EPILOGUS BREVIS SUPRA DICTORUM.

His tractatis quæ ad doctrinam rerum pertinent, quibus fruendum est, et quibus utendum, et quæ fruuntur et utuntur, ad doctrinam signorum accedamus.

<--- Page Split --->

IN IV SENTENT. DIST. I, A.

LIBRI QUARTI

SENTENTIARUM

PETRI LOMBARDII.

DE SACRAMENTIS ET SIGNIS SACRAMENTALIBUS. DISTINCTIO 1.

De sacramentis in genere.

A. De Sacramentis.

Samaritanus enim vulnerato appropians', curationi ejus sacramentorum alligamenta adhibuit: quia contra originalis peccati et actualis vulnera, sacramentorum remedia Deus instituit: de quibus quatuor primo consideranda occurrunt, Quid sit sacramentum ? Quare institutum ? In quibus consistat et conficiatur ? Et, Quae sit distantia inter sacramenta veteris et novae legis ?

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

An sacramentum sit necessarium ?

Incidunt autem quaestiones ante Litteram quatuor, scilicet an sacramentum sit ?

Et, de differentia gratiae sacramentalis ad gratiam quae est in virtutibus et donis.

Tertio, Quot numero sint sacramenta ? Quarto, de ordine ipsorum ad invicem.

AD PRIMUM autem horum proceditur sic :

Animalium : « Si non tangit, non agit, et non sequitur alteratio : » sed elementum corporale in quo omne sacramentum confertur, ut habebimus in Littera, animam non tangit : ergo in ipsam non agit, et non sequitur alteratio sanitatis in anima : ergo sacramentum est inutile.

Sed si forte tu dicas, quod hæc ratio non valet nisi de his quæ sunt causa salutis, et non de his quæ sunt signa : quia spirituale bene significatur corporalibus : licet illa ratio probat, quod non posset curari in ipso. CONTRA : Dicit Magister Hugo in parte octava libri de Sacramentis, quod « illa sacramenta quæ sunt signa tantum, non sunt sacramenta nisi in quantum significant illa quæ sunt causa gratiae : » si ergo necessarium sit causans, necessarium erit signans : sed necessarium est causans, ut probatum est : ergo necessarium erit signans : et sic omnino necessarium erit sacramentum, ut videtur.

SED CONTRA :

In medicina corporum non est idem modus regendi sanum, et curandi infirmum : ergo nec in medicina spirituali idem modus erit. Constat autem, quod per virtutes et dona regitur sanus : quia si homo non peccasset, ipse haberet virtutes et dona : ergo non per illa debet curari, sed per alia : et hæc sunt sacramenta : ergo sacramenta sunt necessaria.

SOLUTIO. Dicendum, quod sacramenta sunt, et necessaria sunt ad salutem, sine quibus a tempore morbi nulla fuit salus.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod per virtutes et dona quantum est de se, non substantialiter curatur morbus. Duo enim

<--- Page Split --->

sunt quae exiguntur in medicina curante morbum : ut per contrarietatem morbum expellat, et hoc solum habent virtutes et dona : et ut leniendo dolorem quasi ungendo et fovendo naturam animae sanet, et hoc per se habent sacramenta, in quibus ungit sanguis Christi et operatur. Et haec solutio est vera.

Aliter dicunt quidam, quod multa medicamina ad idem non superfluunt : quia citius sanitas per multa quam per pauca acquiritur. Sed licet hoc verum sit, non tamen virtutes et dona sunt substantialiter ordinata contra morbum peccati : quia etiam haberentur si non esset peccatum : et ideo quod sanant eum quandoque, hoc est per accidens, scilicet quia inveniunt eum in subjecto.

Vel dicatur ad haec verius : et tunc solvitur totum, quod est solutio morbi a parte nostra : et haec fit per gratiam quae est in virtutibus et donis, per quae nos meremur sanitatem mentis, per peccatum perditam.

Et solutio alia est per virtutem Passionis Christi, sine qua nullum meritum nostrum aliquid valet, sicut habitum est in tertio libro Sententiarum : et haec solutio morbi fit in sacramentis, in quibus Christi Passio operatur.

Ad aliud dubium dicendum, quod de ordine sapientiae est, ut per humilitatem resurgat superbus. Et nisi natura superior se injuste superiori se opposuisset, non inferiori sublevaretur : sed quia opposuit se et subjecit seipsam, ideo ordinatissimum fuit ut per inferiorem se resurgeret.

Ad aliud dicendum, quod numquam fides sine sacramento legis novae salutem operata est : sed tantum intererat, quod sanabat antiquitus sacramentum in fide exspectantium, et modo in opere exercitantium.

Alii dicunt aliter, scilicet quod si valuit quandoque fides sola ad justificationem, hoc fuit per se : quod autem modo

non sola facit, hoc est per accidens, scilicet gratia status : et non est ex hoc infirmior : sicut praeceptum sufficit alicui ad salutem sine voto consiliorum : si autem votum supervenerit, non sufficit : et tamen propter hoc non est debilior obedientia in praeceptis quam primum fuit : sed hoc est propter alium statum fidelis.

Ad aliud dicendum, quod sacramentum tangit : et ideo sequitur alteratio in anima : tangit enim in quantum est signum et causa. In sacramento enim non est visibile elementum tantum : sed sancitificatio conjuncta, cujus virtus per fidem pertingit in anima : et ideo alterat et sanat eam. Et hoc infra magis patebit in Littera, cum quaeretur, Quid sit sacramentum ?

Ad aliud dicendum, quod in sacramentis nullus est ritus athletarum idololatrie : quia illi convertebant se ad elementa, credendo eis inesse numen ex natura sua. Et ideo diversimode : quia quidam virtutes naturales in elementis, et elementa deos putabant : et cuilibet actui naturae constituerunt proprium deum, sicut dixit Varro : et stellas deos vocabant. Alii dicebant animam mundi diffusam in toto orbe, et praecipue animam quae est virtus intelligentiae quam ponebant in decimo ordine, qui est sub sphaera luna. Et ideo dicit Apostolus 1 : Quomodo convertimini iterum ad infirma, quoad primum, et egena elementa, quoad secundum : quia nec virtutem habent ex se, ut dii dicantur : nec animae sunt in eis, ut sic dicantur egeni. Sed nostra elementa sunt virtuosa et ditia : virtuosa, quia Passio Christi operatur in eis : ditia vero, quia continent gratiam quam figurant : et ideo salubre est converti ad ipsa.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

An sint septem sacramenta, vel plura ? et, An sacramenta substantialem ordinem habeant ad venialem ?

Secundo quaeritur de numero sacramentorum.

Videtur enim, quod non sit nisi unum solum necessarium : quia

ITEM, Videtur, quod non debeant esse nisi duo : quia non sunt nisi dua species morbi, scilicet naturale peccatum, de quo dicit Psalmista, Psal. L, 7 : Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, etc. Et personale de quo dicit idem : Tibi soli peccavi, et malum coram te feci 1. Ergo videtur, quod non debent esse nisi dua species medicinae : ergo non debent esse sacramenta, nisi baptismus, et penitentia.

dium nisi duobus modis, scilicet quia turpitudo quae curari non potest, excipitur honestate aliqua et excusatur : et quia medela contra morbum ponitur. Primum autem sufficienter fit per matrimonium : secundum per baptismum et pœenitentiam. Ergo non videntur esse necessaria nisi tria sacramenta.

<--- Page Split --->

tualitate, et debilitas standi vel resurgendi : videtur, quod contra ista quinque tantum debent ordinari quinque sacramenta.

Item, Creationi debet respondere secundum numerum recreatio : creatio autem fuit in sex diebus : ergo in sex sacramentis tota consistere debet salus recreationis.

Eadem objectio est de benedictione pontificali, in qua remittuntur venialia : ergo est sacramentum.

ULTERIUS ad intelligentiam quaestionis quaeritur, Utrum aliquod sacramentum substantialem ordinem habeat contra veniale ?

Videtur, quod sic : quia

substantialiter ordinatur contra veniale. 2. Item, Dicit Jacobus : Oratio fidei salvabit infirmum, et alleviabit eum Dominus : et si in peccatis sit, remittentur ei 1 : haec autem non sunt nisi venialia quae adhaeserunt ei, ut videtur : ergo illud est ordinandum contra venialia. Et hoc concedunt quidam.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Sine præjudicio hoc ultimum videtur mihi esse concedendum, quod nullum sacramentum secundum se ordinatur contra veniale.

Divisio autem sacramenti multipliciter accipitur a Magistris, sicut patebit infra in principio secundæ distinctionis. Sed mihi videtur hic, quod si vera deberet tradi divisio, quod oporteret eam sumi penes multiplicationem eorum quæ substantialia sunt sacramento : hæc autem sunt causa, et signum. Unde penes divisionem causæ dabimus unam, et penes divisionem signi dabimus alteram.

Supponitur igitur id quod infra pro-

<--- Page Split --->

bandum est in quarto articulo quaestionis, quod omnis gratia sacramentalis ordinatur contra morbum peccati. Item supponitur, quod omne sacramentum Ecclesiæ confert gratiam aliquam contra morbum, sicut est matrimonium. Tunc dico, quod morbus est, aut secundum culpam, aut secundum pœnam relictam quidem ex culpa, licet etiam ordinantem ad culpam, sicut est pronitas concupiscentiæ. Culpa autem est duplex, scilicet originalis, et personalis mortalis. Pronitas autem peccandi duplex, scilicet secundum hoc quod pronitas est, quia sic inducit pugnam : vel secundum effectum quem inducit ex frequentia inclinationis in malum : et hæc est duplex tantum, scilicet deperditio spiritualis boni in anima, ita quod indigeat restauratione, et inhabilitas membrorum organicorum, ad hoc quod moveantur ab anima in bonum, et inhabilitas animæ ad movendum : et hæc est quædam reliquia peccati inducens languorem in anima movente, et corpore moto ad bonum per omnem eumdem modum, sicut videmus incendium innaturalis caloris facere in corpore : hoc enim consumit humidum quod est radix vitæ, et stolida facit membra, et virtutes membris affixas debilitat, et aufert a membris flexibilitatem, et a virtutibus facilitatem movendi. Pronitas autem quæ facit pugnam, iterum habet duas considerationes : secundum id quod corrupta tantum : vel secundum id quod corrupta et infecta in delectationibus, secundum concupiscentiam quæ est in generativa.

Dicimus ergo, quod remedia multiplicantur secundum ista vulnera. Morbus ehim peccati aut est naturalis : et sic contra eum substantialiter est Baptismus per gratiam contentam et causatam. Aut est personalis mortalis, et tunc habet duplex remedium, scilicet ex parto clavium Ecclesiæ, facientium per meri-

tum Christi taxabilem et proportionatam pœnam, et ideo est Ordo qui ad hoc datur, ut sit potestas ligandi atque solvendi in Ecclesia : aut commutandi æternam pœnam in temporalem per totius culpæ remissionem, et ad hoc est Pœnitentia. Morbus autem concupiscentiæ secundum quod inducit pugnam ex corruptione communi, contra se reinedium habet Confirmationem : secundum autem quod suffocat ex corruptione simul et infectione, contra se oppositum remedium habet Matrimonium. Effectus autem vel potius defectus relictus ex continuitate pugnandi, is quidem qui est deperditio boni spiritualis in anima quod erat quasi humidum et fomentum sive radix vitæ, contra se remedium habet Eucharistiam, quæ restaurat deperditum per cibum saginativum spiritualem. Reliquiæ autem quasi immobilitantes, membra, et virtutes animæ moventes, contra se habent Unctionem extremam : et ideo etiam illa datur exeuntibus in remedium animæ et corporis : et si non tollit febrem a corpore, tamen alleviat membra ab isto contrarietatis habitu malo et dispositione, prout est impedimentum supervestitionis gloriæ in resurrectione : et similiter facit in anima, quia utrumque infirmatur ab altero. Hanc puto esse divisionem propriam sacramenti.

Vel sic : Malum movens aut est in se, aut in altero. Si in altero, tunc non habet remedium nisi repressivum : et ad hoc datur Ordo : quia potestas est ad vindictam malorum, laudem vero bonorum 1, ut quietam ac tranquillam vitam agamus 2. Si in se tunc ut prius, vel secundum culpam, vel secundum pœnam quæ ordinat in culpam : et habebuntur sex alia.

Vel sic : Sacramentum est contra defectum qui est ex peccato : aut ergo contra communem defectum Ecclesiæ, aut contra defectum personæ. Si primo

<--- Page Split --->

modo iste defectus est ex mortalitate quae diminuit membra Ecclesiae, et perimitur : aut ergo erit mortalitas corporalis, et contra hanc datur Matrimonium quantum ad principale suum bonum prolis : aut spiritualis mors, et contra hanc datur Ordo in spirituali generatione verbi, et per exhibitionem sacramenti et dispensationem. Si autem est contra defectum personae : aut est a malo, aut contra difficultatem quae est ad bonum. Si primo modo : aut a malo naturali, et tunc est Baptismus : aut a malo personali, et tunc est Penitentia. Si autem est contra difficultatem quae est in bonum : aut per modum confortantis in pugna, et sic est Confirmatio : aut per modum restaurantis deperditum, et sic est Eucharitia : aut per modum sanantis inflicta occulta, et sic est Unctio externa.

Et aliis modis potest dividi penes signum : nunc autem dabimus divisionem secundum quod sacramentum configurat nos capiti Christo. Sunt autem in Christo patiente et resurgente omnia : quia passio sua operatur in omnibus sacramentis. Dicamus igitur, quod Christus patiendo pro nobis pugnavit fortiter, ipse sacerdos et hostia obtulit semetipsum, sponsus Ecclesiæ per mortem et sanguinem, et surrexit oleo gratiae delibutus. Penitentia ergo trahit vim a Christo patiente et configurat nos ei, Ordo a Christo offerente, et Eucharistia a Christo hostia, Matrimonium a Christo sponsante Ecclesiam sibi in sanguinis - arrha, sicut dicitur, Exod. iv, 25 : Sponsus sanguinum tu mihi es : et ideo etiam quia ibi extensus brachia in amoris summi amplexus, quando animam pro ea posuit : et tertio, quia sicut de latere primi Adæ dormientis fabricata est Heva, ita de latere morientis et mortui Christi fabricata est Ecclesia, quando duo ex latere ejus principalia sacramenta profluxerunt, scilicet sanguis redemptionis, et aqua expiationis. Per Unctionem autem configuramur Christo resurgenti : quia datur exeunti in figura delibationis

gloriae futurae, quando tota abscindetur mortalitas ab electis. Infra autem in principio secundae distinctionis ad haec revertemur, et opponemus ad opiniones Magistrorum de numero sacramentorum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet baptismus deleti quidquid invenit, non tamen ordinatur substantialiter contra omne genus morbi : et ideo de virtute sua non delet nisi culpam originalem, et reatum sibi annexum. Sed quia Deus non curat in parte, sed in toto, ideo Deus curans in baptismo, curat totum quod invenit. Sacramenta autem inventa sunt ad hoc ut ex substantiali ordine contra peccatum deleant ipsum, et defecctus qui sunt ex Christo.

Ad ALIUD dicendum, quod licet in Eucharistia contineatur Auctor omnis gratiae, non tamen continetur ibi ut causans omnes gratias, sed tantum ut cibus spiritualis causans unam : et ideo alia sunt necessaria.

Ad ALIUD dicendum, quod vulnus peccati aliud est ab ipso peccato : et sacramenta non sunt tantum contra peccata, sed etiam contra vulnus, ut patet in divisione supra posita.

Ad ALIUD dicendum, quod Hieronymus non loquitur de tabulis evadendi periculum penea vel vulnerum, sed tantum de his quae evadunt culpam.

Ad ALIUD dicendum, quod illa ratio bene procederet si medicina non poneretur nisi contra culpam : sed hoc non est verum, ut jam patuit.

Ad ALIUD dicendum, quod licet tantum sint tres vires ordinatae ad opus, tamen plures sunt corruptae quam tres : et dato quod essent nisi tres corruptae, non relinqueretur, quod deberent esse tantum tria sacramenta, quia licet tres sint corruptae, tamen plures modi quam tres sunt corruptionis earum.

Ad ALIUD dicendum, quod pœna quæ est tertius morbus, exigit plures medicinas, eo quod pluribus modis variatur.

Ad ALIUD dicendum, quod non accipiuntur sacramenta secundum numerum

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3.

Ad 4.

Ad 5.

Ad 6.

Ad 7.

<--- Page Split --->

statuum Ecclesiae : quia medius status qui est viventium permanentium in hac vita, indiget pluribus remediis propter multos modos corruptionis.

Ad 9. AD ALIUD dicendum, quod nullum sacramentum ordinatur contra veniale substantialiter : sed oratio, et alia multa, ut aqua benedicta, tunsi o pectoris propter multiplicitatem illius peccati : sed plures sunt defectus quam illi qui enumerantur : et non est omnimo simile de cura corporis : quia anima in quadam parte est corrupta et infecta, et in quadam parte est incendium contra bonum naturae pugnans : et penes hujusmodi sumitur confirmatio, et matrimonium, quae necessaria sunt praeter quinque enumerata.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod habet medicinam, sed non per se, non propter sui multiplicitatem et quia non est morbus per se : sed in quantum est dispositio ad mortale peccatum.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc est de bene esse quod cadit sub pœnitentia, et non de esse, ut infra patebit.

ARTICULUS III.

Quæritur de ordine sacramentorum.

Ad ALIUD quod videtur probare, quod sint sex, dicendum quod penes illam divisionem non accipitur numerus sacramentorum : quia hoc concedimus, quod penes veniale nullum accipitur sacramentum, nec penes pœnam ejus : et ideo illa ratio non procedit.

Tertio quaeritur de ordine sacramentorum.

Videtur autem, quod primum debeat esse Ordo : quia in ipso imprimitur character excellentiae : ergo instituit in gradu altiori quam alia : ergo dignius et prius.

Ad 11. AD ILLUD quod objicitur, quod plura quam septem esse debeant, dicendum quod non debent esse plura : quia aqua benedicta et benedictio et hujusmodi non justificant ex opere operato, sed potius ex opere operante. Item, non habent specialem formam verborum in qua fiant. Item, non sunt ad hoc instituta. Et hæc tria exiguntur in omni sacramento, scilicet ut ex opere operato justificet, et ex institutione significet, et ex sanctificatione verbi conferat invisibilem gratiam, ut dicit Magister Hugo.

Ad 12. Ad ALIUD dicendum, quod caro et sanguis non possunt esse materia in nostris sacramentis : quia nec in sacramentis veteris legis significabant sacramentum secundum rem nostri sacramenti, ut nunc habemus ea in re, scilicet in Eucharistia.

Item, Ordo habet omnia in dispensatione : ergo videtur, quod ipsum sit prius aliis.

Item, Habet potestatem ad actum excellentissimum, qui est consecrare corpus Domini : et quod habet actum excellentiorem, est primum : ergo ipsum est primum sacramentum.

Sed videtur, quod Pœnitentia : quia ab ipsa incipit Dominus prædicare : ordo autem operis respondet ordinii doctrinae : ergo est pœnitentia primo suscipienda.

Item, Augustinus dicit, et infra ponitur in Littera, quod nullus novam vitam inchoare potest, nisi pœnitetat eum veteris vitæ : ergo pœnitentia est prior.

Item, Si quis adultus ad baptismum venerit, non recipit rem sacramenti sine pœnitentia, quia fictus est : ergo ipsa exigitur ante baptismum : ergo et ante alia sacramenta.

Ad quest. Et per hoc patet fere solutio ad sequens : quia concedimus, quod veniale non habet unum sacramentum substantialiter contra se ordinatum.

Sed adhuc videtur, quod Eucharistia sit prior : quia illud a Sanctis vocatur

<--- Page Split --->

sacramentum sacramentorum : ergo dignissimum est : ergo praecedit omnia alia.

Item, Ipsum continet Auctorem omnis gratiae : sed Auctor gratiae est ante gratiam quamlibet universalem et particularem : ergo ipsum est ante omnia sacramenta : quia omnia alia imprimunt gratias spirituales.

ARTICULUS IV.

Quæ sit differentia inter gratiam donorum et virtutum, et eam quæ confertur in sacramentis ?

Videtur autem, quod Matrimonium : quia illud ante omnia in paradiso institutum est, ut dicit Magister infra.

Quarto quæritur, Quæ sit differentia inter gratiam virtutum et donorum, et illam quæ est in sacramentis ?

Per Magistrum autem probatur, quod Baptismus sit primum, quia ipse primo agit de illo : et probat quod est fundamentum omnium sacramentorum.

Solutio. Ordinanda sunt sacramenta secundum ordinem defectuum contra quos ordinantur, inter quos prius est originalis culpa, et hanc tollit baptismus. Et consequens est pronitas ad malum, quam non tollit baptismus, sed diminuit : et ideo contra hanc ordinatur confirmatio. Ex pugna autem pronitatis, et quasi ex calore concupiscentiae oritur deperditio bonorum spiritualium : et ideo contra hanc ordinatur tertio loco Eucharistia. Est autem prolapsus concupiscentiae in actuali peccato, contra quod ordinatur paenitentia. Reliquiae autem debilitatis semper innascuntur, contra quas ordinatur extrema unctio. Ordo autem et matrimonium sunt ordinata contra defectum communem : et ordo est ante matrimonium : quia secundum digniorem generationem est, ut patuit ex divisione. Et hunc ordinem tenet Magister.

Videtur autem, quod in sacramentis non datur nisi gratia gratis data. Aut enim sacramentum recipitur a ficto, aut a non ficto. Si a ficto, ille nullam recipit gratiam. Si a non ficto. Contra : Ille habet jam accedens gratiam gratum facientem : sed nihil est in potentia ad id quod jam habet : ergo non potest eam ulterius recipere : ergo aut nihil recipit, aut recipit gratiam gratis datum.

Si forte dicas, quod recipit augmentum gratiae. Contra : Si hoc est substantiale sacramento quod confert augmentum gratiae : cum semper sit gratia augmentanda, videbitur quod semper sint sacramenta iteranda : sed hoc est falsum, quia principaliora non iterantur : ergo non sunt ad augmentum gratiae.

Item, Videtur quod in omnibus sacramentis non conferatur nisi una gratia. Probatio : Una enim est gratia, cujus actus est unus : sed actus est remittere peccatum : cum ergo omne sacramentum sit ad hoc, videtur quod omnis gratia sacramentalis sit una.

Ad omnia autem objecta est una responsio, scilicet quod non probant ordinem simpliciter : sed quoad hoc quod procedit ratio : sed hic penes illud ordo non consideratur a Magistro : quia nullum illorum est finis sacramenti nisi id quod jam dictum est, scilicet id quod efficit in morbo contra quem ordinatur.

Præterea , In quo differt a gratia quæ Quest. est in donis et virtutibus ?

Videtur, quod in nullo : quia utraque gratum facit habentem, et opus ejus gratum reddit : ergo non differt.

Si dicas, quod gratia sacramentalis est contra peccatum : virtutum autem et donorum in bonum. Contra : In natura

<--- Page Split --->

idem movens numero est a termino et in terminum : ergo et in spiritualibus idem est movens a malo et in bonum.

Item, Idem et unus motus non habet nisi unam formam moventem : a malo autem in bonum est idem et unus motus : ergo movet in eo gratia una.

Item, Gregorius dicit, quod « dona data sunt in adjutorium contra peccati defectum : » ergo distinctio nulla.

Si forte dicas, quod eadem est gratia quae confertur in his et in illis. CONTRA : Gratia in virtutibus et donis habet connexionem, ita quod qui habet unam, habet alias : sic autem non est in sacramentis, quia habens unum sacramentum, non habet omnia alia.

Item, Nullo existente præcepto sive peccato, adhuc erunt virtutes et dona et gratia quæ est in eis : sed non sic est de sacramentis : ergo differens est gratia.

solutio.

Solutio. Bene concedo, quod differt gratia sacramentalis ab illa quæ est in virtutibus et donis, duobus illis modis quibus probatum est, scilicet, quia habita una sacramentali, non habentur aliae necessario : et quia non existente peccato, non essent sacramenta. Et adhuc duobus aliis modis, scilicet, quia sunt contra defectum qui est ordinans in peccatum, vel contra ipsum peccatum : et quia in ipsis operatur passio Christi specialiter : quorum nullum per se convenit gratiae virtutum et donorum.

DICENDUM ergo ad primum, quod habita gratia virtutum non per se habetur gratia sacramentorum : quia virtutes ordinantur ad actus meritorios, sed sacramenta contra defectum peccati : et ideo licet non fictus habeat gratiam virtutum, non tamen oportet quin bene possit esse in potentia recipiendi gratiam sacramentalem : et hæc est sibi gratia prima, si ante non habuit : vel augmentum gratiae, si ante habuit gra-

tiam. Hoc autem quod augmentat gratiam ipsum sacramentum, non convenit ei per se : sed in quantum aliam gratiam, non eamdem primum invenit in subjecto.

Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod supponitur Ad quauna falsa, quod actus gratiae sacramentalis sit unus : licet enim genere sit unus qui est gratum facere, tamen specialiter differt, ut patuit supra in divisione : quia una gratia per se tollit originale, et alia actuale, et sic de aliis.

Ad aliud dicendum, quod differt a donis et virtutibus in hoc quod dona et virtutes dicunt perfectiones potentiarum ad actum : sacramentalis autem gratia dicit perfectionem contra morbum peccati : motus autem a malo ad bonum quandoque est unus, et quandoque duo : quando enim per se intenditur bonum, tunc est motus in illud, et ille per consequens recedit a contrario, et tunc est motus unus : sed quando sunt gratiae non in motu consideratae, sed ut habitus perficientes, tunc non oportet quod sint contra malum per se : quia virtutes et dona non sunt contra malum per se, sed potius habitus perficientes potentias ad actus : sed sacramenta non, imo medentur vulneribus peccati per se.

Ad aliud patet solutio per idem.

Ad dictum Gregorii dicendum, quod adjutorium ipse non vocat per modum medicinae, nec defectum talem notat qui est ex peccato et inclinans in id : sed vocat defectum poenam, sicut est ignorantia faciendorum, et debilitas operabilium. Sed sacramentum est medicina contra defectum inclinantem in malum universaliter : et ideo nullum sacramentum vel gratia sacramentalis determinatum est speciali potentia animae, sicut dona et virtutes.

<--- Page Split --->

B. Quid sit sacramentum ?

Sacramentum est sacrae rei signum. Dicitur tamen sacramentum etiam sacrum secretum, sicut sacramentum divinitatis : ut sacramentum sit sacrum signans, et sacrum signatum : sed nunc agitur de sacramento secundum quod est signum. Item, Sacramentum est invisibilis gratiae visibilis forma. Signum vero est res praeter speciem quam ingerit sensibus, aliquid aliud ex se faciens in cognitionem 1 venire. Signorum vero alia sunt naturalia, ut fumus significans ignem, alia data. Et eorum quae data sunt, quaedam sunt sacramenta, quaedam non. Omne enim sacramentum est signum, sed non e converso, Sacramentum ejus rei similitudinem gerit, cujus signum est. Si enim sacramenta non haberent similitudinem rerum quarum sacramenta sunt, proprie sacramenta non dicerentur. Sacramentum enim proprie dicitur quod ita signum est gratiae Dei, et invisibilis gratiae forma, ut ipsius imaginem gerat et causa existat. Non ergo significandi tantum gratia sacramenta instituta sunt, sed etiam sanctificandi. Quae enim significandi gratia tantum instituta sunt, solum signa sunt, et non sacramenta : sicut fuerunt sacrificia carnalia, et observantiae cerimoniales veteris legis, quae numquam poterant justos facere offerentes : quia, ut ait Apostolus 2 : Sanguis hicrorum et taurorum et cinis vitulae aspersus, inquinatos sanctificabat ad emundationem carnis, non animae 3. Nam inquinatio illa erat contactus mortui. Unde Augustinus : Nihil aliud intelligo inquinationem quam lex mundat, nisi contactum mortui hominis : quem qui tetigerat, immundus erat septem diebus, sed purificabatur secundum legem die tertio et septimo, et ita mundus erat ut jam intraret in templum. Mundabant etiam interdum a corporali lepra illa legalia. Sed numquam ex operibus legis aliquis justificatus est, ut ait Apostolus 4, etiamsi in fide et in charitate fierent. Quare ? quia imposuit ea Deus in servitutem, non in justificationem, et ut figura futuri essent : volens sibiipsi potius offerri ea, quam idolis. Illa ergo signa erant, sed tamen et

<--- Page Split --->

sacramenta : licet minus proprie in Scripturis saepe vocantur : quia signa erant rei sacrae quam utique non praestabant. Illa autem Apostolus opera legis dicit, quae tantum significandi gratia, vel in onus instituta sunt.

ARTICULUS V.

Quæritur de diffinitionibus sacramenti.

Deinde quæritur de his quæ dicuntur in Littera.

Et quæritur primo de hoc quod dicitur, ibi, B, « Sacramentum est sacre rei signum. »

Et ut melius intelligatur quaestio, congregentur omnes simul diffinitiones sacramenti.

Et prima est, ista, « Sacramentum est sacre rei signum. » Secunda ponitur infra in Littera : « Sacramentum est invisibilis gratiae visibilis forma, » cujus similitudinem gerat, et causa existat.

Augustinus sic diffinit : « Sacramentum est, in quo sub tegumento visibilium rerum divina virtus secretius operatur salutem. »

Hugo sic : « Sacramentum est corporale vel materiale elementum oculis extrinsecus suppositum, ex similitudine representans, ex institutione significans, et ex sanctificatione invisibilem gratiam conferens. »

ObJICITUR autem contra primam : quia 1. Serpens in palo erectus, Numer. xxxi, 8 et 9 :

Item, Crux, tabernaculum, templum : omnia enim haec sunt signa sacrarum rerum : et tamen non sunt sacramenta veteris legis vel novae : omne autem sacramentum vel est veteris legis vel novae : ergo videtur, quod diffinitio sit ibi plusquam diffinitum : ergo mala est.

ULTERIUS obiicitur de secunda :

PRETEREA quæritur, Qualiter accipitur ibi forma ? Aut enim est extra, aut intra. Si extra, tunc est exemplaris. S E D CONTRA : Exemplaris est juxta quam aliud fit ad formam eamdem : sed nullus demergitur, ut sicut fit in baptismo, vel alio sacramento, ita et ipse faciat baptizando, vel aliud sacramentum perficiendo : ergo non est ibi taliter sumpta forma. Si autem est forma intra. CONTRA : Illa semper consistit in verbis, sicut Augustinus dicit infra : « Accedat verbum ad elementum, et fit sacramentum : » ergo non deberet dici visibilis, sed audibilis.

Præterea, Loquendo secundum hoc est falsa : quia sacramentum non est sua forma, sicut nec sua materia : sed est illud quod est ex utrisque compositum.

<--- Page Split --->

Si autem dicas, quod forma dicitur quasi foris manens, sicut dicitur forma quarta species quantitatis: hoc nihil esse videtur: quia illa forma non videtur esse nisi alicujus quanti: est enim illa forma idem quod figura, ratione differens tantum : sacramentum autem nullius est figure: ergo nec alicujus talis forme.

Quest. 2. ULTRAIUS QUERITUR, Cujusmodi causa existit?

disponit : sacramentum autem non attingit animam in esse sacramentali, sed corpus tantum : ergo videtur, quod non sit causa disponens.

ULTERIUS objicitur de tertia quae est Augustini :

ObJICITUR etiam de quarta qua est Hugonis : non enim videtur differentia inter reprasentare, et significare : ergo videtur, quod superfluat unum illorum.

SOLUTIO. Iste quatuor diffinitiones dansolutio. tur de sacramento, ita quod prima est de sacramento in genere, sequentes autem tres sunt date de sacramento nova legis. Et prima considerat ea que sunt proprietas materie et forma ipsius sacramenti : ex materia enim habet signum esse, ex forma autem habet quod sit causa. Secunda autem considerat effi-

<--- Page Split --->

cienter operans in omni sacramento. Sed quarta colligit omnia materialiter et formaliter existentia in sacramento: sicut corporale elementum est in sacramento materia, et huic conjuncta est proprietas naturalis qua aptitudinem habet repræsentandi gratiam: sicut refrigerium aquæ repræsentat refrigerium gratiae ab incendio fomitis, et humidum aquæ vim ablativam gratiae ad deponendas sordes spirituales in anima. Quod autem hæc repræsentatio actualiter ducat in gratiam, habet ex institutione divina: sed ex sanctificatione formæ verborum habet conferre gratiam invisibilem.

Et sic patet solutio ejus quod poterat quæri, Penes quid sumantur iste diffinitiones, cum unius rei unica sit diffinitio ?

Ad diffin. 1. Dicatur ergo ad primum, quod in Ad 1. diffinitione sacramenti sacra res et signum sumuntur in coarctata significatione, scilicet ut dicatur res sacra, quae ordinata est ut medicina contra morbum: et signum dicatur, quod ponit similitudinem ad illam ex institutione divina: et tunc diffinitio illa non convenit nisi sacramento veteris legis vel novæ.

