naturam debeat observari in omnibus consequentibus genus in homine : ergo secundum naturam tantum una est unius.

tem prima per inductionem in singulis, et etiam scribitur a Philosophis in pluribus locis.

RESPONSIO . Adhocsinepræjudicioali - terdicendum , quodsecundumAristote - l e m , naturahominisduplexest , scilicetquæexgenereest , etquæestexdiffe - rentia . Secundumillamquæexgenereest , nonestcontranaturamhominisha - berepluresuxores : ethæcnaturaestinhominesicutpotentiaetsicutimper - fecta . Perfectaautemetformalisestillaquæestexdifferentia : ethæcestdu - plexsecundumquodratioduplicitersu - mitur , scilicetutnaturaquæestinfor - mahominisnonconsideransnisinatu - ralia : etutratiodeliberativaeorumquasolusinteraliapercipithomo , sicutesthonestum , turpe , conservativumpacis , etincitativumdiscordiæ , consiliativumcivitatis , etdestructivumcivitatisetdo - m u s . Etprimoquidemmodoadhucvi - detur , quodnonsitcontranaturamha - bereplures . Secundoautemmodovide - turessepraternaturam . Quodautemsicsit , habeturexLittera , sicutdicitAugustinus , quodnonfuitcontranatu - r a m , quodJacobhabuitplures : etdehocplurimasuntindecreto , quæst . 4 : etplurimactiamillorumponithicinLitteradeAmbrosio , Hieronymo , e t A u - gustino . Etsicnonoportetsolverenisisecundampartemobjectionum : quiaomnesprimæobjectionesinduobusprioribussensibusnaturæprocedunt .

DICENDUM e r g o videtur a d primum , A d o quodnonfuittunc matrimoniuminoffi - c i u m naturæ i n genere v e l i n specie a b - solute institutum , s e d u t i n specie a d finem b o n i moralis relati , cujus perecp - t i v a e s t solius hominis natura : q u i a d i - c u n t Philosophi , q u o d h o c solius h o m i - n i s naturæ e s t discernere inter turpe e t honestum : e t i d e o etiam postea nihil agendo contra naturam q u a m D e u s i n - stituit , c u m pauci essent b o n i e t multi m a l i , dispensatione b o n i plures habue - r u n t .

<--- Page Split --->

AD ALIUD dicendum, quod vis mascu- 3 et 4. lina quae est in plantis, est indeterminata et imperfecta : eo quod, ut dicitur in libro de Plantis, plantae non habent animam, sed partem parlis animae. Quod autem sit imperfecta, patet ex indeterminatione sua et materialitate : quia immobilis est et indeterminata, generans folia, virgas, et fructus, et in fructu generat multa circumstantia fructum : et ideo oportet, quod conjungatur in distinctionem quod moveat propter suam imperfectionem. Si autem ex imaginatione aliqua moveret, posset movere plura : unde plura non movet nisi sicut natura, et etiam qualitatibus naturalibus quae sunt calidum, frigidum, humidum, et siccum. Non autem sic est in animalibus quae sunt naturae perfectae, et movent ad imaginationem quae diversificatur in imaginibus : et ideo unum movens in talibus movet multa.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad ALIUD dicendum, quod in paucis Ad object 5. est via in actu uno, sed in actibus pluribus non oportet: generatio enim semper completur in duobus minimis: sed multae generationes per unum cum multis compleri possunt.

Ad ALIUD dicendum, quod illud intelli- 6 et 7. Ad object. gitur de motore proximo, et taliter non se habent masculus et feemina in specie hominis : et ideo nihil probatur per istud.

Per illud etiam patet solutio ad sequens.

Ad ULTIMUM dicendum, quod una simAd object,8. plici actione agens in plura, remittitur, quanto plus illa multiplicantur, sed successive agens non potest remitti : quia, sicut dicit Aristoteles, modo implet unam, et post hoc, semine attracto ad vasa seminaria et maturato, implet aliam, et tertiam, et sic deinceps.

<--- Page Split --->

secundum naturam est jungibilis pluribus viris.

In CONTRARIUM hujus est, quod

ARTICULUS III.

An unam mulierem habere plures viros sit contra naturam ?

Tertio quaeritur, Utrum unam mulierem habere plures viros sit contra naturam vel naturae ordinem ?

Videtur autem, quod non : quia

<--- Page Split --->

adificet domum suam, alter forte praecipit de domo alia aedificanda: ergo fit destructio, et confusio domus et civitatis sequitur ex eo.

ctum in vasis seminariis stet ad tempus : et ideo non competit, quod mulier habeat plures. Quod autem hoc non impediat in viro, infra ostendetur, ubi quaeretur, si tunc haberi plurimae poterant.

Quarta autem quae sumitur ex parte differentiae est, quod hoc ordinaretur ad destructionem economicae et politegiae, sicut probatur in objectione.

Ad argumentum ergo primum dicendum, quod non sequitur : quia licet vir et mulier sint in specie una, sunt tamen in sexu differenter se habente ad generationem : et ideo non est de natura mulieris, quod est de natura viri.

Quod videtur esse concedendum, et dicendum ad primum, quod multis de causis nullo modo est secundum naturam, quod una femina habeat plures : sed quatuor evidentiores assignabo, rationes, quarum tres sumam ex natura goneris, et unam ex natura differentiae.

Prima ex natura generis sumpta est, quod nimia concussio matricis facit decidere partum, eo quod adhaeret conceptus per coctilidones, sicut fructus ad arborem, et in principio conceptus propter teneritatem coctilidonum, et in fine propter maturitatem et pondus infantis de levi cadit : in medio autem tempore fortius adhaeret : et ideo etiam cum uno multum coire periculosum est conceptui, ut dixit supra Hieronymus in Littera, et ponitur in decreto 32, quaest. 4, cum diversis autem coire omnino contrariaretur.

Secunda autem est, quod ex nimio fluxu seminis et injecti et ejecti lubricatur matrix, ita quod nihil tenet : ideo meretrices non concipiunt : et ideo quae cum uno nimis sunt frequentis coitus, minus et rarius concipiunt.

Tertia autem est, quia licet semen mulieris materiale sit in conceptu, tamen operatur ad conceptum : et ideo oportet in ipso esse debitam maturitatem : sed debita maturitas non potest esse in semine nimis fluente, quia ad hoc ut maturetur, oportet quod attra-

Ad aliud dicendum, quod est similitudo secundum quid, scilicet in desiderio imperfecto : quia femina est imperfecta ut materia : sed tamen sicut proxima materia, non est plurium formarum, ita nec propria femina plurium virorum : sed non est simile in hoc quod materia remota desiderat plures formas.

Ad aliud dicendum, quod superiora non sunt propria moventia inferiorum, sed potius communia : sed si accipiatur materia propria, erit una tantum. Vir autem non est similis moventi proprio et conjuncto, sed potius separato et communi, ut prius habitum est : sicut recipiens semper proprium est, licet imprimens frequenter sit commune.

Ad aliud dicendum, quod in animalibus est diversitas, nec multi mares sequuntur unam feminam, nisi quibus nulla est sollicitudo de educatione filiorum : et tale animal non est homo : unde etiam canes non recognoscunt filios suos, nec sollicitantur pro eis, sed potius caniculae : sed in homine sic non est, sed imilatur naturam illorum quae certe discernunt filios, et speciali affectu sollicitantur pro eis.

Ad aliud dicendum, quod femina se habet sicut recipiens proportionatum uni infundenti, et non sicut recipiens communiter propter causas superius inductas : recipiens autem proportionatum non est receptivum multorum. Et hoc

Ad 2.

Ad 3.

Ad 4.

<--- Page Split --->

modo se habent omnia recipientia naturalia, quae implentur ab actibus illorum, ex quibus recipiunt : in omnibus enim talibus recipiens determina tur, et implens separatum est impletivum multorum.

ARTICULUS IV.

Utrum ante legem gratiae soli libidinosi fuerunt bigami?

Quarto quaeritur, Utrum soli libidinosi tunc fuerunt bigami?

Videtur autem, quod sic : quia

Sed contra. In contrarium hujus est, quod biganus efficitur quis quatuor modis, ut supra tactum est : et unus istorum est, qui

simul plures habet : plures autem simul habuerunt antiqui patres : ergo ipsi fuerunt bigami.

Quod est concedendum.

Ad primum dicendum, quod Lamech primus reprehenditur de peccato, et non de bigamia, quia non fuit reprehensibilis : et etiam tunc non obstabat sacerdottio, quia non erat ibi sacerdotium verum, sed tantum figura veri sacerdotii nostri.

Ad aliud dicendum, quod comparatio A fit in merito personali et utilitate, quae est pro varietate temporis : sed non fit comparatio in integritate.

Et sic patet solutio ad totum : quia ultimum habet signum non sacramenti, sed allegoriae,

Sed ad hoc quod salvetur individuitas matrimonii, oportet quod signum sacramentale matrimonii salvetur : et hoc non salvatur in conjugio antiquorum qui plures habuerunt.

ARTICULUS V.

An aliquando licuit habere concubinam ?

Quinto quaeritur, Utrum licuit aliquando habere concubinam ?

Et est haec questio una causa decreti 32 Gratiani.

Et objicit de Abraham qui ex concubina quaesivit sobolem, Genes. xxv, 1 : et de Jacob qui ex duabus ancillis quaesivit sobolem, Genes. xxix et xxx, passim : et de pluribus aliis. Ergo videtur, quod hoc licuit aliquando.

Item, Levit. xix, 20, dicitur, Quisquis concubuit deflorando ancillam, non vapulabit, nec morietur : quia pecunia ejus est'. Si ergo in Veteri Testamento lege

1 Vulgata habet, Levit. xix, 20 : Homo si dormierit cum muliere colu seminis, qua sit ancilla etiam nabilis, et tamen pretio non redem-

<--- Page Split --->

divina non puniebatur ad mortem corporis : ergo non videtur, quod modo puniri vel imputari debeat ad mortem aninua.

in quaestione de bigamia : sed antiqui patres non fuerunt unici unius : ergo in ipsorum matrimonio non fuit bonum sacramenti.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . In contrarium hujus est, quod dicit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . AubrosiusinlibrodePatriarchis : « N e - nuosibiblandiatur , delegibushominum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . nunestuprumadulteriumest , necvirolicetquodmulierinonlicet : quoniam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . eademaviroquaeabuxoredebeturca - stimonia . Quidquidineaquaenonsit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . legitimauxorcommissumfuerit , a d u l - teriidamnaturcrimine . »

In contrarium hujus objicitur, quod Sed contra.

Item, « Nulli licet scire mulierem praeter uxorem : ideoque conjugii datum est jus, ne in laqueum incidas, et cum aliena muliere delinquas. » Ex hoc patet, quod non licet alicui admisceri ancilla, ut ex illa quaerat sibi liberos.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Responso. Dicendum, quod numquam licuit ancillam vel alienam cognoscere, sed ancillam ductam in matrimonium ex instinctu Spiritus sancti : et ita fecerunt Patriarchae.

Et per hoc patet solutio.

ARTICULUS VI.

Qualiter bonum sacramenti in conjugiis antiquorum salvabatur ?

Sexto quaeritur, Qualiter bonum sacramenti in conjugiis antiquorum salvabatur ?

Videtur autem, quod non salvabatur : quia

Responso. Dicendum, quod bonum solutio. sacramenti et etiam cœlibatus debitum non salvabatur in illis matrimoniis nisi secundum quid et imperfecte : in matrimonio autem Novi Testamenti perfecte salvatur. Dico autem imperfecte : quia ibi erat signum conjunctionis Ecclesiae

<--- Page Split --->

cum Christo in fide quantum ad Ecclesiam militantem : in nostro autem matrimonio est quoad Ecclesiam triumphantom : Ecclesia enim in fide conjungitur secundum multiplicem statum cum Christo in quo alius sic alius sic vadit : sed triumphans illa est conjuncta in uno statu aperte visionis facio ad faciem, quae est tota merces, ut dicit Augustinus.

Ad object. 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod matrimonium illorum non dicitur excedere matrimonium nostri temporis, nisi quoad sanctimoniam quae est castitas animæ, et non in castitatis actu : et hoc non respicit signum hoc quod dicitur sacramentum. Hoc autem quod dicit, quod matrimonium melius et sanctius sit matrimonium in omnibus bonis : dicendum, quod hoc falsum est : quia matrimonium sanctius est pari voto continentium : et tamen non est ita perfectum in significando sicut matrimonium consummatum per carnalem copulam, sicut supra habitum est.

Ad object. 2. Ad ALIUD dicendum, quod ille modus significandi potius est allegoricus ex conjugibus ipsis, quam sacramentalis sumptus ex individuitate conjugii, sicut patet per antedicta.

ARTICULUS VII.

An umquam licuerit alicui viro habere plures uxores ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, paulo post initium : « Consultum est a Deo plures in matrimonio copulare sibi, etc. »

Videtur autem, quod hoc numquam licuit : quia

<--- Page Split --->

non fiebat propter paucitatem materialem hominum : ergo etiam non debuit fieri propter raritatem cultus tantum : ergo numquam licuit habere plures uxoros.

● IN CONTRARIUM hujus sunt :

RESPONSIO. Dicendum sine praejudicio, quod si consideretur humanum bonum ex fine rationis ordinantis officia humanorum actuum in civitate, tunc numquam licuit habere plures, licet non omnino sit contra naturam, sicut supra dictum est.

Et si objicatur, quod jus gentium in legibus permittit habere plures : dicendum quod aliud est permissio, aliud ordinatio ut ita fiat : et sciendum, quod in permissionibus lex non ordinatur ad divinam justitiam prout est ordinans humanos actus, sed potius prout est permittens quaedam facta mala : et ideo nisi fieret dispensatio circa hoc familiari consilio Spiritus sancti, dico quod numquam licuisset : et ita etiam dixit Papa Innocentius tertius.

Adjerc 1 . AdPRIMUMergo dicendum, quod cum instabat multitudo pertrahentium ad idololatriam, et paucitas Deum colentium in tantum quod (ut narrat Philo in suo Pentateucho) Abraham carcere et igne cogebatur nomen suum lateri impressum venerandum posteritati praebe-

re a ducibus qui venerunt ab Oriente : tunc ex familiari consilio Spiritus sancti usus habuit, quod potuerunt accipere plures, ut cum propagatione seminis esset etiam propagatio religionis. Et ex eadem causa fuit, quod noluerunt accipere uxores nisi de progenie sua, ne animi filiorum per alienigenas subverterentur a cultu divino, sicut etiam in Novo Testamento ad tempus voluit Deus formam baptismi in nomine Christi fieri, sicut notatum habetur supra in tractatu de baptismo, non quod ita deinceps observaretur, sed potius ut nomen suum amabile hominibus efficeretur : et tunc ad veram baptismi formam rediretur.

ADALIUDdicendum , quodmosdici - Adobject 2 . turdupliciter , scilicetverusmos , etillequemfacitnecessitas . Verusmosestcon - suetudosecundumhumanumbonumcuilibetdeservicns . Etsiquidemmossicaccipiatur , nonerattalematrimo - niumdemore . Siautemsecundomodoaccipiatur , verumest , quodtunctalematrimoniumfuitdemore , sedmosillenihilailudest , quamobservantiacausa - taexnecessitatepericuli , sicutetiamdicimusquodacciperealienumtemporenecessitatis , sinecessitasdiuduraret , essetdemore : nontamenbeneseque - retur , quodsimpliciterobsequereturbo - nismoribus .

Similiter dico de natura : si enim accipiatur natura a differentia hominis relata ad finem humanum, numquam fuit de natura: et ab hac sola natura ordinantur actus et officia humana in civitatibus, sicut patet in omnibus libris Philosophorum qui de urbanitatibus et politegiis sunt locuti. Si autem accipiatur natura aliis modis qui supra notatisunt, tunc non esset contra naturam : multa tamen non contra naturam hujusmodi existentia, illicita sunt : concumbere enim cum muliere non est contra hujusmodi naturam, et tamen illicitum est.

Similiter dico de lege : quia est natu-

<--- Page Split --->

ralis et scripta : et naturalis videtur sicut et natura. Unde contra aliquam naturam est, et contra aliquem modum naturalem non est. Sed contra scriptam non fuit : quia nec adhuc fuit data. Et hoc modo intelligit Augustinus.

Unde patet, quod ex hoc non probatur, quod simpliciter licuerunt, sed potius ex causa et dispensatione divina.

ARTICULUS VIII.

An concubitus Loth cum suis filiabus liceuit?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, A, paulo post initium : « Filiæ Loth patre ebrio usæ sunt, etc. »

Exemplum inconveniens videtur : quia. 1. Matrimonio filiae patri non conjun-

gebantur : ergo non est ad propositum.

Haymo super Apocalypsim) scyphus in quo homo bibere consuevit, et excesus mensuræ quæ bria dicitur. Vel, bridicitur ebrietas : et hoc fit dupliciter scilicet enormiter, aut moderate. Enormiter fit quando nimius vini humor impedit digestionem, et nimius vapor obstruit meatus imaginationis et rationis : et hæc ebrietas abscindit coitum. Alia autem est moderata, scilicet quando calor vini elevat spiritus et sanguinem subtilem sursum, sed non oppilat meatus : sed tamen forti motu delet stabilitatem imaginum et confundit, ita quod ea quasunt coram oculis, duplicari videntur : et clausis oculis multa occurrunt quasi somnia confusa : et hæc non abscindit coitum, imo incitat ad eum ex calido, et ministrat materiam ex humido, et ex multiplicatione motus sursum in spiritu animali confundit discretionem : et tamen remanet imaginatio non certa. Et talis fuit ebrietas Loth : unde quod illnon sensit, intelligendum est, quod sensit quidem mulierem in genere, non autem discrevit, utrum hæc vel illa, nec utrum esset imago vel veritas.

Et per hoc patet solutio ad ambo quæsita.

ARTICULUS IX.

Utrum antiquorum conjugia nostrorum æquenitur virginitati ?

Solutio. Ad 1.

RESPONSIO. Dicendum, quod simile est quoad intentionem facti, non quoad facti substantiam : quia intentione conceptus, non libidinis, patri conjungebantur : et ideo excusantur non a toto, sed a tanto. Alii autem Patres a toto excusabant: Ambrosius vocat Loth sanctum : sed hoc referendum est ad penitentiam per opera sequentia.

Ad 2 et 3. Ad ALIUD dicendum, quod ebrietas est excessus briæ : est enim bria (ut dicit

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, paulo ante medium : « Cum illorum conjugia nostrorum æquenitur virginitati, etc. »

De hoc Augustinus ita dicit in libro de Bono conjugali : « Res ipsas si comparemus, nullo modo dubitandum est meliorem esse castitatem continentiae, quam castitatem nuptialem, cum tamen utrumque sit bonum. Homines vero eum com-

<--- Page Split --->

paramus, ille est melior, qui bonum amplus quam alius habet 1. »

De hoc quaere in tractatu de Virtutihux, quaest. de continentia, ubi plurima dixi et disquisite 2 : et dependet solutio tota ab auctoritate inducta.

ibi, A, in medio : « Sicut Apostoli auditoribus admirantibus, etc. »

Videtur, quod nihil sit simile : quia omni homini congaudendum est in bonis, et hoc gaudium est honestum et pulchrurn : sed delectatio coitus semper est turpis : ergo nihil est simile quod inducit.

ARTICULUS X.

An immoderatus usus nostri temporis fere imitetur turpitudinem fornicationis temporis antiquorum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, in medio capitis : « Immoderatus usus romjugi nostri temporis, fere turpitudiurn imitetur fornicationis illius temporis, etc. »

Videtur enim hoc falsum : quia forniratio illius temporis fuit mortale peccatum, sed usus matrimonii numquam.

Responsio. Dicendum, quod simile est Solutio. quoad hoc quod ultima intentio delectabatur in utrisque in profectu religionis : sed actus profectus fuit differens : ibi enim fuit per carnem, hic autem per spiritum : sed tamen hic et tunc similiter in uno delectabantur Patres Veteris et Novi Testamenti.

Hic autem tota ponenda esset quaestio de continentia, et de statibus ejus, et de comparatione statuum : et haec notata est ante in tractatu de Virtutibus cardinalibus 2, et ideo hic omnino transeo ipsam.

Responsio. Dicendum, quod loquitur quantum ad intentionem contrahentium ut in pluribus, qui temporibus istis contraluint propter infirmitatem libidinis : tunc autem non commiscebantur nisi causa suscipiendae prolis. Similiter fornicantes conveniunt causa libidinis, et non causa suscipiendae prolis. Unde est quaedam similitudo in intentione, et non in facto.

ARTICULUS XII.

An difficilius fuit continere temporibus antiquis, quam his temporibus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, post medium : « Qui multo facilius continere possent et vellent, etc. »

Circa difficile enim et bonum est omnis ars et virtus : cum ergo .virtus sit circa continere, difficilius erat continere, quam contrahere.

ARTICULUS XI.

Qualiter Patriarchae et Apostoli delectabantur profectu religionis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit,

Ad noc dicendum, quod est difficultas solutio. ex parte sensualitatis : et de illa procedit objectio. Est etiam difficultas causata secundum rationem ex vi honestatis,

1 S. AUGUSTINUS, Lib. de bono conjugali, cap. 23. IIam. 2 Cf. II Sententiarum, Dist. XXVII. Cf. etiam IIam Partem Summae theolog. B. Alberti,

<--- Page Split --->

sicut difficile est justo peccare : et de illa loquitur in Littera.

ARTICULUS XIII.

An sub diversis legibus eodem modo excusabantur qui habebant plures uxores ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, post medium : « Considera primum, quod Abraham ante legem, etc. »

Videtur enim, quod haec causa nulla est : quia

Ad hoc dicendum, quod non dicit hoc propter excusationem Abrahae, sed propter statum temporis : quia tunc indiguit multiplicatione materiali : et ideo familiari consilio Spiritus sancti (inquit) plerique plures habuerunt.

Et per hoc patet solutio ad secundum.

Ad PRIMUM dicendum quod ante legem tempore Abrahae multo pauciores erant Deum colentes quam sub lege : et ideo plus excusabantur, et magis rationabilis fuit dispensatio.

ARTICULUS XIV.

An concubitus moderatus possit abesse a libidine ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi,

A, paulo ante finem : « Quæ tamen nudificata et refrænante, etc. »

Videtur enim, quod nulla modificatiest ibi : si enim aliqua est, illa est cirpassionem circa quam consistit virtus sed illa causata est in uxore vel major quanta in meretrice : ergo videtur, quomnon modificetur.

Si forte dicas, quod modificatur et refrenatur ab aliis, et non in intensionipsius passionis, quae est delectatio. Contra : In gula video bene etiam, quod in unico cibo ardenter delectari est vitium gulae, sicut patet in Esau, qui propter unam escam vendidit primogenita sua 2. Ergo cum luxuria in genere majusit peccatum quam gula, videtur etiam luxuria esse ubi sit delectatio vehemenin una muliere.

Ad hoc dicendum, quod refrenatio fil in duobus, scilicet in objecto, quia coar etatur ad unam : et fit refrenatio, in circumstantiiis, scilicet ut cognoscat quam oportet, et quando, et ubi, et quantum, etc., quae rhetor determinat.

Ad OBJECTUM contra, dicendum, quod nimia illa delectatio incidit ex natura corrupta, et non ex ratione praeordinante : sed in gula est intenta delectatio talis : et ideo alius peccat, et alter non.

ARTICULUS XV.

An gula sit bene diffinita ?

Deinde quaeritur ratione hujus quod dicit, ibi, A, paulo ante finem : « Quod autem in sustentando vitam licitus est cibus, etc. »

Quaeritur, inquam, hic de gulae speciebus, et filiabus ejus.

Circa primum quaeruntur quinque.

Primum est, Quae sit gulae diffinitio ?

<--- Page Split --->

Secundum est, Utrum gula sit carnalv vitium ?

Tertium est, Utrum gula sit circa delectabile gustui, in quantum est gustus, vel in quantum est quidam tactus ?

Quartum est, Utrum omnis motus gulae sit peccatum ?

Quintum, Utrum gula sit capitale vitium ?

AD PRIMUM sic proceditur, et videtur, quod diffinitio Hugonis de sancto Vietore, « Gula est immoderatus appetitus edendi, » sit incompetens :

<--- Page Split --->

Ad ALIUD dicendum, quod insensibili licet non habeat moderatum appetitum non tamen habet immoderatum: qui non appetit. Negatio autem compositi non fertur ultra terminum cui adjungi tur: unde remanet appetitus affirmatus.

Ad ALIUD dicendum, quod potus num quam propter se appetitur, sed propter deferendum cibum per membra: et ideo in diffinitione capitalis vitii non debuit poni, sed tantum finis ultimus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod gula dupliciter potest considerari, vel in actu, vel in habitu: et dicta descriptio datur de ea secundum quod est in actu, quia sic nituntur Sancti diffinire vitia. Unde appetitus sumitur hic pro appetitu in actu, et determinatur per proprium actum gula qui est edere, quod est actus supra materiam determinatam, scilicet cibum: et sic debet dari diffinitio actus. Sed quia gula est actus vitiosus, et malum specificatur in quantum est malum, ex corruptione oppositi habitus, ideo complete manifestatur et quantum ad rationem actus, et quantum ad rationem vitii.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod modus dupliciter dicitur. Uno modo secundum mensuram quantitatis: et hoc modo non privatur hic. Alio modo secundum determinationem ad medium secundum omnes circumstantias in quibus salvatur medium: et sic modus substantialiter est ipsa virtus, et sic privatur hic.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod materia determinata includitur in actu edendi qui ponitur in diffinitione gulae: et ideo non oportet ulterius addere.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod Philosophus non intelligit, quod medium virtutis determinetur secundum quantitatem rei in se, quia sic esset simpliciter medium rei: sed prout stat sub appetitu, et sic determinatur quoad nos salvatis circumstantis omnibus secundum proportionem appetitus: unde corrumpitur medium non solum per quantitatem, sed etiam si plura appetat quam oporteat, vel non oporteat: et similiter est de aliis circumstantiis.

Ad ALIUD dicendum, quod licet nihil appetat suam corruptionem, potest tamen appetere id quod propriam naturam corrumpit, non tamen in quantum corrumpit, sed in quantum est apparens bonum: unde est fallacia accidentis.

Ad ALIUD dicendum, quod non privatur hic modus prout dividit bonum naturale contra speciem et ordinem, sed prout respicit mensuram circumstantiarum secundum determinatum medium: et sic substantialiter est ipsa virtus, et continet illa tria.

Ad ALIUD dicendum, quod non differt quid vel quantum sumatur secundum quod est in re, sed secundum quod refertur ad desiderium, et sic quod moderatus appetitus appetit, respicit privatio.

Ad ALIUD dicendum, quod licet materia ex qua aliquid fit, non incidat in manu eum aliis: tamen circa quam est actus, est finis et movens secundum metaphoram: et ideo ex determinatione proprie materiae sive objecti determinatur propter quid.

Ad ALIUD dicendum, quod in his quorum appetitus est naturalis, pauci vel nulli decipiuntur, secundum quod eorum naturalis est appetitus: tamen simpliciter loquendo circa illa multi possunt decipi: quia, sicut dicit Philosophus, in communibus secundum quod est eorum appetitus naturalis apud omnes, non multum privantur, sicut circa hoc quod desideratur cibus ad nutrimentum corporis: sed in propriis quae quilibet appetit secundum suam concupiscentiam, est peccatum, ut desiderare propter dulcedinem, vel aliquid

<--- Page Split --->

tale, quod non est commune, sed proprium concupiscenti secundum gulam.

AD ALIUD dicendum, quod desiderando carnes in se non peccavit populus in earum desiderio : sed secundum statum sub appetitu qui allicitur quibusdam propriis superadditis ad communia : peccaverunt enim, quia tam ardenter desideraverunt, ut eis desiperent cibaria Domini, et Deum contemnendo blasphemaverunt.

ARTICULUS XVI.

An gula sit peccatum carnale ?

Secundo quaeritur, Utrum gula sit carnale peccatum ?

AD ALIUD dicendum, quod licet ignorans non servet modum, non tamen corrumpit modum, quia non vult aliquid contrarium modo : immoderatus autem dicit corruptionem modi.

AD ALIUD dicendum, quod ille qui provocat verbis ad gulam, gulosus dicitur : provocat enim ad hoc, ut sint similes sihi : sed ex hoc quod provocat, non reducitur ad gulam sicut species ad genus, sed per reductionem principii, sicut punctum ad lineam. Unde non oportet ut secundum hoc conveniat sibi diffinitio gula, sicut nec diffinitio lineae puncto.

AD ALIUD dicendum, quod gulosus non delectatur in colore et odore propter se, sed refert totum ad delectationem quae est secundum gustum : sicut dicit Philosophus in fine primi Ethicorum.

AD ALIUD dicendum, quod sicut moralis potest considerare partes animae usquequo : sicut et medicus considerat naturam oculi ut sciat curare infirmitatem. Similiter autem haec consideratio pertinet ad naturalem. Potest enim appetitus dupliciter considerari : vel secundum quod est pars animae quae est perfectio corporis naturalis, et sic spectat ad naturalem consideratio ejus : vel secundum quod comparatur ad proprium objectum virtuis, vel in ordinationem oppositam, et sic potest ipsum considerare moralis.

Et videtur, quod sic : quia

IN CONTRARIUM hujus est, quod dicit sed contra Apostolus, I ad Corinth. vi, 18: Omne peccatum quod quemque fecerit homo, extra corpus est: et excipit solam fornicationem. Glossa : « Extra corpus, id est, extra vinculum carnalis concupiscentiae. » Inde sic : Nullum peccatum carnale, est extra vinculum carnalis concupiscentiae : ergo gula non est peccatum carnale.

RESPOSSO. Dicendum, quod tripliciter Solatio. dicitur esse peccatum carnale. Aut quia habet primam originem ex carne : et sic omne peccatum in nobis est carnale, etiam infidelitas, quia primam originem ex corruptione carnis per peccatum originale contraxit. Dicitur etiam carnale peccatum, quod non perficitur sine aliquo actu vel motu corporali, licet etiam habeat objectum spirituale : et sic dicitur ira etiam peccatum carnale, quia ira non fit

<--- Page Split --->

sine ebullitione sanguinis et alia carnali passione. Sed infidelitas sic non est corporale vel carnale peccatum : quia consistit ex toto in actu mentis. Dicitur etiam carnale peccatum, cujus objectum est delectabile carni, in cujus conjunctione perficitur delectatio : et sic dividitur contra spirituale peccatum, cujus objectum est spirituale, sicut ira appetit vindictam, et odium, ct superbia, et similia. Et sic dicitur carnale gula et luxuria : quarum gula est circa delectabile gustui, quia ordinatur ad conservationem individui : et luxuria circa delectabile tactui, quia ordinatur ad conservationem speciei.

Ad obiect. 1. Ad hoc ergo quod opponitur primo in contrarium, dicendum quod sola luxuria dicit peccatum in corpus, quia per eam dividitur corpus, et non per gulam, licet utrumque sit circa delectabile corporis.

Ad Glossam vero dicendum, quod vinculum dicitur a vinciendo : unde gula dicitur esse extra vinculum carnalis concupiscentiae, quoniam ratio in delectatione gulae non ita vincitur et subruitur sicut a delectatione luxuriae propter sui vehementiam.

Ad object. 2. Ad secundum dicendum, quod licet gula inititur in actu animae, tamen completur in actu carnis et circa objectum carnale, et ob hoc dicitur carnale.

ARTICULUS XVII.

An gula sit circa delectabile gustui ?

Tertio quaeritur, Utrum gula sit circa delectabile gustui, in quantum est gustus, vel in quantum est tactus quidam?

sed temperantiae opponitur gula et luxuria : oportet ergo, quod temperantia sit circa delectabilia tactus : si ergo gula sit circa delectabilia gustus, erit hoc in quantum est gustus quidam tactus.

In contrarium hujus est,

Responsio. Dicendum, quod gula est circa gustum prout est tactus quidam : non enim solum quaerit delectari in cibo, prout est delectabilis sapor, sed prout venit in usum nutrimenti : et hoc non convenit nisi secundum objecta tactus. Et rationes ad hoc concedimus.

Ad id vero quod primo objicitur in A contrarium, dicendum quod gula est non simpliciter circa cibum secundum quod est convevienis ad nutrimentum membrorum, sed oportet quod cognosectur conveniens : hoc autem fit illis duabus partibus, et ideo appropriantur gulae.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XVIII.

An omnis motus gula sit peccatum ? et, An semper gula sit peccatum mortale ? et, An gula sit majus peccatum quam luxuria ?

Quarto quaeritur, Utrum omnis motus gula sit peccatum ?

Videtur, quod sic : quia

Et videtur, quod sic :

fit quando libido praeit et natura sequitur : ergo tunc corrumpitur medium virtutis : sed non corrumpitur nisi per peccatum mortale : ergo erit secundum praedictam regulam semper peccatum mortale.

ULTERIUS quaeritur, Quid sit majus peccatum, an gula, vel luxuria ?

Et videtur, quod gula : quia

SED CONTRA :

Ubi est necessitas major, ibi est minus peccatum : sed major necessitas incumbit circa delectabilia gulae, quam circa delectabilia luxuriae : ergo gula est minus peccatum.

RESPONSIO . Dicendum , quodgulaestsemperpeccatum , nontamensemperestmortale : necetiamquandocumqueprae -

Sed contra.

Solutio.

<--- Page Split --->

cedit libido et sequitur natura, est peccatum mortale : hoc enim contingit quotiescumque aliquis appetit cibum solum propter delectationem, vel intendens aliquam utilitatem, vel animae, vel corporis : quod multoties contingit sine peccato mortali. Sed ad sciendum regulam, qua possumus judicare quando est mortale, et quando veniale, notandum est, quod ad determinationem medii in quo consistit medium sobrietatis, tria requiruntur, scilicet ratio determinans, et medium determinatum, et id respectu cujus determinatur, scilicet virtus nutritiva, ut scilicet tantum sumatur, quantum potest convertere virtus naturalis, et quantum potest sufficere ut conservetur in suo esse et in suo vigore, et in comparatione ad opus quod debet exercere. Similiter medii corruptio potest secundum ista tria attendi : potest enim esse corruptio medii secundum se, et secundum hoc non potest attendi ratio peccati quin lateat quantum sit determinatum medium : unde potest corrumpi hoc modo medium salva recta ratione. Si autem attenditur corruptio medii penes id cujus proportione determinatur, si per intellectum separetur determinatio rationis, secundum hoc erit peccatum in natura quae generatur ex superfluitate vel diminutione cibi. Restat ergo, quod regula peccati sumatur quando corrumpitur medium ex parte rectae rationis : ratio autem regulatur ad determinandum medium, vel rationibus naturalibus determinando medium secundum proportionem virtutis nutritivae : et si corrumpatur secundum hoc, erit peccatum in natura, sicut et praemium : vel rationibus civilibus, ut scilicet determinetur medium in cibis per circumstantias civiles, quas decet observari in conservatione civium, ut scilicet quando et ubi et quantum oportet secundum conditionem suam et secundum opus suum : et secundum hoc etiam est iterum vitium civile in corruptione medii, et non secundum theologum qui considerat rationem

peccati secundum comparationem ad reatum divinae ultionis. Aliquando vero regulatur rationibus divinis ad determinandum medium : ut quando determinat minus sumendo, quam requirat virtus naturalis secundum vigorem suum, licet non subtrahat ei quo indiget ad sustentationem esse : vel propter satisfactionem pro peccato, quia cum additione necessarii simul augetur concupiscentia, vel etiam propter aliquod statutum. Et in hoc considerato est mensura peccati : quando enim ratio determinat medium contra praeceptum, est peccatum mortale : quando vero non est praeceptum contrarium, sed praeter praeceptum determinat, est veniale peccatum. Et hoc est universaliter tenendum in omnibus in quibus potest esse mortale et veniale peccatum.

Prima duo objecta concedimus.

Ad aliud autem dicendum, quod non, Ad quandocumque moveat libido propter delectationem, est mortale peccatum : licet enim praecedat libido, non tamen natura usquequaque sequitur, ut ponat finem suum in illa delectatione, sed adhuc potest regulari, licet sequatur aliquo modo libidinem.

Similiter ad sequens dicendum.

Ad aliud dicendum, quod propter hoc quod latet medium, sufficit esse proprie medium, quantumcumque aliquo modo disceditur a medio, sed quando perfecte disceditur ab ipso in contrarium.

Ad aliud dicendum, quod finis non est simpliciter turpis : quoniam delectatio cibi non ponitur finis ultimus in quo quiescatur ut avertatur a Deo, sed turpior est quando ponitur ultimus finis.

Ad m quod ulterius quaeritur, dicenAt dum quod gula est minus peccatum, quam luxuria.

Et quod objicitur, « Id ad quod magis inclinati sumus, etc., » dicendum quod dicitur contrariari magis medio, non quia magis differt a medio, sed quia ma-

<--- Page Split --->

gis impedit ne perveniatur ad medium, et propter hoc est minus peccatum.

Ad aliud dicendum, quod generativa dicitur infecta et magis corrupta propter vehementiam delectationis : sed talis corruptio inducit infirmitatem : et ideo non excusat a peccato, ut vult conclusio.

ARTICULUS XIX.

An gula sit vitium capitale ?

Quinto quaeritur, Utrum gula sit capitale vitium ?

Et videtur, quod non :

voluntatis : sed concupiscentia in toto minus est voluntaria ut dicit Philosophus, quam in parte, pauci enim vel nulli desiderant concupiscere : sed ea in quibus determinatur concupiscentia, ut cibos, venerea, multi desiderant : ergo circa concupiscentiam in toto et in parte potest esse diversa inordinatio voluntatis, et ita diversum vitium in re, et non solum in ratione : et sic sequitur id quod prius.

<--- Page Split --->

Solutio.

RESPONSIO . Dicendum , quodgulaestcapitalevitium : etrationesadhocconcedimus : derationeenimcapitalisvitiiest , quodhabetobjectumcontinenscompletamrationemdelectabilis , itaquodnonoporteatreferreinaliud , sedponiturtamquamfinisappetitusquoperversefruatur , adcujusconsecutio - nemetiamaliaincausaconvocentur : sicutunusprincepsinexercituconvocatsubditossibiinauxiliumsuum , etetiamaliosprincipes : adcujussimilitudinemdiciturcaputinvitiis : ethoctotumcon - venitgulae .

cipiturprohabitualiconcupiscentiaven - t r i s , exquaoriunturillasicutincausa , nonsicutincapite , sedsicutexradice .

ADALIUDdicendum , quodgastrimar - giaidemestquodgula , etcomessationondiciturgulaincommuni , sedfliaejus : estenimcomessatioinconviviis , quaefiuntquandoquilibetponitpartemsuam , velaliosimilimodo .

ARTICULUS XX.

A d 1 . ADPRIMUMergodicendum , quodgulanonreduciturinaliquodvitiumpriusquodhabetcompletamrationemdelecta - bilisinsuoobjecto , sedinaliquidquodestpriussecundumrationem : ethæcreductiocumnonsitincaput , sedinge - n u s , nontollitrationemcapitis .

A d 2 , ADSECUNDUMdicendum , q u o d φ α ί ρ χ α χ α , estunusmodusincontinentiædeseptemquosenumerat : nontamenestcapitalevitium , sednecpluresexaliismodisibienumeratis .

A d 3 . ADALIUDdicendum , quodlicetcontin - gatessealiquodvitiumquoddeordinetvoluntatemcircadelectabileincommu - n i , tamenhujusmodidelectabilenonha - betperfectamrationemdelectabilis . D e - lectatioenimsensibilisestgeneratioinsensibilemanimam , sicutdicitPhiloso - p l u s , circaquamestgula : perfectaau - temdelectationonestnisiinactucon - junctionisconvenientisadsibiconve - niens : actusautemsingulariumsuntetmaximesensibilisanimæ . Undedelecta - tiopotestesseperfectaduobusmodis : autquiapræceditactumsicutestdele - ctatiospei , autquiaobjectumestcom - m u n e , etindigetadditioneutfiatsingu - l a r e , etperficiaturineodesideriumetdelectatio : etideoilludvitiumquoderitcircadelectabileincommuni , nonpoteritessecapitale , sedpotiusestcircadelectabiledeterminatum , utestgula , etluxuria .

A d 4 . ADALIUDdicendum , quodventerac -

AnquinquespeciesgulæaGregoriosintbeneassignate ?

Secundo , Quæriturdespeciebusgulæ . AssignatautemGregoriussupercap . xxvGenesisquinquespeciesgulæ , quæcon - tinenturinhocversu :

Præpropere , laute , nimis , ardenter , studiose . 1 . Videtur , quodinhocquodestnimiscomedere , nonsitaliquaspeciesgulæ : q u i a , sicutdicitTulliusinlibrodeOffi - c i i s , quatuordeterminant , scilicetnatu - r a , ratio , fortuna , etvoluntas : sednatu - ranonestcademinomnibus , utpenescampossitdeterminariquantitascibi , quiaquoduniestnimis , estaliiparum : ratioautemsequiturnaturam , necestcontrariasibi : necsuntetiamomnesho - minesuniusfortunæ , quiaunusestdi - v e s , etalterpauper : necetiamesteademvoluntas : ergocircahocquodestnimis , nonestvitiumgulæ , cumnonsitibialiquismodusdeterminatus .