Si tamen velit aliquis dicere, quod sacramentum diffinitur pro quacumque re sacra, sive active sive passive dicatur sacramentum, non peccabit, quia hoc videtur velle Magister in Littera per divisiones sacre rei, et per divisiones signi quas subjicit. Sed tamen quia signum non est signatum, debet proprie loquendo differentia esse inter sacramentum quod signum dicitur, et sacram rem quae dicitur esse signata: serpens autem, crux, et hujusmodi, non sunt instituta ad significandum hujusmodi sacramentum : sed potius ad fugandum daemones, et ostendendam passionem in typo aliquo, vel ad ostendendam dispositionem Dei, sicut tabernaculum faciebat.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod Magister Hugo loquitur ibi de quocumque sacra-

mento quod pertinet ad cultum, et non pro illa propria ratione accipit ibi sacramentum.

Ad ALIUD dicendum, quod vita bona Ad 1. est gratiae causa et salutis: sed non ostendit ea in signo similitudinis, sed potius in signo quod est ut meritum est causa præmii: et de tali signo non intelligitur, quando signum ponitur in diffinitione sacramenti. Vel dicatur, quod non habet bona vita significare salutem ex institutione, sed potius ex se. Vel iterum potest dici, quod bona vita ex opere operante operatur salutem, et non ex opere operato: sacramentum autem ex opere operato: et sic patet, quod bona vita non est sacramentum.

Ad ID quod subjicitur de secunda, Ad 1. dicendum quod visibile extenso nomine ponitur in diffinitione pro sensibili, eo quod visus generalior sensus est quoad objecta et dignior.

Ad ALIUD dicendum, quod character Ad 1. baptismalis accipitur ut res et ut signum: secundum quod accipitur ut res, sic non est sacramentum: secundum autem quod accipitur ut signum, sic est sacramentum: et tunc licet sit in se invisibilis, tamen relatus ad actionem exteriorem ipse est visibilis: ipse enim secundum se non est sacramentum, sed potius ut reductus in tinctionem exteriorem.

Ad ALIUD dicendum, quod forma diAdorcitur hic foris manens, et transsumitur: quia sicut per figura convenientiam configuratur res rei, ita per similitudinis convenientiam configuratur actio exterior actioni interiori in sacramento: et ideo non procedit objectio, quia transsumpto modo sumitur ibi forma.

Ad ALIUD dicendum, quod similitudo Ad 1. sumitur ibi secundum proportionalitatem: est enim secundum Boetium in II Arithmetica, similitudo rerum differentium eadem quantitas, et proportio est similitudo habitudinis inter duo, sed proportionalitas est similitudo proportionum inter quatuor. Et tunc dicemus, quod

<--- Page Split --->

sumenda est proprietas elementi exterioris ad effectum quem habet in corpore in parte una, et proprietas gratiae per effectum quem habet in anima in parte alia : et ponenda est allegorice vel metaphorice similitudo inter illas duas proportiones. Sicut se habet elementum in vi refrigerativa et ablutiva ad corpus, ita gratia ad animam secundum metaphoram. Et tunc cessat objectio.

aest. 2. Ad aliud dicendum, quod causa est sacramentum ut disponens in subjecto, et est dispositio quae est necessitas quantum est de se : non tamen sequitur, quod semper operetur, sed sequitur quod quantum est de se semper operetur : si enim ille fictus est, tunc ponit obicem.

d 2. Ad id autem quod contra objicit, dicendum quod attingit per similitudinem proportionabilitatis, et virtutem ex sanctificatione, ut dicit Augustinus infra, distinct. III. Unde est haec vis in aqua ut corpus tangat, et cor abluat, nisi ex verbi invocatione.

Ad aliud dicendum, quod non sequitur, quod sit salus alligata sacramento : quia dicit Magister Hugo,« In illis quidem est, sed non ex illis ut causa efficiente : » et ita intelligitur, quod non alligavit. Si autem quaeritur, Ad quam causam reducitur illa dispositio, dicendum ad materiam : quia quidquid est ante formam de dispositionibus materiae, totum subjicitur formae cum ipsa materia, sicut patet in scuto quando dealbatur, asser enim cum albedine subjicitur auro quod postea superducitur albedini vel scuto albo.

Ad in autem quod objicitur de vase, dicendum quod bene dicebant antiqui : sed ipsi accipiebant vasa medicinalia, quae habebant vim disponendi ad sanitatem, sicut vasa de tamarisco vinum disponunt ad salutem contra hepatis infirmitates. Vel dixerunt vasa operantia ad medicinam, sicut clyster, et embrotum, et hujusmodi : et tunc objectum non habet locum.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus vocat ibi tectum id quod non per se videtur, videtur tamen in similitudine, et hoc quod dicit Dionysius in Ecclesiastica hierarchia : « Non possibile est nostro animo ad immaterialem ccclestium hierarchiarum ascendere imitationem et contemplationem, nisi ea quae secundum ipsum est materiali manuductione utatur : visibiles quidem formas invisibilis pulchritudinis imaginationes arbitrans sensibiles suavitates et figuras invisibilis distributionis 1. »

Ad aliud dicendum, quod divina virtus in sacramentis effective operatur : et ideo non tollitur quin in sacramento remaneat causalitas dispositionis. Et hoc est quod dicit Hugo in octava parte libri Sacramentorum, sic : « Non ad hoc sunt instituta sacramenta ut ex eis esset quod in eis esset : sed ut peritiam suam medicus ostenderet, in illo remedium praeparavit, a quo occasionem morbi languidus accepit. »

Ad in quod objicitur contra ultimam, Ad difin. 4 dicendum quod representare et significare differunt, sicut aptitudo per naturam, et complementum per artem : aqua enim de aptitudine naturali habet significare refrigerium fornitis et loturam culpae : sed ut hoc actu faciat, oportet institutionem adesse : sicut materia aliqua aptitudinem habet ad aliquid, et completur per opus artificis.

ARTICULUS VI.

An in sacramentis signum sit res aliqua ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa initium : « Sgnum vero est

<--- Page Split --->

res præter speciem quam ingerit sensibus, etc. »

Solutio. Magister accipit hic signum prout cadit sub intentione rei : quia, sicut dictum est in primo libro Sententiarum 1, quando dividitur tractatus in res et signa, divisio illa potius est per diversos modos rei quam per diversas res, et tantum valet sicut absolutum et relatum ad aliud significandum.

Ad aliud dicendum, quod signum facit ex se, hoc est, ex se signo, sive formaliter accepto : hoc enim facit res ex se, quod facit ex sua forma, et quod cadit in sua diffinitione. Et hoc non repugnat suæ institutioni : quia signum a Deo et præcipue sacramentale, formam accipit ab institutione, licet aptitudinem habeat a natura, ut prius dictum est.

ARTICULUS VII.

An ea quæ significandi gratia tantum instituta sunt, sint solum signa et non sacramenta ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, in medio : « Quæ enim significandi gratia tantum instituta sunt, solum signa sunt, et non sacramenta, etc. »

Contra hoc videtur esse quod supra dixit, quod

signa erant, fuerunt talia, ut agnus paschalis, et alia quædam : ergo fuerunt sacramenta.

Si dicas, quod carnale erat carnaliter intelligentibus. Contra : Quia intelligens suo intellectu nihil potest mutare de re : res enim in se est hoc quod est, non ex comparatione intellectus mei vel alterius.

Præterea, Secundum eamdem rationem poterit etiam nova lex carnalis esse: quia aliqui carnaliter intelligebant, et adhuc intelligunt, sicut dicit Christus, Joan. vi, 64 : Spiritus est qui vivificat : caro non prodest quidquam.

Item, Nihil immundum pertinet ad cultum Dei : sacrificia autem illa pertinebant ad cultum Dei : ergo illa sacrificia nihil habebant immundum.

Præterea, Sæpe dicitur de sacrificio quod erat in odorem suavissimum Domino : ergo nihil erat ibi de carie.

Si autem dicas, quod dicuntur cerimonialia a cera, videtur quod hoc non sit verum : quia cera non dicit aliquid pertinens ad cultum divinum.

Solutio. Dicendum quod Magister determinat sacramentum secundum suum maximum posse : et hoc non est nisi in sacramento novæ legis, quod est causa et

<--- Page Split --->

signum : et ideo illa quae tantum signa fuerunt dicit non esse sacramenta : quia etiam in veritate illa non fuerunt sacramenta, nisi ideo quia nostra sacramenta significabant : et hoc infra probabitur per auctoritatem.

Et quæruntur tria, quorum primum est, Utrum offerre talia fuit bonum in genere ?

Secundo, Utrum fuit juris naturalis ? Tertio, Utrum justificabant ?

Per hoc etiam patet solutio ad sequens : quia infra sumit generalius sacramentum quam hic.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod carnalia erant propter carnalem ritum, et propter carnaliter servientium statum : offerebantur enim tunc sacrificia de rebus carnalibus, quae significabant res quae sunt sacrificia spiritualia, de quibus dicit Psalmus 1, 19 : Sacrificium Deo spiritus contribulatus : cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies. Et tunc erat status carnalium, et si aliqui spiritualia offerebant, illi pertinebant ad Novum Testamentum.

Ad aliud dicendum, quod lex dicitur sancta, ratione moralium, et ratione figurae : quia non sanctificat nisi per fidem Mediatoris.

Ad aliud dicendum, quod cerimonialia dicuntur, ut mihi videtur, eo quod pertinebant ad cultum divinum. Unde Tullius in fine Primæ rhetoricae dicit, quod « religio est, quæ cuidam naturae quam superiorem vocant, curam cerimoniamque affert.» Et est compositum a munia quod est obsequium vel cultus, et Cere quæ est dea frugum ; quia forte illa primo colebatur : et a suo cultu ad divinum cultum est transsumptum.

ARTICULUS VIII.

An offerre sacrificia carnalia sit bonum in genere? et, An fuit juris naturalis? et, An justificabant?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, sub medium : « Quæ numquam poterant justos facere offerentes. »

Ad primum proceditur sic :

Sed contra :

Occidere pecus ut comburatur, omnino videtur inutile. Psal. xlix, 13 et 14 : Numquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo ? Immola Deo sacrificium laudis, etc. Ergo videtur, quod sacrificia offerre numquam fuit de genere bonorum.

Ad secundum proceditur sic :

Sed contra :

<--- Page Split --->

omnes offerebant sacrificia : ergo videtur, quod non erat naturale.

Quest. 3. AD TERTIUM proceditur sic :

Item, Moralia etiam non justificabant, nisi cum charitate fierent : ergo hæc non est ratio.

3, Item, Isa. 1, 11 : Holocausta arietum, et adipem pinguium. etc., nolui. Glossa dicit, numquam.

Sed contra. SED CONTRA :

SED ADHUC duo aut tria videntur esse Quæst 4 contra hoc valde probabilia.

<--- Page Split --->

esse alia, nisi quia justificabant sicut illa.

tenderetur circa sacrificium spiritus contribulati.

Ad in quod secundo quæritur, dicendum quod sacrificium in genere bene est de jure naturali : bene enim dictat hoc ratio hominis, quod liberatio sua debebat præsignari : sed non dictabat, quod hoc modo, vel illo, sed hanc determinationem addidit ratio conferens et inquirens, quomodo verum sacrificium melius possit præsignari.

Ad aliud dicendum, quod omnes tenebantur agnoscere suam liberationem, non explicite, sed implicite : sicut etiam se habebant circa articulos.

Solutio. Dicendum ad primum, quod 1. in genere bonum est offerre cui offerendum est : sed bonum in genere recipit 2. determinationem circumstantiarum pro 3. diversitate actus : et ideo determinatio 4. circa hoc bonum, præcipue per rationem 5. determinatur ad statum, et ad tempus : 6. tempus autem fuit, quando morbus fuit 7. et tempus significationis medicinæ : et 8. status fuit status in peccato. Et quoad 9. hoc determinatur sacrificium. Et quia 10. modo non est ita determinabile sacrifi- 11. cium tale, ideo modo perniciosum est 12. tale sacrificium. Licet enim offerre cui 13. offerendum est sit bonum in genere, non 14. tamen determinatio oblati, ut capra, vel 15. ovis, respicit bonum in genere secundum 16. determinationem quæ accipitur per co- 17. gnitionem significationis.

Ad aliud dicendum, quod illo tempore bene trahebatur ad speciem : sed hoc non erat virtute materiae quae est capra, vel ovis, sed potius ratione actus qui est oblatio. Et bene conceditur ab omnibus, quod ille actus charitate informatus erat meritorius : quia ille est opus operans, non opus operatum.

Ad in quod objicitur in contrarium, dicendum quod non erat inutile ut occideretur pecus hoc modo quo occidebatur : non enim cremabatur ut absorberbetur ab igne, sed potius ut proprietate ignis spiritualitas et calor devotionis os-

Ad ea autem quae in contrarium dicunAd objeet. 1. tur, patet solutio : quia non sunt in jure naturali determinata : et ideo nec manent, nec eadem sunt apud omnes.

Ad aliud dicendum, quod triplex est Ad object. 2. status, scilicet ante idololatriam et legem scriptam, et sub idololatri a et lege scripta, et sub gratia promissa et exspectata in utraque lege et naturali et Mosaica. Ante legem et idololatriam placebant sacrificia in figura futurae oblationis quae facta est per Christum : sub lege autem displicebant simpliciter, quia tunc erant oblata idolis : sed placebant secundum quid, scilicet ut sibi potius quam idolis offerretur. Sub gratia autem omnino displicent : quia nec tempus, nec status sub gratia permittunt ea determinari.

Ad in quod tertio quæritur, dicendum Ad quest. 3. quod Magistri bene dicunt, quod est opus operans, et hoc est actus qui pro tempore bonus erat, et hoc poterat informari charitate : et est opus operatum, ut hircus immolatus, et hoc nihil contulit quod intus adjuvaret supra meritum actus. Unde dictum Bedæ intelligitur de primo modo, et non de secundo.

Ad aliud dicendum, quod signa vo- 1. luntatis fuerunt de talibus, et non beneplacitum quod dicit quietam voluntatem

<--- Page Split --->

in bono : signa autem voluntatis ut præceptum et consilium bene erant ad faciendum, sed pro tempore et statu, ratione jam dicta.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod si circumscribatur signum futurae liberationis, et sit præceptum de ipsis, adhuc erunt meritoria quoad actus operantes : sed licet circumscribatur significatio in hoc modo vel illo, necesse est ut præsignetur status liberationis aliquo modo quicunque sit ille : et tunc adhuc circumscripto signo futuri, dico quod remanet meritum in opere operante virtute præcepti : sed non dictat ratio ea esse sic offerenda.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod virtus sacrificii refertur ibi ad futurum, et non ad opus operatum præsens. Et hoc patet ex hoc quod dicit Augustinus, quod numquam sine fide Mediatoris salutem habuit, a parvulo recenter nato usque ad senem decrepitum.

Ad object. Ea autem quae in contrarium objiciuntur, bene concedo.

Ad 1. Ad aliud dicendum, quod id quod est in Canone intelligitur, ut collatio status ad statum, veritatis ad figuram. Unde sic intelligitur : Ut sicut illud placuit in statu significationis et figurae, ita placeat istud in statu veritatis et liberationis : non tamen tantum, sed multo amplius : quia etiam per illud, prout determinatum est, nemo habebat rationem placendi nisi per istud : sed bene verum est, quod semper placuit Deo oblatio in genere, quando illud quod Dei erat, sibi offerebatur : sicut etiam modo placet, licet non placeat idem modus qui tunc fuit.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod cum moralibus conjunguntur, non quod pertinerent in specie ad moralia : sed quia actus in genere moralis erat in cerimonialibus : actum enim in genere dictabat natura, sicut et actum moralium : sed species oblationis diversificatur pro loco et tempore, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod duplex est de hoc traditio Hebraorum, ut dicit Rabbi Moyses Ægyptius in secunda collatione libri sui quem vocat Ducem neutrorum : sapientiores enim Judæi, ut ipse Rabbi Moyses, et Rabbi Josua, et Rabbi Heliazar dicunt, quod audire populi nihil aliud fuit, quam populari ratione in illud cognoscendum posse : et ideo illi dicunt, quod populus non audivit nisi unum mandatum, quod omni homini etiam rudi statim dictat conscientia et ratio : et hoc est primum, scilicet illud : Audi, Israel : Dominus Deus noster Dominus unus est '. Non habebis deos alienos in conspectu meo, etc. 2. Alia autem novem audiverunt sapientes qui illustrationem revelationis amplius parati erant recipere : quia hoc dictat ratio etiam naturalis, licet non adeo perspicaciter ut primum. Alia autem omnia non audivit nisi solus Moyses : quia ille cognoscebat etiam illa per illuminationem Dei, quae nullus de aliis ratione poterat investigare.

Alii autem dicunt, quod totus populus audivit decem mandata : quia illa dictat homini jus naturale, et omnes erant capaces illorum : sed non audiverunt sacrificia : quia illa non sunt de jure naturali nisi in genere, ratione cujus etiam moralibus conjunguntur : sed determinata oportuit esse per Prophetam qui amplius cultum Dei pro statu et tempore intellexit.

ARTICULUS IX.

An veniale virtute sacramentorum veteris legis remittebatur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, sub finem : « Nihil aliud intelligo inquinationem quam lex mundat, etc. »

<--- Page Split --->

Et quæruntur hic duo : quorum primum est, Utrum veniale virtute illorum sacramentorum remittebatur ?

Secundum, Quare in nova lege non est aliquid curans irregularitate sicut in veteri ?

AD PRIMUM proceditur sic :

ARTICULUS X.

Quare in nova lege non est aliquid curans irregularitatem sicut in veteri ?

SED CONTRA :

Numquam a Deo peccatum dimittitur sine gratia : nullam autem virtute propria gratiam illa sacramenta contulerunt : ergo virtute propria numquam peccatum aliquod curaverunt : quod videtur esse concedendum, nisi per accidens, scilicet per opus operans, præcipue quia hoc expresse dicunt Sancti et Apostolus ad Hebreæos.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod veniale sumitur æquivoce : quia in lege veniale fuit, quod morte temporali non puniebatur, sed puniebatur per exitum extra castra, vel expiationem, vel alio modo : et de hoc loquitur Augustinus, et non de illo quod ex genere suo est venia dignum.

Ad ALIUD dicendum, quod illud argumentum non habet necessitatem, nisi probaretur primo, quod aliquid secundum substantialem effectum ut sacramentum contra veniale esset ordinatum : nos autem hoc non confitemur, ut supra patuit.

AD SECUNDUM objicitur sic :

Perfectior est lex nova quam vetus : ergo sacramenta novæ legis quam veteris. Cum ergo illa expiaverunt irregularitates, videtur quod etiam ista hoc facere debeant, et multo amplius.

PRÆTEREA quæritur, Quare irregularitas maxime impedit ab hoc sacramento quod est Ordo, et non ab aliis? Nullus enim est irregularis ab Baptismum, vel ad Eucharistiam, dummodo velit se præparare, nec ad Pœnitentiam, et sic de aliis.

SOLUTIO. Dicendum, quod hoc ipsum Solutio. indicat maximam Novi Testamenti dignitatem et altitudinem. Quia enim in Veteri Testamento non erat nisi umbra sacerdotii et actus sacerdotalis, ideo de levi paratur ibi remedium, per quod homo congruus illi actui efficitur. Quia vero hic est verus actus oblationis Christi et verum sacerdotium, ideo difficulter expiatur, et quandoque non potest expiari irregularitas.

Ad ALIUD dicendum, quod Ordo colloAd quest. cat hominem in duplici statu, scilicet sponsi et sponsæ : desponsatur enim tota Ecclesia in Prælato Deo, et Deus in Prælato conjungitur populo : et ideo medius est inter Deum et populum, et habet locum utriusque, et ideo in quantum est sponsa habet annulum fidei et charitatis, et significatur quod non sit divisus, sicut et Ecclesia indivisa in cor-

<--- Page Split --->

de et corpore significavit, et jungitur Deo : et quoad hoc inidoneitatem et irregularitatem inducit bigamia. Quia vero ipse communionem totius populi facit in loco Dei qui communem facit populum, ideo irregularitatem inducit communio in excommunicatione. Ratione vero spiritualitatis et cultus qui statum prætendit, inidoneitatem facit effusio sanguinis. Et quod hæc non tolluntur, non est defectus legis novæ : quia non sunt peccata, nisi forte per accidens, sed potius inidoneitas quarumdam personarum ad actum excellentis dignitatis et significationis sponsæ et sponsi.

ARTICULUS XI.

An oblations et sacrificia debuerunt esse ante legem ? et, Utrum tunc omnes tenebantur cognoscere rationes figuræ in qua positæ erant ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, B, in fine « Quia imposuit ea Deus in servitutem, etc. »

Secundum hoc enim videtur, quod non debuerunt esse ante legem, quod non est verum, cum Abel obtulerit, et Abraham, et alii quidam Patriarchæ.

PRÆTEREA , Ratione secundæ causæ qua dicit, quod positæ sint in figura, quæritur, Utrum quilibet tenebatur cognoscere rationem illius figura, an non ?

Videtur, quod sic : quia

scere venturam necessariam liberationem futuram : ergo illam tenebatur præsignare : sicut etiam nos modo corde credimus ad justitiam, ore autem confitemur ad salutem 1 : cum ergo præsignatio sit per sacrificia, ipse tenebatur scire rationem sacrificiorum.

SEDCONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod secundum sopi supra dicta triplex est status. Ante legem enim bene puto, quod simpliciter placebant Deo, in quantum cultus significabatur in illis et figura futurae liberationis : et hoc modo obtulerunt Patriarchæ. Sed postquam populus didicit in Ægypto offerre idolis, non placuit Deo talis ritus, nisi secundum quid, scilicet ut sibi potius quam idolis offerretur.

AD ALIUD dicendum ut supra, quod Adq omnes tenebantur, sed non explicite, sed hoc modo ut intenderent illas offerre in significatione et ritu majori qui futuram revelationem intelligebant.

<--- Page Split --->

Ad 1.

Ad 1D quod contra objicitur : ad primum quidem patet solutio.

Ad 2.

Ad SECUNDUM autem dicendum, quod modus liberationis significabatur in genere, scilicet quod oportuit ipsum esse in modo satisfaciendi, ita ut offerretur ex parte nostra cor contritum et humiliatum : et quicumque modus fuisset, semper illud exigebatur ex parte nostra : et sic semper remanet modus liberationis ex parte nostra in futurum significandus per sacrificia.

ARTICULUS XII.

Quis est effectus cineris vitulæ rufæ et aquæ quæ fiebat per commixtionem ejus?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, B, in fine : « Illa autem Apostolus opera legis dicit, etc. »

Specialiter dubitatur de cineribus vitulæ rufæ de qua fiebat aqua aspersionis per totum annum, sicut legitur, Numer. XIX, 2 et seq.

Videtur, quod duo contraria fecerit aqua illa : quia sacerdotem immolantem immundabat, et præcipiebatur ei ut maneret extra castra, et immundus esset usque ad vesperam : populum autem aspersum emundabat, et vasa tabernaculi,

et ipsum tabernaculum, et librum, et omnia alia quæ per aquam aspergebantur. Si enim dicatur, quod hoc fuit ideo, quia tetigit morticinum immolando : non videtur : quia etiam aspersus sanguine morticino tangebatur, et tamen mundabatur : ergo videtur, quod sacerdos immolans mundior ex hoc fieri deberet.

SOLUTIO. Hic est duplex solutio bona, Solutio. et aliae sunt trufae. Augustinus enim dicit, quod cinis vitulae qui est reliquiae ignis, significat peccata jam infrigidata a concupiscentia, et combusta ab igne contritionis : sanguis autem est sanguis redemptionis Christi : aqua autem commixta, populi unio cum Christo, vel fons lacrymarum : et ex his conficitur aspersio munda. Sed sacerdos immundus est : quia numquam ita aspergimur quin immunditia nobis adhaereat venialium : ideo extra castra pure societatis manebimus usque ad vesperam, et tunc lustrati purgatorio, puri ingrediemur in sortem et habitationem Sanctorum : et haec est optima solutio.

Aliam dant Magistri, quod sacerdos immolans significat sacerdotem nostrum celebrantem et sumentem corpus Christi : quod licet sanctissimum sit, tamen quia nos inidoneos reputare debemus respectu ejus, ideo quando celebramus, lavamus manus, et reputamus nos extra castra Sanctorum usque ad vesperam mortis.

Et per hoc patet solutio ad contrarium.

C. De causa institutionis sacramentorum.

Triplici autem de causa sacramenta instituta sunt: propter humiliationem, eruditionem, et exercitationem. Propter humiliationem quidem, ut dum homo insensibilibus rebus quae natura infra ipsum sunt, ex praecepto Creatoris se reverendo subjicit, ex hac humilitate et obedientia Deo magis placeat, et apud eum mereatur: cujus imperio salutem quaerit in inferio-

<--- Page Split --->

ribus se, etsi non ab illis, sed per illa a Deo. Propter eruditionem etiam instituta sunt, ut per id quod foris in specie visibili cernitur, ad invisibilem virtutem quae intus est, cognoscendam mens erudiatur. Homo enim qui ante peccatum sine medio Deum videbat, per peccatum adeo habuit, ut nequaquam divina queat capere, nisi humanis exercitatus. Propter exercitationem similiter instituta sunt : quia cum homo otiosus esse non possit, proponitur ei utilis et salubris exercitatio in sacramentis, qua vanam et noxiam declinet occupationem : non enim facile capitur a tentatore, qui bono vacat exercitio. Unde Hieronymus monet : Semper aliquid boni operis facito, ut te occupatum diabolus inveniat 1.

ARTICULUS XIII.

An triplex causa institutionis sacramentorum a Magistro sit bene assignata ?

Deinde quaeritur de secunda parte illius partis, ubi dicit : « Triplici autem de causa sacramenta instituta sunt, etc. » Quaeritur enim de istis causis.

Videtur enim, quod nullæ sint : quia 1. Contra ordinem rectum est hominem humiliari sub eo quod infra ipsum est : elementum autem corporale est infra dignitatem hominis : ergo contra rectum ordinem est hominem humiliari usque ab hoc quod quaerat salutem in elemento corporali.

gratiam, quam sacramentum quod ostendit nobis in elemento corporali.

ITEM quaeritur, Penes quid accipiatur numerus harum causarum ?

SOLUTIO. Dicendum ad hoc ultimum primo, quod in sacramento sunt tria, scilicet materia, ratio signi, et ratio causandi. Et penes materiam quae inferior est accipitur causa prima. Penes rationem autem signi accipitur secunda : quia signum aliud facit venire in notitiam rei praeter speciem quam ingerit sensibus.

<--- Page Split --->

Penes rationem autem causandi accipitur tertia : quia causat gratiam cujus actus iteratur in exercitio vitæ.

philosophia saepe facilior est doctrina ex ignorantioribus simpliciter, notioribus autem quoad nos, quam e contra.

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod humiliatio existentis in peccato alia est ab humiliatione naturae secundum se consideratae. Dico ergo, quod quia homo humiliando seipsum dejecerat, ideo conveniens fuit, ut humiliaretur sub hoc quod infra ipsum fuit, propter Deum : ut tanto humilior descenderet sub eo quod infra ipsum fuit per naturam, quanto ipse superbior se erexerat in id quod supra ipsum fuit, concupiscendo Dei æqualitatem.

Ad ALIUD dicendum, quod illa eruditio Ad 1. est per viam rationis quae contemplatur exigentiam peccati nostri : quia per rationem congrui, peccantem oportet manuduci per connaturalia : sed, ut dicit Dionysius, ut per similitudines corporalium surgat ad incognita : et per ea quae modo didicit, discat spiritualia quae non novit 1. Licet enim ratio quaerat salutem in elementis corporalibus, non tamen quaerit ex ipsis, ut supra notatum est in auctoritate Magistri Hugonis.

Ad ALIUD dicendum, quod si humiliaretur sub elemento propter elementum, tunc illa ratio procederet : sed ipse humiliatrur sub elemento propter Deum : et ideo illa humilitate resurgit.

Ad ID quod objicitur de tertia causa, dicendum quod exercitium non refertur hic ad actum sacramenti, sed ad actum gratiae sacramentalis, qui frequenter est iterandus.

Ad 3. AD ALIUD dicendum, quod eruditio est ex nobis propriis, ut dicit Dionysius : quia noster intellectus non accipit divina nisi materialibus velata : et ideo licet in se sit obscurior quam ipsa veritas, tamen nobis magis congruit : sicut etiam in

Ad ALIUD dicendum, quod exercitium Ad 6. non est in virtutis actu, sed est alterius rationis : quia non est ordinatum ita directe contra peccatum sicut actus gratiae sacramentalis.

D. De triplici genere exercitationis.

Sunt autem exercitationum tres species : una ad ædificationem animæ pertinet, alia ad corporis fomentum, alia ad utriusque subversionem. Cum igitur absque sacramentis (quibus non alligavit potentiam suam) Deus homini gratiam donare posset, prædictis de causis sacramenta instituit. Duo autem sunt in quibus sacramentum consistit, scilicet verba, et res. Verba, ut invocatio Trinitatis : res ut aqua, oleum, et hujusmodi.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIV.

An in omni sacramento sunt duo, scilicet verba, et res ?

Deinde quaeritur de tertia parte hujus distinctionis, ibi, D, in fine : « Duo autem sunt in quibus sacramenta consistunt, etc. »

Hoc enim non videtur esse generale in omnibus : quia

Solutio . Dicendum, quod verba sunt in omni sacramento in quantum est sacramentum Ecclesiae. Matrimonium enim multipliciter consideratur, scilicet in quantum est officium naturae, et in quantum est bonum Ecclesiae : et quoad hoc potest sufficienter effici per consensum in maritalem copulam : sed tertio modo est in remedium, et sic ponitur sub clavibus Ecclesiae : et est in dispensatione ministrorum, et quoad hoc habet formam in facie Ecclesiae expressam, et accipit benedictionem Ecclesiae, et efficitur Ecclesiae non quidem sacramentum secundum se, sed sacramentum Ecclesiae, ut sit medicina ex vi clavium ipsius Ecclesiae.

Ad aliud dicendum, quod verba sunt in pœenitentia, secundum quod ipsa in tribus suis partibus est unum sacramentum, et haec sunt verba quae dicit sacerdos, quando ligando ad satisfactionem absolvit.

Ad m quod objicitur contra aliam partem, dicendum, quod in confirmatione datur Spiritus sanctus ad robur : et ideo etiam non nisi ab illo datur, qui est in altiori gradu Ecclesiae : et ideo in statu imperfectionis non conveniebat esse suam materiam propriam.

E. De differentia sacramentorum veterum et novorum.

Jam videre restat differentiam sacramentorum veterum et novorum : et sacramenta vocamus quae antiquitus res sacras signabant, ut sacrificia, et oblationes, et hujusmodi. Eorum autem differentiam breviter Augustinus assignat dicens, quia illa promittebant tantum et significabant, haec autem dant salutem 1.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XV.

Utrum sacramenta veteris legis dederunt salutem, sicuti sacramenta novae legis ?

Deinde quaeritur de quarta parte, quae dividitur in duas partes, in quarum prima determinat differentiam sacramentorum Novi et Veteris Testamenti in genere. In secunda autem tangit excipiendo de circum sione : quia illa non videtur cadere sub dicta differentia. Prima incipit ibi, E, « Jam videre restat distantiam, etc. » Secunda incipit ibi, F, « Fuit tamen inter illa sacramenta sacramentum quoddam, etc. »

Incidit autem quaestio de primo quod dicit de differentia prima.

Videtur enim quod illa dederunt salutem sicut et ista : quia

ri : et omnes eamdem escam spiritalem manducaverunt : et omnes eumdem potum spiritalem biberunt (bibebant autem de spiritali, consequente eos, petra : petra autem erat Christus). Ergo videtur, quod idem effecerunt eis sua sacramenta quod nobis nostra.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod lex non justificabat quoad sacramentalia, sed promittebat salutem. Et assignatur multiplex differentia : tamen tres tangit Magister Hugo hic : quarum prima est, quod nostra sacramenta sunt signa gratiae : sed illa sacramenta non immediate sunt signa gratiae, sed nostrorum sacramentorum. Secunda est, quia nostra sacramenta sunt signa et causae : illa autem sunt signa tantum. Tertia, quia illa promittunt quod non continent : ista autem dant quod continent. Alii assignant differentiam ex parte implentium, per Augustinum qui dicit, quod « differentia brevissima legis et Evangelii est timor et amor. »

DICENDUM ergo ad primum, quod Apostolus ibi loquitur de decalogo, et non

<--- Page Split --->

de sacramentalibus: tamen nec decalogus de se conferebat gratiam, sicut Novum Testamentum. Et ad hoc intelligendum, sciendum est quod legis latio vetus, tota fuit in timore in igne et fumo et terribilibus : sed nova, tota in benignitate et gratia : et ipse etiam Mediator gratiam sanctificationis pro omnibus attulit et dedit.