<--- Page Split --->

Responsio . Dicendum , quodprædictasuntspeciesetmodiaccidentalesgulæ : etguladividiturpereasicutperaci - dentia : etnumeruseorumsicpotestaccipiexpropriisgulæ . Quodenimpro - vocatadimmoderatumappetitumcom - edendi , autestintrinscus , autextrin - secus . Siextrinscus : hocpotestessedupliciter : velquiaprovocatspeciesipsiuscibi , sicutquandoexquiriturinor - dinateelectuscibusetpretiosus : sicutdicitur , A m o s , v i , 4 : Quicomeditisagnumdegrege , etvitulosdemedioar - menti : etsicestlaute . Velprovocatad - junctumspeciei , quodfacitipsummagisappeti , utsapor , etaliahujusmodi , dequibusBernardusdicit , quoddeluduntpalatum : etsiceststudiose . Siautemprovocatappetitusquiestintra : sicestdupliciter : quiavelestsecundumquodprævenitactum , etsicestpræpropere : velsecundumquodestinactuedendi : ethociterumdupliciter : quiavelestim - moderatusappetitussecundumse , utquandoeffunditsettotumsupercibum , etsicestardenter : velincomparationeadobjectum , quiascilicetnimisappetitdecibo , etsicestnimis .

Ad 10 vero quod primo objicitur, dicendum quod licet propter diversitates hominum non possit determinari modus in quantitate cibi in particulari, potest tamen determinari in communi, quod erit regula qua potest aliquis dirigi in pluribus vel omnibus: sicut legislator (ut dicit Philosophus) non potest statuendo legem considerare omnia particularia quin in aliquo casu transgrediatur aliquis legem positam sine pœna: sicut si contra prohibitionem ascendat quis murum ut defendat ab hostibus: si enim legislator esset prœsens, discerneret hoc esse faciendum: tamen recta ratio potest determinare tribus modis quantitates cibi in particulari, rationibus divinis, vel civilibus, vel naturalibus: et ita transgrediendo modum, peccat circa hoc quod est nimis comedere.

Ad ALIUD dicendum, quod jcjunium in

<--- Page Split --->

se consideratum indifferens est : secundum tamen quod additur sibi aliqua causa ex rationibus divinis, ut quia fit propter satisfactionem, vel ad reprimendam concupiscentiam carnis, bonum est : secundum vero quod consideratur sine tali causa, sic vituperabile est, et est vitium insensibilitatis, in quo quis diminuitur in cibo.

AD TERTIUM dicendum, quod non eadem ratione est nimis comedere culpa et poena: sed est pcrna in comparatione ad effectum, culpa vero prout in se consideratur sine modo debita quantitatis ex causa libere operante.

AD QUARTUM dicendum, quod licet non possit determinari tempus quoad omnes in particulari, potest tamen determinari in communi, secundum quod ratione propria regulabitur in sua operatione : et tempus determinatum est in communi hora sexta, sicut dicit Hugo de sancto Victore super regulam.

AD QUINTUM dicendum, quod tempus comedendi invenitur determinatum in Scriptura, ut dicit Petrus, Act. ii, 15 : Non enim, sicut vos astimatis, hi ebrii sunt, cum sit hora diei tertia : reputans post horam tertiam conveniens esse tempus sumendi cibum communiter, quod est in hora sexta. Est et determinatum a natura : tempus enim conveniens sumendi cibum, est quando calor evocatus est ad exteriora : tunc enim venter est vacuus, et ventositates et fumi resident, et tunc appetit : tempus autem evocationis caloris ad exteriora, determinatur secundum motus ipsius solis calefacientis. Initium autem motus solis est a meridie cœeli, ubi est status solis hora sexta. Si ergo sumatur cibus, cum oporteat ad hoc tempus dari sumptioni cibi et locationi ejus in loco digestionis, illo utique deservit pro quarta diei naturalis, qua sol movetur usque ad punctum Occidentis : sed quia ad hoc quod fiat digestio, oportet congregare calorem interius, qui fuit exterius per calorem solis : et hoc successive completur per constrictionem

pororum et subtractionem radiorum solis usque ad terminum alterius quartae, quando sol est in angulo noctis, scilicet in parte opposita principio sui motus : deinde alia quarta deserviet digestioni completae quousque veniat sol ad punctum horizontis. Sed quia nutrimentum digestum necesse est dividi per membra, quod non potest lieri sine calore deferente ad singula membra : calor autem cum sit motus congregatus non potest deferre nutrimentum per membra nisi evocetur ad extra per calorem solis, ideo quando sol incipit ascendere, calor incipit deferre nutrimentum : et quando sol pervenerit ad medium, complete distribuitur nutrimentum singulis membris : et tunc est hora sumendi cibum, et est hora sexta. Quod vero motus solis incipiat a meridie cœeli, probatur per Psalmum xvii, 7, ubi dicit : At summo cœelo egressio ejus : et loquitur ad litteram de motu solis. Potest etiam probari astronomice : quoniam ab illo puncto incipit sol moveri, ubi dividitur motus solis in arcus aequales : hoc autem non fit in puncto horizontis, vel in Oriente, vel Occidente : quia sic dies et nox semper essent aequales : sed aequantur in puncto meridiei cœeli : quia quantum diminuitur in una quarta diei, tantum additur in quarta noctis : et ideo ibi stabit motus solis. Potest etiam assignari ratio naturalis : quia quando sol incipit diluculo ascendere, calor excitatur et humidum exhalat : et ita quando solis ascensus completur, humidum jam exhalavit, et membra evacuata indigent cibo, sicut dicit Philosophus in libro de Conservatione sanitatis, quod non est tempus sumendi cibum quousque sit homo evacuatus a cibo priori.

AD SEXTUM dicendum, quod laute non dicitur, quando quaeritur munditia in his quae pertinent ad cibum : sed quando quaeruntur illa quoad modum, quando laute inter alia, sicut agnus unus eligitur ex toto armento.

Ad SEPTIMUM dicendum, quod licet in

<--- Page Split --->

polestate nostra vehementia appetitus non sit, tamen in potestate nostra est, ut exsequamur appetitum sive reprimamus ipsum, non effundentes nos ex toto super cibum.

Ad octavum dicendum, quod licet aliquando in istis non sit perfectus fructus, quando est peccatum veniale : non tamen omnino est usus, sed est dispositio ad fructum, sicut veniale ad mortale : et ideo est aliqua perversitas, licet non mortalis.

ARTICULUS XXI.

An filiæ gultæ sint bene assignatæ ?

Tertio, Quæritur de filiabus gultæ.

Assignat autem Gregorius quinque, scilicet multiloquium, scurrilitas, inepta latitia, immunditia, et hebetudo mentis.

Si dicatur, quod talis immunditia non dicitur filia gultæ, sed quæ est in cibis.

CONTRA : Augustinus in libro de Confictione trium et quatuor, enumerat immunditiam de qua dictum est, inter filias gultæ : introducit enim eam sic loquentem : « Facinus est sine coitu aliquo delectari motu aliquo membrorum : » ergo responsio nulla fuit.

RESPONSIO . Dicendum , quodidemvi - tiumdiciturmateretcaput , licetaliaratione : diciturenimcaputexeoquodhabetfinemperfectædelectationisquofruitur , adcujusconsecutionemconvo - cataliainconsiderandoquodrecipiataliquidabextrinseco : undeexrationetalisconvocationisdiciturcaput . Sedaliarationediciturmater : quiamaterestquægeneratexalio , etdiciturmater

<--- Page Split --->

ex eo ex receptione alicujus extra : sicut conceptione finis producit aliud vitium, ut habeat perfectionem delectationum in eo, sicut gula producit multiloquium, ut sit consummata delectatio non solum in edendo, sed in hoc facit magis delectabile ex vanis verbis. Simile hujus est in virtutibus : aliqua enim virtus ut charitas convocat actum alterius virtutis ad suum finem, sicut credit aliquis in Deum non propter primam veritatem, sed propter amorem : et hoc est importare actum : et dicitur, quod charitas importal actum aliarum virtutum, sed non elicit nisi actum proprium qui est diligere : dicitur enim elicere illum actum quem producit per modum naturae, et unius naturae unus est actus proprius. Quia ergo diversa vitia possunt advocare aliquod vitium ad suum finem, ideo non est inconveniens, quod idem vitium dicatur filia diversorum vitiorum diversa ratione, quia ratio filiationis est ex fine : unde secundum diversitatem finis erit diversitas rationis. Praedicto ergo modo illa quinque dicuntur esse filiae gulae.

Et numerus earum sic potest accipi : Quod enim consequitur gulam : aut sequitur eam penes suam materiam, aut penes effectum. Cum autem gula consistat in delectabili secundum gustum, secundum conjunctionem talis delectabilis et effectus ejus, multiplicatio est spirituum et caloris excitans vapores : et sic multiplicati per gulam possunt referri ad cor, quod est principium immediatum corporalium passionum, et sic ex dilatatione cordis causabitur etiam inordinata lattitia diffundens se per membra, et resolvens ea a continentia modestae honestatis : et sic est inepta lattitia. Vel referuntur ad cerebrum, quod est proximum principium animalium operationum : et sic multiplicantur phantasmata, sicut apparet in sommo, quanto magis in vigilia nec minus : et unde multiplicantur verba non mensurata ratione, et sic procedit multiloquium, quia vinum,

ut dicitur, facit hominem per talenta lo qui. Vel referuntur ad utrumque : et si producitur seurrilitas, quando aliquiverbis et gestibus illicitis et dissoluti provocat alios ad risum. Ex parte autem materiae prout deservit generativae est immunditia, quia est species luxuriae propter multiplicationem materiae ex gula proveniens : secundum vero quod trahitur ad superiora, producitur hebetudo mentis.

Ad PRIMUM et secundum ergo dicendum, quod multiloquium et seurrilitas secundum diversas rationes sunt filiagula et luxuria : secundum enim quod aliquis per illicita verba vel facta intendit provocare meretricem ad usum et ad delectari cum ea, est filia luxuria : sed secundum quod est ex cibo et propter deleciationem cibi, est filia gula.

Ad TERTIUM dicendum, quod non dicitur hebetudo intellectus qua est ex natura vel aegritudine, filia gula, sed qua est ex prava actione, qua aliquis afficitur circa delectabilia cibi et efficitur totus carnalis, et non percipit spiritualia : sicut dicit Chrysostomus, quod « non tam vehementer fluvialium aquarum cursus ripas corroderc et submittere solet, sicut delicia et luxus omnia valetudinis nostra firmamenta faciunt subruere? Si namque medicinalem ingrediaris officinam et accedens interrogaveris, omnes fere morborum causas illinc invenies esse. Vilis enim tenuisque mensa sanitatis mater est : et eam propterea medicorum periti ita nominaverunt, non saturari quidem vocantes sanitatem 'cibi manque penuria sanitas est), et minus vesci sanilatis matrem appellantes. Si vero mater est sanitatis egestas, patet quod saturitas aegritudinis mater est et infirmitates morbosque parit. Ipsorum quoque medicorum artem transgredientes, pedum dolores, et capitis gravedines et vertigines, et manuum cruciatus et tremores et remissiones et arcuatus, et longae febres et aestuosa, et alias his multo plura (non enim omnia percurrere vacat) non ex

<--- Page Split --->

indigentia parcoque victu, sed ex crapula et saturitate nasci solent 4. »

accipiuntur quocumque modo aliquid ex gula nascatur.

Ad QUARTUM dicendum, quod immundilia pertinet ad luxuriam tamquam species, ad gulam tamquam filia cui materiam ministrat.

Ad aliud dicendum, quod illa productio est per modum radicis, non per modum matris.

Ad aliud dicendum, quod non dicuntur filiae proprie, sed transsumptive tantum.

Aliud solutum est in supra in responsione.

Ad aliud dicendum, quod vitium potest dici turpius dupliciter : aut secundum quantitatem culpae, et hoc modo non est turpissimum gula : vel quantum ad ignominiam, et hoc modo nihil turpius ea : quia, sicut dicit Gregorius, vitia carnalia sunt minoris culpae, et majoris opprobrii : nec oportet, quod dictum Ambrosii universaliter intelligatur.

Ad aliud dicendum, quod non sumitur hic inepta latitia quae est de malo quod est commune omni peccato, sicut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod duo quae ponit Isidorus, accipiuntur penes generalia in quae dividitur objectum gulae, scilicet in cibum, circa quod est comessatio : et potum, circa quod est ebrietas : sed quinque quae ponit Gregorius,

Ad 7.

Ad 8.

Ad 9.

B. Non præfertur virginitas Joannis castitati Abrahæ.

Quod vero castitas virginalis non præferatur in merito conjugali castitati Abrahæ, Augustinus ostendit, inquiens : Sicut non est impar meritum patientiæ in Petro qui passus est, et in Joanne, qui passus non est : sic non est impar meritum continentiæ in Joanne qui nullas expertus est nuptias, et in Abraham qui filios genuit. Nam illius cœlibatus, et istius connubium, pro temporum distributione Christo militaverunt : sed continentiam Joannes in opere, Abraham in solo habebat habitu. Melior est autem castitas cœlibum quam nuptiarum, quarum unam Abraham habebat in usu, ambas in habitu. Caste enim et conjugaliter vixit. Esse autem castus sine conjugio potuit, sed tunc non oportuit 2. Item, Hieronymns 3 : Quis ignoret sub alta dispensatione Dei omnes retro sanctos ejusdem fuisse meriti, cujus nunc Christiani sunt ? Quomodo Abraham ante placuit in conjugio, sic nunc virgines placent in castitate. Servivit ille legi et tempori suo, serviamus et

<--- Page Split --->

nos legi et tempori nostro, in quos fines saeculorum devenerunt 1. Ex hiapparet, quod sancti patres ante legem sine peccato plures habuerunt uxores vel concubinas. Eas enim nunc uxores appellat Scriptura, nunc concubinas. Rachel tamen et Lia ambae uxores fuerunt, non concubina 2.

ARTICULUS XXII.

An bene sentiant Sancti qui dicunt bonum esse omnes homines esse virgines ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante fuem : « Servivit ille legi et tempori suo, serviamus et nos legi et tempori nostro, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod Hieronymus voluit, quod omnes essent virgines.

Et ad idem facit, quod dicitur, I ad Corinth. vii, 7 : Volo enim omnes vos esse sicut meipsum, id est, permanere in castitate.

scilicet quod voluntas ibi est perfecta et conditionata : et est sensus, Volo omnes vos esse sicut meipsum, id est. vellem, si esset possibile. Sed quia non est probabile sanctos imperfectam habuisse voluntatem, ideo dicunt alii, quod distributio intelligitur divisim sic : Volo omnes, etc., id est de quolibet hoc volo divisim, licet de quolibet nolo idem conjunctim.

Aliter potest dici sicut hic innuit Hieronymus, quod Apostolus hoc vult secundum conditionem temporis : unde sensus est, Volo omnes, etc., quantum opportunum est tempori. Et tamen dicit Hieronymus, quod sicut illi fuerunt tempore suo, ita nos nostro.

Et per hoc patet solutio ad omnia objecta.

Videtur autem hoc esse inconveniens : quia omnibus existentibus castis, mundus dissolveretur : et Deus non vult mundum dissolvi : ergo videtur, quod non vult omnes homines esse castos : ergo cum Apostolus hoc voluerit, ipse suam voluntatem non conformavit cum divina voluntate, quod est inconveniens.

ARTICULUS XXIII.

An concubina Patriarcharum ancilla fuerunt, vel uxores ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, in fine : « Eas enim nunc uxores appellat, etc. »

Ad hoc dicendum, quod quidam dicunt, quod Sanctis taliter loquentibus revelatum fuit, quod ex praesentibus si casti remanerent, numerus electorum impleretur. Sed quia hoc nulla ratione probari potest, ideo alii aliter dicunt,

Videtur, quod non sunt concubinae : quia

<--- Page Split --->

Constat autem, quod tantus Patriarcha non utebatur fornicario concubitu ancillarum. Ergo fuerunt verae et liberae uxores : ergo non sunt dicendae concubinae.

rum : unde, 32, quaest. 4, Augustinus reddit rationem, quid significent ancillae, et quid liberae.

Ad hoc ergo quod primo objicitur, dicendum quod verum est in matrimonio quod est unius cum una : sed in aliis matrimoniis ubi unus ex dispensatione Dei habet plures, non oportet quod sic sit : quia manerent uxores in conditione aptiori ad significandum statum futurum.

Ad aliud dicendum, quod hoc non fuit generale : unde nec legitime, nec de concubina nati alicujus patris pertinebant ad haereditatem futuram, nisi de quo preceperat Dominus. Et ideo Ismael, natus de ancilla, ejicitur, et Esau natus de libera : ut sciatur, quia tota haereditas possessio est ex eligente, et non ex meritis propriis vel alienis.

Et sic patet solutio.

C. Oppositio.

Si quis opponat, quod fidem thorì non servabant illi patres. Dicimus in hoc servasse fidem thorì, quia non aliis, sed propriis uxoribus vel ancillis miscebantur. Ecce quæ fuerit consuetudo in hac re ante legem. Legis vero tempore interdixit Moyses carnalem copulam fieri cum matre, cum noverca, cum sorore, cum nepte, cum amita, cum matertera, cum nuru, et aliis quibusdam 1. Permisit autem divortium fieri dato libello repudii, in quo vir scribebat causas pro quibus uxorem repudiabat 2. Permisit autem aliam ducere dato priori libello, quod propter duritiam cordis eorum permissum Christus dicit 3, non ut concederetur dissidium, sed ut tolleretur homicidium. Permisit fieri mala, ne fierent pejora : et hoc permittendo non Dei justitiam demonstravit, sed in pectore 4 minuit culpam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXIV.

ARTICULUS XXV.

An patres antiqui habentes uxores et ancillas concubinas servabant fidem thori?

Libellus repudii cujusmodi fuit, et quia scribebatur in eo ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, « Si quis opponat, etc. »

Videtur autem, quod non fuit in matrimonio illo fides thori : quia

Solutio. Resposuio. Dicendum, quod fides thori servabatur secundum exigentiam temporis et dispensationis de habendo plures, sicut dicit Magister in Littera. Et ideo quoad hoc servabatur, quod non aliis nisi propriis uxoribus miscebantur, et intentione prolis : nec mulier aliud petendi tunc habuit potestatem.

Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad 2. Ad secundum autem dicendum, quod non æqualiter tunc obligabat utrumque fides, propter causas supra dictas, et propter dispensationem matrimonii, quæ tunc fuit, cujus dispensationis ratio satis supra habita est.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, circa medium : « Permisit autem fieri divortium dato libello repudii, etc. »

Quæruntur enim hic tria.

Primum est, Cujusmodi fuit libellus repudii, et quid scribebatur in eo ?

Secundum, Quare fuit permissus ?

Tertium, Utrum peccabant illi qui dimissas ducebant ? et, Utrum postea in secundis nuptiis poterant salvari si ad priores nuptias non redibant ?

Ad primum objicitur sic :

In contrarium hujus sic objicitur : Sol. Omne matrimonium quod fuit ante legem naturae, in qua fuit perfecta multi-

<--- Page Split --->

plicatio fidelium spiritualis, ad fecunditatem ordinabatur : ideo fœda uxor non debebat repudiari, nisi illa in qua fecunditas inveniri non poterat : ergo tantum fœditates repudiari debebant, quae impediunt bonum in corpore et anima conceptum mulierum. Dico autem in corpore, sicut si erat sterilis simpliciter, vel ad ipsum quem maritum habuit : vel si erat chronica ægritudine laborans, ut lepra, epileptia, paralysi, haemorrhœssa, menstruosa, et hujusmodi : hæc enim omnia impediunt conceptum, vel destruunt in corpore natum. In anima autem fœda, si fuerit contumeliosa, a Deo avertens filias, et hujusmodi.

Si forte dicatur, quod ita esse debuit secundum rationem temporis : sed tamen viri non ita servabant. CONTRA : Non quæritur hic de justitia personæ, sed potius de justitia legis datæ per Moysen : cum igitur lex jus quoddam sit scriptum asciscens honestum prohibens in contrarium, ut dicit Philosophus, oportet quod causas habeat honestas : ergo videtur, quod solum his causis dari potuit libellus repudiì.

esset dimissa secundum jus a primo marito, iterum præcludebatur ei via ad secundas nuptias : et erat inconveniens, cum ei concedantur secundum legem.

Ad hoc salvo judicio meliori puto disolutio. cendum, quod libellus repudiì non dabatur propter quamlibet fœditatem : si enim aliqua fuit fœditas quam videre vel scire potuit, quando cum ea contraxit matrimonium, videtur mihi, quod propter illam non potuit eam dimittere, sed propter fidem matrimonii tenebatur eam sustinere. Similiter si fuit aliqua fœditas corporalis, bonum prolis non diminuens, nec auferens, videtur mihi, quod nec per illam potuit uxor dimitti.