Ad aliud dicendum, quod magister Hugo hoc intelligit de effectu signi, non de effectu causalitatis : quia scilicet idem omnia ista significabant.

magis est difficile relinquere omnia quae sunt in Novo, quam subjicere omnia quae sunt in Veteri.

Item, Christus multa addidit veteribus, Matth. v, 1 et seq. Quod autem habet tantum et amplius, illud est gravius : ergo Novum est gravius quam Vetus.

Item, Vetus cohibet manum, et non animum : Novum autem manum, et animum : magis autem est difficile cohibere et manum et animum, quam manum solam : ergo Novum Testamentum est gravius.

Ad aliud dicendum, quod non biberunt sacramentaliter patres, sed in spiritu, sicut dicit Christus, Joan. viii, 36 : Abraham, pater vester, exsultavit ut videret diem meum : vidit, et gavisus est : et ideo non procedit argumentum : quia illud erat potius virtus devotionis, quam virtus alicujus sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod idem valuit in genere, et spiritualiter : sed non in specie, et sacramentaliter. Nos enim dupliciter sitimus, scilicet spiritualiter, et sacramentaliter : ipsi autem spiritualiter, et in typo tantum : et hoc non habebant de ratione status, sed potius ex privilegio quodam, in quantum pertinebant per charitatem ad Novum Testamentum.

Ad aliud dicendum, quod hoc fuit in typo et spiritu, et non in veritate et sacramento.

ARTICULUS XVI.

Utrum Testamentorum fuit gravius?

Sed ad haec incidit quaestio, quid illorum sit gravius?

Videtur autem, quod Novum : quia

Sed contra :

Dicitur, Act. xv, 10 : Quid tentatis Deum, imponere jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri neque nos portare potuimus ? ergo gravius est quam Novum.

Item, Matth. xi, 28 et 30 : Venite ad me, omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde : et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve. Econtra igitur videtur, quod sint aequaliter levia.

Solutio. Omnia hujusmodi argumenta leve est determinare : quia sicut vadunt auctoritates et rationes, ita innunt quamdam distinctionem. Sciendum ergo, quod Novum et Vetus possunt considerari, ut typus, et veritas : et sic est unum in alio. Si autem considerentur quoad materiam praeceptorum et motivum ad implendum, tunc Vetus est multo gravius : quia plura habet praecepta, et timor movet ad implendum ea. Si autem considerentur quoad perfectionem status eorum quae praecipiuntur, sic Novum est magis difficile.

Et per hoc jam patet solutio ad omnia.

<--- Page Split --->

F. De Circumcisione.

Fuit tamen inter illa sacramenta sacramentum quoddam, scilicet circumcisionis, idem conferens remedium contra peccatum, quod nunc baptismus præstat. Unde Augustinus : Ex quo instituta est circumcisio in populo Dei, quæ erat tunc signaculum justitiæ fidei, ad purgationem valebat magnis et parvulis originalis veterisque peccati : sic baptismus ex illo valere cœpit ad innovationem hominis, ex quo institutus est 1. Item, Beda : Idem salutifere curationis auxilium circumcisio in lege contra originalis peccati vulnus agebat, quod baptismus agere revelatæ gratiae tempore consuevit, excepto quod regni cœlestis januam nondum intrare poterant : tamen in sinu Abrahæ post mortem requie beata consolati, supernæ pacis ingressum spe -felici exspectabant 2. His aperte traditur per circumcisionem, ex quo instituta fuit, remissionem peccati originalis et actualis parvulis et majoribus a Deo præstitam, sicut nunc per baptismum datur.

tum, ibi, L, « Si vero quæritur de parvulis, etc. »

DIVISIO TEXTUS.

« Fuit tamen inter illa, etc. »

ARTICULUS XVII.

Hic incipit Magister agere de circumcisione.

Et tangit quinque circa ipsam : quorum primum est de ejus effectu. Secundum, de suscipientibus, ibi, G, « Quæritur autem de viris, etc. » Tertium, de institutione, ibi, H, « Hic dicendum est, in quo instituta fuerit, etc. » Quartum, de ritu ejus, ibi, I, « Fiebat autem octava die, etc. » Quintum et ultimum est, de quibusdam quæstionibus dubiis circa ri-

An circumcisio a Damasceno sit bene definita ?

Incidit ergo hic primo quæstio, Quid sit circumcisio ?

Diffinit enim eam sic Joannes Damascenus : « Circumcisio signum erat determinans Israel a Gentibus cum quibus conversabatur. »

<--- Page Split --->

Sed contra hanc diffinitionem multipliciter opponitur.

hæ sanctificando et signando datum est :» ergo circumcisio data est ad sanctificandum : et sic principaliter per actum santificationis deberet diffiniri.

SOLUTIO. Dicendum, quod principalis actus circumcisionis est remedium peccati originalis, et sanctificatio quaedam temporis, scilicet qualis per circumcisionem tunc temporis poterat præstari.

Ad hoc autem quod objicitur de Damasceno, dicendum quod non diffinit eam in comparatione ad baptismum : quia ipsa in lege effectum quemdam gratiae habuit in remedium contra originale : et talis effectus semper est principalis in sacramento : licet tamen aliter esset etiam typus baptismatis.

Ad aliud dicendum, quod intelligitur principaliter determinatio conversationis ex gratia circumcisionis, et per consequens etiam determinatio habitationis : et ideo ipse Damascenus dicit, quod quadraginta annis quibus fuerunt in deserto, non circumcidebantur : quia tunc aliis gentibus non erant permixti : et in hoc tantum tangit causam secundariam : quia causa vera erat, quod sub nube fuerunt, et oportebat eos moveri ad motum nubis, et non potuissent vulnera sanari si circumcisi fuissent.

Et ad hoc quod contra hoc objicitur, dicendum quod lex dabatur ad conversationem, ut regula morum et operum, sed circumcisio ut signum et mitigativum concupiscentiae moventis ad conversationem malam.

Ad aliud dicendum, quod duo fuerunt in circumcisione : quia ibi erat signum, et remedium originalis : et ex utroque conjunctim oportuit ei determinare locum, scilicet in loco propagationis originalis, ut infra dicet Magister : in fronte autem, vel alio loco non significasset per hunc modum.

Ad aliud dicendum, quod sanctificatio non convenit circumcisioni nisi indirecte, ut patebit jam in sequenti quaestione : et ideo non explicite ponitur in diffinitione,

<--- Page Split --->

sed implicite in hoc quod dicitur, determinans, innuitur.

ARTICULUS XVIII.

An circumcisio etiam impresserit characterem?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, circa initium : « Ex quo instituta est circumcisio in populo Dei, quae erat tunc signaculum justitiae fidei, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod

Sed contra. SED CONTRA :

tus, constat quod iterum reciperet characterem : ergo haberet duos : et cum uterque sit fidei, quia baptismus (ut dicit Augustinus) est sacramentem fidei, et circumcisio (ut dicit Apostolus) signaculum fidei : ergo erunt in uno homine duo characteres ejusdem specici, quod esse non potest : ergo non impressit characterem.

SOLUTIO. Dicendum, quod circumcisio characterem non impressit : quia character est configuratio spiritualis trinitatis creatae quae est in imagine ad Trinitatem increatam.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod erat signaculum corporale, et non spirituale : ita scilicet quod in ipsa significatur diminutio concupiscentiae a parte corporis, praeter hoc quod imprimeret signum in anima.

Ad ALIUD dicendum, quod illa propositio vera est de sacramentis novae legis, quae nullo modo possunt iterari : sed non est vera de illis quae non iterantur super eamdem materiam, licet iterentur super aliam ut poenitentia, et unctio, et matrimonium, et Eucharistia : sed circumcisio non iterabatur, eo quod significabat id quod non est iterandum, scilicet baptismum. Vel melius dicatur, quod non iterabatur : quia erat contra morbum originalis peccati, qui non iteratur, et non propter impressionem characteris.

Ad ALIUD dicendum, quod non sequitur, quod distinctio exterior sit frustra, nisi sit data ad hoc ut causa ad effectum : et hoc falsum est : quia habet actum alium respectu cujus non est frustra, sed utilis.

Ad ID quod fictione recedente incipit valere circumcisio, dicendum quod non ideo est, quod gratia velut in vase in

<--- Page Split --->

charactere aliquo contineretur : sed potius ideo, quia Spiritus sanctus obstaculum non invenit qui gratiam influit, et id quod corporaliter fieri debuit, est expletum : et ideo illud non tenetur revocare : sicut et in aliis corporalibus actionibus, ad quas aliquis tenetur, si peragit illas fictus, non oportet iterum facere. Si enim vovi pauperibus dare centum libras, si do eas in mortali existens, et postea pœeniteo, non injungitur mihi ut iterum dem : quia licet dato transeat, tamen damnum manet, et tamen illud postea secundum approbationem potest mihi valere. Ita dico etiam de circumcisione : quia fuit etiam signum corporale, si aliquis proselytus eam fictus accepit, non oportebat ut non fictus iterum circumcideretur.

Si forte objiciatur, quod aliquis circumcisus dignoscibilis est a non circumciso a visu Angeli vel spiritualis oculi : et hoc non potest esse nisi signum aliquod sit in anima, sicut etiam per characterem dignoscitur anima baptizati ab anima non baptizati. Dicendum, quod illa nota non est character : quia sic etiam nota mortalis peccati character esset : sed tantum character dicitur, quando est configuratio imaginis ad Trinitatem increatam, et hoc non est in circumcisione.

ARTICULUS XIX.

An circumcisio justificabat ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, circa initium : « Ad purgationem valebat magnis et parvulis originalis veterisque peccati, etc. »

Ex hoc enim accipitur, quod justificabat : quod etiam videtur alia ratione : quia

necessarium erat incidere, non ex voluntate, sed ex natura corrupta, oportuit habere medicinam, praecipue propter parvulos quorum innumerabiles aliter fuissent damnati : haec autem medicina non fuit nisi circumcisio : ergo circumcisio valuit contra originale peccatum, ut videtur.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

ergo videtur, quod circumcisio non causabat nisi illius penea dimissionem, qua in parte, et non in toto dimittitur : et haec est pronitas concupiscentiae, et non reatus carentiae visionis : ergo non causabat nisi diminutionem homitis, ut videtur.

circumcisio a parte posteriori et non directe delere incepit peccatum.

ARTICULUS XX.

Solutio. Dicendum, quod peccatum dimittebatur in circumcisione : sed circumcisio a posteriori operabatur peccati diffinitionem. Verbi gratia, in peccato sunt tria sibi connexa, scilicet culpa, et carentia visionis Dei, et incensio homitis : et si aliquid debeat directe delere peccatum, oportet quod primam causalitatem habeat ad deletionem culpae : et quia alia duo connexa sunt illi, ideo remittitur posterius penea carentiae visionis in toto, et incensio homitis in parte. Et sic operatur baptismus : quia potentia gratiae lavat sordes culpae primo, et posterius etiam cadunt penea adjunctae. Sed circumcisio, sicut probat ultima objectio, causalitatem ponit contra homitis incensionem, et ideo incipit delere peccatum a posteriori : remittit enim incensionem homitis : et quia illa non potest diminui, nisi cesset reatus in toto, ideo ille in toto dimittitur : quia vero ille connexus est culpae, ideo etiam culpa dimittitur. Et hoc est quod quidam de antiquis scrisperunt, quod circumcisio de se operatur diminutionem penea : sed virtus fidei in ipsa operabatur remissionem culpae : et sic intelliguntur rationes prima quae probant, quod fuit remedium originalis.

Ad 1. Ad in autem quod contra objicitur, dicendum quod fuit ordinata quidem contra morbum, sed non substantialiter : et ideo aliqua de causa (qua supra dicta est) poterat intermitti.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod licet morbus universalis esset, tamen propagatio est in uno, et in altero passive tantum : et ideo in illo remedium debuit poni. Et hoc infra magis patebit.

Ad 3. Ad aliud bene concedo, scilicet, quod

Quid dicatur sinus Abrahæ ? et, An parvuli decedentes sint in aliqua miseria ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, sub finem : « Tamen in sinu Abrahæ post mortem requie beata consolati, etc. »

Quid enim hic dicitur sinus Abrahæ ? Si forte dicas secundum Hieronymum, quod sinus Abrahæ vocatur requies bonorum patrum : hoc non videtur, quia

Sed contra : hoc est quod Christus in morte descendit ad limbum : et hoc fuit

<--- Page Split --->

descendere ad infernum : ergo limbus iste et sinus est in inferno.

Quæst. ITEM quæritur, Quare dicitur sinus Abrahæ potius quam Adam, vel Abel, vel alterius : cum ab Adam omnes multiplicati descenderunt, et ab Abel inceperit Ecclesia, ut dicit Augustinus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod sinus diitur proprie, et communiter. Communiter est requies beatorum patrum, ut dicit Glossa super Lucam, xvi, 23. Proprie autem dicitur locus in ora inferni sequestratus ad habitationem electorum, quia ante Christi adventum mortui, spe felici redemptionis pretium exspectabant. Unde etiam limbus vocatur. Limbus ora est vestimenti, sicut locus ille in ora fuit inferni. Et per hoc palet solutio ad primum.

Ad 2. AD SECUNDUM dicendum, quod protecrio dicitur a puniente actualiter, et ideo vocatur miserise : non enim vocatur hio protectio omnis indigentise : quia hoc non fuit nisi per beatitudinem.

Ad 3. AD ALIUD dicendum, quod miseria est

in pueris, scilicet desperatio visionis Dei : et ideo non ab omni miseria proteguntur : tamen bene concedo, quod pueri non habent ignem nec vermem.

Ad ALIUD dicendum, quod iste locus est in ora inferni superior, et longe ab inferno damnatorum, loco, et differentia mansionis : quia secundum spatium loci infernus longe est subtus, et secundum differentiam habitationis in inferno est pœna affligens æterna, et caligo densa, et vermis conscientiae : quorum nihil fuit in limbo patrum, quia aliquam lucem habuerunt propter fidem et spem quam habebant.

Ad ultimum dicendum, quod dicitur ad qui sinus Abrahæ propter tria : quorum unum est, quod ipse obedivit exire ab idololatris et patria : etideo ut esset pater in patria meruit. Secundum est, quia ipse benedictionem benedicti seminis primus accepit. Tertium est, quia Pater est credetium in circumcisione, et credentium in præputio : et in utroque semen habuit per Ismael et Isaac.

G. De viris qui fuerunt ante circumcisionem, et de feminis quae fuerunt ante et post.

Quæritur autem de viris qui fuerunt ante circumcisionem, et de feminis quæ fuerunt ante et post, quod remedium contra peccatum habuerint ? Quidam dicunt sacrificia et oblationes eis valuisse ad remissionem peccati. Sed melius est dicere, illos qui de Abraham prodierunt, per circumcisionem justificatos : mulieres vero per fidem et operationem bonam, vel suam si adultæ erant, vel parentum si parvulæ. Eos vero qui fuerunt ante circumcisionem, parvul'os in fide parentum parentes : vero per virtutem sacrificiorum, scilicet quam intelligebant spiritualiter in illis sacrificiis, justi-

<--- Page Split --->

ficatos. Unde Gregorius : Quod apud nos valet aqua baptismi, hoc egit apud veteres vel pro parvulis sola fides, vel pro majoribus virtus sacrificii, vel pro his qui ex Abrahæ stirpe prodierunt, mysterium circumcisionis 1.

physici sermones, non est pellicula, sed caro in capite virgæ : pellicula autem in muliere ita poterat abscidi sicut in viro.

ARTICULUS XXI.

Quare fæminæ non circumcidebantur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur : « Quæritur autem de viris qui fuerunt ante circumcisionem, et de fæminis, etc. »

Et est dubium,

SOLUTIO. Dicendum, quod mulieribus Ad 1. non fiebat tribus de causis : quarum una est, quia natura nostra non est corrupta in muliere, quia in illa non fuit tota, sed potius in Adam : et ideo in filiis similibus illi conveniens fuit poni remedium. Secunda causa est, quod vir principalis est in generatione, et in semine viri est virtus formativa, et semen mulieris est sicut materia formata et patiens : et ideo dicunt etiam Doctores, quod si Adam non peccasset, sed mulier sola, non transfusum fuisset in nos originale quoad culpam, sed quoad pœnam quæ vocatur passibilitas naturae, non vitium : et ideo congregabat iterum in Adam poni characterem obedientiæ mandatæ circumcisionis. Tertia causa est, ut ostenderetur imperfectio sacramenti, et aliud generalius et melius exspectaretur : et puto quod hæc causa melior est.

Ad aliud dicendum, quod circularis fiebat : ut notaretur circulus peccati : quia illud (ut dicit Apostolus 2) primo fuit in persona in primis parentibus, et deinde serpens quasi cancer corrupit naturam in ipsis, et ex illa naturam in parvulis, et corrupta natura in parvulis, corrumpit personam parvulorum : et sic concluditur circulus a persona in personam. Vel sic : quia anima corrupit carnem in parentibus, et caro carnem seminatam in parvulis, et caro animam infusam in eisdem : et sic iterum concluditur circulus maledictionis primæ.

<--- Page Split --->

Ad 3 et 4. Ad ALIUD dicendum, ut Magister dicit in Littera: quia inobedientia primo percepta est eo quod concupiscentia loco illo corrupta sit et infecta.

Ad 5. Ad ALIUD dicendum, quod illa abscissio est periculosa, et contra bonum prolis in matrimonio : sed incisio fit in pelli-

cula operiente carnem illam, ut notetur, quod eadem caro debet refrigerari ab estu libidinis.

Ad ALIUD dicendum, quod mulieres non circumcidebantur ratione superius dicta.

H. De institutione et causa circumcisionis.

Hic dicendum est, in quo instituta fuerit circumcisio, et quare, et cur mutata per baptismum. Abraham primus mandatum circumcisionis habuit, ad probationem obedientiae 1 : nec ei soli praecepta fuit circumcisio, sed et semini ejus, id est, omnibus Hebraeis : quae fiebat secundum legem octava die lapideo cultro in carne praeputii 2. Data autem fuit circumcisio pluribus de causis, scilicet ut per obedientiam mandati Abraham placeret Deo, cui per praevaricationem Adam displicuerat. Data etiam fuit signum magnae fidei Abrahae, qui credidit se habiturum filium in quo fieret benedictio omnium 3. Deinde, ut hoc signo a caeteris nationibus discerneretur populus ille. In carne vero praeputii ideo jussa est fieri circumcisio, quia in remedium instituta est originalis peccati, quod a parentibus trahimus per concupiscentiam carnis, quae in parte illa magis damnatur 4 : et quia in parte illa culpam inobedientiae primus homo sensit, decuit ut ibi signum obedientiae acciperet.

I. Quare die octavo, et petrino cultro ?

Fiebat autem octava die, et petrino cultro 5 : quia et in resurrectione communi et octava aetate futura, per petram Christum omnis ab electis abscin-

<--- Page Split --->

detur corruptio : et per Christi resurrectionem octava die factam, circumcidetur a peccatis anima cujusque in eum credentis. Duæ ergo res sunt illius sacramenti.

K. Quare in baptismum multata sit circumcisio ?

Ideo autem mutata est circumcisio per baptismum : quia sacramentum baptismi communius est et perfectius : quia pleniori gratia accumulatum. Ibi enim peccata solum dimittebantur, sed nec gratia ad bene operandum adjutrix, nec virtutum possessio vel augmentum ibi præstabatur, ut in baptismo : ubi non tantummodo abolentur peccata, sed etiam gratia adjutrix confertur, et virtutes augentur. Unde aqua refectionis 1 vel regenerationis 2 dicitur, quia aridos fecundat, etiam fructificantes ampliori ubertate donat. Quia quantumcumque per fidem et charitatem ante habitam aliquis justus ad baptismum accedit, uberiorem ibi recipit gratiam : sed non ita in circumcisione. Unde Abrahæ per fidem jam justificato signaculum ta tutum fuit, et nihil ei intus contulit.

L. De parvulis defunctis ante diem octavum.

Si vero quaeritur de parvulis qui ante diem octavum 3 moriebantur, antequam fiebat circumcisio ex lege, utrum salvarentur vel non 4 ? Idem potest responderi quod sentitur de parvulis ante baptismum defunctis, quos perire constat. Unde Beda 5 : Qui nunc per Evangelium suum terribiliter et salubriter clamat : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei 6, ipse dudum clamabat per suam legem : Masculus cujus præputii caro circumcisa non fuerit, delebitur anima illa

<--- Page Split --->

de populo suo : quia pactum meum irritum fecit '. Forte tamen sub lege, ingruente necessitate mortis, ante octavum diem circumcidebant sine peccato filios,sicut modo fit in Ecclesia de baptismo.

ARTICULUS XXII.

An omnes tenebantur ad circumcisionem ?

diu erant in domo ejus qui verus erat hæres : et ideo Ismael et Esau et alii, quando separabantur a jure hæreditatis, et spe repromissi seminis, statim cessante in eis causa circumcisionis, absolvebantur a circumcisionis mandato, et amplius non tenebantur.

Et per hoc patet solutio ad totum.

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, H, « Hic dicendum est, in quo instituta fuerit circumcisio, etc. »

ARTICULUS XXIII.

Videtur enim, quod omnes tenebantur ad circumcisionem : quia in omnibus damnabatur libido.

Item, Genes. xvii, 12, dicitur : Tam vernaculus, quam emptitius : et nullus excipitur : ergo generatio Rachelis obligatur ad hoc, et generatio Esau.

Sed contra hoc est quod dicit Glossa Ambrosii super epist. ad Roman. v, 13 : « Non possumus dicere ad circumcisionem teneri nationum populos, nisi fuerint in domo Patriarcharum nutriti, vel pretio empti. »

Et breviter quæritur, Qui obligabantur mandato circumcisionis, et qui non, et qua ratione obligabantur ?

An tres causæ circumcisionis tactæ a Magistro sint bene assignatæ ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, H, circa medium : « Data autem fuit circumcisio pluribus de causis, etc. »

Tres enim causas tangit hic, scilicet probationem obedientiæ Abrahæ, et signum magnæ fidei Abrahæ, et discretionem populi de quo Christus nasci voluit. His tribus adduntur duæ in Glossa super epist. ad Roman. v, scilicet ut castitatem mentis et corporis indicaret, et ut figura esset baptismatis.

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod ratio circumcisionis fuit diminutio concupiscentiae in his qui pertinebant ad semen benedictum et promissum : pertinebant autem dupliciter, scilicet in hæreditate percipienda, et ut per quos semen descenderet : et ideo nulli alii obligabantur, ut dicit Ambrosius, nisi illi tantum : familia autem obligabatur quamdiu relationem habuerat per dominos suos ad hæreditatis obsequium et usum, id est, quam-

Et quæritur, Penes quid sumuntur causæ istæ ?

<--- Page Split --->

Item, Signum erat fidei, ut dicit secunda causa : ergo potius accipiebatur ad fidem indicandam, quam ad indicandam castitatem.

solutio.

Solutio. Ad primum dicendum, quod istæ causæ quædam sunt sumptæ a parte suscipientis eam primo, et quædam ex ratione circumcisionis.

Ex parte suscipientis tripliciter, secundum quod tria exiguntur ad consequendum semen promissum. Unum ex parte vitæ quod facit dignum per modum congruitatis, et hoc est obedientia. Alterum ex parte rei promissæ, et hoc exigit fidem : et istæ sunt duæ primæ. Tertium est ex parte idoneitatis ad carnalem descensum benedicti seminis : et hoc est castitas, et hæc est causa quarta.

Ex ratione autem circumcisionis duæ sumuntur, quia ex parte illa qua signum est, sumitur materia : ut ille populus charactere cardinali esset distinctus, et hæc est tertia. Ex parte autem effectus sumitur quinta : quia per effectum significabat baptismum.

Ad 1. DICENDUM ergo ad primum, quod Adam tentabatur pro modo sui status, in eo in

quo obedientia magna commendabilis erat : et non nisi uno, quia non indiguit multis adhuc, sed tantum ut experimentum acciperet suæ obedientiæ, indifferenti. Sed Abraham tentabatur, ut homo indigens liberatione et liberatore : et ideo in rebus difficilibus : et liberatoris indigentiam præsignabant tentatio de immolatione filii, liberationis autem tentatio de circumcisione.

Ad aliud dicendum, quod circumcisio est signum fidei, non quantum ad quemlibet articulum, sed, ut dicit Augustinus, quia credidit se habiturum filium in quo fieret benedictio omnium : et quoad hoc per locum generationis ponit similitudinem ad rem creditam.

Ad aliud dicendum, quod est figura baptismi, sicut imperfectum ejus quod est perfectum, et sicut particulare ejus quod est universale : et ideo distinguit, licet baptismus nihil distinguat.

Ad aliud dicendum, quod licet in aliis defecerat genus humanum, tamen quoad generationem seminis exigebatur præcipue reparatio in fide ut curaretur, et castitate ut congruenter reciperetur.

Ad ultimum dicendum, quod convenientiam habet in effectu cum baptismo, et quoad hoc figurat ipsum.

Alia quæ quærenda sunt, Magister bene determinat in Littera, præter hoc solum, quod Hebræi tradunt, quod non nisi principales circumcisiones lapideis cultris factæ sunt, scilicet filii Moysi cum educi debebat populus filiorum Israel in colle præputiorum in terram promissionis 1 : quia hoc significabat statum resurrectionis, quando per petram Christum omnis ab electis circumcideretur corruptio.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO II.

Introductio ad sacramenta novae legis, et de baptismo Joannis.

A. De sacramentis novae legis,

Jam ad sacramenta novae legis accedamus: quae sunt Baptismus, Confirmatio, Panis benedictio, id est, Eucharistia, Pœnitentia, Unctio extrema, Ordo, Conjugium. Quorum alia remedium contra peccatum præbent, et gratiam adjutricem conferunt, ut Baptismus: alia in remedium tantum sunt, ut Conjugium: alia gratia et virtute nos fulciunt, ut Eucharistia et Ordo ¹.

DIVISIO TEXTUS.

numerum sacramentorum et tempus in- ceptionis et institutionis. In secunda au- tem ponit tractatum brevem de baptismo Joannis, ibi, D, « Nunc vero de baptismi sacramento videamus, etc. »

« Jam ad sacramenta novae legis acce- damus, etc. »

Hic incipit tractatus in speciali. Et di- viditur in septem secundum septem sa- cramenta: et satis patent loca inceptio- nis uniuscujusque partis.

Tractatus iste qui est de Baptismo, di- viditur in duas partes: in quarum prima Magister agit de baptismo Christi: et hæc incipit in sequenti distinctione, sci- licet tertia, ibi, A, « Post hæc videndum est, quid sit baptismus, etc. »

Hæc distinctio iterato dividitur in duas partes: in quarum prima tangit breviter

ARTICULUS I.

An contra omnes pœnas debent ordinari sacramenta? et, Quæ sit eorum divi- sio?

CIRCA PRIMUM nota, quod præter divi- siones quas supra posuimus secundum divisionem signi et causæ, alii quidem faciunt alias divisiones.

<--- Page Split --->

Et ideo obiiciamus sic :

Visito, poto, cibo, tectum do, colligo, condo.

Sex enim in verbis hic exprimuntur : sed primum accipitur in duplici significatione : in visitatione infirmorum, et pro visitatione captivorum.

Si forte tu dicas, quod isti defectus sunt corporales, et contra eos non ordinatur gratia sacramentalis : tunc est quæstio de septem spiritualibus qui notantur alio versu :

Instruc, castiga, solare, remitte, fer, ora.

Hæc etiam sex verbis exprimuntur : sed castigare sumitur in redargutionem publice delinquentium, et admonitionem occultam delinquentium. Sic vero isti omnes spirituales videntur. Ergo videtur, quod debeamus habere remedia contra illos, aut diminutus erit numerus sacramentorum.

SOLUTIO. Hic assignabimus convenientias Doctorum, et sunt tres.

Quidam enim volunt accipere numerum sacramentorum penes numerum vir-

tutum : ut Baptismus sit sacramentum fidei : Extrema unctio spei, quia ille qui ungitur, sperat statum resurrectionis : Eucharistia autem sit sacramentum charitatis : Confirmatio autem fortitudinis, propter pugnam ad quam ille confirmatur : Pœnitentia autem justitiae, propter satisfactionem : et ordo prudentiae, propter claves scientiae quae conferuntur ordinato : et Matrimonium temperantiae, eo quod libido in illo sacramento honestate excipitur nuptiarum.

Alii volunt ordinare contra septem capitalia vitia sic : ut baptismus sit contra superbiam, eo quod homo se ibi humiliat sub communiori elemento : contra invidiam autem Eucharistia, quia invidia contrariatur charitati, propter hoc quod invidia dolet de quo charitas gaudet : contra acediam confirmatio, qua homo confirmatur, ut sit fortis in spiritualibus laboribus, in quibus tristatur quis, et sic dicitur accidosus : contra iram extrema unctio, quia ira provenit ex tumore cujus mitigativum est oleum : contra avaritiam est ordo, quia Levitæ solo Deo contenti, partem inter fratres suos non habebant, sicut et clerici quando coronam vel primam tonsuram accipiunt, dicunt per os Episcopi : Dominus pars hæreditatis meæ, etc.2. Contra gulam operatur pœnitentia per afflictionem carnis et abstinentiam : et contra luxuriam matrimonium, concupiscentiam turpem excipiendo honestate nuptiarum.

Alii volunt accipere secundum status contemplantium et activorum in Ecclesia sic : Status activorum, est ingredientium, et pugnantium, et vulnera sanantium, habens supra se ducem et auxilium, unde milites cadentes restituantur, et sunt egredientes emeriti. Status autem contemplantium est in gustu divinorum. Dicunt ergo, quod baptismus est intrantium, procedentium ad pugnam est confirmatio, sed sanantium sua vulnera est pœnitentia, et loco ducis est ordo sive

<--- Page Split --->

ordinatus, exeuntes et emeriti unguntur, et numerus eorum restituitur per matrimonium, sed contemplativorum gustantium est Eucharistia, vel etiam activorum intrantium propter hoc quod est viaticum.

Dicmusergo ad primum, quod illæpenæpeccatiquænondirecteordinanturinpeccatum , sedpotiussuntpromotivæinbonum , nonhabentcontrasesacra - mentaordinata , sicutfames , sitis , e t h u - jusmodi . Etperhocpatetsolutioadse - cundumnumerumdefectuum . Aliæautempenæspiritualesquæsunteffectus : authabentaliundemedicinammagissub - stantialemeis , utignorantiafaciendorumcuiprovideturperdoctrinam : autredu - cunturadhascontraquassuntsacramen - t a , sicutinfirmitasfaciendorumcuraturinconfirmatione , concupiscentiaautempræcipueinmatrimonio : malitiaautem

non dicit specialem defectum, sed inclinabilitatem in malum, et illa curatur non in uno sed in pluribus sacramentis, eo quod ipsa est generalis defectus facilius inclinabilis in malum quam in bonum. Et per hoc patet solutio ad id quod objicitur de prima divisione pœnarum sive defectuum.

Adultiumumdicendum , quodistidefe - ctusomnespræterunumreducunturadpœnitentiam : quiaomnesilliconsistuntinpeccatoactualialteriushominis , quiestproximusnobispernaturam : illeau - temestdefectusignorantiæ , quisubstan - tialioremcausamhabet , tamperdoctri - namexterioremquampersacramentum : etideopenesillosnonmultiplicanturgratiæsacramentales , sedpotiusmodivirtutismisericordiæ , quosnonhaberepossumus , subveniendoaliisquinostriindigent .

B. Quare mox post hominis casum non fuerint instituta ?

Si vero quæritur, Quare non fuerint hæc sacramenta instituta mox post hominis lapsum, cum in his sit justitia et salus ? Dicimus non ante adventum Christi, qui gratiam attulit, gratiae sacramenta fuisse danda : quæ ex ipsius morte et passione virtutem sortita sunt. Christus autem venire noluit, antequam homo de lege naturali et scripta convinceretur, quod neutra juvari posset 4.

<--- Page Split --->

C. Quod sacramentum conjugii fuit ante peccatum.

Fuit tamen conjugium ante peccatum institutum : non ulique propter remedium, sed ad sacramentum, et ad officium : post peccatum vero fuit ad remedium contra carnalis concupiscentiæ corruptelum, de quo suo loco tractabimus.

ARTICULUS II.

Quare non fuerunt sacramenta instituta mox post hominis lapsum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit ibi, B, « Si vero quaeritur, Quare non fuerint hæc sacramenta instituta mox post hominis lapsum, etc. »

Videtur, quod statim debebant esse : quia

ULTERIUS quaeritur, Quare quaedam saquaerit. 1. cramenta patres habuerunt in lege naturea, et Moysi, sicut et nos : quaedam autem secundum partem, et non secundum totum : quaedam autem in figura tantum : et quaedam nec in toto, nec in parte, nec in aliqua figura determinata ? Verbi gratia matrimonium in toto habebant : pecnitentiam in parte, quia conterebantur sicut et nos, sed non confitebantur sicut et nos : sed ordinem et Eucharistiam habebant in figura : confirmationem et extremam unctionem in nullo videntur habuisse : non enim potest dici, quod in

<--- Page Split --->

tribus unctionibus David significetur triplex unctio, sed potius nulla : quia non ungebatur unctione Levitarum, nec unctione pugnantium. nec unctione morientium vel infirmorum : ergo patet quod nullam istorum figurabat.