Sed si objiciatur, quod factum fuit, ne fieret majus malum : dicendum, quod hoc verum est : sed tamen causa ponenda erat odii quæ movere posset. Causa autem quæ non potest movere ad odium communiter, non potuit esse causa separationis. Si enim ex voluntate uxorem occidisset, lex vindicasset in ipsum : et ita vindicavit, quando non erat causa quæ posset movere ad odium, si occidisset eam.

VULTERIUS autem hic quæritur, Utrum causæ dimissionis scribebantur in libello ?

Videtur, quod sic : quia

Causæ autem in objectione inductæ, maxime poterant movere pro statu illius temporis.

Ad PRIMUM dicendum, quod Dominus Ad 1, 2 et 3. dicit aliquam fœditatem : quia multæ sunt quæ prolem vel tollunt, vel vitiant in anima vel in corpore : et ideo non posuit in particulari. Posset etiam dici, quod ideo non posuit in particulari, ut quemlibet casum particularem in dubio relinqueret : ut sic magis timerent dimittere.

1-1 contra. SED CONTRA :

Causæ illæ aut erant sufficientes, aut insufficientes. Si insufficientes : tunc præcludebant ei viam ad secundas nuptias : et hoc non erat faciendum, quia secundæ nuptiae in eodem loco conceduntur. Si autem non erant sufficientes : ergo tunc ostendebatur, quod injusta fuit dimissio : ergo nulla : quia injusta dimissio nulla est. Cum ergo adhuc non

Per hoc patet etiam solutio ad sequens.

Ad in autem quod ulterius quæritur, Ad quest. dicendum quod causæ scribi poterant dupliciter, scilicet in universali, et in particulari. In universali bene puto quod scribebantur, sicut probant duæ objectiones inductæ. In particulari autem non : quia

<--- Page Split --->

per hoc praejudicium factum fuisset mulieri.

ARTICULUS XXVI.

Qualiter libellus repudii fuit permissus?

Secundo quaeritur, Qualiter fuit libellus ille permissus?

In contrarium hujus est,

Responsio . Putohicessedicendumsalvaneliorisententia , quodlibellusistesimpliciterfuitinjustus , sicutetiamin - justumfuithabereplures : secundumau - temtempusetcongruentiamhominumfuitjustum . HocautemvidetureliciextextuverborumDomininostriJesuChristi , Matth . x i x , 1 ctseq . , ubipre - mittitDominusantesententiamdere - pudio , qualiterDeusabinitiocrea - vithominemmasculumetfenuinam , etquodessentduoincarneuna , etquodDeusconjunxithomononsepararet , etposteasubinfertdelibellorepudii . UndeetiamsuperidemdicitChysostomus , q u o d « feminanondebetcogitarenisideunomasculocreato , sicutDeusipseunumuni , etunamunicreavitabini - t i o . »

Dicendum ergo ad primum, quod lex illa Dei, sicut dicit Apostolus, ad Hebr. vni, 19, est imperfecta, et nihil ad perfectum adduxit : sed dabatur secundum

<--- Page Split --->

congruentiam temporis et personarum, ut tamquam paedagogus ad Christum adduceret. Unde et multa bona significata ex ipsa uxoris dimissione eliciunt in Glossa super Deuteronomum Origenes et Gregorius : et ideo imperfecta habuit mandata, et dispensata pro tempore.

Ad m autem quod objectum est de Chrysostomo dicendum quod non est simile nisi in incitante primo ad dationem legis, quia hic et ibi turpe est : sed hic turpe crudelitatis, et ibi turpe libidinis.

A4 3. Ad aliud dicendum, quod rectum principium unumquodque corrigit secundum modum possibilem sibi, et non secundum verissimam rectitudinem : et ita etiam facit judicium causarum quod exemplatur ab ipso : quia videtur mihi, quod istud fuit judiciale, non caeremoniale principaliter, nec sacramentale, nec morale : et talia mutantur per varietatem temporum et personarum : unde illa objectio non cogit, quod simpliciter fuit justum repudium.

A4 4. object. 1. Ad hoc autem quod in contrarium objicitur, dicendum quod sine dubio lex dictis de causis permisit repudium, et etiam lex Justiniana : et omnis lex semper permisit repudium praeter legem Christi : in quo notatur legis Christi perfectio in sanctitate, pietate, et castitate.

Unde ad objectum dicendum, quod duritia cordium tunc erat causa movens : sed tamen nisi fuisset utilitas, non concessisset. Ejus autem utilitas superius exemplata est : et ideo secundum tempus justus fuit libellus, licet non simpliciter.

A4 1. object. 2. Ad aliud dicendum, quod Chrysostomus tangit causam incitantem seu excitantem ad dandam legem judicialem : sed tamen etiam alia causa erat utilitatis quae excusabat pro illo tempore.

A4 1. object. 3. Similiter dicendum ad id quod dicit Augustinus.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXVII.

An dimittens uxorem per libellum repudii et repudiata poterant salvari in alio matrimonio ?

Tertio quaeritur, Utrum dimittens salvari poterat in alio matrimonio, et etiam dimissa ?

Videtur, quod non : quia

In contrarium hujus objicitur : sed contra,

<--- Page Split --->

Responsio . Adhocdiecndumputo , quodinsecundomatrimoniocrateissa - luspropterlegisstatutumettemporiscongruentiam : sicutetiaminpluribusuxoribus , quodnumquamvoluitDeusnisiadtempus , utinvictimisholocau - storum , quasnumquamvoluitDeusnisiperaccidens , scilicetneidolisimmola - rentur . EthocvideturvelleHieronymus , dicens , q u o d « apeccatoabstulitculpamlegislator , quandoconcessitrepudium . »

Adprimumergodicendum , quoddicitChristushocquantumadabundantemjustitiaminNovoTestamentoesse ,

implement imperfectum Veteris Testa menti.

Adaliuddicendum , quodhocdicitChristusquoadprincipalemcausamper - missionis , secundumquoderatlexjudi - cialis : exstatutamentempusordinaba - turadmajoremfecunditatem : quiaillitemporicongruebat , etsecundumhoc - eratdispensativaetindultiva : quiasepe - sterilisestadunum , quaenoneststerilisadalterum : etideoetiampræcepitlex , quodsipluribusnupsitetfedafuitquoadplures , nonpotestredireadprimum , nevprimuspotesteamrecipere . HocmodoconcordatCatoquidimisitMarciamutfecundaesset , etPhilosophiitalocutisuntderepudio .

Etquiahocconcordatrationi , videturitaessedicendum : quodtamennonom - ninoasseroinistaquæstione , sedquili - betdicatquodsibibonumvidetur .

D. Cui licebat plures habere, vel non ?

Sednumquidsublegelicebathaberepluresuxores ? AudiquidseriptumestinDeuteronomio : Nonhabebitrexuxoresplurimas , quealliciantani - mamcjus 1 . SuperquemlocumaitAugustinus 2 : ManifestumestSalomo - nemhocpræceptumtransisse 3 . Davidautemplureshabuit , necpræceptumpræteriit . Permissumestenimregiplureshabere , nonplurimasquæalli - ciantanimam , multiplicare . Cumtamenadditur : Utnoneleveturcorejus 4 , alienigenasprohibitumessevidetur . Verumtamenmultiplicatiouxorumgeneraliterprohibitaest . Permissumestautemregiplureshabere , sednonmultiplicare 5 . Venienteautemplenitudinistempore 6 quoChristigratia

<--- Page Split --->

ubique est dilatata, reducta est lex nuptiarum ad priorem honestioremque institutionem : ut unus uni in figura Christi et Ecclesiæ conjungatur. Nec quæritur electio muneris in successione generis, sed in perfectione vitæ et sinceritate scientiæ, et virginitas fecunditati præfertur, et sacerdotibus continentia indicitur.

ARTICULUS XXVIII.

Au aliquæ uxores dicantur plurimæ ? et, Quæ sunt illæ ?

sunt, tanto major est fecunditas : ergo videtur, quod nullus numerus est plurimus : sed potius qui plures habuit quam alius, plus illi tempori servivit : sicut qui castior est quam alius, plus servit tempori nostro, sicut supra dixit Hieronymus.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, D, post initium : « Non habebit rex u.ores plurimas, etc. »

Quæritur enim hic, Quæ sunt plurimæ ?

Si autem dicatur, quod plurimæ sunt illæ quæ excellunt vires suas in pastu, scilicet quod non potest eas pascere. CONTRA : Plures potest pascere rex et dives, quam pauper : ergo quæ uni sunt plurimæ, non sunt alteri plurimæ : et de hoc nihil loquitur lex : numquam enim dicit, quod dives habeat plures quam pauper : ergo videtur, quod non sic sit intelligendum.

RESPONDEO, quod ut puto, dicuntur plurimæ excellentes potentia imprægnandi, ad quam tria exiguntur, scilicet calidum perfecte movens, et semen perfecte digestum, et vigor naturæ : per nimium enim coitum exhalat naturale calidum, et siccum extrahit humidum : et sic corpus infrigidatur per nimium coitum, et ejicitur semen antequam sit digestum : et tunc de facili exspirat, et inefficax invenitur. Nimius etiam coitus ponitur ab Aristotele una de causis brevioris vitæ, et deperdit vigorem naturæ, ita quod continue per eum permanet fecunditas : et ideo secundum hoc puto esse mensurandum. Potentia autem hæc si omnes æqualiter fecundare debeat, puto quod excedat mulieres septuaginta, vel circa hoc plus, vel minus, secundum diversitatem hominum : et ideo Salomon argnitur plurimas habuisse, et David inter plurimas substitisse.

Et per hoc patet solutio ad omnia, præter ad unum : ad quod dicendum, quod lex non dixit quot essent habendæ : quia quoad nos necesse est hoc determinari, et ideo numerus variatur : et forte ideo quia lex numquam hoc nisi per accidens intendit, et ideo non nisi indulgendo circa hoc parum loquebatur.

<--- Page Split --->

E. De virginitate mentis et carnis.

Melior est autem virginitas mentis quam carnis. Unde Ambrosius : Tolerabilius est mentem virginem quam carnem habere. Utrumque bonum est, si liceat : si non liceat, saltem non casti homini, sed Deo simus. Virgo prostitui potest, adulterari non potest : nec lupanaria infamant castitatem, sed castitas etiam loci abolet infamiam 1. Idem, Non potest caro ante corrumpi, nisi mens ante fuerit corrupta 2. Item, Isidorus : Non potest corpus corrumpi, nisi prius animus corruptus fuerit. Mundata enim a contagione anima caro non peccat 3. In fine hujus capituli aperitur quomodo verum sit, nisi anima prius fuerit corrupta, corpus non posse corrumpi, scilicet peccato. Illud etiam Augustini advertendum est. Sicut, inquit, sancius est mori fame, quam idolothytis vesci : ita sanctius est defungi sine liberis, quam ex illicito coitu stirpem quaerere. Undecumque vero nascantur homines, si parentum vitia non sectentur, et Deum recte colant, honesti et salvi erunt. Semen enim ex qualicumque homine, Dei creatura est : et eo male utenti, male erit, non ipsum aliquando malum erit 4.

Expositio Textus.

Deinde notandum, quod super illud capitulum : « Melior est autem virginitas

mentis quam carnis, etc. » debet poni tota quaestio de virginitate et viduitate, et de velo virginum : et illa pertractata est diligenter inter illa qua scripsimus de virtutibus cardinalibus 5.

4 S. AMBROSUS, Lib. II de Virginibus ; et habetur, 32, quaest. 5, cap. Tolerabilus (Nota edit. Lugd.)

3 ISIDORUS, In synonymis. 4 S. AUGUSTINUS, Lib. de bono conjugali, cap. 16.

2 Cf. 32, quaest. 4, cap. Revera (Nota edit. Lugd.)

<--- Page Split --->

A. De personis legitimis.

Nunc superest attendere, quae persona sint legitima ad contrahendum matrimonium. Legitima judicantur persona secundum statuta patrum, quae diversa sunt. Alia namque fuerunt legitima ante legem, alia sub lege, alia in tempore gratia. Item in primitiva Ecclesia quaedam erant legitima quae modo non sunt. Earum vero quae modo legitima sunt vel illegitima, quaedam sunt plene legitima, quaedam omnino illegitima, quadam mediae. Plene legitima sunt, quibus non obviat votum continentia, vel ordo sacer, vel cognatio, vel dispar cultus, vel conditio, vel natura fragilitas, et si quid est aliud. Penitus vero illegitima sunt per votum, per ordinem, per cognationem, per disparem cultum. Media vero sunt nec plene legitima, nec omnino illegitima, per frigiditatem, per conditionem. Si enim tales junguntur ignoranter, commanere possunt quibusdam accedentibus causis, et eisdem deficientibus dividi.

menti in genere. In secunda autem de impedimentis ipsis, ibi, B, « De his qua causa frigiditatis, etc. »

AD INTELLECTUM autem prima quaeruntur tria, scilicet quid sit legitimitas personarum contrahentium ?

« Nunc superest attendere, quae personae, etc. »

Hic incidit pars illa quaest de personis legitimis, vel illegitimis : et dividitur in duas. In prima agit de effectu impedi-

Secundo, Penes quid accipitur numerus impedimentorum ?

Tertio, Quare isti sacramento et non alii impedimenta assignantur ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Videtur enim hoc non esse verum :

Responsio . Dicendum , quodMagisterdatdescriptionemlegitimarumpersona - rumperconsequentemexaffirmationenegationem , eoquodnotiorestnobisexhisquænegat , etipseprincipaliusin - tenditbeneintelligi , quambenediffinire .Difinitiotamenlegitimæpersonæest ,quæsecundumlegeslibertatemhabetcontrahendimatrimoniumcumquocum - quevoluerit . EtexistasequiturnegatioquamMagisterponitinLittera : q u i a

Quid sit legitimitas personarum contrahentium ? et, Qua lege dicitur legitiimum ?

AD PRIMUM objicitur sie :

Dicit Magister in Littera, quod legitimæ personæ sunt, quibus non obviat aliquod impedimentum matrimonii: ergo legitimitas ipsa est immunitas ab impedimentis matrimonii.

Videtur autem, quod male diffinitiur :

Quæst. 1. ULTERIUS quæritur magis tangendo rem, A qua lege persona dicatur legitima ?

Aut enim a lege universaliter accepta, vel particulariter. Si universaliter, oportet quod legitima persona sit secundum omnem legem legitima : hoc autem falsum est, quia est legitima, quando est secundum unam legem iantum, sicut supra dixit Nicolaus Papa, quod ad matrimonium sufficiat secundum legem eorum qui contrahunt, consensus.

Si autem dicatur a particulari lege legitima. CONTRA : Aut enim est legis naturae, aut Moysi, aut Christi : et quodcumque dicatur, patet quod non est verum, quia non omnis persona ab illa lege est legitima.

ULTERIUS quæritur de divisione quam dat Magister, quod aliquæ fuerunt legitimæ ante legem, etc.

<--- Page Split --->

legitima est, cui non obviat impedimentum, etc.

Et per hoc patet solutio ad duo prima.

Ad in quod ulterius quaeritur, dicendum quod a lege quæ est de personis matrimonium contrahentibus secundum quod abstrahit a lege naturae et Moysi et Christi, dicuntur legitima personæ.

Ad in autem quod objicitur primo contra hoc, dicendum quod non valet : quia ista lex est universalis, non universaliter sumpta : et hoc est in genere sumptum quod verificatur secundum quamlibet speciem dividendo : et cum legum species varientur ex temporibus et statibus diversis, ideo bene dicit Magister, quod aliae fuerunt legitimæ ante et post legem Moysi : et per hoc etiam patet solutio ad sequens.

tio. Aliter potest dici, quod negotio et privatio dupliciter considerantur, in se, et in sua causa. In se non recipiunt magis et minus. In causa variantur secundum causæ variationem. Unde cum falsum sit privatio, non dicit Aristoteles, quod magis mentitur qui dicit quinque esse centum, quam ille qui dicit quinque esse sex.

Ad aliud dicendum, quod non dicit legitimum medie, quia medie concordat legibus, sicut innuit objectio : sed quia facile ad legem reduci potest : unde patet, quod non est simile, quod pro simili fuit inductum.

ARTICULUS II.

Ad in quod ulterius quaeritur, dicendum quod matrimonium licet sit de moralibus secundum suam substantiam, tamen modus contrahendi est judicialis : et ideo variatur secundum leges contrahentium, ut dicit Nicolaus Papa.

Quis sit numerus eorum qui matrimonium impediunt ?

Deinde quaeritur de numero impedimentorum.

Notantur autem his versibus :

Ad aliud dicendum, quod morbus non erat similis nisi concupiscentiae : sed morbi alii multi variabantur secundum tempora, sicut paucitas hominum, et paucitas mulierum et virorum, et unius et ejusdem cultus, et paucitas extrancarum : et ideo lex dabat sororem, cognatam, extraneam, secundum temporis diversitatem.

Error, conditio, votum, cognatio, crimen, Cultus disparitas, vis, ordo, ligamen, honestas, Si sis affinis, si forte coire nequibis. Haec socianda vetant connubia, facta retra- [ctant 1.

Ad aliud dicendum, quod est privatio consequens ex quadam affirmatione praecedente : et ideo non valet argumenta-

Et rursus sunt alii versus per quos accipiuntur impedimenta, quae impediunt

1 Moderni theologi ex concilio Tridentino quindecim numerant impedimenta divimentia his versiculis comprehensa :

Error, conditio, votum, cognatio, crimen, Cultus disparitas, vis, ordo, ligamen, honestas, Acta, affinis, si clandestinus, et impos, Raptave sit mulier, nec parti reddita tutae : Haec socianda vetant connubia, facta retractant.

<--- Page Split --->

contrahendum, sed non dirimunt contraclum :

quitur eum in Littera : ergo videtur divisio insufficiens.

Ecclesiae vetitum, necnon tempus feriatum, Impediunt fieri, permittunt juncta teneri t.

Quæratur iterum, Quid sit proprie impedimentum, et penes quid singula dignoscantur ?

V idetur autem, quod non omnia ista habent unam rationem impediendi matrimonium : quia

Quest. 1. Er quia de singulis infra objicietur : quæratur, Utrum impediant ista matrimonium ?

Et videtur, quod non : quia

R esponsio. Dicendum videtur, quod una ratio in communi est impedimenti, quae contracta facit impedimentum speciale : et haec ratio est contraria legibus, quibus conciliatur matrimonium.

Ad obiectum autem dicendum, quod hoc contingit, quia inaequales sunt differentiae quae contrahunt impedimentum in genere : haec enim differentia tam valida potest esse, quod excludat aliquid essentialium matrimonii, et tunc dirimit contractum : quia numquam fuit verum matrimonium. Unde idem est dirimere matrimonium, quod ostendere nullum esse contractum, et ideo nullum esse matrimonium. Aliqua autem non habent tam validam differentiam quae excludat aliquid essentialium, et illa impediunt debere contrahi : sed quia non impediunt contractum, ipsum manet, et etiam essentia matrimonii inviolata ab eis.

Ad aliud dicendum, quod conditio impedit ex parte causae materialis matrimonii : sed potest accipi si velit, quia quilibet potest facere deteriorem suam conditionem.

Ad aliud dicendum, quod non ordinatur ad sanctitatem conjugii, nisi quod conjugium stare permittit: hic autem non stat conjugium : unde nec sanctitas conjugii stare potest : sed si staret conjugium, tunc bene concederem, quod sanctitas esset pari voto continentium.

Ad aliud dicendum, quod hoc in contractibus nihil valet, etiam in contractu

<--- Page Split --->

frumentiemptionisvelvenditionis : quiamultaimpediuntante , quæsupervenien - tianondirimunt : sicutsipejusefficiturfrumentuminsuapotestate . Ethocideofit , quiaistanonfiuntpernecessitatem , sedpervoluntatem : etideopriusfactaquacumquecausa , nonpotestvoluntascontrariumagere : sednaturalescausæpernecessitatemsuæessentiæagunt , etideodestruuntpriusfactasiimpediebantlicnda .

AdALIUDdicendum , quodfurorconti - netursuberrore : quiadiscernerenonpotestutconsentiat .

AdULTIMUMdicendum , quodimpedi - mentumquoddamestvereimpedimen - t u m : quoddamautemsecundumquid .