Præterea, Illæ unctiones David singulares erant : sed istarum duæ, scilicet confirmatio, et extrema unctio sunt universales : ergo non significabantur in illa, nec in alia aliqua regali unctione, ut videtur.

experimentum, cum sit in delectabilibus dulcibus concupiscentiæ, sed potius investigatur ratione, divina illuminatione eam ad hoc elevante.

Et per hoc patet solutio ad tria prima.

Ad aliud dicendum, quod sacramenta Christi non habebant vim ante Passionem : sed Passio vim habuit in fide : et haec non est vis sacramentorum novæ legis. Vis enim istorum sacramentorum est in continendo, et dando statim : sed illis patribus totum promittebatur in futurum : et ideo non poterant esse ante Passionem actu pretium redemptionis solventem.

Item, Quæritur de hoc quod dicunt quidam hic, quod non tantum matrimonium sit institutum ante peccatum, sicut Magister dicit in Littera in hoc verbo, cum dixit : Quacumque die comederitis ex eo, morte moriemini 1 : quod exponunt quidam Sancti de morte pœnitentiæ. Videtur enim non esse conveniens : quia pœnitentia est directa medicina actualis peccati : ergo ante peccatum non debuit institui.

Item, Si hoc intellexerit Dominus ut ibi institueret homini casuro tempus pœnitentiæ, nec totus periret, sicut Angelus semel cecidit, et damnatus est, quare non dixit aperte : Si comederitis, dabo vobis spatium pœnitentiæ in alio loco quam in isto : qui locus erit luctus, et mortis, et laboris ?

Ad aliud dicendum, quod ego non dico, quod totum effectum matrimonii secundum quod est sacramentum, habuerunt ante Passionem antiqui : quia ego puto, quod confert gratiam, scilicet sacramentum ordinatum sub clavibus Ecclesiæ, et in fide naturarum unitarum duarum in Christo celebratum. Sed verum est hoc, quod integritatem suorum bonorum habuit antiquitus. Et tunc dicemus, quod hoc contingit propter generalitatem illius defectus materialis, qui corporali actu reparatur. In aliis autem agit actus gratiae spiritualis contra defectum : et tunc aut est sacramentum plenissimæ gratiae quoad statum, aut non. Et si est plenissimæ gratiae quoad statum : tunc illud nullo modo habuerunt, sicut in confirmatione, quæ dat Spiritum sanctum ad robur : et extrema unctio, in qua significatur plena puritas corporis et animæ per amotionem omnium impedientium gloriam utriusque partis hominis. Dico autem plenissimæ gratiae quoad statum : quia quædam sunt gratiae plenæ quoad statum, ut duo dicta sacramenta : quædam autem quoad effectum, sicut baptismus : quædam autem quoad dignitatem rei contentæ et significatæ, ut Eucharistia : et quædam quoad gradum prælationis, ut ordo. Et per hoc patet solunes. ini, 3.

Solutio. Dicendum, quod a principio morbi fuit tempus medicinæ, vel in signando, vel in causando : erat enim aliter de morbo mentis, et de morbo corporis : quia oportet hominem præcognoscere quod ægrotet, et destitutionem auxilii quod credit habere ex se : et oportet eum cognoscere potentiam medici, et modum medicinæ. Et hoc ideo est, quia cura mentis dependet a consensu nostro et devotione : sed non est ita de corporis morbo : et ideo morbus mentis longam ante præexigit moram : non enim cognoscitur per

<--- Page Split --->

tio fere ad totum præter ultimum, Pœnitentiam enim antiqui ex parte habebant, et in parte non habebant, propter peccatum personale contra quod ordinatur pœnitentia. Et necessarium est, quod quælibet persona per se satisfaciat interius et exterius si potest. Sed quia vim clavium non habebant, et pœnitentia in confessione se præsentat clavibus, non habebant confessionem nisi in figura : alia autem sacramenta habebant in figura.

Ad ultimum dicendum, quod pœnitenAd quaest. 2. tia, aut non fuit instituta in statu innocentiæ : aut si hoc invenitur, et tunc fuit ut medicina purgativa, et tunc non aperte significari debuit : ne ex præscientia casus desperatio angeret eos qui nondum adhuc peccaverunt : quia si Deus prædixisset aperte, concepissent æstim ationem aliquam sui status futuri : et hoc impossibile esse monstratur in secundo Sententiarum.

D. De baptismo.

Nunc vero de baptismi sacramento videamus, quod inter novæ gratiæ sacramenta primum est.

Baptismum igitur Christi Joannes suo baptismo prænuntiavit : qui priDe baptismo Joannis. mus baptizasse legitur, sed in aqua, non in spiritu, sicut ipse ait : Ego baptizo vos in aqua, id est, in pœnitentiam 1. Sola enim corpora albuebat, a peccatis vero non mundabat. Baptismus Joannis erat in pœnitentiam, non in remissionem : baptismus vero Christi, in remissionem 2. Quia Joannes baptizans homines, ad pœnitentiam vocabat : et quos baptizabat, pœnitere docebat secundum illud : Veniebant ad Joannem in Jordanem, confitentes peccata sua 3. Sed in baptismo Joannis non dabatur peccatorum remissio, quæ data est in Christi baptismo.

ARTICULUS III.

An baptismus Joannis contulit gratiam ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Nunc vero de baptismi sacramento videamus, etc. »

Ibi enim tangit de baptismo Joannis,

determinans de ipso quatuor per ordinem in Littera, scilicet utrum habuit effectum ?

Et, quare dicitur baptismus Joannis ? Et, An sit sacramentum ?

Et, Utrum rebaptizandi erant qui baptizabantur abipso ?

Incipt autem quaestio circa primum, Utrum baptismus Joannis contulit gratiam vel non ?

1 Matth. iii, 41. Cf. Marc. i, 8. 2 Cf. Joan. i, 26 et seq.

3 Vide Matth. iii, 6 ; Marc. i, 5 ; Luc. iii, 3 et seq.

<--- Page Split --->

Videtur autem, quod non.

Sed contra.

SED CONTRA :

tionem sit curatio, videtur quod baptismus Joannis curaverit.

Solutio. Dicendum, quod baptismus Solutio. Joannis nullam contulit gratiam, sicut communiter dicunt omnes Sancti.

Ad id autem quod objicitur, dicendum Adobjecit. quod umbra non cessavit ante Passionem, sicut dicetur in sequenti distinctione : sed declinare incepit in baptismo Joannis : et ideo dicitur, quod Lex et Prophetae fuerunt usque ad Joannem : sicut dicitur cessare febris quando est in declinatione, et cessare umbra quando est in declinatione.

Ad aliud dicendum, quod non proprie Adobjecit. erat sacramentum, ut infra patebit : sed erat medium inter sacramenta novae legis et veteris, et ideo conveniebat cum utrisque : cum illis in non conferendo gratiam, cum istis autem in actu et materia.

Ad aliud dicendum, quod erat vicinior Adobjecit. baptismo Christi quoad quid, et remotior quoad quid quam circumcisio : quoad actum enim et materiam erat vicinior, sed quoad effectum erat remotior : et ideo non ponitur medium nisi in ratione significandi non causandi,

Ad aliud dicendum, quod perfectio Adobjecit. quam fecit Joannes erat perfectio doctrinae non gratiae. Unde dicitur, Joannis, 1, 8 : Non erat ille lux, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Testimonium autem ex parte doctrinae, et non ex parte gratiae.

Ad ultimum dicendum, quod crat post Adobjecit. signationem circumcisionis : et non sequitur si addidit rationem signi, quod addidit causalitatem, quia signo ad signum ejusdem est expressius : et illam expressionem addidit : et ideo non sequitur, quod contulit gratiam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

pœnitentiam, hoc videtur esse doctrina in signo quod baptismus gemitum et planctum requirat: ergo fuit erroris occasio, ut videtur.

An baptismus Joannis erat in pœnitenttiam, et non in remissionem peccatorum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, D, circa medium : « Baptismus Joannis erat in pœnitentiam, non in remissionem, etc. »

Solutio . Dicendum , quodbaptismusJoannisdiciturinpentientiamquæpræ - exigebatur , nebaptismusChristibapti - zandosasefictosinveniret : etideopentientiasequebaturbaptismumJoan - nisordineintentionis , licetfortetemporepræcederet .

Adaliuddicendum , quodnondiciturbaptismusinbaptismumnisidetermine - t u r : quiaaliterproeodembaptismoac - ciperetur , ettuncidemesset : sedquiaimmediateordinabatadpentientiamquæremovitobicemfictionisadbaptismumChristi , ideodiciturinpentientiam .

Adaliuddicendum , quodbaptismusChristinonexigitgemitumetplanctumexteriorem : sedtamen , utdicitAugusti - n u s , omnisquivoluntatissuæestarbi - terconstitutus , novamvitaminchoarenonpotest , nisipentieateumveterisvitæ : etideoexigitgemitumetplan - ctuminteriorem , nefictiinvenianturquisuntbaptizandi .

E. Quid utilitatis habebat baptismus Joannis ?

Ad quid ergo utilis erat baptismus Joannis? Quia homines usu baptizandi præparabat ad baptismum Christi.

Sed quæritur, Quare dictus est baptismus Joannis : sicut veritas dicit, Baptismus Joannis unde erat ' ? Quia ibi Joannis operatio tantum visibilis erat, exterius lavantis, non invisibilis gratia Dei interius operantis. Sed tamen et illa Joannis operatio a Deo erat : et baptismus ille a Deo erat, non ab homine tantum : sed hominis dictus est, quia nihil ibi gerebatur quod non ageret homo.

<--- Page Split --->

Si vero quæritur, an sacramentum fuerit ? satis potest concedi ex eo sensu, quo legalia signa dicuntur sacramenta. Significabat enim baptismus Joannis rem sacram, scilicet baptismum Christi, qui non tantum est pænitentiæ, sed et remissionis peccatorum.

ARTICULUS V.

Quare dicitur baptismus Joannis ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit ibi, E, § 2 : « Sed quæritur, Quare dictus est baptismus Joannis, etc. »

vel baptizatio. Cum enim due sint operationes in baptismo, exterior, et interior : interior est principalior, et exterior varia : et ideo baptismus illius dicitur qui operatur principaliori operatione. Quia autem hoc deficit in baptismo Joannis, ideo non dicitur nisi baptismus Joannis.

Ad PRIMUM et secundum ergo dicendum, quod illa contentio reprehensibilis fuit, et corrigebatur ab Apostolo : unde dicebat : Divisus est Christus ? aut, Nunquid Paulus crucifixus est pro vobis 1 ? Quasi diceret : Vos vestra contentione dimittitis Christum, tamquam baptismus dividatur secundum merita baptizatorum : quod non est verum, cum Christus crucifixus in omni baptistarum baptismo baptizet.

Ad ALUD dicendum, quod non est simile de Evangelio et baptismo : quia illud non habet ex re operata virtutem immediate a Passione Christi : sed saepe impeditur et promovetur verbum prædicationis ex meritis bonis vel malis prædicantium : ideo actus ille dicitur exercentis eum in ministerio : non autem sic dicitur in baptizando.

Ad ALUD dicendum, quod Joannes non baptizabat in nomine Christi tamquam in forma baptizantis : sed potius tamquam in nomine ejus in quod dirigebat baptizatos a se. Apostoli autem baptizabant in nomine Christi vel Trinitatis tamquam in forma baptizantis.

Si vero tu objicias, quod hoc est contra Litteram in qua dicitur, quod haec erat forma sua, quia baptizabat in nomine venturi. Respondeo, quod non erat forma in qua esset invocatio ad sanctificationem

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum, quod baptismus Joannis dicitur, quia nihil erat in eo nisi operatio Joannis, ut dicit Augustinus in Littera : sed sic non erat in baptismo discipulorum, in quo principalis operatio tota fuit Christi, scilicet interior operatio

<--- Page Split --->

baptismi, sed potius forma, id est, modus in baptizando : quia scilicet venturum nominabat, et populum ut in eum crederet monebat : tamen nulla ex hoc sanctificatio baptismi ab illo alii conferebatur.

ARTICULUS VI.

An baptismus Joannis fuerit sacramentum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, E, § 3 : « Si vero quæritur an sacramentum fuerit, etc. »

Videtur enim fuisse sacramentum : quia fuit sacræ rei signum : ergo fuit sacramentum.

SED CONTRA hoc videtur esse, quod ad Sed contra. omne sacramentum exigitur institutio divina. Baptismus autem Joannis non erat institutus a Deo : ergo non erat sacramentum.

SOLUTIO. Ad hoc leve est respondere solutio. secundum praedicta. Dicendum enim, quod est potius continuatio novorum sacramentorum ad vetera : sed tamen propter similitudinem cum sacramentis in ratione significandi, accipit nomen sacramenti.

Ad id autem quod contra objicitur, Ad object. potest dici quod non erat sine institutione divina : ita enim dicitur, Joan. 1, 33 : Qui misit me baptizare in aqua, ille mihi dixit : Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto.

F. De forma baptismi Joannis, et de baptizatis ab eo.

Hic considerandum est, si baptizati a Joanne iterum baptizati sunt baptismo Christi, et qua forma verborum usus sit Joannes. Illi qui baptizati sunt a Joanne, nescientes Spiritum sanctum esse, ac spem ponentes in illius baptismo, postea baptizati sunt baptismo Christi. Baptismus autem Joannis in nomine venturi tradebatur 1. Unde Hieronymus super Joelern : Qui dicit se in Christum credere, et non credit in Spiritum sanctum, nondum habet claros oculas. Unde baptizati a Joanne in nomine venturi, id est, Domini Jesu, quia dixerunt : Sed neque si Spiritus sanctus est audivimus 3, iterum baptizabantur, imo verum baptisma accipiebant. Illi vero qui spem non posuerunt in baptismo Joannis, et Patrem et Filium et

<--- Page Split --->

Spiritum sanctum credebant, non post baptizati fuerunt : sed impositione manuum ab Apostolis super eos facta, Spiritum sanctum receperunt 1. Alii vero qui non ita credebant, baptizati sunt baptismo Christi, ut prædictum est. Unde Hieronymus 2 : Qui Spiritum sanctum nesciebant, cum baptismum a Joanne acceperunt, iterum baptizati sunt baptismo Christi, ut prædictum est, ne quis ex Judæis vel Gentibus putaret aquam sine Spiritu sancto ad salutem posse sufficere. De hoc etiam Ambrosius in primo libro de Spiritu sancto : Quidam negaverunt se scire Spiritum sanctum, cum baptizatos se dicerent baptismo Joannis, qui in advenientis Jesu, non in suo baptizavit nomine. Isti ergo quia nec in Christi nomine, neque cum fide Spiritus sancti baptizati fuerant, non potuerunt accipere baptismi sacramentum : baptizati sunt ergo in nomine Christi, nec iteratum est in his baptisma, sed innovatum 3.

ARTICULUS VII.

An baptizati a Joanne fuerint rebaptizandi ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, « Hic considerandum est, si baptizati a Joanne iterum baptizati sunt, etc. »

Videtur enim, quod Joannes aliquos baptizabat, qui non erant baptizandi : quia

enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant in nomine Domini Jesu. Tunc imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum sanctum. Ergo videtur, quod per manus impositionem tantum supplebatur quod illis defuit, et non iterum baptizandi erant.

<--- Page Split --->

oportet exprimi tres personas, sive credatur, sive non : ergo videtur, quod nostra spes vel fides non confert baptismo formam sanctificationis aliquam : ergo sive posuerunt spem, sive non, erant semper baptizandi qui baptismate Joannis fuerunt baptizati.

rum Christi post pnssionem, non baptizabatur.

Ad hoc autem quod objicitur de Actibus, nihil cogit : quia ibi loquitur de hoc quod est confirmationis, non baptismatis. Confirmatio autem supplet defectum baptismatis, ut videtur innuere Augustinus : non in esse sacramenti, quia baptismus est perfectum sacramentum, sed potius in eo, quod baptismus diminuit fomitem, et non exstinguit : sed confirmatio amplius debilitat eumdem. Et hoc patet in Actibus, xix, 2, ubi inveniuntur baptizati a Joanne non habentes notitiam Spiritus sancti in auditu formae baptismi : et ideo illi baptizati fuerunt.

Solutio. Solutio. Super illa quaestione inducere nituntur quidam opiniones, tamquam liceat alicui opinari, quod sine forma sacramenti possit esse sacramentum a nostra fide, vel a nostra spe.

Unde dicendum, quod absque dubio numquam in baptismo Joannis gratia conferebatur, ut dicunt omnes Sancti communiter : sicut etiam ipse dixit, Joan. i, 26 : Ego baptizo in aqua, etc.

Ad 1.

Ad 1D ergo quod dicitur in Littera, sic potest responderi, quod baptizatus a Joanne non spem ponens, et ex hoc ipso aliud baptisma quaerens, ut discipulo-

Ad aliud autem ego bene concedo, Ad 3 et 4. quod fides et spes non dant esse baptismi, sed tantum removent fictionem, ut baptismus possit consequi effectum justificationis in nobis.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO III.

De Baptismo.

A. Quid sit baptismus ?

Post hæc videndum est quid sit baptismus, et quæ sit forma, et quando institutus, et causa institutionis. Baptismus dicitur intinctio, id est, ablutio corporis exterior, facta sub forma verborum præscripta. Si enim ablutio fiat sine verbo, non est ibi sacramentum : sed accedente verbo ad elementum, fit sacramentum : non utique ipsum elementum fit sacramentum, sed ablutio facta in elemento. Unde Augustinus : Verbo baptisma consecratur : detrahe verbum, et quid est aqua, nisi aqua ? accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum. Unde est hæc tanta virtus aquæ, ut corpus tangat et cor abluat, nisi faciente verbo, non quia dicitur, sed quia creditur ? Nam et in ipso verbo aliud est sonus transiens, aliud est virtus intus manens 4. In duobus ergo consistit sacramentum baptismi, scilicet in verbo, et elemento. Ergo etsi alia desint quæ ad decorem sacramenti instituta sunt, non ideo minus est verum sacramentum et sanctum, si verbum sit ibi et elementum. Nam et in hoc sacramento et in aliis quædam solent fieri ad decorem et honestatem sacramenti, quædam ad substantiam et causam sacramenti pertinentia. De substantia hujus sacramenti sunt verbum et elementum, cætera ad solemnitatem ejus pertinent.

<--- Page Split --->

stiones circa formam, ibi, C, « Hic quaeritur, An baptismus esset verus, etc. »

Ex his patet sententia et ex sequenti disputatione.

« Post hæc videndum est quid sit baptismus, etc. »

Hic aggreditur Magister de baptismo. Et dividitur in tres partes iste tractatus : in quarum prima agit de substantialibus baptismi. In secunda autem agit de baptismo ex parte suscipientis : et hæc incipit in sequenti distinctione, scilicet quarta, ibi, A, « Hic dicendum est aliquos suscipere sacramentum, etc. » In tertia, agit de baptismo ex parte dantis sive baptizantis : et hæc incipit in quinta distinctione, ibi, A, « Post hæc sciendum est sacramentum baptismi a bonis et a malis ministris dari, etc. »

In prima harum quinque determinantur circa baptismum : quorum primum est, quid sit baptismus, et quae forma ejus : quia hæc pertinent ad idem : quia penes formam datur diffinitio. Secundo, agit de institutione, ibi, F, « De institutione baptismi quando cæpit, etc. » Tertio, agit de materia, ibi, H, « Celebratur autem hoc sacramentum tantum in aqua, etc. » In quarta, agit de modo immersionis, quae est actus baptismi, ibi, I, « De immersione vero si quaeritur, quomodo fieri debeat, etc. » In quinta et ultima, agitur de cessatione circumcisionis, adveniente baptismo, ibi, K, « Solet etiam quaeri, Si circumcisio amisit, etc. »

Prima harum dividitur in tres : in quarum prima agitur, quid sit baptismus in re et diffinitione. In secunda, de forma baptismi quae est, et quae fuit quandoque, ibi, B, « Sed quod est illud verbum, etc. » In tertia facit quasdam quae-

ARTICULUS I.

An diffinitiones baptismatis sunt bene assignatae ?

Incidit autem primo hic dubium, quid sit baptismus ?

Et in Littera ponitur ista diffinitio : « Baptismus est instinctio in aqua facta, verbo vitæ sanctificata 1. »

Dionysius autem in Ecclesiastica hierarchia : « Baptismus est principium sanctissimorum mandatorum sacrae actionis, ad aliorum divinorum eloquiorum et sacrarum actionum susceptivam opportunitatem formans animales nostros habitus, ad supercelestis quietis anagogen nostrum iter faciens, et sacre ac divinissime nostre regenerationis traditio 2. »

Aliam iterum dat Damascenus in libro quarto de Fide orthodoxa : « Baptismus est per quod primitias Spiritus sancti accipimus, et principium alterius vitæ fit nobis, et regeneratio, et sigillum, et custodia, et illuminatio . »

Et quaeritur primo, Cum unius rei unicum sit esse, penes quid accipiantur tres baptismatis diffinitiones ?

ITEM, OBJECTUR contra primam.

Quaeritur enim, Quid secundum illam diffinitionem dicatur baptismus, aut

1 Verba Litterae sunt : « Baptismus dicitur instinctio, id est, ablutio corporis exterior, fa- cta sub forma verborum praescripta. »

2 S. DIONYSIUS, De Ecclesiastica hierarchia,

cap. 2.

3 S. J. DAMASCENUS, Lib. IV de Fide orthodoxa, cap. 1.

<--- Page Split --->

aqua, aut tinctio, aut character, aut gratia ?

SED CONTRA hoc videtur esse, quod aqua non manet in baptismo : sed baptismus semper manet : ergo aqua non est baptismus.

CONTRA hoc est eadem objectio : quia tinctio transit postquam facta est tinctio : ergo cum baptismus maneat, non videtur quod tinctio sit baptismus.

Item, Tinctio non videtur esse de omni baptismo : ergo non substantialiter ponitur in diffinitione. Quod autem non sit de omni, videtur, quia est baptismus sanguinis, et poenitentiae, quibus non convenit baptismi tinctio in aqua : ergo tinctio non dicitur baptismus nisi accidentaliter : ergo non deberet diffiniri per tinctionem.

Item, Cum dicitur, « Baptismus est tinctio, etc. : » forma propria deberet exprimi in baptismo : verbum enim vitae est verbum prædicationis, et omnium aliorum sacramentorum : ergo sicut male diffiniret hominem, diffinienis materialiter sic, Homo est quod componitur ex corpore et sensu : ita male videtur diffiniri, cum dicitur, Baptismus est tinctio, etc.: quia verbum vitae convenit multis, et non soli baptismo.

CONTRA : Illi nullo modo convenit diffinitio sacramenti : quia non est visibilis forma invisibilis gratiae : ergo ipse baptismus non dicitur.

SED CONTRA hoc videtur : quia gratia est effectus baptismi : effectus autem et causa non sunt idem in substantia : ergo gratia non est sacramentum.

Item, In sequenti distinctione dicit, quod quidam suscipiunt sacramentum, et non rem sacramenti : ergo sacramentum secundum substantiam potest esse sine gratia : ergo gratia non est sacramentum.

OBJICITUR autem de secunda diffinitione : quia

Praeterea, Ipsi patrini faciunt hoc in persona parvuli. Unde dicit Dionysius in Ecclesiastica hierarchia : « Neque enim hic, scilicet patrinus ait sic : Ego pro puero abrenuntiationes et sacras confessiones facio : sed quia puer abrenuntiat, hoc est, confiteor puerum credere in sensum sacrum venientem nostris divinis anagogis, abrenuntiare quidem universaliter contrariis, confiteri autem et cooperari divinas confessiones 1. » Ergo

<--- Page Split --->

videtur, quod haec puer faciat, qui non est capax praecepti : et tamen capax est baptismatis, ut dictum est : ergo non debuit per hoc diffiniri, quod sit principium mandatorum.

DE TERTIA diffinitione baptismi etiam objicitur :

Solutio. Solutio. Dicendum ad primum, quod 1. illa diffinitio quae est Augustini et ponitur in Littera per alia verba, colligit essentialia baptismo in materia et forma : quia tinctio in aqua secundum quod est ex parte tincti, non tingentis, est materia baptismi : sed forma in verbo vitae. Secunda autem datur de baptismo, secundum quod est fundamentum omnium aliorum sacramentorum, sine quo non contingit intrare ostium Ecclesiae : et hoc

patebit in explanatione ipsius. Tertia autem quae est Damasceni, datur per effectus generales baptismi : et hoc etiam infra patebit.

Ad aliud ergo quod quaeritur, Quid Ad quæst.2. dicatur baptismus secundum diffinitioAd diffin. 1. Ad 1. nem ? jam possumus dupliciter respondere, scilicet vel quod dicatur baptismus tinctio in aqua cum conjunctione ad characterem quem imprimit, et sic videtur velle Augustinus in Littera, vel quod dicatur e converso baptismus character, secundum quod est a tinctione tali, et non absolute.

Si primo modo dicimus, tunc respondemus ad argumentum dicendo, quod licet in aqua inveniantur hujusmodi proprietates, tamen illas non exercet in actu, nisi secundum quod est tingens : et ideo ipsa non est sacramentum, nisi hoc modo considerata, et tunc est materialis : ipsa autem tinctio dicit constitutum ex ipsa et verbo sanctificante.

Ad aliud dicendum, quod manent Aqua et tinctio non in se, sed secundum conjunctionem ad characterem manentem, et ideo non simpliciter transeunt.

Ad aliud dicendum, quod baptismus sanguinis et flaminis non absolute dicuntur baptismus, sed secundum quid tantum, scilicet in quantum supplent vicem baptismi : ubi articulus necessitatis, et non contemptus religionis sacramentum excludit.

Ad aliud dicendum, quod verbum vitae est uno modo in sacramentis, scililicet invocatione Trinitatis, exceptis Eucharistia, et unctione extrema, et pænitentia, et matrimonio : in tribus enim invocatio est Trinitatis. Sed hoc ideo est, quia non est ita de Deo, sicut de formis creatis : in formis enim creatis nullæ duæ æque speciales se habent uno modo ad suum formatum : sed Deus uno modo se habet ad omne quod est, et non omnia uno modo se habent ad ipsum : et ideo verbum vitæ quod est in aliis, scilicet invocatio Trinitatis est etiam in

<--- Page Split --->

baptismo : sed verum est, quod aptatur baptismo per actum baptizandi et intentionem specialem. Vel possumus dicere, quod vita est primus actus spiritus, et vivere est primum esse viventibus : et quia in baptismo datur primum esse vitæ spiritualis, cum ipsum sit fundamentum totius vitæ, competit verbum vitæ spiritualiter baptismo magis quam aliis. Quod autem hoc verum sit, patet per Dionyssium in Ecclesiastica hierarchia, ubi dicit sic : » Si esse divinitus est divina generatio, nequaquam aliquando quid noverit a Deo traditorum, neque quidem quid operatus sit, qui neque subsistere divinitus habuit 4. » Et intendit dicere, quod sicut in naturis id quod non est, neque intelligit, neque operatur : sic etiam in divinis qui non est primo per baptismum, non potest operari, nec bene intelligere.

Ad 3. Ad 10 quod objicitur contra hoc, quod character dicatur baptismus. Dicendum, quod propriissime, meo judicio, character baptismus dicitur. Et ad objectum dicendum, quod visibilis est, non in se, sed in comparatione ad tintcionem a qua imprimitur, vel in qua imprimitur a Deo, quod magis proprie dicitur.

Ad 4. Ad alud dicendum, quod gratia nullo modo potest dici sacramentum. Et ad objectum dicendum, quod ab illo ultimo est denominatio quod est perfecio rei intranea suæ essentiae : gratia autem nihil est de essentia sacramenti, sed est effectus ejus.

Ad difin. 2. Ad id quod quaeritur de secunda diffinitione, dicendum quod illam melius possumus intelligere per verba alterius translationis, quæ dicit sic : « Quaeritur quod est principium venerandissimorum præceptorum sacræ operationis, quod ad aliarum sanctarum locutionem et sancificationum susceptionem format nostros animales habitus, et ad supercele-

stis situs sursum actionem nos conducit, quod sanctam et divinissimam nostram regenerationem tradit. » Ex hoc etiam patet, quod ipse vult, quod baptismus sit principium præceptorum, id est, quia pro nobis fieri præcipitur, quia per ipsum ingredimur in januam Ecclesiæ : et ordinat nos ad tria, scilicet ad esse per regenerationem, et hoc tangit ultimo : et ad operari, et hoc tangit secundo, quia ordinat animales sensus ad spiritualia in operibus et verbis secundum activam : et reordinat nos ad superiora ut quiescamus in eis tamquam in fine nostrarum actionum in contemplativa : et hoc est quod intendit.

Dicendum ergo ad primum, quod omnes illæ confessiones et sacræ actiones contrahunt virtutem a baptismo, prout est in voluntate : vult enim Augustinus, quod omne præcedens baptismum et sequens virtute baptismi operatur : et ita ipsum secundum naturam est primum, licet secundum tempus sequatur. Et quod hoc verum sit, accipitur a verbis ipsius in fine libri primi de Nuptiis et Concupiscentia, ubi sic dicit : « Sic accipiendum quod ait Apostolus : Christus dilexit Ecclesiam 2, ut verbo sanctificationis omnia prorsus mala hominum regeneratorum mundentur atque sanentur : non solum peccata quæ omnia nunc remittuntur in baptismo, sed etiam quæ posterius humana ignorantia vel infirmitate contrahuntur : non ut baptisma quoties peccatur, toties iteretur : sed quia ipso quod in eo datur fit, ut non solum antea, verum etiam postea quorumlibet peccatorum venia fidelibus impetretur : quid enim prodesset, vel ante baptismum penitentia, nisi baptismus sequeretur : vel post, nisi baptismus præcederet ? » Quasi diceret : Nihil. Et ex hoc patet propositum.

Ad alud dicendum, quod puer non est capax præcepti nisi secundum habitum et ordinem ad præcepta : et hoc

<--- Page Split --->

modo etiam baptismus est principium operationis præceptorum.

Ad 3. Ad alud dicendum, quod animalitas sumitur hic large pro habituali obedientia concupiscentiae : format autem hic sensum baptismus conferendo generalem gratiam spiritualis vitae, quae incipit in ipso debilitando fomitem universaliter.

Ad 4. Ad alud dicendum, quod per rem significatam et non contentam ducit ad anagogen supercelestis quietis : haec autem res nitor est et fulgor futurae resurrectionis, quando lavabimur ab omni corruptela, sorde, et macula : unde aliter ducit quam contemplativa : quia contemplativa ducit per confessionem et studium, sacramentum autem per similitudinem quam habet cum aeternis.

Ad difin. 3. Ad id autem quod objicitur de tertia Ad 1. diffinitione, dicendum prout jam patuit, quod etiamsi primitiæ Spiritus ante baptismum dentur, illud tamen est in virtute baptismi in proposito existentis'habitu, sicut in Cornelio : vel actu, sicut in aliis qui sciunt et credunt articulos explicite.

Ad alud dicendum, quod homo in natura habet sigillum similitudinis quoad imaginem, sed non quoad characterem configurantem in habitu tali, sicut dat baptimus : et ideo objectio non procedit.

Ad ultimum dicendum, quod haec Ad 3. quinque ponuntur in diffinitione baptis- mi, secundum quod quinque modis bap- tismus operatur contra originale : ori- ginale enim dicit pronitatem ad omne malum causa carentiae justitiæ debitæ : carentiam autem justitiæ sequitur dissi- militudo nostri ad Deum, et reatus ad mortem : pronitatem autem ad malum sequitur inconsideratus casus, ut excæ- catio qua excæcacatur per affectum boni commutabilis. Contra culpam ergo dat primitias Spiritus, contra reatum mortis dat principium vitæ per regenerationem, et contra dissimilitudinem dat signaculum vel sigillum, contra præcipitium casus dat custodiam, et contra cæcitatem ex parte nostri dat illuminationem : et sic patet quare has quinque clausulas ponit in dif- finitione.