Illudautemquodestvereimpedimen - t u m , estidquodimpeditcontrahendum , etdirimitcontractum . Ethocpotestessedupliciter : autenimestcontramatrimo - niuminquantumconsistitindispositioneministrorumEcclesiæ : autsecundumquodaccipiturinse . SisecundumquodestindispositioneministrorumEcclesiæ , quisuntlocoDeiinterris , tuncsuntcontramatrimoniumeaquæsuntexinstitutio - neEcclesiæ . Autigiturillainstitutioestdesponsalibus , autdenuptiis . Siprimomodo , tuncestpublicæhonestatisjustitia . Siautemestdeipsisnuptiis , authocestpropterreverentiamsacramentiexcel - lentioriscuinoncompetitactusmatrimo - n i i , autestpropterhabitudinempersona - ruminmatrimonioconjunctarum . Siprimomodo , tuncestordo . Siautempropteripsaspersonas : autestinipsapersonasecundumcomparationemadeosaquibuspropagatur , cumquibusestquasiunacaro , quiaabunocumeisde - rivata : authocestpropterconjugemcumquaefficiturcarouna . Etprimomo - doestcognatiotamspiritualis , quamcorporalis . Secundoautemmodoestaffinitas . Siautemrespicitmatrimoniuminse : autrespicitmatrimoniumsecun - dumcausamefficientemcuicontrariatur : autsecundumactuminquoconsumma -

t u r : autsecundummateriam , quæestle - gitimæpersonæ : autsecundumbona , etpræcipuesecundumbonumprincipale , quodestproles : autexparteformæ : etnonpotestmatrimoniumpluribusmodisconsiderari . Siprimomodo , authocestexoppositovinculo , autcontrarietateadefficiens . Sisecundomodo , hocestdu - pliciter , scilicetautexparterationis , autexpartevoluntatisliberæ . Etprimoqui - demmodoesterror . Secundoautemmodoestvissiveviolentia . Siautemre - spicitipsumsecundumactuminquoconsummatur , tuncestimpotentiacoeun - d i , exquacumquecausacontingat . Siautemrespicitmateriam , hocnonpotestessenisiexmalitiamateriæquæinductaestei , etsicestcrimen . Siautemcon - trariaturprolisoptimædispositioni , sicestconditio , quianullusvultservoslibe - roshabere , etaliisobnoxios , quantumestinse . Siveroexcontrarietatefunda - menti , tuncestdisparitascultus . Etsiestultimomodosecundumformæcon - trarietatemquæestindividuitas , tuncestligatiocumalia , quiaindividuusnonpot - estessealiquiscumduabus .

Aliaautemduopatent : quiaunumsumiturexsimpliciEcclesiæprohibitio - n e , aliudautemexincongruitatetempo - riscausataprohibitione .

ARTICULUS III.

Quarehocsolumsacramentumhabetimpedimenta ?

Tertioquæritur , Quarehocsolumsa - cramentumhabetimpedimenta ?

Videturenim , quodnonsolumdebeathabere : quiaetiampenientiadependetavoluntateetactunostro : ettamenim - pedimentanullaponunturei : ergovi - detur , quodnecisti .

<--- Page Split --->

Responsio. Dicendum est ad hoc, quod duplex causa est quare alia non habent impedimenta : quarum una est, quod consistunt circa unum hominem simplicem, et ille ex alio impediri non potest. Alia causa est quia circa actus spirituales sunt, quos solus Deus operatur in nobis sine nobis, in quibus ipse nullum potest habere impedimentum : quia nihil est

fortius ipso quod impediat ipsum. Utrumque autem horum deficit in matrimonio : quia a duorum dependet voluntatibus, et duobus agentibus : et 'consistit ejus consummatio in actu corporali : et ideo multiplex potest habere impedimentum. Et per hoc patet, quod non est simile de penitentia, quod inductum est pro simili.

B. De frigidis separandis.

De his enim qui causa frigiditatis debitum reddere non possunt, consulit Gregorius ut permaneant 1. Sed si mulier causatur dicens, Volo esse mater, et filios procreare, decrevit ut uterque eorum septima manu propinquorum juret, quod numquam carnaliter convenerint, et tunc mulier secundas nuptias contrahat. Vir autem qui frigidae naturae est, absque spe conjugii permaneat. Ait enim sic : Interrogasti de his qui matrimonio juncti sunt, et nubere non possunt : si ille aliam, vel illa alium ducere possit ? de quibus scriptum est, Vir et mulier, si se conjunxerint, et post dixerit mulier de viro, quod coire non possit cum ea, si potest probari quod dicit per justum judicium, alium accipiat. Si vero ille acceperit aliam, separentur. Item, Requisisti de his qui ob causam frigidae naturae dicunt se non posse invicem operam carni dantes, commisceri. Iste vero si non potest ea uti pro uxore, habeat eam quasi sororem. Quod si retinaculum conjugale voluerit rescindere, maneant uterque innupti : nam si huic non potuit naturaliter concordare, quomodo alteri conveniet 2 ? Item, Si vir aliam uxorem vult accipere, manifeste patet ratio, quia suggerente diabolo odii fomitem, exosam eam habuerit : et ideo eam dimittere mendacii falsitae molitur. Quod si mulier causatur, et dicit, Volo esse mater et filios procreare : uterque eorum septima manu propinquorum tactis sacrosanctis reliquiis jurejurando dicat, ut numquam per commixtionem carnis conjuncti, una caro effecti fuissent. Tunc videtur mulier secundas posse contrahere nuptias : humanum dico, propter infirmitatem carnis eorum 3. Vir autem qui

<--- Page Split --->

frigidæ naturae est, maneat sine conjuge. Quod si et ille aliam conjugem acceperit, tunc hi qui juraverant, perjuri crimine rei teneantur, et pœninitentia peracta priora cogantur recipere connubia. Hoc servandum est cum uterque idem fatetur. Sed vir si asserit se debitum reddidisse uxori, et illa diffitetur, cui potius fides habenda sit, merito quaeritur. De hoc ita statulum est 1 : Si quis ita acceperit uxorem, et habuerit eam aliquo tempore, et ipsa fœmina dicit, quod numquam coisset cum ea, et ille vir dicit quod sic fecit, in veritate viri consistat, quia vir est caput mulieris 2. Hoc de naturali impossibilitate statutum est.

ARTICULUS IV.

An frigiditas sit impedimentum matrimonii ?

quod est naturale, æqualiter potest evenire utrique conjugi : sed frigiditas non impedit mulierem : ergo nec virum debet impedire : ergo non debet poni pro impedimento.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, « De his autem qui causa frigiditatis, etc. »

Videtur autem, quod frigiditas non debet impedire : quia

ULTERIUS quaeratur hic de his qui habent caliditatem debilem : haec enim sufficit membra movere ad concupiscentiam, sed cito evaporat, et debiliter extendit : habens ergo iste uxorem virginem, cum non habeat nisi primum impetum, deflorare non potest : et tamen cognoscere posset corruptam, si talem haberet uxorem. Quid ergo isti est faciendum ?

Videtur, quod nihil facere possit : quia si alium corrumpere facit, ipse est causa adulterii, et hoc fieri non debet.

Item, Si corrumpat eam manu, hoc est species sodomiae, cum non fiat in-

<--- Page Split --->

strumento debito : ergo videtur, quod ipsum oportet carere debito propter quod contraxit matrimonium.

Resposto est ad hoc quod frigiditas hic ambit omne impedimentum naturale, et perpetuum coeundi ex quacumque sit causa : sed tamen quia frigiditas generalius est, et intenditur semper aetate procedente, propter hoc istud ponitur : si enim esset accidentale impedimentum, scilicet abscissione veretri, vel sectione testiculorum, vel perpetua aetatione mulieris, cui beneficio medicinae subveniri non potest, tunc secundum versus supra positos totum sub illo membro continetur, quod est impotentia coeundi perpetua, et hic continetur sub frigiditate : et hoc ideo quia jus non loquitur de frigiditate in quantum frigiditas, sed in quantum causat impotentiam coeundi : et ideo omnia quae idem causant naturaliter et perpetue, vocat frigiditatem.

Ad primum ergo dicendum, quod consensus conjugalis est in carnalem copulam, et illa supponit potentiam coeundi si debitum exigatur : et ideo excludit maritalem copulam frigiditas in eo quod supponit : nec est continentia conjugalis, ubi talis copula per exclusionem debiti si exigatur, excluditur.

Ad alud dicendum, quod vetuli habent caliditatem sufficientem movere, licet non generare : et ideo conceditur eis matrimonium pro medicina quoad fidem thori : et ideo non est simile.

Et per hoc patet solutio ad sequens.

Ad alud dicendum, quod in coitu mulier est patiens : propter quod dicit Aristoteles, quod non proprie dicitur mulier continens, quia non competit ei impetus agentis in coitu : ad pati autem sufficit frigiditas, licet non ad agere : quia dicit Avicenna, quod frigiditas sistit motum : et ideo cum masculus se habeat ut agens, si supervenit frigiditas, abscinditur motus, et agere non potest, et ideo ex parte sui impedit matrimonium.

Ad alud dicendum, quod non est \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \ \

Per hoc etiam patet solutio ad ibi sequens.

Ad alud dicendum, quod nimius humor abscindens coitum, non est nisi ex frigiditate humidum illud inducente et inspirante : quia frigiditas est qualitas activa, et humiditas passiva magis : et ideo humidum per se non potest esse causa impedimenti.

Ad m quod ulterius quæritur, salva meliori sententia videtur esse dicendum, quod per applicationem manus via fieri poterit. Ad id autem quod contra hoc objicitur, videtur esse dicendum quod differt applicare manum, ut medicantem, et polluentem. Manus enim applicata ut polluens, inducit mollitiem vel sodomiam : sed manus medicans non inducit : sicut etiam dicimus in mulieribus quibus descendit matrix extra os vulvæ : præcipitur enim ut digitis reponant eam, et tamen non dicimus manus illas polluere eas vel corrumpere, sed potius medicari eis.

<--- Page Split --->

ARTICULUS V.

matrimonii, in quo, ut dicit Augustinus in libro de Nuptiis et concupiscentia contra Julianum, parentes etiam proprios filios quos genuerunt testes habere volunt propter impudicam concupiscentiam qua est in coitu.

An mulier volens separari a viro propter impotentiam, debet jurare septima manu amicorum, quod non est cognita a marito ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo post initum : « Decrevit ut uterque eorum septima manu propinquorum, etc. »

Hoc enim videtur inconveniens, cum

Ad aliud dicendum, quod nullis ita nota sunt talia familiaria, sicut propinquis, qui si desunt, assumuntur vicini : qui etiam si non sunt, alii sumuntur qui exceptione sunt majores : et illi omnes propinqui esse dicuntur hic, large sumpto vocabulo.

Ad aliud dicendum, quod non jurant synodales sive testes, quod non commixti sunt, sed potius quod credant illos verum jurasse : unde illi quorum matrimonium ab eis denuntiatur, primi jurant, quod numquam carnaliter convenerunt, et alii postea jurant, quod credunt eos verum jurasse.

Ad ultimum dicendum, quod jurare debet vir in hunc modum, quod continuos tres annos fideliter sine fraude operam dederit, ut talem N. tunc cognosceret carnaliter, et numquam eamdem N. cognoscere potuit. Illa autem jurat, quod ipsum fideliter juvit ut cognosceretur, et non impedierit sine fraude, et tamen ab eo cognita non sit : et alii postea jurant, quod credunt eos verum jurasse.

ARTICULUS VI.

■ ■ ■

Responsio. Dicendum, quod in favorem matrimonii et propter horrorem separationis ut caeteri terreantur, inductum est de testium multiplicatione.

Quod autem Dominus dicit, ipse intelligit in causis quae non sunt adeo favorabiles, et possunt ad notitiam melius venire quam ista.

Ad aliud dicendum, quod presbyteri crimen melius sciri potest quam actus

An separatione facta propter impotentiam, et postea compertum est per justum judicium non fuisse impotentiam, si contrazerint cum aliis, an debeant separari ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, ante medium : « Si vero ille acceperit aliam, separentur, etc. »

<--- Page Split --->

Hujus autem, Extra, de frigidis et maleficiatis, redditur ratio : quia tunc patet, quod frigiditas non fuit causa quam allegeverunt, sed potius instinctu diaboli quia odio se habuerunt, separationem quaesiverunt : unde cum Ecclesia ex post facto se viderit deceptam, revocat priores nuptias quae verae nuptiae fuerunt : secundas autem separat quae apparebant in adspectu hominum tantum.

Sed contra.

Ad aliud dicendum, quod forte in tali casu consultatio habenda esset a responsis sapientium : et sine praejudicio videtur esse dicendum similiter sicut demaleficiato : quia etiam quoddam genus maleficii est abominatio quam concipit ad mulierem : unde monenda est illa, quod se exhibeat mundam et ornatu et affabilitate amabilem viro : et ipse est monendus, quod excogitet causas quibus amabilior feminae efficiatur : et si hoc non prodest, videtur esse simile maleficio : et ideo separari possunt, et aliis conjungi.

ARTICULUS VII.

Si vir cui imputatur impotentia, asserit se debitum reddidisse, mulier vero negat, an sit standum assertioni viri ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, paulo ante finem : « Sed vir si asserit se debitum reddidisse, etc. »

Solutio. Ad object.1.

Responsio . Dicendum , quodhoccon - tingerenonpotestnisiexnimiocalore : etquiatalisdebitumpotestreddere , licetnonspermatizetvelgeneret : ideotaliscasusnonaccidit . Sedomnimodaimpotentiacoeundicausaturexfrigidi - tatequaesemperintendituratatepro - cedente : etideosipertrienniumope - ramdedit , etnonpotuitcoire , praesu - miturperpetuumesseimpedimentum .

<--- Page Split --->

ruptele multæ : et ita videtur, quod toIrabilius judicium esset, si separarentur.

RESPONSO. Dicendum ad hoc est, quod statutum hoc justum et æquissinum est, tum propter viri constantiam, tum etiam propter hoc quod ipse caput intelligitur mulieris, tum caeteris paribus præter hoc solum, quod mulier neget, et vir affirmet.

Ad aliud dicendum, quod vir est caput mulieris in regimine, sed in reddendo debito est ei æqualis.

Ad aliud dicendum, quod medicina non subtrahitur mulieri, sed ipsa deficit in probatione : et ideo judex qui non adspicit occulta, non potest intromittere se de causa.

Ad aliud dicendum, quod non est dubium, quin mulier talis magis ad libidinem incitetur : et ideo provideat sibi, scilicet seorsum jacendo : hæc enim talis vir non negabit : et si negaret, non puto quod mulier annuere teneretur.

C. De his qui maleficiis impediti coire non possunt.

De malefìcii autem impedimento hoc tenendum decernitur : Quod si per sortiarias et malefìcas concubitus non sequitur, hortandi sunt quibus illa eveniunt, ut spiritu contrito ethumiliato Deo et sacerdoti de omnibus peccatis confessionem faciant, et lacrymis, orationibus, et jejuniis Domino satisfaciant : et per exorcismos ac cætera ecclesiasticae disciplinae numimina ministri Ecclesiæ tales sanare procurent. Quod si non potuerint, separari valebunt. Sed postquam alias nuptias expetierint illis viventibus quibus post junctæ fuerint, prioribus quos reliquerant, etiamsi possibilitas concumbendi eis reddita fuerit, reconciliari nequibunt 1. Quod in fine hujus capituli continetur, ex rigore magis dictum intelligendum est, quam ex canonica æquitate. Vel intelligendum est non posse reconciliari prioribus, nisi judicio Ecclesiæ, quo divisio facta fuerat.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VIII.

An malefici impedimento aliquis potest impidiri a potentia coeundi ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, « De malefici autem impedimento, etc. »

Quaruntur autem hic tria.

Primum est, Utrum malefici impedimento aliquis potest impediri a potentia coeundi ?

Secundum, Utrum maleficium potest impediri vel medicari per aliud maleficium ?

Tertium, Quid sit statutum juris de maleficiatis ?

Ad PRIMUM obiicitur sic :

Ad noc dicendum, quod nulli dubium esse debet multos esse maleficiatos vi et potestate dænonum : quia hoc sancti Patres dicunt, et Ecclesia super hoc jura promulgavit : et hoc patet etiam omnibus illis qui de necromantia et de factis imaginum aliquid noverunt.

Ad PRIMUM ergo dicendum est, quod diabolus istam accipit potestatem permissus propter peccata patientium, vel ad exemplum aliorum. Qualiter autem hoc fiat per maleficium, dicendum secundum Theologos, quod virtute divina fit compulsio, et est potius vindicta quadam et pœna gravissima peccati, quam exauditio malefiici, scilicet ut qui in sordibus est, sordescat adhuc 1, et accipiat cooperationem erroris, qui noluit credore veritati. Unde compulsio fit per Deum et per sanctos Angelos, sed operatio per dæmonem.

Ad ALIUD dicendum, quod non est opus meritorium, sed pestiferum, et sequitur effectus Deo permittente. Unde

<--- Page Split --->

«liam quandoque non sequitur effectus : «t puto, quod hoc ideo fit, quia Deus ex sua misericordia restringit dæmones hujusmodi. Necromantici aliam assignant causam de qua nihil ad præsens.

Ad aliud dicendum, quod potestas dæmonum, id est, super dæmones, coercens a maleficiis, non legitur data nisi Sanctis : sed potestas dæmonis ad operationem erroris sæpe legitur dari infidelibus, et malis hominibus, sicut dabitur Antichristo, et necromanticis quotidie datur.

Ad aliud dicendum, quod opus dæmonis propria auctoritate non destruit opus Dei, sed Deo permittente, et homine hoc pati merente : sed sæpe destruit diabolus opus Dei, scilicet charitatem, fidem, et effectus aliorum sacramentorum.

Ad aliud dicendum, quod dæmonum operatio est diversa circa talia : præcipua tamen est per imperium, sicut invenies notatum super secundum Sententiarum, ubi agitur de operatione dæmonum.

ARTICULUS IX.

An maleficium sit excludendum per maleficium ?

Secundo quaeritur, Utrum maleficium sit excludendum per maleficium ?

conferre maleficium : ergo ejusdem etiam erit auferre : ergo videtur, quod ad ipsum possit recurri pro medicina maleficii.

In contrarium est, quod sed contra.

RESPONSIO, quod nullo modo quaerenda est per incantatorem medicina : sed potius semper tolerandum est maleficium.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod illi ut pestiferi docent noscere : et cum cessant dæmones a læsione, tunc curare videntur, sicut dicitur in vita S. Bartholomæi.

Ad aliud dicendum, quod non est simile : quia medicina est ars salutaris, et ratione utens per operationes creaturae, cui Deus dedit virtutem faciendi curas. Unde dicitur, Eccli. XXXVIII, 1 : Honora medicum propter necessitatem : etenim illum creavit Altissimus. Et ibidem, y. 4 : Altissimus de terra creavit medicamenta, etc. : sed necromantia est ars pestifera quoad suas operationes, et magis utitur experimentis, quam ratione, et vi dæmonis utitur pro antidoto : et ideo Ecclesia condemnavit hanc omnino.

<--- Page Split --->

ita et maleficiatus : ergo sicut frigidus curatus primis nuptiis redditur, ita maleficiatus, ut videtur.

ARTICULUS X.

An maleficiati debent separari?

Incontrariumest, quod maleficiatus quando contraxit, persona fuit illegitima: ergo contractus nullus est: ergo non debet restitui contractui qui nullus est.

Tertio quaeritur, Quid juris super hoc sit statutum ?

Quod autem hic dicitur in Littera, et etiam, Extra, de frigidis et maleficiatis dicitur, et ab universa Ecclesia tenetur, scilicet quod maleficiatus ad unam, non est maleficiatus ad aliam : et ideo si juvari non potest orationibus bonorum, separatur, et datur utriusque licentia alii nubendi, nec umquam ista licentia revocatur.

Sedcontrahocopponitur : quiainli - broImaginumdoceturfieriimagoquæmaleficiatsimpliciter : facitenimamarecastitatem , etuniversaliterabscinditcoi - t u m : ergovidetur , quodaliquispotestessemaleficiatusadomnes : ergosiillecontrahit , etpropterimpotentiamcoeun - diseparatur , etposteaaliamcognoscit , videturquoddebetredireadprimamcomodoquofrigidus , utsuprahabitumest .

Responsio . Dicendum , quoditaestte - nendumutdicitLittera .

Etadprimumdicendum , quodmale - ficiamultasunt : sedsinedestructionecorporis , etmagnainfirmitatenonpot - estdeduciadhoccorpus , quodinnullammoveatur : sedhocverumest , quodbeneinducituramorcastitatispernecroman - t i a m , etabominatiocoitus , sedtamenmanetmotusinaliquampropterfomitisincendium , nisiomninoinfrigidetur .

Adaliuddicendum , quodcuraripot - estmaleficiatussisetotumadDeumcon - feratinoratione , compunctione , etsatis - factione : sedtamenquiatuncillegiti - maadcontrahendumpersonafuitquandocontraxit , ideoabsolviturabilla . Sedinfrigidocuratopræsumitur , quodquiacontraxit , nonomninofrigidusfuit , sedfixit , quandocontraxit : etideopriori - busnuptiisrestituitursecundumjudi - ciumEcclesiæ , quodmaximesequiturexteriorespræsumptiones .

D. De furiosis addit.

Furiosi quoque dum in amentia sunt, matrimonium contrahere non valent. Unde Fabianus : Neque furiosus, neque furiosa matrimonium contrahere possunt : sed si contractum fuerit, non separentur 1. Item, Nicolaus Papa : Hi qui matrimonium sani contraxerunt, et uni ex duobus vel ambobus amentia, vel furor, vel aliqua infirmitas accesserit, ob hanc infirmi-

<--- Page Split --->

tatem talium conjugia solvi non possunt 1. Similiter est etiam sciendum de his qui ab adversariis excecantur, vel membris truncantur, vel a barbaris exsecti fuerint.

ARTICULUS XI.

An furia impediat matrimonium ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, « Furiosi quoque dum in amentia sunt, etc. »

furiosus non potest habere voluntarium consensum : ergo non potest contrahere matrimonium. PROBATUR autem prima ex prehabitis de causa efficiente matrimonii. SECUNDA autem ex tertio Ethicorum, ubi scribitur, quod involuntarium dicitur dupliciter : quia quoddam est per ignorantiam, et quoddam per violentiam. Et involuntarium per ignorantiam est, cujus principium est in ipso non sciente singularia in quibus est actus.

Videtur enim, quod non debeat impedire, quia

RESPONSO. Dicendum, quod furiosi quamdiu sunt in actu furiae, contrahere non possunt : et hujus rationem reddit ultima objectio.

AD PRIMUM dicendum, quod contrariatur bono fidei : quia talis nescit quid sit fides, et ideo non servat eam : contrariatur tamen principaliter causae efficienti matrimonium.

Ad aliud dicendum, quod aliqui habent lucida intervalla, et tunc non habent furiam secundum actum : et ideo contrahere possunt.

Ad aliud dicendum, quod de jure naturali est matrimonium eo modo quo supra dictum est ex verbis Aristotelis et Aspasii, scilicet secundum resolutionem ad finem hominis : quia aliter non esset jus, quia jus considerat rationem æqui et iniqui, et ideo supponit discretionem rationis.

SED CONTRA :

Voluntarius debet esse matrimonii consensus, ut supra est ostensum : sed

Ad aliud dicendum, quod intelligitur de illo qui contraxit non tempore furiae.

1 Cf. 32, quest. 7, cap. Hi qui matrimonium

(Nota edit. Lugd.)

<--- Page Split --->

E. De his qui cum duabus sororibus dormiunt.

De his etiam qui cum duabus sororibus, vel quae cum duobus fratribus dormiunt, videndum est quid censeant canones. Qui dormierit cum duabus sororibus, et una ex illis ante fuerit uxor, neutram ex ipsis habeat, nec ipsi adulteri umquam in conjugio copulentur 1. Item, Nec propriae uxori licet sibi reddere debitum, quam sibi reddidit illicitam, sororem ejus cognoscendo. Nec post mortem uxoris licet ei vel adulterae copulari in conjugium. Item, Zacharias Papa : Concubuisti cum sorore uxoris tuae, si fecisti, neutram habeas : et uxor tua si non fuerit conscia sceleris, et continere non vult, nubat in Domino cui vult. Tu vero et adulterae sine spe conjugii maneatis, et dum vivitis, pœnitentiam agite 2. Quod ait, Cui vult nubat, intelligendum est post mortem viri. Unde Gregorius : Qui uxores suas in adulterio deprehendunt, nec ille, nec illa aliam uxorem accipiat, vel alium virum, quamdiu ambo vivunt. Si vero adultera mortua fuerit, vir ejus, si vult, nubat : adultero vero numquam, etsi mortuus fuerit vir ejus, sed omnibus diebus pœnitentiæ lamenta persolvat 3. Hic de illo adulterio agitur, quod cum cognato viri, vel cognata uxoris committitur.

ARTICULUS XII.

An ille qui cognovit unam sororem, potest aliam ducere in uxorem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, « De his etiam qui cum duabus sororibus, etc. »

Videtur iniquum quod hic dicitur : quia

<--- Page Split --->

ergo inique loquitur Zacharias Papa in Littera.

ARTICULUS XIII.

An adulter potest contrahere cum adultera?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, paulo ante finem : « Adultera vero nunquam, etsi mortuus fuerit vir ejus, etc. »

Videtur enim falsum : quia

Responsio. De rigore juris est quod dicit hic : unde tangit Gregorius quid facere debeat de contrarietate sui criminis, sed non quid facere oporteat si continere non velit.

ergo inique loquitur Zacharias Papa in Littera.

Responsio. Licet Magister in Littera solvat hoc ultimum, tamen puto, quod Sancti Patres loquuntur hic de impedimento criminis, quod praevenit matrimonium : et tunc planum est, quod si fornicarie cognovit unam sororem, aliam non potest ducere in matrimonium. Vel si loquitur de sequenti crimine : tunc intelligendum est, quod loquitur secundum rigorem juris, scilicet quod non debet : sed tamen si periculum est de incontinentia, etiam mortua vel viva uxore, datur ei licentia in sua petendi debitum : et etiam post mortem suae uxoris cum alia contrahendi.

Per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod uxor non amisit potestatem petendi, sed ille : et sic loquitur decretum : unde sibi illicita est ad petendum, sed non solvendum : et non debet jure petere. Puto tamen, quod licentia debet sibi dari ab Ecclesia, si illa non petat separationem a thor o : quia aliter esset in periculo.

F. Non est dimittenda uxor pro aliqua macula seu deformitate corporis.

Illud etiam sciendum est, quod pro aliqua infirmitate vel macula corporali, non licet viro uxorem dimittere, et e converso : sed debet alter alteri subsidia providere. Unde Augustinus : Si uxorem quis habeat sterilem, sive deformem corpore, vel debilem membris, vel caecam, vel claudam, vel surdam, vel si quid aliud, sive morbis, vel laboribus doloribusque confectam, et quidquid, excepta fornicatione, excogitari potest vehementer horribile, pro societate fideque sustineat 1.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIV.

An aliquis potest dimittere uxorem quantulacumque causa, dempta sola fornicatione?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, « Illud etiam sciendum est, quod pro aliqua infirmitate, etc. »

Videtur enim injustum : quia

non oportet ut etiam gravetur ex conjuge : ergo videtur, quod in tali casu dimitti debet.

RESPONSIO. Dicendum generaliter, quod nihil superveniens matrimonio, separat ipsum, sicut dicitur in Littera.

AD OBJECTA autem dicendum, quod A. fides thori et charitas Christi debent retrahere ab odio, et gravamina facere sustinere libenter propter Christum.

AD ULTIMUM autem dicendum, quod A. proles ex talibus non destruitur, nisi in corpore, et ostensum est supra, quod secundum corpus non est bonum matrimonii, sed potius secundum animam.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO XXXV.

De divortio quod fit propter adulterium.

A. Eodem jure utitur vir et mulier.

Hoc etiam notandum est, quod cum Dominus concedat uxorem dimitti causa fornicationis viro '1, eadem licentia non tollitur fecminis. Unde Hieronymus : Præcepit Dominus uxorem non dimitti, excepta causa fornicationis : et si dimissa fuerit, manere innuptam. Quidquid viris præcipitur, hoc consequenter redundat ad fecminas. Non enim adultera uxor dimittenda est, et vir mæchus tenendus 1. Item, Apud nos quod non licet fecminis, æque non licet viris, et eadem servitus pari conditione censetur 2. Ex his ostenditur, quod mulier potest super fornicatione virum convenire, ut vir mulierem. Unde Innocentius Papa : Christiana religio adulterium in utroque sexu pari ratione condemnat, sed viros suos mulieres non facile de adulterio accusant, viri autem liberius uxores suas adulteras apud sacerdotes deferre consueverunt. Et ideo mulieribus prodito earum crimine, negatur communio, virorum autem latente commisso, non facile quisquam ex suspicionibus arctur : qui tamen submovebitur, si ejus flagitium delegatur 4.

DIVISIO TEXTUS.

« Hoc etiam notandum est, quod cum Dominus concedat, etc. »

Habitis impedimentis quibusdam, quæ in ipso jure et natura matrimonium impediunt contrahendum, et dirimunt contractum, tangit Magister de separatione a thorø, in qua non est separatio sacramentalis : de qua quærit quatuor.

<--- Page Split --->

Primum est, quod jus utriusque in separatione ista est æquale.

Secundum, quod si sunt in simili crimine, neuter conjugum alium potest dimittere, ibi, B, « Si vero quaeritur an adulter, etc. »

Tertio ostendit, quod dimissus vel dimissa non potest se alteri copulare, dum vivunt ambo dimittens et dimissa, ibi, C, « Si quis autem fornicationis expers, etc. »

Quarto et ultimo, ratione convenienti materiae tangit de his qui se primo polluerunt per adulterium, et postea contrahunt matrimonium, ibi, E, « Sed haec omnia intelligenda sunt de illa, etc. »

Et haec de divisione sufficiant.

ARTICULUS I.

An jus utriusque in separatione est æquale ?

Incidit autem quaestio determinata in primo capitulo, scilicet quod jus utriusque in separatione est æquale.

Videtur enim, quod sic esse non debeat :

In contrarium est quod illud quod seefficitur votis duobus concurrentibus, æqualem in utrisque debet habere causam : sed tale est matrimonium : ergo æqualiter se habent ambo in causa separationis a thor o.

RESPONSIO. Dicendum, quod ea quæ in Littera dicuntur, sine ambiguitate sunt vera.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod vir non in omnibus excedit, sed tantum in regimine et efficacia generationis : sed in constituendo individuitatem matrimonii, et debito, et fide thori, sunt per omnia æquales : quia ista sunt quasi civilia, et efficiuntur utriusque voluntate.

Ad ALIUD dicendum, quod jus omne Ad

<--- Page Split --->

proficiscitur a natura : sed non oportet, quod proficiscatur ab una naturae conditione : est enim in muliere, quod femina est : et hoc est sexus, et propter hoc indiget rectore, et effective generante : et ex hoc proficiscitur, quod non dominetur in virum, quod subdita est, quod sibi docere non permittitur, quod est potius adjutorium generationis quam generans. Est etiam in ipsa, quod homo est habens rationem et liberum arbitrium : et ex hoc proficiscitur, quod est domina suorum actuum, quod consensu suo facit matrimonium, quod habet debitum sibi acquisitum, et quod fidem potest servare promissi. Et sic patet qualiter jus istud proficiscitur a natura.

Per hoc patet etiam solutio ad sequens : quia non in omnibus est caput, sed in quibusdam, ut patuit.

AD ALIUD dicendum, quod unum bonum alii non præjudicat, sed potius conservat, sicut fides thori certificat liberos. Unde quod objicitur, hoc tenuit, quando paucitas hominum separationis meruit dispensationem : sed postquam boni per prædicationem multiplicari inceperunt, laudatur status continentiae : et ideo non quaeritur fructus ventris in alia muliere.

AD ALIUD dicendum, quod licet peccatum viri non generet dubitatem prolis, tamen peccat in matrimonio, et ideo debitum amittit in corpore uxoris, quod de jure matrimonii acquisierat. Et objectio illa procedit a non causa : quia non est causa separationis a thor o, incertitudo liberorum, sed potius peccatum quod committit in matrimonium.

AD ALIUD dicendum, quod in Veteri Testamento hoc non fuit ut jus, sed potius ut dissimulatio in judicio causarum potius quam in judicio animae, sicut ante dictum est in quaestione de libello repudii 1 : et ideo nihil est ad propositum.

ARTICULUS II.

An viri mulieres suas adulteras debent accusare ad sacerdotes ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, paulo ante finem : « Viri autem liberius uxores suas adulteras apud sacerdotes, etc. »

Videtur, quod hujus contrarium esse deberet : quia

RESPONSO. Dicendum, quod duæ sunt qualitates quæ conjunctæ faciunt incitationem ad coitum et facultatem coeundi : hæ autem sunt calidum et humidum : mulieres autem activum minus habent quam viri, quia sunt frigidiores viris in communi quantum pertinet ad complexionem, et ita habent minus incitationem ad coitum, quam viri : et ideo magis vituperabilis est earum incontinentia. Sed verum est, quod resistunt tentationi coitus debilius, scilicet in hoc quod humi-

<--- Page Split --->

diores sunt viris, et quod humidum facile recipit impressiones, et citius flectitur quam siccum : sed hoc est materiale : et ideo simpliciter sunt magis vituperabiles, quam viri. Tamen in matrimonio sunt duae causae speciales, quarum una est, quod secundum facultatem unius vir potest in multas generando, et non mulier : et hujus etiam ratio supra explicata est. Secunda est : quia incertitudo liberorum fit ex peccato mulieris, sed non ex peccato viri : et hoc etiam supra explanatum est.

Per idem patet solutio ad dictum Augustini, quia viri resistere habent ex sicco.

Ad ALUD dicendum, quod hoc ideo dicit Philosophus, quia virtus omnis quaerit quemdam summum statum, eo quod virtus est ultimum potentiae in re : sed cum continentia dicatur a resistendo et tenendo passiones praecipue a venereis, et mulieres deficiant in tenendo passiones tales propter humidum abundans, dicit quod non habent virtutem continentiae in summo, quia non sunt agentes, sed potius patientes in venereis. Et propterea dixit Poeta :

Casta est quam nemo rogavit.

At 1 et 2. DICENDUM ergo ad primum, quod dicium Chrysostomi referendum est ad qualitatem passivam, quae facit resistere receptioni, et haec est secundaria qualitas, et activa est principalis.

B. Quod fornicariam nequit dimittere vir, nisi ipse expers fuerit, et e converso.

Si vero quaeritur, An adulter adulteram possit dimittere causa fornicationis ? Dicimus quia nequit adultera uxor dimitti a viro, nisi et ipse expers fornicationis existat, et e converso 4. Unde Augustinus : Nihil iniquius est, quam causa fornicationis dimittere uxorem, si et ipse convincitur fornicari Occurrit enim illud, In quo quo alterum judicas, felispum condemnas 5. Quapropter quisquis fornicationis causa vult abjicere uxorem, prior debet esse fornicatione purgatus : quod similiter et de femina dixerim 6. Idem, Indignantur mariti, si audiant adulteros viros pendere similes adulteris feminis poenas, cum tanto gravius eos puniri oportuerit, quanto magis ad eos pertinet et virtute vincere, et exemplo regere feminas 7. Ex his apparet, quod adulter adulteram dimittere non valet, et e converso.

<--- Page Split --->

ambo, quam si alter peccaret : ergo videtur, quod se invicem dimittere possunt.

Au adulteri teneantur se dimittere et separari, vel possint simul habitare ?

Meinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, 11, « Si vero quaeritur, An adulter possit adulteram dimittere, etc. »

Quaeritur enim hic, Utrum teneantur 11 dimittere propter fornicationem, vel possunt adhuc cohabitare si velint ?

Videtur autem, quod teneantur se dimittere : quia

IN CONTRARIUM hujus est quod dicit DoSed contra, minus, Joan. VII, 7 : Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat : et hoc dixit de adultera : ergo adulter adulteram accusare non potest : ergo nec per accusationem deferre judici : sed non potest dimittere nisi per judicium : ergo uxor adultera ab adultero dimitti non potest.

RESPONSIO. Dicendum, quod adulter adulteram non potest dimittere, sicut dicitur in Littera.

AD PRIMUM autem quod objicitur, dicendum quod non simpliciter est actus separativus : quia separat a thorø, sed non a sacramento : et ideo objectio non valet : talis enim unio et separatio sunt personales, et ideo saepius inter easdem personas iterari non possunt.

Ad aliud dicendum, quod adulterium 1 ad 2 et 3. alterius est causa separationis ex merito fidei servatae in reliquo : ideo enim adjudicatur ei, quod adultera miserit debitum quod habuit in corpore alterius, licet reliquus nihil amiserit. Cum autem uterque adulteratur, tunc nihil meretur illa fides, et ideo non possunt separari : quia pro neutro ad poenam alterius judicari potest. Objectio autem procedit ac si merito adulterii solius fiat judicium : et hoc non est verum.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad ultimum dicendum, quod neuter 1 ad 4. amisit jus suum : quia quod unus amittit jus suum, judicatur in favorem fidei servatae ab altero : et hoc non fit hic.

Et sic patet ratio juris assignati hic.

<--- Page Split --->

C. Quod possunt reconciliari qui separantur causa fornicalionis.

Si quis autem fornicationis expers fornicariam dimiserit, alii copulari non potest, sed continere oportet, vel ad dimissam redire : sic et de femina. Unde et Apostolus : His qui matrimonio juncti sunt, praecipio non equised Dominus, uxorem a viro non discedere: quod si discesserit, manere in nuptam, aut viro suo reconciliari 1. Et de viro addit : Et vir uxorem non dimittat 2 : Sed Ambrosius 3 ait : Ideo non subdit de viro sicut de mulierquia licet viro aliam ducere. Sed hoc a falsariis in Ambrosii libro positum creditur : supplendum enim esse in viro quod de uxore praemisit, apertedicit Augustinus sic : Quare non addit de muliere, quod praemisit de viro, nisi quod similem formam vult intelligi ? ut si dimiserit (quod causa fornicationis permittitur) maneat sine uxore, aut reconcilietur uxori 4. Idem, Si nec nubere illi conceditur, vivo viro a quo recessit, nec huic alteram ducere viva uxore quam dimisit : multo minus fas est illicita cum quibuslibet stupra committere 5. Idem, Ut non facile dimittatur uxor, Dominus solam fornicationis causam excepit : caeteras vero universas molestias, si qua exstiterint, jubet pro fide conjugali et pro castitate fortiter sustineri, et mechum dixit, qui a viro solutam duxit 6. Ex his ostenditur, quod si causa fornicationis fit separatio, non potest vir vel mulier in aliam transire copulam. Possunt autem reconciliari et cohabitare sicut prius, si dimissum alter revocare voluerit.

ARTICULUS IV.

An vir qui fornicationis expers fornicariam dimiserit, potest alii copulari ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi,

C, « Si quis autem fornicationis expers, etc. »

Ex hoc videtur, quod in isto capitulo dicitur, quod penitus sit injustum :

<--- Page Split --->

fec tus, sibi imponitur perfectio : hoc autem est laqueus imperfecto, sicut innuit Apostolus, I ad Corinth. vii, 35 : Porro hor ad utilitatem vestram dico, non ut luquem vobis injiciam, sed ad id quod humestum est, supple, provocem, et quod facultatem praebeat sine impedimento Dominum obsecrandi. Si autem non dimittat, tunc incentivum praebet delinquendi : quia stultus est, qui tenet merricem, ut dicit in Littera : ergo videtur injustum esse quod hic dicit.

tudo concupiscentiae periculosior sit, quam ægritudo corporis, videtur quod ei continue diversa debent parari antidota. Si igitur offendat unus conjugum (quia melius est nubere, quam uri 1) debet facultas dari contrahendi cum altero.

IN CONTRARIUM hujus est, quod omne Sed contra inducens lasciviam et dissolutionem civilitatum Ecclesiae, debet interdici a jure, sicut dicit Philosophus in Politegiis : sed conjungi pluribus successive est hujusmodi : ergo debet interdici : ergo rectum est jus quod hic ponitur. PROBATUR media : si enim separatus conjungitur alteri, nascitur odium parentela ad parentelam, et dissidium domus puerorum contra pueros : ergo constat propositum.

Ad hoc dicendum, quod ea quae in Littera dicuntur, sine ambiguitate sunt tenenda.

AD PRIMUM autem quod contra objicitur, dicendum quod permittitur et consulitur ei, quod cautione habita uxori parcat, et sic secum remaneat : quia non est meretrix quae pœenitens est : et si non vult, sibi imputet : nec per hoc praestat incentivum delinquendi, quia vir jure potest eam disciplinis arcere et sacerdotibus, quod de lapsu secundo non timebit.

Per hoc etiam patet solutio ad secundum.

Ad ALIUD dicendum, quod bonum sacramenti non violatur : quia talis separatio non est sacramentalis : quia licet alii sit unita corporaliter, non tamen sacramentaliter : et unio corporalis cum alio non contrariatur unioni sacramentalicum marito, et ideo non scindit eam.

Ad ALIUD dicendum, quod matrimonium medicina est : si tamen infirmus abhorret medicinam, quae sola valet contra morbum, non potest ei fieri alia, sed eadem aliter disposita erit salutaris : ita est de muliere primo meretrice, et postea pœenitente.

<--- Page Split --->

ergo non est a falsariis libris Ambrosii impositum, sed potius ex ratione decretum vel dictum.

ARTICULUS V.

An vir potest fornicariam dimittere, et alteri copulari, sicuti falso imponitur Ambrosio quod hoc senserit ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit Ambrosius, ibi, C, post initium : « Quia licet viro aliam ducere, etc. »

Hoc enim videtur esse verum : quia

RESPONSIO, quod a falsario Ambrosii libro appositum est, et falsum aperte.