B. De forma baptismi.

Sed quod est illud verbum, quo accedente ad elementum, fit sacramentum ? Veritas te docet, quae hujus sacramenti formam tradens, ait discipulis: Euntes ergo, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti 1. Invocatio igitur Trinitatis verbum dicitur quo baptisma consecratur : et haec est forma verborum sub qua traditur baptismus. Unde Bonifacio Episcopo Zacharias Papa ait : Firmissime præceptum est in synodo Anglorum, ut quicumque sine invocatione Trinitatis mersus fuisset, quod sacramentum regenerationis non haberet : quod omnino verum est 2, quod

<--- Page Split --->

si mersus in fontem baptismi quis fuerit sine invocatione Trinitatis, perfectus Christianus non est, nisi in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti fuerit baptizatus 1. Legitur tamen in Actibus Apostolorum, Apostolos baptizasse in nomine Christi 2 : sed in hoc nomine, ut exponit Ambrosius, tota Trinitas intelligitur. Intelligitur enim cum Christum dicis, et Pater a quo unctus est, et ipse qui unctus est, et Spiritus sanctus per quem unctus est. Unde Nicolaus Papa ad consulta Bulgarorum 3 : A quodam Judaeo multos baptizatos asseritis, et quid inde agendum sit consulitis. Hi profecto si in nomine sanctae Trinitatis, vel in nomine Christi, sicut in Actibus Apostolorum legimus 4, baptizentur, baptizati sunt : unum enim idemque est, ut exponit Ambrqsius.

C. Si in nomine Patris tantum vel Spiritus sancti possit tradi baptismus ?

Hic quaeritur, An baptismus esset verus, si diceretur in nomine Patris tantum, vel Spiritus sancti tantum, ut cum dicitur in nomine Christi ? Ambrosius videtur dicere, quod si fide mysterium Trinitatis teneatur et una persona tantum nominetur, plenum esse sacramentum : et e converso si tres nominentur, et non recte de aliquo illorum sentiatur, vacuum fieri mysterium Trinitatis. Ait enim sic : Ubi non est plenum baptismi sacramentum, nec principium, nec species aliqua baptismi aestimatur. Plenum autem est, si Patrem et Filium et Spiritum sanctum fatearis. Si unum neges, totum subrues : et si unum in sermone comprehendas, vel Patrem vel Filium vel Spiritum sanctum, fide autem nec Patrem nec Filium nec Spiritum sanctum abneges, plenum est fidei sacramentum. Ita etiam licet Patrem et Filium et Spiritum sanctum dicas, et Patris et Filii et Spiritus sancti minuas potestatem, vacuum est omne mysterium. Cum enim dicitur in nomine Christi, per unitatem nominis impletum est mysterium : nec a Christi baptismate Spiritus separatur, quia Christus baptizavit in Spiritu 5.

<--- Page Split --->

D. Quæstio Ambrosii.

Nunc consideremus, utrum sicut in Christi nomine legimus baptismi plenum esse sacramentum, ita etiam Spiritu sancto tantum nuncupato nihil desit ad mysterii plenitudinem. Rationem sequamur : qui unum dixerit, Trinitatem signavit. Si Christum dicas, et Patrem a quo unctus est Filius, et ipsum qui unctus est, scilicet Filium et Spiritum sanctum quo unctus est, designasti. Scriptum est enim hunc esse Jesum a Nazareth, quem unxit Deus Spiritu sancto 1. Et si Patrem dicas, Filium ejus et Spiritum oris ejus pariter indicas, si tamen id etiam corde comprehendas. Et si Spiritum sanctum dicas, Deum Patrem a quo procedit, et Filium ejus cujus est Spiritus, nuncupasti. Unde, ut rationi copuletur auctoritas, Dominus dicit : Vos autem baptizabimini Spiritu sancto 2, ex quo indicat nos recte posse baptizari in Spiritu sancto.

E. Perstringit præmissorum intelligentiam cum determinatione cujusdam dicti.

Ex his aperte intellexisti in nomine Christi verum baptisma tradi : unde nihilominus insinuari videtur, verum baptisma tradi 3 posse in nomine Patris tantum, vel Spiritus sancti tantum : si tamen ille qui baptizat, fidem Trinitatis teneat : quae Trinitas in quolibet horum nominum intelligitur. Si autem aliquis perverse credens, et errorem inducere intendens, unum de tribus tantum nuncupet, non complet mysterium. Quod vero ait nominatis tribus vacuum esse mysterium, si baptizans minuat potestatem Patris vel Filii vel Spiritus sancti, id est, si male sentiat de potentia alicujus horum, non credens unam potentiam trium : intelligendum est hoc super eum qui non intendit nec credit baptizare : qui non tantum caret fide, sed

<--- Page Split --->

etiam intentionem baptizandi non habet. Qui ergo baptizat in nomine Christi, baptizat in nomine Trinitatis, quae ibi intelligitur. Tutius est tamen tres personas ibi nominare, ut dicatur, In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti : non in nominibus, sed in nomine, id est, in invocatione, vel in confessione Patris et Filii et Spiritus sancti. Invocatur enim ibi tota Trinitas, ut invisibiliter ibi operetur per se, sicut extra visibiliter per ministerium. Si autem dicatur in nominibus, non est ibi sacramentum, quia non servatur forma baptismi.

ergo non est necessarium quod apponatur.

ARTICULUS II.

An sit aliqua forma baptismi ? et, De singulis verbis positis in forma baptismi.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, « Sed quod est illud verbum, quo accedente ad elementum, fit sacramentum? »

Quæst. 1. Incidit enim hic quaestio de forma baptismi. Et quaeritur, Cum dicitur : Ego baptizo te in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, utrum pronomen ego sit de essentia forma ?

Intentio baptizantis exigitur. Hæc autem non exprimitur nisi per demonstrationem intendentis, et non fit demonstratio nisi per pronomen ego : ergo pronomen est de forma.

Sed contra. SED CONTRA hoc videtur esse regula Grammaticorum dicentium, quod in verbis primæ et secundæ personæ certus et determinatus intelligitur nominativus :

ITEM quaeritur ulterius, Utrum verbum baptizo sit de forma ?

Videtur quod non : quia

<--- Page Split --->

tismi : et tamen non exigitur, quod sermone exprimatur, ut sic dicatur : Ego baptizo te in aqua : ergo videtur, quod nec exigitur expressio actus baptismi.

Si forte dicas, quod non sunt baptizati. CONTRA : Beatus Nicolaus et alii sancti ita sunt baptizati, ut dicitur.

Item, Dominus Gregorius Papa super hoc consultus, de consilio respondit, quod non rebaptizarentur illi qui sunt sub Ecclesia Romana in Dalmatia, sed caveretur ne amplius fieret : ergo videtur, quod hoc sufficit ad formam : quia aliter rebaptizandi essent.

Sed CONTRA : Hoc sacramentum est sacramentum necessitatis ad quod exigitur intentio actus quod facit Ecclesia : ergo ad hoc ut excludatur omnis error, exigitur expressio actus per verbum primæ personæ et præsentis temporis indicativi modi.

Q.est. 3. ULTERIUS quæritur, Quid dicat hoc quod dicit, in nomine ?

Aut enim supponit essentiam, aut personam. Si supponit essentiam : ergo videtur, quod essentia possit poni loco ejus, ut dicatur : Ego baptizo te in essentia Patris et Filii et Spiritus sancti. Si autem supponit personam, tunc videtur, quod debeat poni in plurali, ut dicatur : In nominibus Patris, etc.

ULTERIUS quæritur, Utrum possint poni alia nomina idem significantia loco istorum ?

Et videtur quod sic : quia

ITEM, Quæritur de hoc quod dicitur a Luca 1, quod Apostoli baptizaverunt in nomine Christi.

ITEM, Numquid in alio nomine idem poterat fieri ut in nomine Jesu ?

<--- Page Split --->

Videtur, quod sic : quia Jesus et Christus nominat eamdem personam : ergo quod poterat fieri in uno, poterat etiam fieri in alio.

Sod contra. SED CONTRA : In hoc nomine, Jesus, non ita exprimitur fides Trinitatis : quia Jesus interpretatur salvator, quod nomen sua vi non sonat nisi potentiam deitatis sine distinctione personæ : ergo non poterat fieri in illo.

re : ergo multo magis sufficit si ipsa Trinitas nominetur.

ULTERIUS, Quæritur de appositione, Quæst. i Utrum licet aliquid apponere, ut dicatur : Baptizo te in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti et sanctæ Mariae, vel aliud, vel plura hujusmodi ?

Et videtur, quod sic : quia hoc facit ad majorem devotionem, et tamen non tollit formam.

Quæst. 7. ITEM, Quæritur a simili, Utrum Papa modo posset idem instituere si vellet ?

Videtur autem, quod sic : quia ipse est Vicarius Christi in terris : si ergo Apostoli fecerunt hoc, et ipse similiter videtur hoc posse.

Sed contra. SED CONTRA :

Quæst. 8. ULTERIUS quæritur, Utrum in nomine unius personæ possit fieri baptismus ?

Et videtur, quod sic : quia

Sed contra. IN CONTRARIUM est, quod non est forma in baptismo nisi invocatio Trinitattis : Trinitas autem non est persona una : ergo invocatio Trinitatis non est invocatio personæ unius.

Quæst. 9. ITEM, Quæritur, Utrum in nomine Trinitatis possit baptizari, ut dicatur sic : Ego baptizo te in nomine Trinitatis ?

Videtur, quod sic : quia tunc

SED CONTRA :

Secundum hoc dicam : In nomine Patris majoris, Filii minoris, et Spiritus sancti coævi utriusque. Videtur, quod esset baptismus, cum nihil dimissum sit de forma.

ULTERIUS, Quæritur de transpositione Quæst. 1 sic : Baptizo te in nomine Filii et Spiritus sancti et Patris.

Et videtur, quia personæ sunt æquales : ergo videtur, quod non differt quæ earum sit prior in oratione vel posterior.

SED CONTRA :

ULTERIUS, Quæritur de corruptione, ut Quæst. dicatur : In nomine patria et filiabus et spiritibus sanctibus, utrum sit baptismus ?

Et videtur quod sic : quia alias illi qui non possunt proferre propter linguæ balbutiem et imperitiam, omnes male baptizarent : et secundum hoc multi parvuli damnarentur, et multi essent rebaptizandi.

SED CONTRA :

Declinatio quædam est in principio, sicut et in fine : ergo si licet corrumpere in fine, licet etiam corrumpere in princi-

<--- Page Split --->

pio, quod nullus dicit : quia non est baptismus, si dicatur, Baptizo te in nomine atris et illi, etc.

dicatur, quod infans semel vel ter possit immergi, et oportet exprimere verbo significante Ecclesiae regenerationis actum, ut mihi videtur.

olutio. Solutio. Dico sine præjudicio, quod aliud est de forma secundum statutum Ecclesiae, et aliud secundum institutionem divinam.

fuaest. 1. Secundum statutum Ecclesiae existens de forma, si violetur et servetur institutio divina, peccat baptizans, et Ecclesia potest severe agere in ipsum : sed baptizatus non est rebaptizandus. Et hoc modo dicunt quidam, quod pronomen ego est de forma : quod tamen non puto : sed puto, quod potest dimitti si vult aliquis, sine magna culpa : sed dico, quod securius est apponere. Sed quoad institutionem Ecclesiae dicunt multi, quod verbum baptizo est de forma : ita ut reprehendatur tamquam pro criminali qui hoc dimiserit. Sed ego puto verius, quod est de forma secundum necessitatem, ita quod si dimittitur, non sit baptizatus qui baptizatur : sed judicio omnium invocatio Trinitatis est etiam de forma secundum institutionem divinam.

t e t 2 Secundum hanc igitur meam opinionem quæ plurium est et celebrior hodie, responderi potest ad primum quod intentio magis exprimitur in actu et pronuntiatione verbi : et hoc ideo, quia non exigitur intentio personæ quam determinat, sed potius Ecclesiae in cujus persona ille baptizat.

Et per hoc patet solutio ad sequens.

n'est. 2. Ad nD quod quaeritur de verbo, baptizo, sine præjudicio aliorum dico, quod est de forma necessitatis baptismi, et sine quo baptismus non est, nisi occurrat casus propter quem aliter ad tempus sit faciendum, sicut Apostoli fecerunt.

n 1. Ad nD quod contra objicitur, dicendum quod non exprimitur ipso facto intentio baptismi: quia ille modus tinctionis etiam in aliis lavacris est, præcipue cum infra

Ad aliud dicendum, quod Christus injunxit eis exercitium cum determinatione modi, et utrumque intellexit in hoc quod dixit : Baptizantes eos in nomine, etc. 1. Et hoc ideo, quia istud est sacramentum necessitatis, et ideo exigitur summa cautela circa ipsum.

Ad aliud dicendum, quod non est simile de doctrina : quia illa potest esse praeter intentionem, nec est de necessariis ad salutem : et ideo non exigitur ibi expressio talis.

Ad aliud dicendum, quod ille benedictiones sunt orationes, in quibus non est magna vis intentionis.

Ad aliud dicendum, quod non est simile, quia in oratione quae est pius affectus in Deum directus, non respicitur principaliter nisi cor. In sacramentis autem invisibilis pecie operatur virtus divina : et ideo exprimitur intentio circa illud.

Ad aliud dicendum, quod non est simile de aqua : quia intentio non refertur ad aquam, sed ad actum, et ideo in actu debet exprimi.

Ad aliud dicendum, quod licet Christus operetur interius,tamen sua operatio non est nisi operatione ministri præexistente, et ideo illa requirit intentionis expressionem.

Ad alia quae objiciuntur de ritu Graecorum, puto quod corrigendi essent si acquiescerent. De illis autem qui baptizati sunt, potest esse quod primo tradita fuit eis haec forma, propter hoc quod putabant in baptismo nihil fieri nisi operationem hominis : et ideo sicut Apostoli baptizaverunt in nomine Christi, ita et consilio Spiritus sancti tradiderunt eis, ut actus ad Christum referretur, vel impersonaliter ad Christum et Ecclesiam : et hoc ad tempus : et ideo peccant ob-

<--- Page Split --->

servantes ritum istum, sicut etiam peccaremus si nos in nomine Christi baptizaremus.

Vel dicatur, quod cum dicitur : Baptizetur servus Christi, etc., praëintelligitur expressio vel intellectus verbi primae personae, et quoad hoc tolerari potuit ad tempus, propter scandalum, et ex imperio Spiritus sancti inspirante Ecclesiam. Tamen Papa in hoc dubius fuit : quia de illis qui sunt in Dalmatia primo respondit, quod rebaptizarentur, et postea permisit, et ut caveretur in posterum praecepit : quosdam autem fratres in ordine nostro existentes, tres ad minus in urbe Roma rebaptizari praecepit.

intellectum sunt ab actu generandi : Deus autem Pater, et Filius dicunt personas distinctas : unde omnis pater generat, sed non convertitur : et similiter omnis filius genitus est, sed non convertitur : et ideo patet, quod differentis significationis sunt illa nomina et ista.

Ad aliud dicendum, quod potenlia, sapientia, voluntas sive bonitas, licet nominent ea quae exiguntur ad operandum, tamen non nominant nisi unitatem essentiae, eo quod haec in singulis personis sunt : sed forma baptismi secundum fidei confessionem distinctam, debet nominare unitatem essentiae et tres personas : et ideo illa nomina non conveniunt.

Ad 9.

Ad aliud dicendum, quod non bene dicitur : Ego intendo te baptizare : quia ex hoc non posset inferri, quod ego baptizarem secundum actum, vel quod ille baptizatus esset secundum actum : quia multa intendimus quae non facimus : et ideo expresse convenienter fieri non potuit nisi in enuntiatione actus baptismi.

Ad aliud dicendum, quod tria concuraebant ad hoc quod Apostoli baptizarent in nomine Christi, quorum unum est significatio nominis quae implicite exprimit Trinitatem. Secundum autem fuit necessitas, quia odiosum fuit illud nomen salutare, in quo oportet omnem hominem salvari : et ideo ut videntes Spiritum sanctum visibiliter descendere ad invocationem hujus nominis, et sic amabile et reverendum nomen ostenderetur, voluit Spiritus sanctus ut in illo nomine baptizaretur ad tempus, donec notum et venerabile fieret. Tertium est institutio divina per instinctum et revelationem Spiritus sancti, quae licet non legatur, tamen puto quod Apostoli numquam præsumpsissent, nisi Spiritus sanctus hoc fieri jussisset.

Ad quæst.3.

Ad aliud dicendum, quod ly nomine dicit essentiam notam se reddentem in effectu gratiae quam operantur indifferenter tres personae : et ideo cessat objectio, quia licet supponat essentiam, tamen supponit eam sub alio modo significandi : et ideo loco ejus supponi non potest.

Ad aliud dicendum, quod salvata est unitas formae implicite : quia in nomine Christi intelligitur ungens Pater, unctus Filius, et unctio quae est Spiritus sanctus.

Ad aliud patet solutio per ante dicta.

Ad quæst. 4.

Ad aliud dicendum, quod nulla nomina possunt poni loco istorum : quia tantum exprimunt personas, ut sunt in se perfectae et distinctae ab invicem, ut pro-

Ad 1.

Ad aliud quod contra objicitur, dicendum, quod Verbum et Filius differunt eadem ratione quae est relatio, sed non eadem ratione nominis : quia Verbum ut Verbum non nominat personam in se perfectam, sed potius Verbum ut in divinis : et similiter donum, et amor : et ideo non possunt poni loco illorum.

Ad 2.

Ad aliud dicendum, quod genitor et genitus dicuntur relativa, quae secundum

Ad aliud dicendum, quod hoc nomen, Ad qj Jesus, non ita conveniens erat : quia non ita exprimit Trinitatem : tamen nolo contradicere quin eisdem causis concurrentibus hoc fieri posset in alio nomine sicut in isto.

<--- Page Split --->

F. De institutione baptismi.

De institutione baptismi quando ccepit, variae sunt aestimationes. Alii dicunt tunc esse institutum, cum Nicodemo Christus ait : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, etc. 1. Alii dicunt institutionem baptismi factam cum Apostolis dixit : Euntes ergo, docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti 2. Sed hoc dixit eis post resurrectionem, praecipiens eis de vocatione Gentium, quos ante passionem binos miserat ad praedicandum in Judaea 3, et ad baptizandum, dicens : In viam gentium ne abieritis 4. Jam ergo institutus erat baptismus : quia baptizabant simul et praedicabant.

G. De forma in qua baptizaverunt Apostoli ante passionem Christi.

Si vero quaeritur, In qua forma tunc baptizaverunt Apostoli ? Sane dici potest, in nomine Trinitatis, scilicet in ea forma in qua postea baptizaverunt Gentes : quae ante passionem potest intelligi fuisse tradita, licet non sit scriptum. Non ergo tunc illam formam Christus prius tradidit, cum ad Evangelizandum Gentibus misit : sed quam ante tradiderat mittens eos in Judaeam, post iteravit cum ad Gentes misit. Commodius ergo dicitur institutio facta, quando Christus a Joanne baptizatus est in Jordane 5, quod dispensavit, non quia mundari voluit cum sine peccato fuerit, sed quia contactu mundae carnis suae vim regenerativam contulit aquis, ut qui postea immergeretur invocato nomine Trinitatis, a peccatis purgaretur 6. Tunc ergo invocato nomine Trinitatis, institutus est baptismus Christi : in quo Trinitas, cujus mysterium ibi innotuit, interius hominem baptizat.

<--- Page Split --->

liter, et causaliter, et quoad effectum salutis.

ARTICULUS III.

Quando baptismus est institutus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, « De institutione baptismi quando ccapit, etc. »

Videtur enim, quod baptismus debuit institui a principio : quia magis valet effixa medicina in principio, quam in fine morbi.

Si dicas, quod trahit efficatiam a passione Christi, et ideo ante passionem non debuit institui : videtur hoc nihil esse : quia in fide venturi profuit passio illis qui fuerunt ante Christi incarnationem : ergo et baptismus potuit prodesse.

Quæst.

PRETEREA , IstavarietasquamMagi - stertangitinLittera , habetreduciadaliquamconcordiam , quæigiturestilla ?

Solutio.

Solutio . Dicendum , quodbaptismusnondebuitincipereanteChristipassio - n e m : ethujuscausaest , quiabaptismusestsacramentumplenieffectus , etplenæcuræ : curaautemmorbiplenarianonfuitnisipostpassionemetresurrectionemChristi : quiatuncreatusoriginalisintotocessavit , etjanuacceliapertafuitquoadbeatitudinisperceptionem .

ADPRIMUMergo dicendum, quod non habuerunt plenam liberationem qui fuerunt ante Christi incarnationem, sed tantum pro se quilibet satisfecit : sed reatus naturae mansit usque ad Christum quoad descensum ad limbum, et januæ clausionem.

Ad quest.

ADALIUDdicendum , quodbaptismusmultipliciterinstitutusest , scilicetofficia -

Officialiter, Matth, x, 1 et seq., quando misit Apostolos baptizare in eadem forma in qua nunc baptismus fit, ut dicit in Littera, praecipiens eis, ibi, In viam Gentium ne abirent, et in civitates Samaritanorum ne intrarent.

Causaliter autem quatuor modis, scilicet materialiter, Matth. ii, 16 et seq., quando tactu suæ mundissimæ carnis vim regenerativam contulit aquis in baptismo, scilicet quo baptizatus est: in quo tamen baptismo res Trinitatis fuit, licet non sub forma verborum præscripta : quia Pater in voce, Filius in carne aquam tangente, Spiritus sanctus in columba. Quia etiam aqua materia non est nisi verbo vitæ sanctificata, nisi quis vocet materiam omnino indispositam : habet enim se materia tripliciter ad baptismum, scilicet ut materia tantum : et sic aqua a principio creationis est materia, cum Spiritus Domini ferebatur super aquas, ut dicit Chrysostomus. Habet etiam se ut materia disposita, ut postquam Dominus tactu suæ mundissimæ carnis vim regenerativam aquis contulit. Habet etiam se ut materia informata, quando est sub invocatione Trinitatis. Secundum causam autem formalem institutus est baptismus, Matth. xxvii, 19: Baptizantes eos in nomine Patris, etc. Et quoad causam finalem, Joan. iii, 3: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei. Efficienter autem et significative quoad causam operantem in baptismo, Joan. xix, 34, institutus est, ubi aqua fluxit et sanguis de latere Christi, ad ostendendum quod de latere Christi habet efficaciam salutis.

Sed quoad effectum salutis, institutus est, Marc. xvi, 16, ubi dicit : Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit.

<--- Page Split --->

H. Quare in aqua tantum fiat ?

Celebratur autem hoc sacramentum tantum in aqua, non in alio liquore, ut ait Christus : Nisi quis renatus , etc. 1. Ideoque uniformiter id fieri in aqua præcipitur, ut intelligatur quod sicut aqua sordes corporis ac vestes abluit, ita baptismus maculas animæ, sordesque vitiorum emundando abstergit. Vel ideo, ut nullum inopia excusaret : quod posset fieri, si in vino vel oleo fieret : et ut communis materia baptizandi inveniretur apud omnes : quod aqua signavit quæ de latere Christi manavit 2, sicut sanguis alterius sacramenti signum fuit. Non ergo in alio liquore potest consecrari baptismus nisi in aqua.

ARTICULUS IV.

An conveniens materia baptismi sit aqua ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, H, « Celebratur autem hoc sacramentum in aqua, etc. »

Videtur autem, quod materia conveniens non sit aqua :

vel vinum calidum et humidum, videtur potius materia debere esse oleum vel vinum quam aqua.

SED CONTRA est, quod

<--- Page Split --->

aqua: ergo sola aqua est materia, et non aliud.

Sed tunc fiunt quaestiones multæ a latere. In aqua potest fieri baptismus, utrum in simplici, vel in composita ?

Si tantum in simplici, tunc in mari non posset : quia immixtum habet terrestre combustum, propter quod est falsum.

Item, In brodio non fieret, nec in cervisia tenui, nec in medone, nec in aliis aquis mixtis.

Item, Nulla aqua pluvialis, nec aliqua aqua apud nos : ergo in nulla aqua apud nos fieret baptismus, ut videtur. Quod autem omnis aqua apud nos sit mixta, probatur per hoc quod congelatur frigido, et hoc non fieret nisi esset permixta, ut dicit Alexander Philosophus.

Solutio. Solutio. Dicendum quod sola aqua est materia baptismi : cujus plurimæ sunt causæ, sed sex sufficiant, quarum tres inveniuntur in Littera, quarum prima sumitur ex proprietatibus aquæ : quia habet vim refrigerandi per frigidum, et ablutivam sordium per humidum : et ideo significat gratiam abluentem ma-

culas culpæ, et refrigerantem incendium quod est in æstu fornitis et concupiscentiae : et isti sunt principales et primi effectus baptismi. Secunda sumitur ex levitate habendi : quia nulli inopum prohibetur aqua, et hoc competit sacramento generalis necessitatis. Tertia sumitur ex communitate inveniendi : quia in omni parte mundi prope invenitur ubi homines habitant, et hoc iterum competit sacremento generaliter necessario. Quarta etiam innuitur in Littera : quia aqua non vinum vel oleum fluxit de latere Salvatoris. Quinta et sexta inducuntur in auctoritatibus Chrysostomi in objectionibus, scilicet quia spiritus vivificans primo super aquas apparuit : et quia Salvator in Jordanis rivis hoc elementum tetigit, dans ei virtutem ut spiritiferas animas facere possit.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod baptismus est principium vitæ novæ : sed ille non est primus ejus effectus, sed potius ablutio maculæ, et refrigerium fomitis, et per consequens gratia in virtutibus facit in anima novam vitam. Et non oportet, quod sacramentum habeat similitudinem ad omne illud quod quocumque modo causat, sed ad id quod causat substantialiter et primo, secundum quod ordinatur contra defectum peccati.

Ad ALIUD dicendum, quod illuminationis quaedam proprietas relucet in aqua quantum ad naturam perspicui, et hoc sufficit ad significandum characterem : oleum autem magis ponit similitudinem ad sanitatem pœenæ, et ideo assumitur pro parte materiae in chrismate, ubi sit unctio contra fornitis pœenam ne labatur in præceps, et in oleo infirmorum : sanitas autem baptismi perficitur potius per ablutionem culpæ.

Ad m quod quaeritur de diversitatibus aquarum, dico generaliter, quod si est commixtio tollens speciem elementi, et trahens ad speciem aliam, in illa aqua

<--- Page Split --->

non potest fieri baptismus, sicut est brodium pinguium vel aliorum quod infrigidatum congelatur. Et constat similiter, quod cervisia et urina et lixivia quaedam quae multam habet admixtionem acutorum corporum, et aquae quas faciunt Alchimistae ad mutanda metalla. Est autem quaedam mixtio non removens proprietates aquae, quin ipsa remaneat in impetu refrigerandi, et virtute abluendi : abluen-

di, inquam, non dissolvendi corpus, sicut faciunt aquae acutae, ut urina, et lixivia quaedam : et in talibus potest fieri baptismus, et non impedit : unde in mari, pluviis, aquis turbidis, et aliis hujusmodi potest fieri baptismus. Et etiam si esset brodium non remotum a specie elementi, ex eo quod coctum est, in eo bene crederem posse fieri baptisma.

I. De immersione, quoties fieri debeat ?

De immersione vero si quaeritur, quomodo fieri debeat, praecise respondemus, vel semel, vel ter, pro vario more Ecclesiæ. Unde Gregorius : De trina immersione baptismi nil verius responderi potest, quam quod vosipsi sensistis : quia in una fide nihil officit Ecclesiæ sanctæ consuetudo diversa. Quia enim in tribus subsistentiis una substantia est, reprehensibile esse nullatenus potest infantem in baptismo ter vel semel immergere : quia et in tribus mersionibus personarum trinitas, et in una potest divinitatis singularitas designari. Nos vero qui tertio immergimus, etiam triduanæ sepulturæ sacramentum signamus 1. Secundum hoc licet non modo ter, sed etiam semel immergere. Ibi tamen dumtaxat immergere semel licet, ubi consuetudo Ecclesiæ talis existit. Si quis vero id facere incipiat ubi consuetudo talis non est, vel semel tantum mergendum asserat, reprehensibilem se constituit. Unde Haymo : In suo sensu abundabat Cypranus, cum semel mergebat in baptismo parvulos : qui 2 quod intelligebat, studiose implebat bonis operibus abundando, licet in hoc nescius delinqueret : sed quia bonis operibus abundabat, postea correptus a Deo abundavit altiori sensu, ter illos mergendo 3. Ecce habemus, quia deliquit qui semel mersit. Sed hoc ideo, quia aliter se habebat consuetudo illius Ecclesiæ : vel quia unam tantum faciendum mersionem asserebat. De trina mersione Augustinus 4 ait : Postquam nos credere promisimus, tertio ca-

<--- Page Split --->

pita nostra in sacro fonte dimersimus : qui ordo baptizandi duplici mysterii significatione celebratur. Recte enim tertio immersi estis, qui accepistis baptismum in nomine Trinitatis. Recte tertio immersi : quia accepistis baptismum in nomine Christi, qui die tertia resurrexit a mortuis. Illa enim tertio repetita immersio, typum Dominicae exprimit sepultura. Constat ergo baptizandos tertio debere immergi : et tamen si semel tantum immergantur, verum baptisma accipiunt. Et qui semel immergit tantum, non peccat nisi consuetudo Ecclesiæ obsistat, vel hoc modo tantum debere fieri asserat.

ARTICULUS V.

enim facile baptizari et respicere, ita facile Deo sepelire hominem veterem, et monstrare novum 1. » Hoc autem totum potest fieri immersione una. Ergo superfluæ sunt aliae, ut videtur.

Utrum in baptismo necessaria sit trina immersio, aut una sufficiat ?

SED CONTRA :

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « De immersione vero si quæritur, etc. » Videtur enim semel esse immergendum tantum : quia

Ad hoc etiam Magister in Littera plurima adducit.

SED TUNC QUÆRITUR :

1 S. JOANNES CHRYSOSTOMUS, Homilia XI super Joannem. 2 S. JOANNES DAMASCENUS, Lib. IV de Fide or-

thodoxa, cap. 1.

3 S. DIONYSIUS, Lib. de Ecclesiastica hierarchia, cap. 2, in theoria baptismi.

<--- Page Split --->

Et quæritur secundum illos si decedat baptizandus in prima immersione facta ante secundam, utrum sit baptizatus ?

configurari debemus sepulturae, sed etiam modo sepulturae, ut habitum est in auctoritatibus inductis.

Ad aliud dicendum, quod ut patet in sequentibus, Chrysostomus non intendit, quod semel tantum sit immergendum, sed quod sit immergendum absolute, et postea docet formam immersionis.

Et videtur, quod non : quia non est invocatio Trinitatis completa : ergo non est ibi forma.

Ad id quod quæritur, Utrum diviAd quidenda sit forma secundum tres immersiones ?

Item, Sepulturæ Christi non est configuratus : ergo non mortuus peccato : ergo videtur, quod talis non sit baptizatus.

Solutio. Solutio. Dicendum ad hoc, quod inter omnes consuetudines magis rationabilis est consuetudo Ecclesiæ Romanæ, quæ ter immergit : quia in illa consuetudine actus conformatur formæ sepulturae et effectui baptismi : quia, sicut dicit Augustinus, una sua morte nos Christus a duplici morte absolvit, scilicet culpæ, et pœenæ æternæ : vel animæ, et corporis : quia licet corpus moriatur, tamen in morte detineri non potest. Si tamen semel tantum immergatur, puto corrigendum esse baptizantem : sed infans nullo modo rebaptizandus est : quia plenum habet baptismi sacramentum.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod actus debet respondere formæ : quia in forma exprimitur unitas essentiae per hoc quod dicitur, In nomine, et in figura respondet huic unitati unitas baptismi, et Trinitati trina immersio debet respondere.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod non tantum

Dico quod non, sed continue pronuntianda est propter periculum infantium. Si tamen aliquis dividat, et infans moriatur, Patre nominato, et una immersione facta, dico quod baptizatus est : quia supplet tunc summus sacerdos quod minister explere non potuit : et ideo puto esse dicendum, si nominato uno, sacerdos moriatur, quod ille puer est baptizatus propter supplementum summi sacerdotis.

Ad aliud dicendum, quod perfundens aqua totum corpus, vel quando potior pars, id est, caput immergitur et tingitur aquis, baptizatur : sed non videtur mihi esse laudabilis consuetudo, sed immergendi consuetudo laudabilior est.

Quod autem quidam quærunt, utrum Quæs in balneo fiat baptismus, vel aqua calida vel thermis ?

Constat, quod sic : quinimo si sacersolus doces facerent fieri aquam calidam, melius esset, quia quandoque ita penetrantur frigore aquæ parvuli, quod contrahunt mortales infirmitates, et moriuntur.

<--- Page Split --->

K. Quando circumcisio amisit vim suam ?

Solet etiam quaeri, Si circumcisio amisit statim vim suam ab institutione baptismi ? Ad quod dicimus in Christi morte terminata esse legalia omnia 4. Ex tunc ergo circumcisio perdidit vim suam, ita quod postea non profecerit, sed potius obfuerit observatoribus suis. Sed usque ad oblationem verae hostiae potuit prodesse. Si enim ante passionem legalia finem habuissent, non ea imminente vetus pascha cum discipulis manducasset.

L. De causa institutionis.

Causa vero institutionis baptismi, est innovatio mentis : ut homo qui per peccatum vetus fuerat, per gratiam baptismi renovetur : quod fit depositione vitiorum, et collatione virtutum. Sic enim fit quisque novus homo, cum abolitis peccatis ornatur virtutibus. Abolitio peccatorum pellit foeditatem : appositio virtutum affert decorem : et haec est res hujus sacramenti, scilicet interior munditia.

ARTICULUS VI.

An adveniente baptismo cessaverit circumcisio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit ultimo, ibi, K, « Solet etiam quaeri, Si circumcisio amisit statim vim suam, etc. »

<--- Page Split --->

ergo cum baptismus magis perfectus quam circumcisio habuit statum, superfluum fuit manere circumcisionem quae minus fuit perfecta.

Quæst. 1. Abhucautem redit quæstio, Quare alia legalia post passionem non permittebantur ab Apostolis exerceri in fidelibus conversis, sed circumcisionem permiserunt permanere ad tempus aliquod post passionem ?

Quæst. 2. ITEM, Quare Apostolus circumcidit Timotheum 1, et non circumcidit Titum 2 ?

Quæst. 3. ITEM quæritur, Utrum peccavit circumcidendo Timotheum, cum ipse reprehenderit Petrum, quod cogebat Gentes judaizare, et dixerit : Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit 3 ?

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum, quod veritate veniente, cessavit umbra : sed veritas venit duobus modis, scilicet quoad ostensionem Filii in carne, et tunc non statim debuerunt cessare : venit etiam quoad operationem salutis, et hoc factum est in passione, et tunc legalia mortua fuerunt in se, licet non statim mortifera observantibus.

Unde adhuc ulterius distinguendum est, quod aliud est esse mortuum, et aliud est esse mortiferum. Mortuum est, quod ex se non confert salutem : mortiferum est, quod facienti fert mortem æternam, et hoc fecerunt legalia, postquam divulgatum est Evangelium, et exivit sonus Apostolorum in omnem terram 4. Et hoc iterum fit duobus modis, scilicet per auditum prædicationis, et per decursum temporis : per auditum prædicationis, sicut apud illos qui au-

diverunt Apostolos : per decursum temporis, sicut apud nos est modo, etiamsi non audivissemus prædicationem verbi Dei : quia non esset rationabile, quod Deus populo projecto et statu veteris legis, curam mundi reliquisset ita diu.

DICENDUM ergo ad primum, quod Chri- 41 stus ante passionem (ut vult Magister Hugo) ritum baptismi familiari suo Nicodemo ut consilium revelavit. Unde ante passionem non fuit baptismus nisi consilium : qui tamen omnibus eum accipientibus valuit in medicinam, et ideo quia fuit in consilium, cum eo efficax cucurrit circumcisio. Sed post passionem soluto pretio universalitatis, fuit in præceptum, præcipue post tempus resurrectionis postquam dictum est : Docete omnes gentes, baptizantes eos, etc. 5 : et tunc circumcisio mortua est, sed cum honore ad tumulum deferenda : sed spem ponentibus in ea non omnibus fuit mortifera, nisi quibus determinatum est tempus passionis vel auditu prædicationis, vel consideratione status temporis : illis enim si spem posuerunt, fuit mortifera : qui autem spem non ponebant, sed ex dispensatione Apostolorum propter scandalum Judæorum, et ne ut sacrilega videretur abjicienda, ad tempus in ritu permanserunt, non fuit mortifera, sed mortua.

Ad aliud dicendum, quod duo erant ante passionem ad idem non eodem modo : unum in consilium ut inchoandum, et aliud in præceptum ut terminandum.

Ad aliud dicendum, quod illa ratio tenet ex quo determinata et præcepta est perfectio baptismatis, et ante non.

Ad aliud dicendum, quod secundum quosdam eadem ratio est de omnibus legalibus : secundum alios tamen præcipue circumcisio quoad tempus cucurrit, quia illa solum erat in remedium origi-

<--- Page Split --->

nalis : et secundum illos non est simile de agno et de circumcisione.

d quest. 1. Ad aliud dicendum, quod Apostolus circumcidit Timotheum, dictis de causis, quia non spem ponens in circumcisione, sed potius quia filius fuit mulieris Judae, patre gentili, et praeficere eum volebat Judaeis habitantibus in illis locis : gentilem autem Titum non circumcidit, quia Gentibus in Dalmatia habitantibus praeficiebatur.

Ad aliud dicendum, quod reprehenAd quest. 2. dit Petrum, quia suum factum fuit coram infirmis, qui credebant spem esse ponendam in legalibus, qualis non fuit Timotheus.

Ad idem dicendum, quod Galatis jam Ad quest. 3. erat prædicatum de Christo, et receperant, et postea aversi sunt ad fidem circumcisionis, et ideo erat eis mortifera.

M. Quæritur, An baptismus aperuit cælum, quod non aperuit circumcisio ?

Si quæritur, Utrum baptismus aperuit cœlum, quod non aperuit circumcisio ? Dicimus, quia nec baptismus, nec circumcisio regni nobis aditum aperuit, sed hostia Salvatoris : quæ si tempore circumcisionis oblata fuisset, illius temporis homines regnum intrassent. Res ergo hujus sacramenti justificatio est.

baptismus januam regni cœlestis aperuerit.

ARTICULUS VII.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, « Si quæritur, Utrum baptismus aperuit cælum, etc. » Et quæruntur hic duo, scilicet quid cælum aperuit ? 1. Supra enim, distinctione I, dixit Beda, « Fuit tamen illa, etc. » Et excipit dicens : « Excepto quod januam regni « cœlestis non aperuit. » Ergo si illa exceptio bona quæ distinguit inter effectum circumcisionis et baptismi, videtur quod

Si autem hoc concedatur, contrarium hic dicitur in Littera.

Item, Ad Coloss. 1, 20 : Pacificans... sive quæ in terris, sive quæ in cœlis sunt.

<--- Page Split --->

Ibi Augustinus in originali sic dicit : « Qua hora sanguis redemptionis Christi de latere ejus pendentis exivit, dimissum est peccatum Adæ, et tunc patuit introtus in regnum cælorum. » Sed videtur iterum hoc per hoc quod dixit latroni, Luc. XXIII, 43 : Amen dico tibi, hodie mecum eris in Paradiso.

Sed contra. SED CONTRA videtur quod in resurrectione : quia ita dicitur in oratione paschali : « Deus qui hodierna die per Unigenitum tuum æternitatis nobis aditum devicta morte reserasti, etc. »

Item videtur, quod ascensio : quia tunc ascendit pandens iter ante eos, ut prædixerat Prophetia 1.

Quæst. ULTERIUS quæritur de secundo, quid vocetur hic janua ? Sed hoc supra determinatum est.

SOLUTIO. Dicendum, quod omnia hæc Solutit quodammodo aperuerunt differenter : quia baptismus quoad solutionem reatus impedientis et culpæ ex parte nostra : passio autem quoad solutionem pretii quod statutum erat solvendum ex decreto Patris : resurrectio autem quoad adeptionem gloriæ in capite, quæ artha est adipiscendæ gloriæ in membris : sed ascensio quoad ingressum in cœlum, quæ determinat locum congruum beatitudini.

Et per hoc patet solutio ad totum.

Ad aliud quod ulterius quæritur, Ad qua Quid vocetur janua ?

Dicendum, quod repagulum reatus ex parte nostra, et statutum debitum ex parte statuti decreti Dei. Alii tamen aliter dicunt, sed non est vis.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO IV.

De baptismo per comparationem ad recipientes.

A. Quod alii suscipiunt sacramentum et rem, alii sacramentum et non rem, alii rem et non sacramentum.

Hic dicendum est aliquos suscipere sacramentum et rem sacramenti, aliquos sacramentum et non rem, aliquos rem et non sacramentum. Sacramentum et rem simul suscipiunt omnes parvuli, qui in baptismo ab originali mundantur peccato : quamvis quidam diffiteantur illis qui perituri sunt parvulis, in baptismo dimitti peccata, innitentes illi verbo Augustini : Sacramenta in solis electis efficiunt quod figurant 1 : non intelligentes illud ita esse accipiendum, quia cum in aliis efficiunt sacramenta remissionem, non hoc eis faciunt ad salutem, sed solis electis. Nam quod omnibus parvulis in baptismo remittatur peccatum per baptismum, Augustinus evidenter dicit : A parvulo, inquit, recenter nato usque ad decrepitum senem, sicut nullus prohibetur a baptismo, ita nullus est qui non peccato moriatur in baptismo : sed parvuli tantum originali, majores vero etiam omnibus quae male vivendo addiderunt ad illud quod nascendo traxerunt, nisi enormitas vitae impediat, id est, fictio 2. Adulti quoque qui cum fide baptizantur, sacramentum et rem suscipiunt.

Hic agitur de baptismo ex parte suscipientis.

Et ponitur hic quaestio triformis, et subjunguntur dubia orta ex illis.

« Hic dicendum est aliquos suscipere sacramentum, etc. »

Prima pars quaestionis est de illis qui suscipiunt rem et sacramentum. Secunda est de his qui suscipiunt sacramen-

<--- Page Split --->

tum et non rem, ibi, B, « Qui vero sine fide accedunt, etc. » Tertia est de his qui suscipiunt rem et non sacramentum, ibi, C, « Sunt et alii, ut supra posuimus, etc. »

Quaestiones autem ex his consequentes sunt quatuor : quarum prima est, Quid suscipiunt jam justi ad baptismum accedentes ? quam tractat, ibi, F, § 1 : « Solet etiam quaeri de illis qui jam sancificati, etc. » Secunda est, cur poenalitas non tollitur in baptismo, sicut omnis culpa ? ibi, F, § 2 : « Cum vero in baptismo peccatum deleatur, et satisfacrio exterior, etc. » Tertia est, ibi, G, « Si quaeritur. Cujus rei sit baptismus, etc. » Ultima est, Quid parvuli accipiant in baptismo, utrum gratiam tantum, vel virtutem tantum, vel utrumque ? ibi, « Solet etiam quaeri, Si parvulis in baptismo, etc. »

Et haec omnia prolixe determinantur et bene in Littera : et ideo quaestiones hic sunt succinctae.

ARTICULUS I.

An in parvulis qui recipiunt rem et sacramentum, sit æqualis effectus baptismi ?

Quæritur tamen primo circa primam partem quaestionis, Utrum in parvulis qui recipiunt rem et sacramentum, sit effectus baptismi æqualis ?

Et videtur quod sic : quia

nibus parvulis ad justificationem : ergo videtur, quod æqualiter.

SED CONTRA hoc videtur esse, quod Sed cont 1. Secundum naturalia, Angeli gratuita etiam differenter acceperint, ut dicit Magister in libro II Sententiarum : ergo videtur, quod similiter et parvuli : ergo non receperunt æqualem gratiam.

SOLUTIO. Dicendum, quod æqualis est Solutio effectus baptismi in omnibus parvulis, ut probant primæ objectiones : sed non sic se habet in adultis, ut infra probabitur.

AD PRIMUM autem quod contra objiciAdobjec tur, dicendum quod non est simile de Angelis : quia illi multorum judicio secundum differentiam ordinum differunt specie, sed parvuli sunt in specie una : nec hominibus datur quantitas gratiae, secundum proportionem naturalium, sed potius secundum modum præparationis, et hic æqualis est cum parvulis, quia non habent præparationem nisi ex merito Christi, et illa æqualiter exhibetur omnibus.

AD ALIUD dicendum, quod differens Adobjec usus est, non ex difformitate habitus, sed potius ex difformitate liberi arbitrii.

AD ALIUD dicendum, quod finalem haAdobje bere gratiam, vel secundum præsentem justitiam non dicunt gratiae quantitatem, sed qualitatem : et ideo in illo argumento mutatur quid in quale.

<--- Page Split --->

B. De ficte accedentibus.

Qui vero sine fide vel ficte accedunt, sacramentum, non rem, suscipiunt. Unde Hieronymus : Sunt lavacra gentilium, hæreticorum : sed non lavant ad salutem. In Ecclesia etiam qui non plena fide accipiunt baptisma, non spiritum, sed aquam suscipiunt 4. Augustinus etiam ait : Judæis omnibus communia erant sacramenta, sed non communis omnibus erat gratia, quæ est virtus sacramentorum : ita et nunc communis est baptismus omnibus baptizatis, sed non virtus baptismi, id est, ipsa gratia. Item, Omnis qui jam suæ voluntatis arbiter constitutus est, cum accedit ad sacramentum fidelium, nisi pœniteat eum veteris vitæ, novam non potest inchoare. Ab hac pœnitentia, cum baptizantur, soli parvuli immunes sunt 5. His aliisque testimoniis aperte ostenditur, adultis sine fide et pœnitentia vera in baptismo non conferri gratiam remissionis : quia nec parvulis sine fide aliena, qui propriam habere nequeunt, datur in baptismo remissio. Si quis ergo ficte accedit, non habens veram cordis contritionem, sacramentum sine re accipit. Videtur tamen Augustinus 3 dicere, quod etiam ficte accedenti, qui etiam habet odium fraternum, in ipso momento quo baptizatur, omnia condonentur peccata, et post baptismum mox redeant. Sed non hoc asserendo dicit, imo hanc opinionem et præmissam sententiam conferendo : ait enim sic : His qui ficto corde baptizantur, aut peccata nullatenus dimittuntur : quia Spiritus sanctus disciplinæ effugiet fictum : aut in ipso temporis puncto per vim sacramenti dimissa, iterum per fictionem replicantur : ut etiam illud verum sit, Quicumque in Christo baptizati estis, etc. 4, et illud, Spiritus sanctus disciplinæ effugiet fictum 5 : ut induat eum Christum sanctitas baptismi, et exuat eum Christum pernicies fictionis. Nam redire dimissa peccata ubi fraterna charitas non est, aperte Dominus docet etiam in illo servo, a quo dominus dimissum debitum

<--- Page Split --->

petiit, quia ille conservo dimittere noluit 1. Sic non impeditur baptismi gratia quo minus omnia peccata dimittantur, etiamsi fraternum odium in ejus cui dimittuntur, animo perseverat. Solvitur enim hesternus dies, et quidquid superest : et solvitur etiam ipsa hora momentumque ante baptismum, et in baptismo. Deinceps autem continuo reus incipit esse non solum consequentium, sed etiam praeteritorum dierum, horarum, momentorum, redeuntibus omnibus quae dimissa sunt. Hoc autem, ut praediximus, non sub assertione dixit : quod ostenditur ex eo quod ait in eodem libro sic : Si ad baptismum fictus accedit, dimissa sunt ei peccata, aut non sunt dimissa : eligant quod voluerint 2. Ecce aperte cernis, si tamen attendis, id dixisse Augustinum non asserendo, sed quaerendo, et aliorum opinionem referendo. Idem enim ait : Tunc valere incipit ad salutem baptismus, cum illa fictio veraci confessione recesserit : quae corde in malitia perseverante, peccatorum ablutionem non sinebat fieri. Non ergo ficte accedenti peccata dimittuntur.

ARTICULUS II.

Quid sit fictio ?

sacramento : ergo videtur, quod ille non suscipit.

Deinde quaeritur de secundo quod tangit, ibi, B, « Qui vero sine fide vel ficte accedunt, etc. »

Et hic quaeruntur tria, quorum primum est, Quid sit fictio ?

Secundo, Qualiter impedit baptismum ?

Tertio, Qualiter redit effectus baptismi cessante fictione ?

Ad PRIMUM proceditur sic :

Et videtur, quod sic : quia iste intendit suscipere quod exhibet Ecclesia : ergo videtur, quod suscipiet illud.

SED CONTRA:

Sapient. 1, 3: Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum : ergo Spiritus sanctus nihil operatur in baptismo : ergo nihil suscipit.

ULTERIUS quaeritur de secundo modo, Qu qui dicitur indevotio. Devotio enim est

4 Cf. Matth. xvii, 23 et seq. 2 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Baptismo contra

Donatistas, in initio cap. 12. De consec. dist. IV, cap. Ostenditur illos (Nota ed. Lugd.)

<--- Page Split --->

quidam fervor animi in compunctione peccatorum, vel amore charitatis, ut dicit Ambrosius super Epistolam ad Romanos : sed multi sunt qui non ita accedunt ad baptismum : ergo videtur, quod multi sunt qui non habent affectum mortalis peccati, qui tamen ficti sunt : et hoc nullus dicit.

Rest. 2. ULTERIUS quaeritur de tertio modo ficto :

Rest. 3. ULTERIUS quaeritur de numero harum fictionum.

Solu tio. Ad hoc ultimum primum respondeo, quod quadruplex fictio colligitur a dictis Augustini : tamen triplex ficrio ponitur praecipue in suscipiente sacramentum Eucharistiae, sed per simile etiam est in suscipiente baptismum : et illa est aut ex parte dantis sacramentum, aut ex parte suscipientis. Vel aliter et melius, aut ex parte ritus sive actus sacramenti, aut ex parte operis operati quod facit Ecclesia. Si primo modo, tunc est qui aliter suscipit quam Ecclesia exercet ritum, et hoc intelligo de eo qui deridet ritum Ecclesiae, et tamen intendit accipere quod facit Ecclesia, licet derideat : ille enim percipit sacramentum. Si autem ex parte operis operati : tunc aut est secundum rationem, et tunc non est non credens : aut secundum concupiscibilem, et tunc est indevotus : aut ex parte irascibilis, et tunc est contemnens.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod est non credens, volens tamen suscipere idipsum secundum quod videt facere Ecclesiam : et ille est de quo loquitur Magister in Littera, quod suscipit sacra-

mentum quoad characteris impressionem : si autem averteret eum infidelitas ut nollet suscipere nec susciperet, tunc non esset dubium, quod nihil susciperet.

Ad ALIUD dicendum, quod baptismus est sacramentum fidei quoad hoc quod est fundamentum sacramentorum, sicut fides ædificii spiritualis in vita. Sed quod contrariatur fidei, dummodo intendat suscipere quod facit Ecclesia, non contrariatur nisi gratiae sacramentali, et non characteri : et ideo suscipitur character.

Ad ALIUD dicendum, quod discredulitas omnium articulorum impedit rem sacramenti, et si omnes simul discredat, et tamen velit suscipere id secundum quod nihil credit facere Ecclesiam, ipse suscipit characterem.

Ad ID quod quaeritur de secunda fictione, dicendum quod indevotus hic dicitur a privatione habitus devotionis, et hoc est quando est in statu et effectu mortalis peccati : quia talis non recipit nisi characterem.

Ad ALIUD dicendum, quod qui aliter Adqucst. 2. celebrat, si non servat formam, nihil exAd 1. hibet : sed hic principaliter accipitur ex parte suscipientis, qui scilicet susceperit aliter quam Ecclesiae ritus sit : suscipit enim pro quadam abusione, tamen hoc ipsum abusivum intendit suscipere, et propter efficaciam sacramenti dicitur recipere characterem.

Ad ALIUD dicendum, quod est contemptus abjiciens opus, et est contemptus vilipendens tamquam vile, quod tamen facere intendit. Et primus quidem nihil suscipit, quia sacramento se non subdit : secundus autem suscipit characterem.

<--- Page Split --->

ARTICULUS III.

An fictio possit impedire baptismum ?

Secundo quæritur, Qualiter impedit baptismum ?

Videtur enim, quod non possit impedire :

Ad aliud dicendum, quod in parvulis non est voluntas renitens, quin potius est ibi præparatio meriti Christi con- tra peccatum alienum, ut prius dictum est.

Ad aliud dicendum, quod nihil prohibet propter adhærentiam venialis veniale peccatum manere : quia hoc non facit fictionem : quia nec in eadem parte est cum gratia, nec etiam gratiae contrariatur : et ideo tota venia habetur, et tota sanctitas etiam non habita remissione venialis.

ARTICULUS IV.

Qualiter redeat effectus baptismi cessante fictione ?

Tertio quæritur, Qualiter redit effectus baptismi cessante fictione ?

Quia videtur, quod non redeat :

Solutio. Dicendum, quod fictio impedit ex eo quod ponit obicem Spiritui sancto per dissensum actualem voluntatis ad effectum sacramenti : vult enim aliquid quod non potest stare cum gratia sacramentali.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod peccatum de se est debile, sed cum voluntate retinente gratiae efficitur forte ad impediendum gratiam : quia qui creavit te sine te, non justificabit te sine te : non enim vult malitiam Deus, ut dicit Damascenus, nec compellit virtutem, quia jam sorderet laus boni, si etiam contra voluntatem daretur.

<--- Page Split --->

cta a sacramento baptismi : sed quando non est, non efficitur : ergo non efficitur quin iste fictus baptizetur. Similiter videtur, quod nec postea efficitur : quando enim non est causa, tunc nihil efficit causa : postea autem non est baptismus, quia jam transiit : ergo non efficit postea : ergo non efficitur umquam a baptismo gratia illa : ergo non redit.

Si forte dicatur, quod manet character, et ille est causa gratiae in talibus : istud non videtur esse verum, quia character aequaliter est in bonis et in malis : ergo non est magis causa boni quam mali : quia causa per se boni non potest esse cum malo, sicut nec bonum : et causa mali per se et formaliter, non potest esse cum bono, sicut nec malum.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod fictus recipit characterem : et aliter est de opere hominis, et aliter de opere Dei : opus enim hominis potest per hominem esse mortuum et mortificatum, et hoc est quod procedit a libero arbitrio : opus autem Dei non potest esse mortuum, et

hoc est sacramentum, in quo, sicut infra 1 habebitur, divina virtus sub tegumento visibilium specierum in baptismo salutem operatur : et ideo non tenet ista objectio de sacramentis. Sed fictus ponit obicem sive repagulum gratiae ne in eo fiat.

Ad ALIUD dicendum, quod Spiritus sanctus in quantum sanctus, effugiet fictum, quia non operatur in eo sanctitatem, sed non in quantum est Spiritus operans in sacramentis.

Ad ALIUD dicendum, quod character lumen est spirituale ex parte imaginis creatae distinguens fidelem ab infideli secundum fidei statum, ut infra dicemus in quaestione de charactere : sed illud lumen non habet contrarietatem ad peccatum, sicut nec lumen fidei informis : nec hoc ideo dicitur, quod sit fides informis, sed est splendor quidam procedens a charactere increato in imaginem creatam, ad distinctionem baptizati a non baptizato : et ideo potest salvari cum peccato.

Ad ALIUD dicendum, quod baptismus manet in ficto per mansionem characteris, qui vocatur proprie sacramentum : et ideo non habens obstaculum operatur gratiam, eo modo quo ipsum est causa, scilicet disponens, et Deus tunc efficit gratiam in isto : unde haec fuit falsa, quod baptismus transiit, quia mansit ut est character.

Ad ALIUD dicendum, quod effectus non dicitur redire : sed dicitur in Littera, quod baptismus ex eo tempore incipit valere, quod recedit fictio. Si tamen redire dicatur, tunc dicendum est, quod prius affuit in causa disponente, licet non in se.

Ad ALIUD dicendum, quod virtute baptismatis non delentur in isto nisi quae usque ad horam baptismi commiserit : sed virtute pœenitentiae delentur sequentia : et ideo pro istis debet recipere pœenitentiam exteriorem.

<--- Page Split --->

Et quod dicitur, quod baptismus delet quidquid invenit, bene exponitur ab Augustino in Littera : quia deletur ibi externus dies, et ipsa hora ante baptismum, sed non ea quae fiunt post, sed potius virtute contritionis et pœnitentiae : quia non potest dimidia venia a Deo accipi : ut homo habeat gratiam simul, et culpam : et simul habitet in eo Deus, et diabolus.

Ad ultimum dicendum, quod baptismus ut est causa gratiae, manet in charactere.

Et quod objicitur de mansione causæ, dicendum quod hoc est verum de causa formali : sed baptismus est causa disponens tantum, quæ tamen necessario inducit effectum, nisi a contraria voluntate impediatur.

C. Quomodo intelligatur illud, Quicumque in Christo baptizati estis, Christum induistis ?

Quæritur ergo quomodo illud accipiatur : Quicumque in Christo baptizati estis, Christum induistis 1 ? Potest dici, quod qui in Christo, id est, in Christi conformitate baptizantur, scilicet ut moriantur vetustati peccati, sicut Christus vetustati pœnæ, induunt Christum, quem per gratiam inhabitantem habent 2. Potest et aliter solvi. Duobus enim modis Christum induere dicimur, vel assumptione sacramenti, vel rei perceptione. Unde Augustinus 3 : Induunt homines Christum aliquando usque ad sacramenti perceptionem, aliquando usque ad vitæ sanctificationem : atque illud primum bonis et malis potest esse commune, hoc autem est proprium bonorum et piorum. Omnes ergo qui in Christi nomine baptizantur, Christum induunt, vel secundum sacramenti perceptionem, vel secundum vitæ sanctificalionem.

<--- Page Split --->

ARTICULUS V.

An verum sit illud dictum Apostoli, Quicumque baptizati estis, Christum induistis ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, « Quæritur ergo quomodo illud accipiatur, etc. »

Si dicas, quod videtur a glorificatis et beatis : hoc nihil est : quia secundum hoc etiam gratia est visibilis, quia videtur ab eis.

id quod videbatur in ipso, non videbitur : sed character non nisi in tinctione videtur : ergo non existente tinctione, nullo modo videbitur : sed cessante tincitione non est tinctio : ergo tunc nulla est in isto visibilis forma : ergo nullum sacramentum.

SOLUTIO. Dicendum, quod licet character secundum nomen sit in praedicamento relationis, sicut signum distinguens, tamen secundum id quod est, est habitus cujusdam luminis illustrantis imaginem per modum dispositionis non omnino sufficienter ad salutem : et ille dicetur hic habitus quo habetur sacramentum, et in eo secundum quid induitur Christus, et non simpliciter : et ideo etiam Littera non dicit, quod simpliciciter induunt Christum, sed cum hac determinatione, usque ad sacramenti susceptionem 2.

Per hoc patet solutio ad sequens, quia Apostolus loquitur de simpliciter induentibus Christum.

Ad ALIUD dicendum, quod character est sacramentum, et est visibilis in tincitione.

Ad HOC quod objicitur contra, dicendum quod licet tinctionis actus exercitus transeat, tamen secundum suscepisse non transit, sicut quando de præterito ex præteritione sua non præterit : et ad illam tinctionem refertur visibilitas characteris : quia illa tinctio visibilis fuit in exercitio sui, et reliquit cognoscibilitatem characteris in ipsa sic peracta.

D. De illis qui suscipiunt rem, et non sacramentum.

Sunt et alii, ut supra posuimus, qui suscipiunt rem, et non sacramentum. Qui enim effundunt sanguinem pro nomine Jesu, etsi non sacramentum, rem tamen accipiunt. Unde Augustinus : Quicumque non percepto re-

<--- Page Split --->

generationis lavacro pro confessione Christi moriuntur, tantum eis valet ad dimittenda peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismi 1. Audistis quod passio pro Christi nomine suscepta, supplet vicem baptismi. Nec tantum passio vicem baptismi implet, sed etiam fides et contritio, ubi necessitas excludit sacramentum : sicut aperte docet Augustinus 2, dicens baptismi vicem aliquando implere passionem. De latrone illo cui non baptizato dictum est : Hodie mecum eris in paradiso 3, Beatus Cyprianus in libro IV de Baptismo non leve documentum assumit : Quod etiam atque etiam ego considerans, invenio, non tantum passionem pro nomine Christi id quod baptismo deerat posse supplere, sed etiam fidem conversionemque cordis, si forte ad celebrandum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest. Neque enim ille latro pro nomine Christi crucifixus est, sed pro meritis facinorum suorum : nec quia credidit passus est, sed dum patitur credit. Quantum ergo fides valeat, etiam sine visibilis baptismi sacramento, quod Apostolus ait : Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem 4, in illo latrone declaratum est, sed tunc impletur invisibiliter, cum mysterium baptismi, non contemptus religionis, sed articulus necessitatis excludit. Et baptismus quidem potest esse ubi conversio cordis defuerit : conversio autem cordis potest quidem inesse non percepto baptismo, sed contempto baptismo non potest : nec ullo modo dicenda est conversio cordis ad Deum, cum Dei sacramentum contemnitur. Ecce hic habes non solum passionem, sed etiam fidem et contritionem conferre remissionem; ubi non contemnitur sacramentum : ut in latrone illo ostenditur, qui non per passionem, sed per fidem salvatus est sine baptismo. Sed dicunt quidam hoc retractasse Augustinum. Retractavit quidem exemplum, sed non sententiam. Ait enim in IV libro Retractionum : Cum dicerem vicem baptismi posse habere passionem, non satis idoneum posui illius latronis exemplum : quia utrum non fuerit baptizatus, incertum est 5. Constat ergo baptismo aliquos justificari et salvari. Unde Ambrosius de Valentiniano : Ventrem meum doleo, ut prophetico utar eloquio 6 : quia quem regeneraturus eram, amisi : verumtamen gratiam quam ille poposcit, non amisit 7.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VI.

An baptismus sanguinis et pænitentiae suppleat vicem baptismi qui fit in aqua ?

Deinde quæritur de tertia parte primæ quæstionis, ibi, D, « Sunt et alii, ut supra posuimus, etc. »

in nube et in mari 1. Tertius est baptismus lustrationis in Veteri Testamento. Quartus, baptismus Joannis. Quintus, baptismus quo Dominus baptizatus est. Sextus, baptismus Christi quo nos baptizamur. Septimus, baptismus in Spiritu sancto et igne, de quo dixit Dominus discipulis : Vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multo hos dies 2. Octavus, baptismus pænitentiae. Nonus, baptismus sanguinis.

Quare igitur Magister tangit hic tantum tria genera baptismatum ?

Et ibi quæruntur distincti modi baptismatum, quos tangit Magister : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod Magister non tangit hic baptismata nisi similia baptismo nostro in effectu principali, qui est remissio peccati : et illa non sunt nisi duo, scilicet pænitentia, ubi articulus necessitatis, non contemptus religionis sacramentum excludit : et effusio sanguinis, ubi etiam aqua baptismi, impediente tyranno, haberi non potest.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum, quod non imprimunt characterem, quia character est pars sacramenti : sed effectum totum supplent, sed ea quae sunt de sacramento non exhibent : et ita intelliguntur auctoritates inductæ in Littera.

Ad aliud dicendum, quod baptismus sanguinis in hoc melior est, quod non inquinatur secundis sordibus, et quia adducit meritum aureolæ, et quia radit falce acerbitatis venialium adhærentiam : quorum nullum necessario facit baptismus aquæ : sed non in hoc quod imprimit characterem, quia ille debetur invocationi trinæ benedictionis in elemento aquæ.

Ad aliud dicendum, quod illa pænitentia non exigitur propter baptismi imperfectionem, sed potius ut tollatur fictio ab eo qui vult baptizari ne ponat obicem Spiritu sancto.

Ad aliud dicendum, quod resumenda est quædam auctoritas Augustini supra

1 I ad Corinth. x, 1 et 2.

2 Act. 1, 5.

<--- Page Split --->

notata, per quam probat, quod quidquid ante et post baptismum culparum remittitur, totum fit virtute baptismi : et ideo pœnitentia non supplet vicem baptismi, nisi in quantum baptismus est in proposito : et similiter martyrium, et hoc est quod dicit in Littera, ubi sacramentum articulus necessitatis, non contemptus religionis excludit. Et per illud propositum non tantum efficitur simile, sed idem operans differenter : quia in baptismo aquæ per se, in baptismo autem pœnitentiæ et sanguinis operatur in proposito, in quantum est in ipso qui moritur præventus necessitate mortis naturalis vel martyrii.

Ad 5. Ad DIVISIONEM Joannis Damasceni dicendum, quod Magister non ponit hic nisi illa quæ accedunt ad similitudinem baptismi ex parte causalitatis : et illa non sunt nisi duo directe, et unum quod accedit ad ipsum, in quantum est diminutivum pœnæ quæ est infirmitas et pronitas concupiscentiæ, quod est baptismus in igne et Spiritu sancto, quando sublata est ab Apostolis infirmitas et carnalitas : sed Magister non tangit hoc, quia hoc potius est confirmationis quam baptismi.

baptismatis, et sic signum fuit baptisma lustrationis in veteri lege, in quo fuit aqua et cinis per ignem hostiæ quoad spiritum, et sanguis immixtus propter figuram passionis. Aut accedit ex parte aquæ, spiritus, passionis, et actus : et sic est baptismus Joannis, in quo fuit forma in nomine venturi, præsignans Spiritum, et patientem, et aquam, et actum immersionis. Aut poterat ponere signum ad formam et virtutem regenerativam ex parte materiæ, et sic signum fuit baptisma quo baptizatus est Dominus, ubi Trinitas apparuit in figura formæ, et vis regenerativa collata est aquis. Nec plura sunt in vero baptismo ex parte signi nisi aqua, passio, Spiritus operans, et actus, et vis regenerans, et forma : et ideo non sunt plura genera accedentia ad ipsum in ratione significandi. In ratione autem causandi est accessus vel ex parte diminutionis pœnæ, et sic accedit baptismus in Spiritu sancto et igni, quo baptizati sunt Apostoli in die Pentecostes : aut ex parte remissionis culpæ, et sic accedit baptismus pœnitentiæ et sanguinis : et hæc omnia iterum colligit verum baptisma : quia remittit culpam totam, et partem pœnæ infirmitatis et pronitatis.