. Ad PRIMUM autem dicendum, quod lex continentiae indicitur dimittenti : aut si non continet, reconciliari, et hoc competit perfectioni Novi Testamenti : nec Deus gratiam negabit, dummodo se pecnitendo praeparet ad receptionem, ad quam si se non praeparaverit, sibi imputet et non alii.

Ad ALUD dicendum, quod hic Philosophus loquitur de natura quae est sexus ex genere : quia omnis masculus sic se habet : et hoc non est natura propria hominis, sed potius illa quae est ex differentia. Et quid sit hoc dictum, ex superioribus patet. Hic autem loquitur jus patrum de jure hominis in quantum homo, id est, in quantum utens ratione et intellectu per considerationem praemii castitatis.

D. Quæ prædictis videntur obviare.

Dicit tamen Joannes Chrysostomus : Sicut crudelis et iniquus est, qui castam dimittit : sic fatuus est et iniiquus, qui retinet meretricem. Patronus enim turpitudinis est, qui celat crimen uxoris 1. Item, Hieronymus 2 : Cum mulier unam carnem in aliam diviserit, et se fornicatione a marito separaverit, non debet teneri : ne virum quoque sub maledicto faciat, dicente Scriptura : Qui tenet adulteram, stultus est et insipiens 3. Idem 4 ad Amandum presbyterum scribens de quadam, quae viro suo vivente alii nupserat,

<--- Page Split --->

sic ait : Rem novam loquor, imo non novam, sed veterem, quae Veteris Testamenti auctoritate confirmatur : Si reliquerit secundum virum mulier, et reconciliari voluerit priori, non potest 1.

ARTICULUS VI.

1.1.1.1.1.1.1.1.1.1.1 1.1.1.1.1.1.1.1.1.1

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, « Dicit autem Joannes Chrysostonius, etc. »

Hoc enim confirmatur per rationem : quia

In contrarium hujus sic objicitur :

eam : ergo non vult separari ab ipsa, quamdiu vivit, etiam quidquid faciat.

RESPONSIO. Dicendum, quod quamdiu solutio. habetur spes et facultas correctionis, tamdiu monendus est vir ne dimittat uxorem : sed si neutrum istorum sit, potius consulendum est viro, quod subtrahat se turpitudini : quia patronus judicatur turpitudinis, quando commoratur nolenti recedere a fornicatione.

Et per hoc patet solutio ad primam partem objectionum.

Ad PRIMUM autem quod in contrarium Adobject.1. objicitur, dicendum quod sapiens aliquid habet de timore Dei et amore honestatis : et ideo libentius caret medicina quae non directe medicatur, quia gratia naturae medicina est contra concupiscentiam, quam ipse cum infamia et peccati participatione debito suo utitur in muliere nefaria.

Ad aliud dicendum, quod verum est, Adobject.2.

1.1.1.1.1.1.1.1.1.1 1.1.1.1.1.1.1.1.1.1 Deuter. xxiv, 2 et seq. : Cumque egressa alterum virum duxerit, et ille quoque oderit eam, dederitque ei libellum repudii, et dimiserit de

domo sua, vel certe mortuus fuerit, non poterit prior maritus recipere eam in uxorem, etc.

<--- Page Split --->

ubi est spes pœenitentia: sed si non sit spes, tunc stultus est, qui talem ducit mulierem.

Adobject.3. Ad aliiud dicendum, quod verum est de infideli qua cohabitat non in contumeliam auctoris matrimonii : meretrix autem talis in qua non speratur pœenitentia, cohabitat cum contumelia honc-

statis matrimonii et blasphemia castita tis.

Ad aliud dicendum, quod si vir posset eam retinere a turpitudi ne, tunc absque dubio monendus est, quod teneat eam : si autem non potest, tunc tutius est dimittere, ne et ipse vir pereat in scelermulicris.

E. Determinatio.

Sed haec omnia intelligenda sunt de illa quae ab adulterio recedere noluit, nec per pœenitentiam peccatum delere. Quod si vir scienter patitur, consentire videtur. Si enim in adulterio perseverare eligit, patronus turpitudinis, et lenocinii reus maritus habebitur, nisi eam adulterii ream facere voluerit. Si autem a peccato recesserit, et per pœenitentiam illud purgaverit, poterit viro reconciliari 1. Unde Augustinus : Quid tibi durum videtur, ut post adulterium reconcilietur conjugus : si fides adsit, non erit durum. Cur enim adhuc deputamus adulteros, quos credimus pœenitentia esse sanatos 2 ? Idem, Non erit turpis nec difficilis, etiam post patrata et purgata adulteria reconciliatio conjugii, ubi per claves regni cœelorum, non dubitatur fieri remissio peccatorum : non ut post viri divortium adulterarevocetur, sed ut post Christi consortium adultera non vocetur 3. Item, Gregorius : Debet recipere peccatricem, quae pœenitentiam egit, sed non saepe 4. Item, Hermes : Si vir sciverit uxorem suam deliquisse, et non egerit pœenitentiam mulier, sed permanet in fornicatione sua, et vivit cum illa, vir reus erit et particeps peccati ejus. Quod si mulier dimissa egerit pœenitentiam, et voluerit ad virum reverti, debet recipere peccatricem quae pœenitentiam egit, sed non saepe 5.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VII.

Qualiter debeat fieri adulterii accusatio?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, « Sed haec omnia intelligenda sunt, etc. » Et quaeruntur hic novem.

Primum est, Qualiter debeat fieri acrustio ?

Secundum, Quando maritus admittitur ad accusationem uxoris adulteræ, vel e converso ?

Tertium, Quis sit effectus ejus separationis ?

Quartum, In quibus casibus vir non potest agere ad thori separationem ?

Quintum, Utrum post latam sententiam de separatione thori recipere tenetur adulteram si et ipse adulteratur ?

Sextum, Utrum mulier post latam sententiam debet reconciliari viro revocanti eam, etiamsi non vult ?

Septimum, Utrum mulier adultera post pœnitentiam adulterii potest repellere virum ab accusatione ?

Octavum, Utrum vir adulteratus occulte potest sine peccato agere contra mulierem manifeste adulteram ad thori separationem ?

Nonum, Utrum reconciliata adultera debitum quod habuit in corpore viri amiserit, ita quod non possit sine peccato petere debitum, sed tantum reddere ?

AD PRIMUM obiicitur sic :

Accusatio est proprie de crimine per inscriptionem facta, obligante se accusatore ad legem talionis coram judice si defecerit in probatione.

Videtur autem, quod hoc non possit observari in accusatione adulterii : quia

RESPONSIO. Dicendum, quod accusatio matrimonii propter adulterium manifestum duplex est : una ad pœnam legalem, altera ad thori separationem. Illa vero quæ est ad pœnam legalem, fit coram judice sæculari per inscriptionem et pœnam talionis : quia tunc eadem pœna debet fieri viro si in probatione defecerit quæ fieret mulieri si probare posset quod dicit. Illa autem quæ fit ad thori separationem, fit per inscriptionem coram judice ecclesiastico et sine lege talionis : quia non habet locum lex talionis : quia sicut objectum est, vir consequeretur propositum, sive probaret quod objicit, sive non.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod judicatur scitum secundum quod violenter est præsumptum ad minus secundum rhetorem, qui ex signis violentis procedit, ut si solum cum sola in lecto vel in tenebris latitantem inveniat. Quandoque etiam tam viri quam mulieres quando sciunt adulteras, insidiantur eis, et cum

<--- Page Split --->

vestibus deprehendunt in facto, et tunc judici de facto constare potest.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod suspicio dicitur levis et violenta, secundum quod etiam in dialecticis quandoque signum profundatum invenitur, quod quasi cum causa convertitur, et hoc quandoque facit scientiam quasi demonstrativam sicut causa, et talis est presumplio in rhetoricis, et hoc bene facit lidem judici : levis autem non debet admitti.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod inscriptio facienda est sic : « Anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi MCCXLI X, praesidente Domino N. »

Ad 4. Ad aliud dicendum ut patet in principio solutionis.

. ARTICULUS VIII.

Quando nam admittitur maritus ad accusationem uxoris adulterre? et, An potest fieri per sodomiam? et, An de hæresi et reliquis casibus?

Secundo quaeritur, Quandonam maritus admittitur ad accusationem uxoris adulterre, vel e converso?

Videtur autem, quod quando fornicatio vel adulterium est commissum : quia

Sed contra. In GONTRARUM lujus est, quod

ULTERIUS quaeritur hic, Cum turpior modus sit abutendi se in sodomia, utrum per sodomiam potest fieri accusatio ad thori separationem ?

Videtur autem, quod sic : quia

In GONTRARUM hujus est, quod non : dividit se in alium : ergo servat fidem thori in hoc quod non communicat se alii, et ad aliud non obligat fides thori : ergo videtur, quod non peccat contra matrimonium : ergo nec punieudus est ia matrimonio quoad thori separationem.

ULTERIUS quaeritur hic de fornicatione spirituali :

<--- Page Split --->

■ ■ ■ contra.

In contraRium est : quia

■ ■ ■ luctio. Responsio. Dicendum, quod in his tribus casibus accusatio potest fieri eorum qui tacti sunt in obiiciendo.

■ ■ ■ ject.1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod multiplex est modus accusationis, per accusationem, per denuntiationem, et per inquisitionem. Objectio autem tenet de modo denuntiationis, sed non de modo accusationis : quia in'modo accusationis potius agitur ad pœenam accusati, quam ad correctionem : sed in modo denuntiationis est e converso. Et est instantia : quia in furto possum agere ad rem meam, et furem accusare coram judice ecclesiastico, non tamen teneor ad admonendum eum primo.

■ ■ ■ ject.2. Ad ALIUD dicendum, quod hoc est verum quando homo agit ad personae correctionem : et tunc modus accusationis non est iste qui fit per accusationem inscriptam.

■ ■ ■ ject.1. Ad ALIUD quod ulterius quaeritur, dicendum quod, ut puto, pro sodomia violenter praesumpta et probata uxor potest dimitti, et e converso, nisi praesumatur quod concubitu muliebri exhibito a vitio sodomitico purgetur.

■ ■ ■ ject. Ad 1D autem quod contra objicitur, dicendum quod non servat fidem thorii : quia castitatem commaculat, ad cujus custodiam fides thorii est servanda : sed verum est, quod non unit se alteri, sed potius amittit castitatem, quam si se alteri uniret.

■ ■ ■ ject.2. Ad 1D quod ulterius quaeritur, dicendum quod sine dubio pro hæresi vel alia pertinaci infidelitate potest dimitti uxor,

quando objicit carnalem fornicationem : sed quando objicit spiritualem, tunc oportet consuetudinem allegare, quia aliter non judicaretur pertinax in suo sensu.

Ad 1D quod contra objicitur, dicendum ■ ■ ■ ject.1. quod peccat contra fundamentum matrimonii et auctorem : et hoc pejus est, quam si contra matrimonium directe peccaret : et ideo superveniens2 matrimonio, causat separationem a thor.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc ipsum ■ ■ ■ ject.2. est contumelia : quia in hæresim a Christiana fide est lapsa, et minus est spes de ea, quam si numquam fidelis fuisset : et ideo non est simile, quia Apostolus loquitur ibi de his qui in gentilitate contraxerunt, et postea alter eorum conversus est : sed hic loquitur de eo qui ante in christianitate existens contraxit, et postea in hæresim lapsus est.

ARTICULUS IX.

An effectus separationis sit præcisio a thor o ?

Tertio quaeritur, Quis sit effectus separationis ?

Et dicitur communiter, quod est præcisio a thor o.

Videtur autem, quod non debet esse : quia

<--- Page Split --->

Prologi galeati Osee, describit mulierem adulteram in cubiculo viri clausam, et multo tempore sedere viduam, et reditum viri ad se praestolari : ergo et hoc modo potest hic fieri.

Sed contra. IN CONTRARIUM est quod dicit Papa, quod nulli injuriatur, qui suo utitur jure : sed iste dimittens, utitur suo jure : ergo nulli injuriatur : ergo hoc licite facere potest.

Solutio. Responsio. Dicendum, quod dimitti potest etiam pro simplici fornicatione : sed etiam dimitti debet, quando saepius iterat, et non vult pœenitere, causis superius assignatis.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non potest fieri ei vis : quia coacta servitia Deo non placent, et, ut dicit Damcsecnus, nec compellit virtutem, nec suadet malitiam : et etiamisi exterius ligaretur, cor ligari non posset : et ideo non est liganda.

Ad 2 et 3. Ad nro sequentia dicendum, quod sepienda est spinis a Domino via fornicatoriae animae, qui potest hoc modo convertere : sed vir non potest convertere, et propter favorem viri permittitur ei, quod agat ad separationem, ut sic mulier confusa revertatur ad seipsam, sicut etiam medicinalis est excommunicatio.

Ad 4. Ad ultimum dicendum, quod non est simile de furioso : quia ille non praevidet suum periculum, sed mulier adultera bene videt.

ARTICULUS X.

In quibus casibus vir non potest agere ad separationem thori ?

Quarto quaeritur, In quibus casibus vir non potest agere ad thori separationem ?

Et dicuntur septem.

Primus casus est, si ipse similiter fornicari convincitur.

Secundus, Si ipse uxorem prostituit.

Tertius, Si ipsa propter longam viri absentiam virum defunctum credebate.

Quartus, Si latenter cognita est ab aliquo in specie proprii viri lectulum subintrante.

Quintus, Si fuit vi oppressa.

Sextus, Si reconciliavit eam sibi post adulterium perpetratum.

Septimus, Si in infidelitate matrimonio contracto, alter conversus dat libellum repudii non volenti cohabitare, et ille recedens nupserit alii, et post illo dimisso convertatur : tunc enim tenetur eam recipere, non obstante eo quod in infidelitate ab alio cognita fuerit.

Obicitur autem de primo casu : quia

De secundo autem opponitur : quia 1. Tunc maxime videtur vile contuber-

<--- Page Split --->

nium inter virum et mulierem : ergo dandum est jus ut ab invicem separentur.

De tertio objicitur similiter :

nem, quia concedit corpus, licet invita : ergo non est omnino vis.

De sexto etiam quaeritur sic :

De quarto similiter objicitur : quia

2 Item, Pro beneficio nullus amittit actionem quam habet adversus aliquem : sed iste reconciliando se illi bene facit : ergo ex hoc non amittit actionem : ergo videtur, quod etiam post reconciliationem possit agere ut prius ad thori separationem. PRIMA probatur : quia si detur oppositum, tunc sequitur, quod aliquis punitur pro beneficio : quia amittere actionem quae sibi a jure in favorem conceditur, est maxima pCena. SECUNDA autem per se constat.

De quinto etiam opponitur, si est oppressa :

De septimo objicitur : quia

<--- Page Split --->

sionem non fit ei obnoxius nova servitute : ergo non tencitur eam recipere : ergo videtur, quod iste casus sit nullus.

Sedcontra , IncontrariumhujusestquoddicitIn - nocentiusII , Extra , dedivortio , c a p . Gaudemus . Etinfra , q u o d « siconver - sumadfidemetillaconversasequatur , antequamproptercausasprædictaslegi - timamilleducatuxorem , eamreciperecompelletur : quamvisquoquesecundumevangelicamveritatemquiduxeritdimis - s a m , mæchatur , nontamendimissorpo - teritobjicerefornicationemdimissæproeoquodnupsitaliipostrepudium , nisialiasfueritfornicata . »

toresifueritdenuntiatum : sedactiodictadecausacessatpermodumaccusa - tionis .

Adinquodobjiciturdesecundo , d i - cendumquodverumest , quodmajusestibipeccatumsivirprostituatuxoremsuam , quamsinonprostituereteam : tamenquiajusilludinfavoreminnocen - tiæintroductumest , nonmereturvirprostituensuxoremtalijuregaudere . Objectioautemproceditacsijusinde - testationemcriministantumsitindu - c t u m .

Etperhocpatetetiamsolutioadse - quens .

Adinquodobjiciturdetertio , dicen - dumest , quodsinedubiosimuliernonvultredireadpriorempostquamscivitcumvivum , etfugitcum , amoremse - quentiseipraferens , reputabiturtuncadulteriirea . Etpotesthocvireiobjice - recoramjudiceecclesiasticoadthorise - parationem : etinhoccasunonexcusa - t u r , sedtantumquandoputansvirummortuumcumaliocontraxit .

Adalluddicendum , quodmeliorparsestrationabilior : etcumrationo - straintalibusparticularibusnonpotestprocedere , nisiexjudiciissensibilibus , dicitursatistutaparssecundumhuma - numjudicium , quandosufficienterhabetsensibilia , exquibusratiocausetur , sicutestfamaperauditum , etexspectatiolongaultraterminumcondictumdere - d i t u , ethujusmodi .

Solutic , casus 1 .

Responso . Dicendumadprimumca - s u m , quodilletenetsecundumsenten - tiamDominiinEvangelioMatthæi , v , 3 2 etxix , 9 .

A d 1 . Abprimumautemquodcontraobjici - t u r , dicendumquodmajuspeccatumestinutroqueexduplicifornicatione , quamexuna : quiatamenactioistainfavoremilliusindulgeturajure , quinonestmec - chatus , quandonetermereturfavoremillum , cessabitactioadthoriseparatio - n e m .

A d 2 . Adalluddicendum , quoduterquepec - catcontramatrimonium , ettamenneu - terpotestagerc , quiatrabemhabetinoculo : etideononfitjudiciumnisiin - quisitionisetprenitentiae , etnonaccusa - tionisadthoriseparationem : quiadeillomodoagendiintelligiturhocquoddicitur , J o a n . v i i , 7 : Quisinepeccatoest , e t c .

Adalluddicendum , quodprolasafideutriqueinjuagendaestpenitentiainforoconfecsionis , veletiamavisita -

Adinquodobjiciturdequartocasu , dicendumquodquandopræsumiturma - lamachinatio , tuncpossetdiscernidefacili . Sedquandonihilmalipræsumi - t u r , tunctaliscautelanonadhibtur , necteneturadhibere : quiainlococonsuetofrequentationisuimaritiethoraconsue - taseexhibet , etadampliusnontenetur .

Adalluddicendum , quodhocintel - ligiturdeignorantiajuris , nonfacti : ignorantiacamfactiatotoexcusat : e t

<--- Page Split --->

talis est ista ignorantia, quando alius recipitur pro alio, sicut Lia recepta est a Jacob pro Rachel 1.

Ad id quod objicitur de quinto, dicendum quod iste casus intelligitur de vi absoluta, quae licet non cadat in animum, tamen cadit in corpus : et non intelligitur de metu honoris, vel parentum, vel alicujus alterius : et haec vis dicta est oppressio, potius quam metus vel violentia timoris.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens : quoniam constat, quod nihil confert, sed tantum patitur.

plex 'tribulatio 2 : nec idem peccatum potest esse indultum et punitum ac si non sit indultum. Si autem reddit secundo modo : tunc non obstat ei quin eam adhuc accusare possit.

Et per hoc patet solutio primae objectionis.

Ad aliud dicendum, quod de beneficiis nullus de jure suo aliquid amittit: sed ex beneficio quandoque sequitur amissio, sicut si tu debes mihi centum, et ego remitto tibi propter Deum ex beneficio eleemosynae, amitto jus petendi a te centum : et hic est ita, ex remissione enim iste amittit jus accusandi.

Ad aliud dicendum, quod non velantur taliter oppressae propter cautelam : tamen si omnimoda fit eis vis, possunt meo judicio velari, sicut notatum est in quaestione de velo virginum, et probatur per rationes satis congruas, et etiam per auctoritates, licet solus Leo Papa aliquid videatur dicere contrarium, quod propter cautelam dictum est amplioris humilitatis. Si tamen aliquis vellet tenere contrariam opinionem, scilicet quod non debent velari, ille potest dicere ad istud, quod non est simile : quia velum requirit signum potius quam virtutem et gratiam : sed jus illud in favorem virtutis et detestationem vitii inductum est, et cum non inveniat majorem in uno conjugio virtutem, quam in alio, nec vitium quod praecipue in mente est, non 'datur licentia alteri objiciendi hujusmodi fornicationem.

Ad id quod quaeritur de sexto, dicendum quod utroque modo potest intelligi : si enim reddit ei debitum, aut reddit ut reconciliatae cui culpam dimisit, aut reddit sicut ei a cujus debito est nondum absolutus per judicium ecclesiasticum. Si primo modo : tunc tenet casus : quia non est jus ut semel dimissum iterum repetatur vel objiciatur in crimen : quia, sicut dicit Propheta, non consurget du-

Er ad quod ulterius objicitur de septimo, dicendum quod ultimo inducta Decretalis totum jus dicit quod est in casu isto.