Quæst. Solutio.

Si AUTEM quæritur de sufficientia divivisionis Damasceni, Dicendum quod octo genera baptismatum sumuntur secundum accessum propinquiorem vel remotiorem ad novum, quod est haptisma verum. Possunt autem accedere aut a parte signi, aut a parte causæ : quia verum baptisma est signum et causa. Si est ex parte signi : aut illud signum est rëspectu aquæ tantum, et est baptismus diluvii : aut respectu aquæ et Spiritus et sic est baptismus Maris rubri, propter columnam ignis et nubis quæ Spiritum significat : unde etiam dicit Apostolus, quod in nube et in mari baptizati sunt 1 : aut ex parte aquæ et Spiritus et passionis operantis in sacramento

Alibi autem de hoc plura quæsita inveniuntur, quæ hic ponere non oportuit.

ARTICULUS VII.

An latro in cruce fuit martyr, et baptizatus baptismo sanguinis ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, D, circa medium : « De latrone illo cui non baptizato dictum est, etc. »

<--- Page Split --->

Videtur enim, quod iste latro fuit martyr, et sic baptizatus sit baptismo sanguinis, non contritionis et fidei in pœnitentia.

§ed contra.

Sed contra hoc est, quod

Quasi diceret : Nullam. Ergo videtur, quod martyr non fuerit.

SOLUTIO. Dicendum, quod in rei veritate martyr non fuit : et quod dicit Hieronymus primo est intelligendum quoad effectum quemdam martyrii, scilicet quoad deletionem reatus culpae : quia poena temporalis informata charitate et fidei confessione delevit sibi poenam illam, quam jam pati debuit pro culpis suis : non tamen contulit cumulum gloriae in aureola quam habet martyr.

Ad aliud dicendum, quod actus martyrii est unus in latrone et martyre : sed ille non facit martyrem, ut patet in objiciendo.

Ad aliud dicendum, quod in infantibus cum actu fuit causa : quia in eis quaerebatur Christus, et causa facit totam rationem martyrii, licet non facit totam gloriam martyris : quia charitas patientis et devotio faciunt ad cumulum gloriae patientis.

E. Quæ videntur obviare prædictis.

His autem videtur obviare quod Dominus dicit : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei 2 : quod si generaliter verum est, non videntur esse vera superius posita. Sed illud intelligendum est de illis qui possunt et contemnunt baptizari. Vel ita intelligendum est : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, id est, ex ea regeneratione quæ fit per aquam et Spiritum sanctum, non salvabitur. Illa autem regeneratio fit non tantum per baptismum, sed etiam per pœnitentiam et sanguinem. Unde auctoritas 3 dicit, ideo Apostolum pluraliter dixisse fundamentum baptismatum, quia est baptismus in aqua, in sanguine, in pœnitentia. Hoc autem non ideo

<--- Page Split --->

dicit, quod sacramentum baptismi fiat non nisi in aqua: sed quia ipsius virtus, id est, sanctificatio datur non modo per aquam, sed per sanguinem vel pœnitentiam interius. Ratio etiam id suadet. Si enim non valentibus credere parvulis sufficit baptismus, multo magis sufficit fides adultis volentibus, sed non valentibus baptizari. Unde Augustinus 1 : Quæris quid sit majus, fides an aqua? non dubito quin respondeas 2 fides. Si ergo quod minus est sanctificare potest, nonne quod majus est, id est, fides? de qua Christus ait: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet 3. Sed dicunt aliqui nullum adultum in Christum credere vel charitatem habere sine baptismo, nisi sanguinem fundat pro Domino, subdita introducentes testimonia. Augustinus ait: Ex illo tempore quo Salvator dixit: Nisi quis renatus fuerit, etc. 4, absque sacramento baptismi, præter eos qui in Ecclesia sanguinem fundunt aliquis vitam æternam accipere non potest 5. Item, Nullum catechumenum quamvis in bonis operibus defunctum, vitam æternam habere credimus, excepto martyrio, ubi tota sacramenta baptismi complentur 6. Item, Baptizatis iter tantum salutis esse credimus. Sed quod in his minus dixit, in aliis capitulis supra positis supplevit. Et ideo hæc sic intelligenda sunt, ut illi soli habentes tempus baptizandi excipiantur. Si enim aliquis habens fidem et charitatem voluerit baptizari, et non valet necessitate præventus, supplet omnipotentis benignitas quod sacramento defuerat. Dum enim solvere potest, nisi solvat, tenetur: sed cum jam non potest et tamen vult, non imputat ei Deus, qui suam potentiam sacramentis non alligavit. Quod vero invisibilis sanctificatio sine visibili sacramento quibusdam insit, aperte Augustinus tradit super Leviticum 7, dicens invisibilem sanctificationem quibusdam affuisse et profuisse sine visibilibus sacramentis. Visibilem vero sanctificationem quæ fit sacramento visibili sine invisibili, posse adesse, non posse prodesse: nec tamen visibile sacramentum ideo contemnendum est, quia contemptor ejus invisibiliter sanctificari non potest. Hinc Cornelius et qui cum eo erant, jam Spiritu sanctificati baptizati sunt 8. Nec superflua judicanda est sanctificatio visibilis, quia invisibilis præcessit. Sine visibili ergo invisibilis sanctificatio

<--- Page Split --->

esse potest et prodesse : visibilis autem quae fit sacramento tenus, sine invisibili prodesse non potest, cum illa 1 sit omnis illius utilitas. Simoni mago visibilis baptismus non profuit, quia invisibilis non affuit 2 : sed quibus invisibilis affuit, profuit : nec tantum valet fides aliena parvulo, quantum propria adulto. Parvulis enim non sufficit fides Ecclesiae sine sacramento : quia si absque baptismo fuerint defuncti, etiam cum deferuntur ad baptismum, damnabuntur, sicut multis sanctorum autoritatibus comprobatur. Ad quod hoc unum sufficiat. Augustinus 3 : Firmissime tene parvulos, qui vel in uteris matrum vivere incipiunt et ibi moriuntur, vel de matribus nati sine sacramento baptismi de hoc saeculo transeunt, aeterno supplicio puniendos : quia etsi propriae actionis peccata non habuerunt, originale tamen peccatum traxerunt carnali concupiscentiae conceptione. Et sicut parvuli qui sine baptismo moriuntur, infidelium adscribuntur numero : ita qui baptizantur, fideles dicuntur : qui a fidelium consortio non separantur, cum orat Ecclesia pro fidelibus defunctis. Fideles ergo sunt non propter virtutem, sed fidei sacramentum. Unde Augustinus : Parvulum etsi nondum fides illa quae etiam in credentium voluntate consistit, jam tamen fidei ipsius sacramentum, id est, baptismus, fidelem facit : sicut credere respondetur, ita etiam fidelis vocatur, non rem ipsam mente annuendo, sed ipsius rei percipiendo sacramentum 4.

ARTICULUS VIII.

Utrum parvuli qui in utero matris moriuntur, vel nati sine baptismo decedunt, aeterno supplicio, vel sensibili puniantur, aut piena damni tantum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, E, sub finem : « Firmissime tene parvulos, etc. »

<--- Page Split --->

Sed contra. SED CONTRA :

factum est originale, mundatus fuit per ejectionem peccatorum.

SED ADHUC obiiciur :

Et ad hoc dicendum, quod sciunt se privatos esse regno, sed sine culpa propria, et ideo excusant se intrinsecus, et vellent habere regnum : sed illa voluntas non inducit angorem propter causam amissionis : eo quod non est propria, sed aliena cum excusatione sufficienti.

Quod concedimus dicentes, quod non patiuntur nisi pœnam damni. Distinxrunt enim antiqui et bene inter pœnam damni, et pœnam sensus, dicentes quod pœna damni est in ablatione alicujus, quod debetur nobis per ordinem naturae, sicut est carentia visionis Dei, et carentia felicitatis æternæ : pœna autem sensus est, qua sentitur dolor contrarius ex aliquo afflictivo, ut ustio ignis, vel constricto frigoris, vel hujusmodi, quales pœnæ erunt in inferno.

Ad aliud dicendum, quod vermis numquam remordet de hoc quod non est ex propria culpa factum, sed potius ex culpa aliena cum severitate decreti Dei : et ideo illa objectio fundatur super falsum.

ARTICULUS IX.

An orandum sit pro parvulis ?

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Augustinus improprie loquitur, vocans supplicium pœnam damni.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod malum illud in corpore punitur per necessitatem et amaritudinem mortis et incinerationem, et non per pœnam sequentem, nisi adsit reatus pœnalis, non naturalis tantum.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod ignis ille cremabit rubiginem actualis peccati infcientis elementa : quia paradisus in quo

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, sub finem : « A fidelium consortio non separantur, cum orat Ecclesia pro fidelibus, etc. »

Talibus enim videtur fieri injuria, quando oratur pro eis : quia tenetur, quod illi immediate evolant.

Et ad hoc dicendum, quod orationes sunt laudes pro securis, et suffragia pro his quos remanserunt in via.

<--- Page Split --->

F. Quid prosit baptismus his qui cum fide accedunt ?

Solet etiam quaeri de illis qui jam sanctificati Spiritu, cnm fide et charitate ad baptismum accedunt : quid eis conferat baptismus ? Nihil enim eis videtur praestare, cum per fidem et contritionem jam remissis peccatis justificati sunt. Ad quod sane dici potest, eos quidem per fidem et contritionem justificatos, id est, a macula peccati purgatos, et a debito aeternae pœenae absolutos : tamen adhuc teneri satisfactione temporali, qua pœenitentes ligantur in Ecclesia. Cum autem baptismum percipiunt, et a peccatis si quae interim post conversionem contraxerunt, mundantur, et ab exteriori satisfactione absolvuntur : et adjutrix gratia omnisque virtus in eo augetur, ut vere novus homo tunc dici possit. Fomes quoque peccati in eo amplius debilitatur. Ideo Hieronymus dicit, quod fides quae fideles facit, in aquis baptismi datur vel nutritur : quia non habenti aliquando ibi datur, et jam habenti ut plenius habeat datur 1 : sic et de aliis intelligendum est. Qui ergo mundus accedit, ibi fit mundior, et omni habenti ibi amplius datur. Quia vero omnis exterior satisfactioni ibi relaxetur, Ambrosius ostendit super illum locum, Sine pœenitentia sunt dona et vocatio Dei 2, dicens : Gratia Dei in baptismo non requirit gemitum vel planctum, vel aliquod opus : sed et omnia gratis condonat. Quod quidem de exteriori gemitu vel planctu accipiendum est. Nam sine interiori nemo adultus renovatur : sed exteriores satisfactiones et afflictiones, scilicet sordes pœenitentium, ibi dimittuntur. Multum ergo confert baptismus etiam jam per fidem justificato : quia accedens ad baptismum, quasi ramus a columba portatur in arcam 3 : qui ante intus erat judicio Dei, sed nunc etiam judicio Ecclesiae intus est.

Cum vero in baptismo peccatum deleatur, et satisfactio exterior non imputetur: quaeritur cur poenalitas cui pro peccato addicti sumus, non tollatur? Hoc ideo tradunt fieri Sancti, quia si a poena homines per baptismum liberarentur, ipsam putarent baptismi pretium, non aeternum

<--- Page Split --->

regnum. Ideo soluto reatu peccati, temporalis pœna tamen manet : ut illa vita studiosius quæratur, quæ erit a pœnis omnibus aliena. Ideo etiam manet, ut sit fideli et certandi materia, et vincendi occasio : qui non vinceret si non pugnaret, nec pugnaret si in baptismo fieret immortalis.

ARTICULUS X.

An unus et æqualis sit effectus baptismi in omnibus baptizatis ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, F, § 1 : « Solet etiam quæri de illis qui jam sanctificati, etc. »

Et de sanctificatione quidem in universo posset hic quæri, sed disputatum est in libro II Sententiarum 1, et late persecutum.

Videtur autem hic unus esse effectus in omnibus accedentibus ad baptismum :

Sed contra hoc videtur esse, quia uni sed cont remittuntur centum, et alii decem peccata : quia inæqualiter peccaverunt : ergo videtur, quod actus remissionis culpæ non sit æqualis in baptismo.

Solutio. Dicendum, quod solutio ista bona est : et ad primum dicendum, quod licet baptismus sit causa una, tamen non eodem modo se habent accedentes ad baptismum tamquam ad causam illam : et ideo fit differens effectus quoad meritum : sicut etiam ignis causâ una est incendii, tamen inæqualiter incendit ligna viridia et arida.

Ad aliud eodem modo est respondendum : quia passio Christi non causat gratiam in nobis nisi continuata nobis : continuatur autem per fidem et devotionem, et hæc differentiam magnam habent ex parte nostra.

Ad aliud dicendum, quod non tantum est præparatio in vitatione obstaculi : licet enim illa sufficiat quoad operationem baptismi, tamen multum operatur ad cumulum meriti quantitas contritionis et devotionis, ut dictum est.

Ad id quod objicitur contra solutionem, dicendum, Quod in uno delet plura et in alio pauciora, hoc est per accidens, quia in subjecto invenit plura vel pauciora : sed est idem quoad efficaciam suam de uno et de mille.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XI.

An poenalltas cui per peccatum addicti sumus, per baptismum non tollatur?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, § 2 : « Quæritur cur poenalltas cui pro peccato addicti sumus, etc. »

Videtur enim, quod causa illa nulla est quam tangit Magister : quia

Si dicas, quod tunc habet gratiam repugnantem formæ : et ideo inficere non potest. CONTRA : Tollatur gratia sicut tollitur per sequens actuale : ergo tunc cum peccato actuali redibit originale. Ne ergo hoc fiat videtur, quod debuit tolli ad minus tota poena concupiscentiæ.

Si forte hoc concedatur. CONTRA : Habens originale debet baptizari, vel non deletur in ipso originale : sed nullus iterato baptizandus est : ergo nullus recipit originale postquam semel co caruit.

SOLUTIO. Præter causas hic assignatas consueverunt Doctores ponere septem alias, quarum prima est ut homo humilietur, Unde, Job, vi, 4 : Sagittæ Domini in me sunt, quarum indignatio ebitit spiritum meum, id est, superbiam.

Secunda, ut hujusmodi timor incutiatr, Job, vi, 4 : Terrores Domini militant contra me.

Tertia est, ut detur exemplum non peccandi ex vestigio plagarum antiquarum, Zachar. xii, 3 : Adam exemplum meum ab adolescentia mea.

Quarta est, ut homo seipsum recognoscat, Isa. xxvii, 19 : Tantummodo sola vexatio intellectum dabit auditui.

Quinta, stimultatio eunti ad Dominum, Michææ, ii, 10 : Surgite, et ite, quia non habetis hic requiem.

Sexta, amicitiæ ostensio, ad Hebr. xii, 6 : Flagellat autem omnem filium quem recipit. Osce, xi, 4 : In funiculis Adam traham eos, in vinculis charitatis.

Septima, virtutum exercitatio, Judicum, iii, 1 : Hæ sunt gentes quas Dominus dereliquit, ut erudiret in eis Israelem.

Alias causas causat Magister in Littera, ut patet.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod homini punito et facto superbo per dispositionem ad peccatum, nihil est melius et cautius quam causa humiliationis : quia si non haberet unde humiliaretur, tunc esset dispositus ad malum : sic ut oportet post lapsum primum numquam crederet, quod caderet per appetitum sublimium, sicut primo cecidit. Unde aliud potest esse melius in se, et tamen non esse melius homini sic disposito.

Ad ALIUD dicendum, quod non potest tolli tota poenalltas in hac vita, nec iste potest esse effectus sacramenti, sed potius est effectus gloriæ : sed Magister assignat quamdam causam quare noluit Deus ut esset effectus gratiae sacramentalis.

Ad ALIUD dicendum, quod fomes manens in carne, non manet in eadem vi in

<--- Page Split --->

qua erat prius : quia non manet in vi infectionis animae cujus ipse est subjectum. Sed verum est quod ab ipso descindi potest semen quod inficiet animam quae sibi unienda creabitur. Et hoc ideo, quia debilitatus est fomes quoad hanc animam, et non quoad aliam, per passionem Domini et sacramentum : et hoc bene contingit : quia cum granum excutitur a palea, ad idem granum non producit paleam, sed ad aliud. Similiter cum praeputiatus est circumcirus, non potest amplius esse praeputiatus, sed bene generat praeputiatum.

Et si quaeritur causa hujus, dico quod hoc est, quia fomes virtutem inficiendi animam trahit a sententia Domini, et a culpa : et ideo non potest inficere nisi ubi est in ratione originis prime : in isto autem qui purgatus est, non est in ratione originis primae : quia non est in ratione seminali Adae infecta : et ideo illum amplius non inficit, sed alium in quo est in ratione originis prime, scilicet in omni patre qui ut generat, est Adam respectu sui geniti.

G. Cujus rei rei baptismus qui datur jam justo, sit sacramentum ?

Si quaeritur, Cujus rei baptismus ille sit sacramentum, qui datur jam justo? Dicimus sacramentum esse et rei quae precessit, id est, remissionis ante per fidem date, et remissionis temporalis penea sive peccati si habetur, si quod interim committitur, et novitatis ac omnis gratiae ibi preastite. Omnis etenim rei signum est, cujus causa est. Nec mimeris rem aliquando praecedere sacramentum, cum aliquando etiam longe post sequatur: ut in illis qui ficte accedunt: quibus, cum postea pœenituerint, incipiet baptismus prodesse: in quibus fuit baptismus sacramentum hujus sanctificationis, quam pœenitendo habent. Sed si numquam pœeniterent, nec a figmento recederent: cujus rei sacramentum esset baptismus ab illis susceptus? Potest dici, rei quae ibi fieret (alias, foret 1) si non eorum enormitas impediret.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XII.

An in fiete baptizato res præcedat sacramentum ? et, Utrum non recedente fictione sit vere signum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, circa medium : « Nec mimeris rem aliquando præcedere, etc. »

Videtur enim, quod solutio Magistri hic non sufficiat : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod est signum gratiae quam causat quantum est de se : sicut sol semper causat splendorem quantum est de se, licet oppositione nubis impediatur : et per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod ponitur effectus quoad ordinem causae ad causatum : et hic nihil est inconveniens : quia multa futura sunt in ordine causarum, quae numquam evenient : et ideo etiam signum rei quae futura est secundum quid, id est, in ordine causae.

II. Si parvulis datur in baptismo grotia qua possunt in majori aetate proficere ?

Solet etiam quaeri, Si parvulis in baptismo datur gratia, qua cum tempus habuerint utendi libero arbitrio, possint bene velle 1 et currere 2. De adultis enim qui digne recipiunt sacramentum, non ambigitur quin gratiam operantem et cooperantem perceperint : quae in vacuum eis cedit, si per liberum arbitrium post mortaliter deliquerint : qui merito peccati gratiam appositam perdunt. Unde dicuntur contumeliam Spiritui sancto facere, et ipsum a se fugare 3. De parvulis vero qui nondum ratione utuntur, quaestio est, An in baptismo receperint gratiam, qua ad majorem venientes aetatem possint velle et operari bonum ? Videtur quod non receperint : quia gratia illa charitas est, et fides quae voluntatem praeparat et adjuvat. Sed quis dixerit eos accepisse fidem et charitatem ? Si vero gratiam non receperint, qua bene operari possunt cum fuerint adulti : non ergo sufficit eis in hoc statu gratia in baptismo data, nec per illam

<--- Page Split --->

possunt modo boni esse, nisi alia addatur : quae si non additur, non est ex eorum culpa, quia justificati sunt a peccato. Quidam putant gratiam operantem et cooperantem cunctis parvulis in baptismo dari in munere, non in usu : ut cum ad majorem venerint aetatem, ex munere sortiantur usum, nisi per liberum arbitrium usum muneris exstinguant peccando : et ita ex culpa eorum est, non ex defectu gratiae quod mali fiunt : qui ex Dei munere valentes habere usum bonum, per liberum arbitrium renuerunt, et usum pravum elegerunt.

ARTICULUS XIII.

An parvulis in baptismo datur gratia ? et, Utrum habeant virtutes ?

Deinde quæritur de ultimo capitulo hujus distinctionis, ibi, H, « Solet etiam quæri, etc. »

Videtur enim, quod habeant virtutes : quia

Sed contra.

SED CONTRA hoc est, quod

super id, Nam pro bono forsitan quis audeat mori, etc. 1. Ibi enim distinguit Glossa inter bonum et justum : quia bonus est innocentia vitæ, ut parvuli : justus autem exercitio virtutum : ergo parvuli non habent virtutes.

SOLUTIO. Dicendum, quod leve est hic determinares prolixitatem, quam quidam ponunt hic magnam. Et Magister optime solvit in Littera, scilicet quod habent virtutes in munere, et non habent eas in usu : et hoc non contingit propter imperfectionem virtutum, sed potius propter imperfectionem liberi arbitrii quod est subjectum virtutum.

Unde in primo argumento vis est in ad eo quod dicitur, « qua recte vivitur : » si enim intelligatur qua recte vivitur in habitu, verum est : quia ut dicit Augustinus in libro de Bono conjugali, habitus est quo quis aliquid agit, cum tempus sit : et ita parvulus habet apud se unde potest bene vivere : ut dicit Dionysius : « In sensu veniens, id est, in usum liberi arbitrii. »

Ad aliud dicendum, quod habent vir-

<--- Page Split --->

tutes in munere habitus, ut dicit Magister.

Et per hoc etiam patet solutio ad sequens.

citium dicit actum : sed parvuli dicuntur justi ab habitu.

Ad aliud dicendum, quod fidem haAd object.2. bent in habitu : et sacramentum baptismi pro tanto dicitur esse sacramentum fidei, quia dat fidem in habitu, licet non in actu.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO V.

De ministro baptismi.

A. Quod baptismus æque sanctus est a bono et a malo datus bono vel malo.

Post hæc sciendum est sacramentum baptismi a bonis et a malis ministris dari, sicut a bonis et a malis sumitur. Nec melior est baptismus qui per meliorem datur, nec minus bonus qui per minus bonum datur, nec malus qui per malum datur, nec majus munus datur in baptismo dato a bono, nec minus in baptismo dato a malo, sed æquale: quia non est munus hominis, sed Dei: quod totum subditis declaratur testimoniis. Augustinus ait 1 : Baptismus talis est qualis ille in cujus potestate datur, non qualis est ille per cujus ministerium datur. Item, Prius fieri potest ut aliqui verum habeant baptisma, et non habeant veram fidem. Item, Si inter bonos ministros cum sit alius alio melior, non est melior baptismus qui per meliorem datur: nullo modo malus est qui etiam per malum datur, quia idem baptismus datur: et ideo per ministros dispares Dei munus est æquale, quia non illorum, sed ejus est. Item, Cum baptizat malus, illud quod datum est, unum est, non impar propter impares ministros, sed par et æquale, propter hoc: Hic est qui baptizat 2. Item, Ego dico et nos dicimus omnes, quia justos oportet esse per quos baptizatur: justos oportet esse tanti judicis ministros. Sint ministri justi si volunt: si autem noluerint esse justi qui sedent in cathedra Moysi 3, securum me facit Magister meus, scilicet Christus, de quo Spiritus sanctus dicit: Hic est qui baptizat 4. Item, Quos baptizavit Judas, Christus baptizavit. Si quos ergo baptizavit ebriosus, homi-

<--- Page Split --->

cida, adulter : si Christi erat baptismus, Christus baptizavit. Non timeo adulterum, nec ebriosum, nec homicidam : quia columbam attendo per quam mihi dicitur : Hic est qui baptizat. Item, Homicida dedit baptismum Christi : quod sacramentum tam sanctum est, ut nec homicida ministrante polluatur. Item, Si in haeresi quacumque vel schismate quisquam in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti baptismi sacramentum acceperit, integrum sacramentum accepit : sed salutem, quae virtus est sacramenti, non habebit si extra Ecclesiam catholicam ipsum sacramentum habuerit. Debet ergo ad Ecclesiam redire : non ut sacramentum baptismi iterum accipiat, quod nemo debet in aliquo repetere : sed ut in societate Catholica vitam accipiat. Baptismus enim extra Ecclesiam nequit prodesse. Ibi enim cuisque prodesse potest baptismus, ubi potest prodesse eleemosyna, scilicet in Ecclesia. Item, Isidorus : Romanus Pontifex non hominem judicat qui baptizat : sed spiritum Dei subministrare gratiam baptismi, licet paganus sit qui baptizat. In his perspicue cernis baptismum verum bonis et malis dari, et a bonis et a malis : et ipsum tamen aeque sanctum esse, et munus ejus aequale in bonis sive a bonis, sive a malis baptizentur.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS I.

« Post hæc sciendum est sacramentum baptismi, etc. »

In hac distinctione quinta quaerit Magister, si quis possit baptizare? quia bonus et malus aequaliter. Secundo, quod potestas auctoritatis manet apud Deum : potestas autem ministerii apud homines est, ibi, B, « Quia ministerium tantum habent, etc. » Tertio, determinat quae sit potestas quam potuit dare et non dedit, ibi, C, « Hic quaeritur quae sit illa potestas, etc. »

An ille qui debet baptizare, debet habere ordinem et jurisdictionem, et esse justus ?

Incidit autem hic quaestio circa principium, quis debeat baptizare. Et quaruntur tria, scilicet utrum oportet habere ordinem et jurisdictionem ad hoc quod baptizet ?

Secundo, Utrum oportet habere vitam bonam ?

Tertio, de quibusdam casibus qui eveniunt quandoque circa baptizatos.

Ad PRIMUM obiicitur sic :

<--- Page Split --->

detur, quod non debet nec potest baptizare, nisi habens utrumque.

Sed contra SED CONTRA :

Vetula baptizat, et baptizatum est : ergo non exigitur quod dictum est.

Quest. 1. SED ULTERIUS quaeritur de secundo :

stro, quod membrum aridum quamvis officiale ex forma et figura, tantum propter defectum spiritus in eo non derivatur ab eo vita et sensus ad alia : sed potius si est de principalibus, omnia alia membra moriuntur : sed dispensantes sacramenta sunt Ecclesiae membra, per quae transfunditur vita gratiae et sensus intelligentiae Dei in totam Ecclesiam : ergo ipsis arescentibus in vita, omniaalia membra corrumpuntur : ergo necesse est quod ministri sint boni.

SED CONTRA :

ULTERIUS quaeritur hic de sacerdote Quesisimoniaco qui vendit sacramenta, et non vult baptizare nisi pretio conductus, utrum in tali casu debet permitti ?

Videtur, quod non : quia

Si forte dicas, quod in illo casu alius potest baptizare. CONTRA : Ponamus, quod non sit alius nisi sacerdos, et adultus baptizandus : tunc videtur, quod potius debet mori quam sic baptizari.

<--- Page Split --->

Solutio. Ad 1.

Solutio. Dicendum ad primum, quod verus minister quoad Dominum et Ecclesiam est habens ordinem et jurisdictionem et vitam : tempore autem necessitatis est quælibet etiam vetula, nec sexum virilem, nec ordinem, nec jurisdictionem, nec vitam bonam habens.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod illæ rationes non probant, nisi qualis debet esse minister : sed in isto sacramento aliquid reformat peccatum, scilicet necessitas : et ideo largissima pietas Dei, quæ neminem vult perire : sicut providit communem materiam quæ ab omnibus potest haberi, et ubique inveniri : ita etiam voluit ut tempore necessitatis quilibet alium posset immergere.

Ad object.

DICENDUM tamen ad primum, quod dispensatio duobus modis est, scilicet quoad officium, et sic verum dicit ratio illa : et quoad abundantiam misericordiæ Dei et necessitatem sacramenti, et sic non tenet.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod Isidorus istius auctoritatis excipit tempus necessitatis, dicens, « nisi tempore necessitatis, in quo omnibus permittitur. »

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod laicus baptizans vel vetula, baptizat, et non habet potestatem baptizandi ex ordine. Est enim potestas ex ordine, et de illa procedit objectio : est etiam potestas ex necessitate salutis, et hæc immediate in quemlibet descendit a Deo qui potestatem suam sacramento ordinis non alligavit.

Ad aliud dicendum, quod illa similitudo Apostoli corporis mystici ad naturale, non attenditur nisi in ordine officiorum, et non in descensu gratiae : quia gratiam quilibet immediate habet a Deo : et ideo etiam actus ministerii salutis, necessitate cogente, quilibet a Deo suscipit.

Ad id quod ulterius quaeritur in parte Ad quæst. 1 Ad 1 et 2. sive distinctione, respondendum est, quod et tempora oportet distinguere. Quantum enim ex parte baptismi, æqualis est baptismus sive a bono sive a malo detur : sed ex parte baptizantis, si est in mortali peccato, dico quod aut illud peccatum est notorium, aut occultum. Si notorium, aut est in loco necessitatis, ut scilicet non sit alius baptizans, et sic periculum : tunc dico, quod cum timore propter necessitatem baptizans non efficitur reus, sed benefacit. Si autem non est tempus necessitatis : tunc scandalizat, et usurpat actum sacramenti indignus, et puto, quod peccat mortaliter vel graviter. Si autem est occultum, aut timetur scandalum si non baptizat : et est tempus necessitatis, vel non necessitatis : aut non timetur ex hoc scandalum ad hoc si non baptizat. Si autem timetur scandalum præsumptionis peccati contra famam ejus, et est tempus necessitatis, potest baptizare sine peccato. Item, si non est tempus necessitatis, et timetur scandalum, puto quod adhuc cum timore potest baptizare. Si autem nullum timetur scandalum, nec tempus est necessitatis, puto quod graviter peccat præsumens baptizare : et per hoc satis patet solutio ad duo prima.

Ad aliud dicendum, quod non est simile de membris officialibus in corpore nostro, et de gratia sacramentali : quia nostra membra dant et præparant interiori præparatione nutrimentum sibi invicem : sed in Ecclesia minister non operatur nisi exterius : et ab ipso non est gratia, sed immediate a Deo : et ideo sine corruptione transit gratia ad ani-

<--- Page Split --->

mam per ministerium hominis quod est tantum exterius.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod Christus non tam determinat ministrum quoad idoneitatem quam etiam secundum optimum statum ministrorum : tamen quia Judam non repulit, inuebat tolerandos etiam quandoque fore ministros malos.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod pronomen vestris notat discretionem, scilicet, Maledicam benedictionibus vestris, scilicet, quia ita sunt vestræ, quod non sunt meæ : tales autem benedictiones non sunt sacramenta, quia illa sunt benedictiones divinæ.

Ad Glossam Hieronymi dicendum eodem modo, quod cum dicitur : « Quidquid a vobis benedicitur, » notat discretionem in pronomine.

Ad quæst. 2. Ad in quod ulterius quæritur de casibus, sunt qui diversimode respondent : quidam enim concedunt objecta sicut concludunt. Sed mihi videtur, quod non sunt concedenda : eo quod quærens baptismum non emit aquam, nec actum baptizandi emit : sed tempore necessitatis potest redimere vexationem sui juris, et per se si baptizandus est, sicut dicit primus casus : et pro parvulo, si filium vel alium habet quem velit baptizari. Et tunc non fiunt mala ut eveniant bona, nec committitur simonia ex parte quærentis baptismum, nec etiam committit se discrimini pro salute alterius.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS II.

Utrum ebriosus, homicida, adulter possunt baptizare ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, A, circa medium : « Si quos ergo baptizavit ebriosus, homicida, adulter. »

Ebriosus enim dicit oppilationem discretionis : et si non habetur discretio, non habetur intentio, sed perversitas in actu baptizandi : non habita autem intentione et actu debito, non est baptismus : ergo ebriosus baptizare non potest, ut videtur.

Juxta hoc quæritur, Cum aliquis est ita ebriosus ut ligata sit lingua, et non amissus sit usus rationis et discretionis, utrum possit baptizare ?

Si sic : tunc non prolata forma verborum ab eo qui gnarus est latini eloqui potest esse baptismus, quod videtur esse falsum, quia forma est de substantia sacramenti. Si non : hoc videtur falsum : quia ponamus, quod sit tempus necessitatis, et nullo modo adsit qui possit baptizare, nisi talis, et ille non amisit discretionem per vinum : ergo dictat ei conscientia quia debet isti subvenire : ergo si non facit, peccat mortaliter : ergo esset perplexus, quod est contra Doctores qui dicunt neminem esse perplexum.

Solutio. Dicendum ad primum, quod aliud est de ebrio et ebrioso : ebriosus enim non semper est ebrius : et ideo quando sobrius est, habens tamen peccatum ebrietatis, potest baptizare non resistente peccato : et in tali casu loguitur Augustinus. Ebrius autem in quo suffocata est ratio, non videtur posse baptizare.