Ad primum autem quod contra opponitur, dicendum quod hoc verum est quod dicit Apostolus, quod in hujusmodi non est frater aut soror subjectus servituti : sed in alterius modi est subjectus, hoc est, si alterius modi efficitur, id est, fidelis sicut maritus.

Ad aliud dicendum, quod si aliam duxerit ante sua conjugis conversionem, tunc favore fidei absolvitur : quia fortius est vinculum matrimonii, quod fundatur super fidem Christi, quam id quod in infidelitate contrahitur : et ideo secundum stat matrimonium, et etiamsi illa convertatur quam prius habuit. Sed quando nullum vinculum stringebat in oppositum, secus fuit, sicut patet in vinculis corporalibus, quod debile per se stringit : quod si veniat fortius in oppositum stringens, rumpitur primum, quod cum solum erat, non rumpebatur.

Sed tamen notandum est, quod in eadem Decretali parum ante dicitur, « scilicet si plures uxores ille intuitu sua infidelitatis habuit, cum nulli umquam nisi ex divina dispensatione plures habere licuerit, quod unam de pluribus eligat,

<--- Page Split --->

si omnes secum convertuntur, quae sibi magis congruit: et aliis datur licentia nubendi, quia uxores verae numquam fuerunt. Illa autem quam eligit, per contractum novum fidei Christianae vera uxor ejus efficitur. »

ARTICULUS XI.

Au post latam sententiam de separatione, teneatur vir recipere adulteram si ipse adulteratur?

ad criminis vitationem : sed alter non potest si iste fornicans est in crimine : ergo pertinet ad ecclesiasticum judicem eum compellere ut vitet crimen illud : sed congrue vitare non potest nisi suscipiendo uxorem adulteram : ergo pertinet ad eum, ut cogat talem suscipere primam quam dimiserat.

IN CONTRARIUM hujus est, quod dicitur sic :

Quod bene semel diffinitum est, nulla debet iteratione retractari : sed separatio illius semel est diffinita : ergo non debet retractari : ergo non debet cogi, ut amplius eam recipiat, quam semel per sententiam dimisit.

Quinto quaeritur, Utrum post latam sententiam de separatione thori, teneatur recipere adulteram, si et ipse adulteratur?

Videtur autem, quod sic: quia

Responsio. Dicendum, quod de rigore juris non tenetur eam recipere, sicut ultimo probatum est : sed tamen judex ecclesiasticus de suo officio compellere eum debet, quod recipiat.

Et per hoc patet solutio ad duo ultima qua non probant, nisi quod judex de suo officio debet talem compellere, ut recipiat eam quam dimisit.

Ad PRIMUM dicendum, quod licet ex post facto non habeat quod objiciat, tamen quando in judicio fuit causa, tunc habuit. Et quia tunc res definita fuit, non debet aliqua de causa retractari. Juris autem istius haec potest esse causa : quia cum mulier primo fornicatur, non habet causam, cum non sit exacerbata per virum, et matrimonio possit uti in medelam concupiscentiae : et ideo fornicatio sua detestabilis est, et non habens excusationem. Cum autem vir postea fornicatur, quando nullam habuit concupiscentiae medicinam, et exasperatus est ab uxore, majus habet pallium excusationis : et ideo de rigore juris conceditur, quod non propter hoc conveniri possit ab uxore ad reconciliationem. Et idem est e converso de uxore si tenuerit fidem thori, viro adulterante.

Ad ALIUD dicendum quod favor ille respicit statum personae trahentis in causam adulterium, et non statum futurum :

<--- Page Split --->

cum enim futuri casus incerti sint, in favorem futuri status non potest aliquod introduci jus, sed potius in favorem status præsentis.

ARTICULUS XII.

An mulier adultera teneatur viro eam revocanti reconciliari post sententiam de separatione thori, etiamsi noluerit?

Sexto quaeritur, Utrum mulier adultera teneatur viro eam revocanti reconciliari post sententiam de separatione thori, etiamsi noluerit ?

Videtur autem, quod sic : quia

*•• contra. In contrarium hujus est, quod

juste fit : ergo separatio est justa : sed quilibet potest uti eo quod per sententiam juste adeptus est : ergo ipsa potest licite manere separata, etiamsi ille eam revocet.

RESPOSSO. Dicendum secundum legem quod dicit : Quod favore meo inductum est, in damnum meum retorqueri non debet. Unde vir potest eam petere etiam invitam, sicut probant primae objectiones.

An m autem quod in contrarium objicitur, dicendum quod si illa sententia fundaretur supra veritatem causae, tunc teneret objectio : sed non est ita : sed potius inducitur in favorem illius qui servat fidem thori.

Et per hoc patet solutio.

ARTICULUS XIII.

An mulier adultera post pænitentiam adulterii possit repellere virum ab accusatione ?

Septimo quaeritur, Utrum mulier adultera post pænitentiam adulterii potest repellere virum ab accusatione ?

Videtur autem, quod sic : quia

<--- Page Split --->

qua est modo sancta et justa: ergo non debet ei objici adulterium.

3 Item, Judicium humanum non debet esse strictius, quam divinum: sed Deus in suo judicio non objicit praeterita, quae deleta sunt per poenitentiam: ergo nec homo debet objicere: ergo videtur, quod mulier non debet accusari pro adulterio per poenitentiam deleto.

Sed contra. In contrarium hujus est, quod

Solutio.

Resposuo. Dicendum, quod poenitentia debet inducere virum, ut voluntarie cesset ab accusatione: sed tamen non cogitur si noluerit: monendus est tamen ut cesset, et durus est si induci non poterit, quia sibi debet sufficere, quod Deo sufficit.

Ad primum ergo dicendum, quod poenitentia revocat defectus quoad immunitatem culpae, sed non quoad immunitatem indignitatis et cujuscumque poene.

Praeterea, Poenitentia valet in foro Dei sive confessionis: sed non in foro judicii sive contentionis, quia hoc judex videre non potest, sed solus Deus.

Ad aliud dicendum, quod dictum Gregorii consilium est, non praeceptum.

Ad aliud dicendum, quod judicium humanum non est strictius, nec rectius, quam divinum: sed est per alia, quia per exteriora quae certificari possunt actitis hominum: et hoc non est poenitentia:

sed Deus solus videt poenitentiam in corde: et ideo quod sufficit Deo, non sufficit homini: et quandoque quod sufficit homini, non sufficit Deo.

ARTICULUS XIV.

An vir adulteratus occulte, sine peccato potest agere ad thori separationem contra mulierem adulteram manifeste?

Octavo quaeritur, Utrum vir adulteratus occulte, sine peccato potest agere ad thori separationem contra mulierem adulteram manifeste?

Videtur, quod sic: quia

In contrarium hujus est, quod

<--- Page Split --->

rum : ergo coram Deo peccat, quando accusat eam.

Responsio. Dicendum, quod ultimo probatum verum est et probabile.

Unde dicendum est ad primum, quod in judicio humano potest objicere sine obstaculo : sed hoc non quaeritur, sed potius, utrum sine peccato id facere possit vel non ?

Ad aliud dicendum, quod verum est, quod talis potest praedicare in necessitate, quia praedication est animabus necessaria : sed non est ita de thorí separatione, quae est potius ad turbationem, quam ad consolationem.

Ad aliud dicendum quod verum est, quod talis potest accusare, licet nullum sit scandalum : tamen ipse in conscientia constringitur peccato suo : et ideo propria conscientia magis debet eum inclinare ad uxoris compassionem, quam ad abjectionem.

ARTICULUS XV.

An mulier post reconciliationem amisit jus petendi debitum a viro ?

Nono quaeritur, Utrum post reconciliationem amisit jus poscendi debitum ? Videtur autem, quod sic : quia

separationem : hoc autem cum falsum sit, videtur quod mulier nullum jus habet in corpore viri : ergo cum non restituatur ei jus illud, videtur quod etiam reconciliata petere non possit.

Is contrarium est, quod

Responsio. Videtur ultima pars esse concedenda, scilicet quod debitum potest petere post reconciliationem, et accipit potestatem in corpore viri sicut prius habuit.

Ad primum ergo dicendum, quod jus illud dupliciter consideratur, scilicet in habitu sive sacramentaliter tantum, vel secundum ordinem ad actum, qui est potius juris usus vel exsecutio. Et primo quidem modo numquam amittit illud jus mulier adultera dum vivit, sed secundo modo : et hoc restituitur ei, quando fit reconciliatio.

Ad aliud dicendum, quod matrimonia-

<--- Page Split --->

lis consensus facit jus illud sacramentaliter et habitualiter : et hoc non iteratur, sed propter culpam potest aliquis suspendi ab usu sui juris et exsecutione : et hoc relaxatur in reconciliatione.

Ad aliud dicendum, quod sufficienter punita est in matrimonio, quando suspenditur ab usu et solatio mariti, etsi non sacramentaliter et habitualiter a viro separetur.

F. De illis qui se ante polluerunt per adulterium.

Solet etiam quaeri, An valeat duci in conjugium, quae prius est polluta per adulterium ? De hoc Leo Papa ait : Nullus ducat in matrimonium, quam prius polluit adulterio 1. Item, Relatum est auribus sanctorum sacerdotum, quemdam alterius uxorem stupro violasse, et insuper maechae juramentum dedisse, quod post legitimi mariti mortem si superviveret, duceret eam in uxorem, quod et factum est. Tale ergo connubium prohibemus et anathematizamus 2. His aliisque auctoritatibus vetantur in conjugium copulari, qui se prius adulterio maculaverunt. Sed econtra Augustinus ostendit dicens : Denique mortuo eo cum quo fuit verum conjugium, fieri potest conjugium cum qua praecessit adulterium 3. Idem, Posse fieri sane licitas nuptias ex personis illicite conjunctis, honesto placito subsequente manifestum est 4.

G. Determinatio.

Sed haec ultima auctoritas de concubinis loquitur, perhibens concubinas posse transire ad honestum placitum nuptiarum, si castitatem et fidem servare velint 5. Prima vero auctoritas Augustini de illis agit qui de peccato pœnituerunt, et nihil in mortem viri machinatae sunt, nec vivente viro

<--- Page Split --->

fidem adulteræ dedit mœchus, quod eam in conjugio duceret si superviveret. Qui vero hæc faciunt, aliis præmissis auctoritatibus prohibentur copulari.

ARTICULUS XVI.

An adultera valeat duci in conjugium ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, F, « Solet etiam quæri, An valeat duci in conjugium, etc. »

Videtur enim non esse jus quod hic dicitur : quia

quia dicit Gregorius, quod spiritualia sunt majoris ponderis, quam corporalia : et tamen non impediunt, quia superbus cum superba, invidus cum invida contrahere potest : ergo adulter cum adultera : ergo videtur non esse jus quod hic dicitur.

Videtur, quod sic : quia pœnitentia delevit id quod obstabat, scilicet crimen : ergo contrahere possunt post pœnitentiam.

RESPONSIO. Dicendum, quod tres casus sunt, quorum si aliquis est, non potest contrahere cum ea quam prius polluit per adulterium, scilicet si propter hoc ut cum ista contrahat, machinatur cum effectu in mortem conjugis : si enim tantum facere cogitaret, et ad opus non procederet, non propter hoc impediretur. Secundus est, si fidem dedit ei de contrahendo post mortem conjugis. Tertius, si secum contraxit de facto. Hoc autem ordinatur rationabiliter ab Ecclesia, ut plurima homicidia et adulteria evitentur, qua illius familiaritatis causa fierent, vel fieri possent.

<--- Page Split --->

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod Dominus ideo dedit Ecclesiae claves et inspirationem Spiritus sancti, ut in talibus ordinet expedientia: et haec non sunt tam statuta humana, quam etiam divina.

Ad IDEM dicendum, quod istis obstat impedimentum criminis.

Ad 2. AD ALIUD dicendum, quod licet divisim non impediant, tamen conjuncta impediunt : quia plus possunt conjuncta, quam divisa, sicut est videre in multis aliis : quia duo movent lapidem quem neuter solus movere posset, et sic de aliis facere est videre.

Ad 3. AD ALIUD dicendum, quod hic non est materia sub debita dispositione, et hoc excigitur in omni re generanda : quia malitia criminis obstantis est in materia.

Ad 4. AD ALIUD dicendum, quod licet alia quaedam majora possunt esse, tamen non

ita directe peccant contra matrimonium : et ideo non impediunt sicut istud.

Ad ALIUD dicendum, quod talis mulier habet impedimentum criminis, quod contrahendum impedit, sed non dirimit contractum : quia nullus vir secum fuit in culpa : et ideo propter viri innocenttiam qui secum contrahit, permittitur stare contractum.

Ad ALIUD dicendum, quod non est malum quod dirimitur tale matrimonium, quia nullum est, ut dicit Augustinus. Si tamen esset malum, non esset malum commune, sed personale, et tale recompensaretur communi utilitate quae est in timore aliorum, ne facile perpetrarent adulterium.

Ad ULTIMUM dicendum, quod pœenitentia potest delere culpam : sed tamen remanet aliqua pœena justa, et illarum ista est una.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Quid sit conditio impediens matrimonium ?

AD PRIMUM, scilicet quid sit conditio impediens matrimonium, objicitur :

Dicunt Jura, quod conditio impediens matrimonium, est servitus : servi-

<--- Page Split --->

vum : quod autem est ante jus positivum, non est jus positivum : ergo exemplar quod imitatur ratio inveniens jus positivum, non est de jure positivo : sed nihil est ante, nisi jus naturale et divinum : ergo necesse est, quod istud exemplar sit jus naturale et divinum : sed omne exemplatum perficitur ab exemplari : ergo jus positivum perficitur a jure naturali et divino : et hoc est quod dicit Tullius.

 contra. In contrarium hujus est,

tius tripliciter : dicitur enim quandoque natura ipsa species communicabilis individuis, et participata ab illis, sicut dicuntur omnes homines natura homines. Dicitur etiam natura quandoque ratio naturalis : et hoc dupliciter, scilicet ex naturalibus procedens, et in naturalibus consistens, vel ex naturalibus procedens ad ordinem eorum quae incidunt praeter naturam, quantum illa ordinari est possibile. Et primo quidem modo quod est contra naturam, non potest stare : et hoc modo servitus non est contra naturam, sed potius personalis, et contra statum personae. Secundo autem modo iterum non est naturalis : quia sic non est naturale nisi jus illud, quod natura omnis ea quae sunt illius naturae docet. Sed tertio modo servitus est naturalis : quia per eam ordinatur culpa quae inducta est in natura ex vitio personae.

Et per hoc patet etiam solutio ad'sequens : quia Gregorius vocat contra naturam, quod est contra naturam primo modo dictam, non autem tertio.

Ad aliud dicendum, quod servus consideratur dupliciter, scilicet secundum quod est particeps gratiae vel gloriae, quae sunt maxima perfectiones animae, et in talibus aequatur domino, vel etiam quandoque praeponitur. Consideratur etiam secundum opus et facultatem, et in talibus est in potestate domini. Et primo modo loquitur Apostolus.

Ad aliud dicendum, quod patet solutio ex prius inducta distinctione : quia servitus ex re innaturali inducta est, quae est peccatum : sed tamen ex ratione ordinatur et peccatum et pœna peccati, quae est servitus.

Ad aliud dicendum, quod Tullius accipit naturam pro naturali ratione, cujus habitus regit in omni jure positivo : et ita trahitur ab eo sicut exemplatum ab exemplari, sicut probat objectio : et ita inde trahitur ordo peccati per pœnam quae est servitus : peccatum enim in pœna et per pœnam ordinatur.

Respostio. Dicendum, quod conditio servitutis est in genere humano : quia nisi esset, non impediret matrimonium.

Ad primum ergo dicendum, quod non est derivata servitus ex inaequalitate naturae, sed potius ex inaequalitate operum in pœnam inducta : et ideo non est favorabilis, sed potius eorum quae per se fugiuntur, ut dicunt Philosophi.

Ad hoc autem quod objicitur, quod « contra naturam est, etc. », dicendum quod natura dicitur dupliciter, vel po-

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

An servitus impeditat matrimonium, et quo jure?

Secundo quaeritur, An servitus impediat matrimonium ?

Videtur, quod non :

IN CONTRARIUM hujus est, quod

RESPONSIO . Dicendum , quodexconsti - tutocivilietEcclesiæinfavoremliberta - tisservitusignoratacumoppositacondi - tione , scilicetlibertatis , impeditmatri - moniumcontrahendum , etdirimitcon - tractum , nisivelintspontecommanere , postquamconjunxingenuusscitdecon - ditioneservitutisinalia .

ADPRIMUMergo dicendum, quod hoc habet contrarietatem aliquam non ad essentiam matrimonii, sed potius ad consequentia, scilicet ad debiti redditionem,

<--- Page Split --->

et ad bonum statum prolis : et ideo nimis grave est matrimonium cum illa conditione : propter quod statutum est, quod sit impedimentum ejus.

ARTICULUS III.

Ad aliud dicendum, quod ex diferentia impedit, et argumentum non sequitur : quia differentia non habet contrarietatem ad se in alio individuo, sed potius ad differentiam oppositam : sicut patet, quod rationale in Platone non contrariatur rationali in Socrate, sed irrationali contrariatur. Ita conditio servitutis non opponitur servituti matrimonii, sed potius libertati, et cum illa impedit matrimonium.

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est de illo ad quod habet contrarium, sed suum simile magis augmentat : et ideo si posset multiplicari servitus contra libertatem in matrimonio, bene concedendum esset, quod magis impediret : sed hoc esse non potest, cum una sit unius tantum : et ideo illud argumentum non cogit.

Ad aliud dicendum, quod aliae pœenae in utroque sunt conjugum, et non augent onera matrimonii, nec faciunt ipsum violioris conditionis in bonis suis : sed haec omnia facit servitus : et ideo non est simile.

Praeterea, Aliae pœenae secutae sunt originale, et ista secuta est vitium personale : et ideo non est aequaliter in omnibus : et ideo iterum non est simile.

Ad ultimum dicendum, quod natura nostra ancilla est in hoc quod suorum operum non est tota causa : sed ancillatio illa non tradit eam in potestatem contrarii domini : et ideo æquivocatio est in argumento : quidquid tamen in nobis sit qui frequenter peccavimus, et ideo servi peccati secundum aliquem modum sumus. Nostra tamen natura prout assumpta est a Christo, liberrima fuit : et ideo falsum supponit objectio : et patet qualiter intelligitur dictum Philosophi.

An impediat ex jure naturali vel positivo ?

Tertio quaeritur, Utrum impediat ex jure naturali, vel positivo, vel divino ?

Videtur, quod nec ex humano jure positivo : quia totum jus humanum oritur a divino, vel a naturali : sed istud nec a divino oritur, nec ab alio : ergo non est impediens de jure positivo.

Responsio. Dicendum, quod impedimentum istud vim habet a jure positivo, quod est statutum Ecclesiæ habentis Dei auctoritatem et inspirationem ad ordinationem peccati per pœenas, ut prius habitum est.

Ad objectum autem contra, dicendum

<--- Page Split --->

quod quoad hoc est naturale, quod natura insurgit et punit nocivum : et ideo penea peccati naturali jure stabiliuntur : et hoc modo reducitur ad naturam : sed non oportet, quod sit naturale vel divi-

num sicut unum praeceptorum naturalium vel divinorum, sed potius judiciale statutum in poenam peccantium, et in favorem libertatis, quae primo ex animi libertate ex nobilitate virtutis exorta est.

B. De copula servi et ancilla diversorum dominorum.

Quæritur etiam, Si servus unius ancillam alterius acceperit, an sit inter eos conjugium ? De hoc etiam ita statutum est 1 : Dictum est nobis, quod quidam legitima servorum matrimonia potestativa quadam præsumptione dirimant : non attendentes illud, Quod Deus conjunxit, homo non separet 2. Unde nobis visum est, ut conjugia servorum non dirimantur, etiamsi diversos dominos habeant, sed in uno conjugio permanentes dominis serviant suis. Et hoc in illis observandum est, ubi legalis conjunctio fuit, et per voluntatem dominorum. Attende finem hujus capituli, ubi videtur innui præter voluntatem dominorum inter servum et ancillam non posse contrahi conjugium : vel si contrahitur, non esse ratum. Quibusdam tamen videtur inter eos posse fieri conjugium, dominis ignorantibus.

C. De viro qui se facit servum ut dimittatur ab uxore.

Illud etiam notandum, quod si mulier virum liberum acceperit, et ille ut causam praestet dissidii, se alicujus servum fecerit, nec ille uxorem dimittere, nec illa ob vinculum conjugii in servitutem redigi poterit. Unde illud, Perlatum est ad sanctam synodum, quod quidam ingenuus ingenuam acceperit uxorem, et post filiorum procreationem occasione divortii, cujusdam servum se fecerit, utrum et mulierem necessario tenere debeat : et si tenuerit, an illa etiam servituti subjici debeat, quaesitum est. Judicatum est

<--- Page Split --->