Ad aliun casum dicendum, quod si Ad quæ non esset alius, tunc talis debet baptizare : quia etsi ebrietas talis percutiat nervos inordinato motu linguæ, tamen potest formare dictiones cum studio : et quia discretionem habet, ad hoc studere potest et debet : sed si nullam posset exprimere formam, secus esset : sed tantum effectum non valet habere talis ebrietas quæ non ligat rationem.

<--- Page Split --->

ARTICULUS III.

An hæreticus et schismaticus possunt baptizare ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa medium : « Si in hæresi quacumque vel schismate, etc. »

Contra enim hoc est, quod

Item, Confessio fidei requiritur etiam a baptizante cum baptizat, ut servetur debita solemnitas baptismi, sicut patet in interrogationibus patrinorum : ergo videtur, quod etiam ipse debet habere fidem : ergo hæreticus non baptizat.

I Sed contra. CONTRARIUM autem hujus probatur multipliciter in sequenti distinctione.

Solutio. SOLUTIO. Dicendum, quod hæreticus

baptizans in forma hæretica, non baptizat : et secundum hunc intellectum dixit Cyprianus martyr non baptizare hæreticos : sed hæreticus baptizans in forma Ecclesiæ, etiam cum intentione, baptizat in forma fidei et fide Ecclesiæ : et ideo baptizatum est quod sic baptizat. Et Augustinus in libro contra Donatum, de hoc dat conveniens exemplum : quia sicut Jacob semen benedictum non tantum genuit per uterum liberarum, sed etiam per uterum ancillarum, ita Christus non tantum regenerat ministerio fidelium, sed etiam ministerio infidelium : eo quod actus suus est, non hominis : et in hoc ostenditur efficacia sacramenti.

DICENDUM igitur ad primum, quod qui non habet fidem, potest intendere facere quod facit Ecclesia, licet non intendat effectum baptismi inducere : talis autem intentio actus quam facit Ecclesia, sufficit sacramento baptismi.

Ad aliud dicendum, quod illa fides quæ exigitur ad baptismum, est fides Ecclesiæ, et non baptizantis.

Ad in quod contra objicitur, dicendum quod prædicare Evangelium non præcedit baptismum tamquam necessarium, sed tamquam expediens, in quo docemur, qualiter baptisma servabitur : et ideo facit ad bene esse, et non ad esse sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod hoc totum est de bene esse, et non de esse, quod sacramentum dicitur esse sacramentum fidei non dantis, sed suscipientis : etsi ille etiam infidelis est, et tamen in forma Ecclesiæ suscipit sacramentum, dicitur fidei quæ deberet esse, non quæ sit, sicut Magister dicit supra de ficto permanente in fictione usque ad finem vitæ.

<--- Page Split --->

B. De potestate baptismi et ministerio.

Quia ministerium tantum habent, non potestatem baptismi: potestatem enim sibi retinuit: quod novit Joannes cum vidit columbam descendentem super Christum1. Unde Augustinus2: Quid noverat Joannes Baptista? Dominum. Quid non noverat? potestatem Dominici baptismi in nullum hominem a Domino transituram, sed ministerium plane transiturum. Potestatem a Domino in neminem, sed ministerium in bonos et malos. Non exhorreat columba ministerium malorum: respiciat potestatem Domini. Quid facit tibi minister malus, ubi bonus est Dominus? Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat: sed qui incrementum dat Deus3. Si superbus fuerit minister, cum diabolo computatur: sed non contaminatur donum Christi: quod per illum fluit, purum est. Per lapideum canalem transit aqua ad areolas: in canali lapideo nil generatur, sed hortus fructus plurimos affert. Habent ergo non modo boni, sed etiam mali ministerium baptizandi, sed neuter potestatem baptismi. Ministerium enim dedit Christus servis, sed potestatem sibi retinuit, quam si vellet poterat servis dare, ut servus daret baptismum suum tanquam vice sua. Et potestatem suam constituere poterat in aliquo vel in aliquibus servis suis, ut tanta vis esset in baptismo servi, quanta est in baptismo Domini: sed noluit, ne servus in servo spem poneret. Baptizat servus ut minister, baptizat Dominus tamquam potestatem habens: quam si daret servis, ut scilicet ipsorum esset quod Domini erat, tot essent baptismi quot servi: ut sicut dictus est baptismus Joannis, sic diceretur baptismus Petri, vel Pauli. Quod ne fieret retinuit sibi Dominus potestatem baptismi, servis autem ministerium dedit. Si ergo servus dicit se baptizare, recte dicit: sed tamquam minister baptizat, et ideo non differt, sive bonus sive malus baptizet. Inde etiam nemo dicit, baptismus meus: cum tamen dicat Evangelium meum, prudentia mea, licet sint haec a Deo in quibus differentia est. Alius enim alio melius

<--- Page Split --->

operatur in evangelizando, et alius alio prudentior est. Alius autem alio magis minusve baptizatus sive ab inferiori sive a majori baptizetur, dici non potest.

ARTICULUS IV.

Joannes didicit a Christo, quod potestatem mundandi a peccatis potuit dare ministris, et non dedit : hoc autem est per potestatem remittendi peccatum, et cooperationis ad munditiam interiorem : ergo hanc potuit dare.

Quæ est potestas quam Dominus sibi retinuìt, et quam ministris dedit, et quam potuit dare et non dedit ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, B, « Quia ministerium tantum habent, non potestatem baptismi, etc. »

Quæritur hic quæ potestas est quam Dominus sibi retinuit, et quam ministris dedit, et quam potuit dare et non dedit ?

Videtur enim quod

Item, Ibidem Augustinus dicit, quod

Sed contra hoc videtur esse quod Sed contra.

SOLUTIO. Doctores distinguunt hic multicipitatem potestatis, scilicet auctoritatis, invocationis, excellentiae, ministerii, et cooperationis. Auctoritatis qua Deus est prima causa justificationis in baptismo, et sine qua nulla alia potestas aliquid potest : et hanc (ut dicunt) non po-

<--- Page Split --->

tuit ita alii communicare : sicut non potest alii communicare, quod sit Deus : et hoc habetur in Littera.

Potestas autem invocationis est, ut daret nomini alicujus hominis potestatem, ut ad invocationem sui nominis efficeretur sanctificatio, et effectus baptismi : sicut fit ad invocationem Trinitatis, sicut etiam fit quandoque ad invocationem nominis Christi : et hanc (ut dicunt) potuit conferre, sed noluit : et hoc sapienter ne spes salutis et adjutorii poneretur in homine, et sic paulatim pro Deo coleretur, vol coli inciperet.

Potestas autem excellentiae dupliciter a diversis exponitur. Communis expositio est, ut scilicet secundum merita et gradus baptizantium esset excellentior, vel minus excellens effectus baptismi : ut melior esset a meliore vel majore in Ecclesia datus : et hanc iterum (ut dicunt) potuit dare, sed noluit, ne tot essent baptismi quot baptizantes : quia unum debuit esse baptisma, sicut una passio quae operatur in ipso, et unum originale peccatum quod substantialiter curatur in ipso. Alii quidem pauci aliter exponunt potestatem excellentiae, scilicet quod sit excellentiae in actu, ut scilicet sine ritu baptismi ille posset absolvere a peccato, quasi sine cla ve regnum aperire : et hanc dicunt soli Christo esse collatam. Et prima expositio melior et communior est. Hanc autem non dedit nisi Christo qui est Deus et homo : ut non sint plura capita Ecclesiae, sicut Ecclesia tantum una est.

Potestas autem ministerii est ut committatur dispensationi ritus exterior baptismi : et hanc Deus omnibus Ecclesiae ministris contulit.

Potestas autem cooperationis est illa quam Magister tangit in Littera, scilicet ut homo haberet ministerium intus curandi vel cooperandi Deo, sicut habet exterius : et hanc potuit secundum Magistrum conferre, sed noluit, ne spes salutis crederetur in alio esse, vel ab alio dependere quam a Deo : et ne gratia pu-

taretur dependere ab actu hominis, si Deus opus hominis ad conferendum gratiam requireret.

Potestatem igitur auctoritatis nec potuit conferre, nec contulit : potestatem autem ministerii exterioris in quo cooperatur minister Deo, potuit conferre et contulit. Potestatem autem invocationis, excellentiae et cooperationis interioris potuit conferre, sed non contulit predictis de causis.

Secundum hanc distinctionem,

Ad objecta dicendum, quod prima objecta videntur probare, quod potuit conferre homini ut justificaret : et hoc non est verum : sed potuit conferre, ut operatione aliqua potestatis spiritualis disponeret ad justificationem, sicut sacramentum operatur disponendo.

Unde dicendum ad primum, quod Magister in Littera intelligit de cooperatione dispositionis.

Ad aliud dicendum, quod daemonem expellere ab infestatione corporis, minus est quam expellere peccatum : quia solus Deus peccatum dimittit per hoc quod solus Deus creat gratiam, qua formaliter dimittuntur peccata.

Ad aliud dicendum, quod tales rationes nihil valent : quia dignitas gratiae et creaturae rationalis est æquivoca. Dignitas enim rationalis creaturae est inter substantias, quia ipsa beatificabilis est, et in hoc præfertur gratiae. Dignitas autem gratiae est dignitas formæ per contrarietatem expellentis peccatum, et gratia in hoc præfertur homini, quia homo vel rationalis creatura talis forma esse non potest.

Ad aliud dicendum, quod hoc intelligitur de potestate dispositionis ad emundationem, et non de potestate dandi vel creandi gratiam.

Ad aliud dicendum, quod nihil est simile de curatione corporum, et animarum : quia lapides et herbeæ ex virtutibus consequentibus contrarietates complexiones suas habent ad causas morborum corporalium : sed nullam potest homo

<--- Page Split --->

habere talem comparationem ad causam morbi spiritualis : verba autem non curant nisi per invocationem.

Ad aliiud quod in contrarium objicitur, dicendum, quod omnia illa non probant nisi de potestate effectiva justificationis et vivificationis et non dispositiva. Et bene conceditur, quod illam dare non potuit, nec Christo homini, nec alii, nec etiam potestatem creandi : et ratio hujus expedita est in tertio Sententiarum 1.

ARTICULUS V.

An Joannes novit Christum, et quid de eo novit ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa initium : « Quid noverat Joannes Baptista? Dominum. Quid non noverat, etc. »

Dicit enim Augustinus quod novit eum esse agnum tollentem peccata mundi :

sed non novit, quod potestatem baptizandi esset sibi retenturus et non aliis daturus, Hieronymus autem et Chrysosstomus contrarium huic dicunt, scilicet quod non novit eum esse Christum in mundo natum, et per mortem suam esse redempturum mundum. Ergo contrarietas videtur esse inter eos.

Solutio. Dicendum, quod utrumque solutio. verum est : quia est notitia Christi simplex, et est notitia ejus in hac vel in illa forma qua venit ad Joannem. Scivit ergo ipsum esse natum et mundum redempturum : sed nescivit, quod iste homo qui venit ad eum inter alios fuit Christus, antequam vidit columbam descendentem, sicut dixerat ei Deus in eremo : et tunc dixit : Ego a te debeo baptizari, et tu venis ad me 2 ! Et hujus causam assignat Chrysostomus in Commento, dicens quod in juventute noverat eum, sed longo tempore conversatus in eremo amiserat imaginationem faciei : et ideo non cognovit eum sub forma venientis ad se, et cognovit cum talem natum esse in mundo.

C. Quæ fuit potestas baptismi quam potuit Christus dare servis.

Hic quaeritur, Quæ sit 3 potestas baptismi quam Christus sibi retinuit, et potuit dare servis? Hæc est, ut plurimi volunt, potestas dimittendi peccata in baptismo : sed potestas dimittendi peccata quæ in Deo est, Deus est: ideo alii dicunt hanc potestatem non potuisse dare alicui servorum : quia nulli potuit dare ut esset quod ipse est, vel ut haberet essentiam quam ipse habet, cui hoc est esse quod posse. Dicunt enim, Si hanc potentiam alicui

<--- Page Split --->

dare potuit, potuit ei dare creaturas creare : quia non est hoc majoris potentiæ quam illud. Ad quod dici potest, quia potuit eis dare potentiam dimittendi peccata, non tamen ipsam eamdem qua ipse potens est, sed potentiam creatam qua servus posset dimittere peccata : non tamen ut auctor remissionis, sed ut minister : nec tamen sine Deo auctore : ut sicut in ministerio habet exterius sanctificare, ita in ministerio haberet interius mundare : et sicut illud facit Deo auctore, qui cum eo et in eo operatur illud exterius, ita interius mundaret Deo auctore, qui ejus verbo velut quodam ministerio uteretur. Ita etiam posset Deus per aliquem creare aliqua, non per eum tamquam auctorem, sed ministrum cum quo et in quo operaretur 1 : sicut in bonis operibus nostris ipse operatur et nos : nec ipse tantum, nec nos tantum, sed ipse nobiscum et in nobis : et tamen in illis agendis ministri ejus sumus, non auctores. Ita ergo potuit dare servo potestatem dimittendi peccata in haptismo, id est, ut in mundatione interiori servus cum Domino operaretur : non servus sine Domino, nec Dominus sine servo : sed Dominus cum servo et in servo : sicut in exteriori ministerio Dominus operatur cum servo, et in servo. Unde et Dominus dicitur sanctificare, et servus : sed Dominus invisibili gratia, servus visibili sacramento. Unde Augustinus 2 super Leviticum : Dominus ait, Ego Dominus qui sanctifico 3. Et de Moyse etiam dictum est : Et sanctificabis eum 4. Sed Moyses sanctificat visibilibus sacramentis per ministerium : Dominus autem invisibili gratia per Spiritum, ubi est totus fructus visibilium sacramentorum. Sine hac sanctificatione visibilia sacramenta nil prosunt. Si quis hoc melius aperire poterit, non invideo.

ARTICULUS VI.

An Christus homo habuit potestatem dimittendi peccata ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, sub finem : « Ita ergo potuit dare, etc. »

Videtur ergo, quod Christus homo

habuit potestatem dimittendi peccata : quia

<--- Page Split --->

mitteretur : ergo videtur, quod ipse secundum hanc naturam peccata dimittere potuit.

Item, Plus est redimere quam creare, ut dicit Augustinus. Si ergo potuit redimere secundum humanam naturam, potuit etiam secundum eam creare gratiam qua justificatur homo.

jed contra. SED CONTRA :

Dicit Bernardus, quod gratia non est ab homine Christo, sed solum a Deo : ergo non potuit habere potestatem mundandi animam : sed saepe supra probatum est, quod creare est actus infinitae potentiae, et solius omnipotentiae divinae : Christus autem secundum hominem non fuit susceptibilis illius potestatis, quod justificaret animas interius.

Solutio. Solutio. Quasi omnes dicunt, quod Christus secundum hominem non fuit susceptibilis illius potestatis.

Ad id ergo quod contra objicitur, dicendum quod Filius hominis probare ibi voluit suam deitatem : et ideo hoc convenit Filio hominis in quantum Deus est.

Ad aliud dicendum, quod redemptor est Deus, et homini attribuitur baptismus : quia in humana natura pertulit passiones, quibus pro nobis satisfecit.

Si autem quaeritur quae fuit potestas quam dedit ei Pater prae aliis?

Dicendum secundum Doctores, quod illa fuit potestas excellentiae ad actum, scilicet ut solveret sine officio clavium tamquam Dominus universae Ecclesiae. Christus enim non legitur recepisse ordinem, sed dedisse : nec habuisse potestatem ad mensuram, sed ad omnia : et haec potestas excellentiae data est Christo, quae aliis in virtute clavium et ordinis et limitata est et tradita.

<--- Page Split --->

B. Quod nullus in materno utero baptizetur 3.

Hoc etiam sciendum est, quod licet ter immergatur propter mysterium Trinitatis, tamen unum baptisma reputatur.

Illud etiam ignorandum non est, quod in materno utero nullus baptizari potest, etiamsi mater baptizetur. Unde Isidorus : Qui in maternis uteris sunt, ideo baptizari non possunt : quia qui natus adhuc secundum Adam non est, secundum Christum non potest renasci : neque regeneratio in eum dici potest, quem generatio non præcessit 4. Item, Augustinus :

<--- Page Split --->

Non potest quisquam renasci antequam natus sit. Si vero opponitur de Jeremia 1 et de Joanne Baptista 2, qui ab utero sanctificati leguntur : quod etiam de Jacob quidam putant 3. Dicimus, si sanctificatio ibi accipitur interior emundatio, in miraculis divinae potentiae esse habendum, ut Augustinus ait, ambigue super hoc loquens : Si usque adeo, inquit, in illo puero acceleratus est usus rationis et voluntatis, ut intra materna viscera jam posset agnoscere et credere, quod in aliis parvulis exspectat aetas ut possint, in miraculis habendum esse divinae potentiae, non ad humanae trahendum exemplum naturae. Nam quando voluit Deus, etiam juramentum locutum est 4. Idem de Jeremia legitur : Priusquam exires de ventre, sanctificavi te 5. Illa tamen sanctificatio qua efficimur templum Dei 6, non nisi renatorum est. Nisi enim quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest introire in regnum Dei 7. Nemo autem renascitur, nisi prius nascatur. Unde illa sanctificatio potest secundum praedestinationem accipi. Ecce videtur dubitanter loqui, qui etiam in eodem dicit : Non dictum est quia credidit infans in utero, sed exsultavit : nec Elisabeth dicit : Exsultavit in fide, sed Exsultavit in utero meo 8. Et potuit esse haec sanctificatio, tanto rei a majori cognoscendae indicium, non a parvulo cognitae. Absque assertione de hac sanctificatione loquitur, non diffiniens qualiter intelligenda sit illa sanctificatio : an sit signum futurae rei, an veritas justificationis per Spiritum factae. Sed melius est, ut dicamus illos praeter communem legem in uteris justificatos, et gratia praeventos, dimissis omnibus peccatis : quod etiam multis Sanctorum testimoniis edocetur.

C. Si baptismus sit verbis corrupte prolatis ?

Quæri etiam solet, Si corrupte proferantur verba illa, an baptismus sit ? De hoc Zacharius Bonifacio scribit 9 : Retulerunt mihi nuntii tui, quod

<--- Page Split --->

fuerit sacerdos in eadem provincia, qui Latinam linguam penitus ignorabat : et dum baptizaret, nescius Latini eloquii, infringens linguam diceret : Baptizo te in nomine patria et Filia et Spiritus sancta : et propter hoc considerasti rebaptizare. Sed si ille qui baptizavit, non errorem inducens vel haeresim, sed pro sola ignorantia Romanæ locutionis, infringendo linguam baptizans dixisset : non possumus consentire ut denuo baptizetur.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS I.

« Nunc quibus liceat baptizare addamus, etc. »

In hac ultima parte, de baptismo agit ex parte baptizantis.

Et dividitur hæc distinctio in duas partes : in quarum prima tangit quinque quaestiones circa baptizantes et baptizandos. In secunda autem parte agit de sacramentalibus, ibi, G, « Porro cuncti ad baptismum venientes, etc. »

In prima harum (ut dictum est) quinque sunt quaestiones, scilicet de potestate baptizantium. Secunda est, Utrum in matris utero habitum gratiae baptismalis aliquis consequatur? ibi, B, « Hoc etiam sciendum est, quod in materno utero, etc. » Tertia est, de corruptione verborum ex ignorantia linguæ, ibi, C, Quæri etiam solet, Si corrupte, etc. » Quarta est de hoc quod dubitatur an sit baptismus, ibi, D, « Præterea sciendum est, quod illi de quibus nulla exstant indicia, etc. » Quinta, de jocose baptizatis, ibi, E, « Solet etiam quæri de illo qui jocans, etc. »

Etiam ibi adjunguntur aliqua de intentione baptizantium, et de tempore baptismi.

An quilibet potest esse minister Ecclesiae ?

Incidit autem dubium circa primam partem, Utrum minister baptismi sit quilibet, sicut in Littera dici videtur ?

Videtur autem, quod non : quia

<--- Page Split --->

mi potestas : nullus autem actus ordinatus ex potestate aliqua committitur omnibus indifferenter : ergo nec actus baptizandi : ergo non quilibet potest baptizare, ut videtur.

Sed contra. SED CONTRA hoc est quod

satisfecit Christus quoad se, et sufficit fides aliena ut valeat baptizatis illa satisfactio. Haec autem fides potest esse protestata in actu cujuscumque : et ideo tempore necessitatis quilibet potest baptizare.

DICENDUM ergo ad primum, secundum, Adi tertium, et quartum, quod hoc verum est quoad ordinem ex jurisdictione et idoneitate : sed aliud reformat pactum in baptismo, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod gratia quae est nutrimentum corporis mystici, quoad vitam spiritualem, immediate a Deo datur cuilibet membro, et ideo quoad hoc non est simile. Sed est quaedam utilitas in gratiis exterioribus quae sunt ad bene esse, ut prophetia, scientia, et hujusmodi : et quoad illas est simile inter corpus mysticum et naturale : et talis gratia est ordo potestatis et jurisdictionis. Et ideo in talibus gratiis unum membrum mystici corporis recipit ab alio.

ARTICULUS II.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod est potestas et commissio potestatis. Debita potestas est in eo qui habet potestatem ex ordine, et auctoritatem sive jurisdictionem ex auctoritate, et idoneitatem ex vitae merito : et talis solus est digne et vere minister : ille autem qui habet ordinem et jurisdictionem et non vitam, vere quidem minister est, sed non idonee vel digne : et hoc modo procedunt rationes primo inductae. Sed propter necessitatem hujus sacramenti et modum culpae contra quam est, accipit illud sacramentum administrationem a quocumque : et necessitas est a generalitate periculi, sicut dictum est in objiciendo, sed modus culpae est originalis pro quo

An haereticus potest baptizare ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, A, § 2 : « De illis vero qui ab haereticis baptizantur, etc. »

Videtur enim, quod haereticus non possit baptizare.

<--- Page Split --->

Et hæc auctoritas inducitur in Littera' : ergo videtur, quod non baptizat.

Sed contra. SED CONTRA hoc est

Solutio , Dicendum , quodquicumquebaptizat intendens et servans formam Ecclesiæ, sive sit hæreticus, sive non, ipse confert characterem baptismalem, ad minus, sicut supra habitum est de induentibus Christum usque ad sacramenti susceptionem.

ADPRIMUMautem quod contra objicitur, dicendum quod nidus Ecclesiæ est forma sacramentorum : et non sunt hæreticorum nidi illi : et ideo cum in eis reponunt suos pullos, reponunt non extra Ecclesiam, sed in ea : etsi postea conculcantur a diabolo, hoc non est propter imperfectionem sacramentorum, sed potius propter perniciem fictionis.

Adaluddicendum, quod hoc intelligitur de tactu qui est similis tactui physico : ut si in tactu imitetur tactum secundum quantitatem tangentis, hoc est quod hæreticus tangat ad imitationem hæresis : sic enim verum est, quod ipso immundus erit qui tangitur : sed quando hæreticus tangit in forma sacramentorum Ecclesiæ, assimilatur tactus iste sicut leproso habenti manus involutas in panno candido mundissimo, et ideo immundare non potenti.

Adaluddicendum, quod licet ritus hæresis et conventio ab Ecclesia triumphanti non descendit, tamen usurpat hoc quod ab Ecclesia triumphante descendit, quando usurpat Ecclesiæ sacramenta.

Adaluddicendum, quod non est simile : quia hæreticus non in toto est extra Ecclesiam : quia usurpat actum membri interioris et ministerium, quando accipit formam sacramentorum Ecclesiæ : unde non in omnibus est simile de dependentia membrorum spiritualium ad invicem, et de dependentia membrorum corporalium ad invicem, ut dictum est in anteriori quaestione.

Adaluddicendum, quod Dionysius loquitur de ministro secundum ordinem

4 Vide supra, cap. A, sub fine : « Quæcumque tetigerit immundus, immunda erunt. »

<--- Page Split --->

potestatis, auctoritatem administrationis, et idoneitatem ad actum : et ille est qui completum habet ministerium ad salutem suam : et non intelligitur, quod aliter non possit imprimi character.

Ad aliud respondet Augustinus, quod Donatus non generat per hoc quod est extra, sed per hoc quod est intus, quando servat formam Ecclesiæ conferendo sacramenta : et ideo non sequitur, quod ipse sit intus, sed potius quod ipse sit extra, et generet per hoc quod est intus.

Ad aliud dicendum, quod Ecclesia secundum Augustinum semen benedictum suscipit ex semine viri sui Christi : et hoc quandoque per uterum proprium, ut Rachel, et Lia : et quandoque per uterum ancillæ, ut in ancillis Rachel et Liæ, quæ pepererunt super genua earum : per quas significantur hæretici utentes forma Ecclesiæ in conferendis sacramentis. Quandoque autem in utero proprio perit semen, sicut Esau reprobatus est : quandoque in utero ancillæ, sicut Ismael reprobatus est : per quos significantur falsi Christiani et hæretici in forma hæresis et non Ecclesiæ baptizantes.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS III.

An character est in aliquo genere, et in quo in genere : et si genere qualitatis, in qua specie ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, A, § 2, circa medium : « Servato charactere Christi, etc. »

Gratia enim illius inducenda est hic quaestio de charactere baptismali. Et quia scientia de charactere facilior est, si de eo hic disputetur in genere, scilicet Confirmationis, et Ordinis, et ideo faciemus de charactere disputationem generalem.

Quæratur igitur de charactere tribus viis, scilicet in se, et ex parte effectus, et ex parte suscipientis : quoniam ex parte dantis idem est quærere de dante characterem, et de dante sacramentum, et hoc jam habitum est.

De charactere autem in se quærantur quinque, scilicet in quo genere sit ?

Secundo, Quid sit diffinitie ?

Tertio, Quæ et quot sacramenta imprimant characterem ?

Quarto, De numero et ordine characterum.

Et quinto, De comparatione sacramentorum Christi ad characterem bestiæ.

Ad PRIMUM proceditur sic : Fere ab omnibus dicitur, quod character spiritualilis sit qualitas.

Objiciatur ergo sic : Nihil est in genere quod non sit in aliqua ejus specierum, character est in genere qualitatis : ergo est in aliqua specierum : aut ergo est habitus et dispositio, aut naturalis potentia vel impotentia, aut passio vel passibilis qualitas, aut forma vel circa hoc aliquid constans figura : et omnes hæ species opinionem habuerunt circa materiam istam.

Videtur autem, quod non sit habitus et dispositio : quia

Sed contra hoc videtur esse quod dised conti

<--- Page Split --->

cit Philosophus, quod tria sunt in anima, scilicet passiones, potentiae, et habitus : constat autem, quod character non est passio : ergo si est in anima, est habitus, ut videtur.

VIDETUR autem, quod etiam non sit naturalis potentia vel impotentia.

VIDETUR etiam non esse in passione vel passibili qualitate : quoniam haec secundum Philosophum aut est infusa in animam sensibilem sicut sunt objecta sensuum, aut illata in sensu vel sensibili anima, ut delectatio et tristitia : constat autem quod character circa animam intellectualem est : ergo non est passio vel passibilis qualitas, licet hoc etiam quidam dixerint.

ITEM, Videtur quod non sit forma vel circa hoc aliquid constans figura : quia illa secundum Philosophum non est in spiritualibus, sed in quantis ? Figura enim est superficies una vel pluribus lineis contenta sive terminata : nihil autem talium convenit spirituali naturae : ergo nec character in specie illa est, ut videtur, cum sit tantum in spirituali natura.

PROPTER HOC quidam dixerunt, quod etiam in spirituali natura est spiritualis quantitas, et secundum illam attenditur

character. Sed hoc ridiculum videtur multis rationibus, quarum una est :

IDEO quidam alii accipientes verbum Philosophi quod dicit in prædicamentis, « Fortassis autem et alii apparebunt qualitatis modi, » dicunt quod character est qualitas extra quatuor species qualitatis : quia Aristoteles innuit, quod aliae sunt species qualitatis. Sed quod hoc nihil sit, facile probatur : licet enim omnis forma prædicet quale, non tamen omnis forma est in prædicamento qualitatis secundum rem, sed forma realiter ens in

<--- Page Split --->

prædicamento qualitatis non excedit quatuor species ipsius : ergo patet, quod nihil est quod isti dicunt : quia si realiter esset qualitas, oporteret quod esset in aliqua specie qualitatis.

Videtur autem esse in relatione : ad aliquid enim sunt, quorum hoc ipsum esse quod sunt, ad aliud sunt : sed characteris sicut et signaculi vel signi hoc ipsum esse quod est, ad aliud est : ergo est in prædicamento relationis, et non qualitatis, ut videtur.

versis : sed tamen probabilius videtur, quod habeat a materia qualitatem subjectam in qua fundetur, et hanc puto esse habitum quemdam luminis spiritualis, quod se habet ad modum habilitatis ad fidem et ad gratiam per lucem et calorem spirituales, ut lux habilitet ad fidem et calor ad mores.

Et secundum hanc responsionem oportet primo objectis respondere, dicendo, quod character fundatur in habitu sicut similitudo in qualitate : sed habitus duplex est, scilicet perfectus et distinctus, et imperfectus et indistinctus : primus est sicut habitus determinatus ad hanc materiam, et ille dividitur in scientiam et virtutem : et de illo verum est quod dicit Augustinus, quod habitus est quo quis aliquid agit cum tempus est. Imperfectus autem et confusus et indistinctus est præcedens illum, et habilitans ad illum. Et hujus simile possumus videre in oculo, in quo in pupilla et humido crystallino est quoddam perspicuum cum luce sibi connaturali et inseparabili, et tamen non sufficit per se ad videndum distincte nisi adveniat spiritus ex anima determinatus ad colores : ita etiam intellectui est connaturale lumen confusum ad quod examinat audita et accepta secundum Philosophum, et tamen illud non sufficit ad distincte intelligendum hoc vel illud.

SED QUIA HOC ab omnibus bene intelligentibus conceditur, quaeratur, Utrum esse relativi fundetur super aliquid aliud vel non ?

Videtur autem, quod fundetur in aliqua alia natura : quia

Ita possumus dicere, quod est quodammodo lumen indistinctum inseparabiliter infusum baptizatis, in quo lucet assimilatio quadam ad Trinitatem increatam, licet non sit sufficiens sine fide : et hoc lumen est in quo fundatur character, et est in genere gratiae gratis date. Et hoc attenderunt, ut puto, qui characterem posuerunt in specie habitus et in genere qualitatis : unde illa quae objiciuntur contra alias qualitates, videntur esse concedenda.

SOLUTIO. Dicendum videtur sine præjudicio, quod character secundum esse quod importat, non dicit ens in prædicamento relationis, sicut paternitas. Est enim duplex relativum, scilicet ipsum quod ad aliud est et dicitur, ut pater : et accidens quod absolute et in abstractione significat, ut paternitas, et hoc dicit modum dispositionis quo relativum dicitur ad aliquid : ita character est etiam ad aliquid : et characterizatum.

Ad hoc autem quod ultimo quaeritur, oportet primo respondere, scilicet utrum fundetur supra potentias imaginis nudas ex ipsa susceptione baptismatis, vel habeat a materia qualitatem subjectam. Dicendum, quod utrumque dicitur a di-

Et quod quidam dixerunt de figura intellectuali, aut non intelligo, aut non est verum quod dixerunt.

Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita de hoc articulo.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

An diffinitiones characteris sint bene assignatae ?

Secundo quaeritur, Quid sit character diffinitivc ?

Dicunt autem quidam beatum Dionysium in Ecclesiastica hierarchia 1 ita diffinire : « Character est signum sanctum communionis fidei et sacrae ordinationis datum accedenti a hierarchia. » Licet autem ita dicant, tamen in nulla Dionysii translatione invenitur haec diffinitio, nec per verba, nec per sensum : et hoc scit bene quicumque litteram Dionysii inspicit. Ibi enim unde trahere voluerunt illa verba, dicit sic secundum veterem translationem, ostendens quid significet, quod ordinandus venit ad summum sacerdotem, id est, ad Episcopum, etc. : « Eum vero, scilicet ordinandum, sic accedentem, scilicet ad Episcopum suum hierarcham, divina beatitudo in suam participationem recipit, et proprio lumine tamquam quodam ipsi signo tradit, divinum perficiens et communicantem divinorum partes et sacrae ordinationis : quorum est symbolum sacrum a summo sacerdote donatum signaculum, et sacerdotum salutaris descriptio, in salvatis eum commemorans et memoriis sacris. »

Ut autem intelligantur verba quae obscura sunt, sic sunt exponenda : « Eum vero, scilicet ordinandum sic accedentem in acceptione ordinum ad hierarcham, suscipit ad partes potestatis divina beatitudo, id est, Deus, et hoc significatur in hoc quod partem suae potestatis dat hierarcha, id est, Episcopus, quando suscipit eum : et proprio lumine, id est,

de proprio lumine tradit ei : tamquam quodam ipsi signo tradit, id est, in quodam signo, quia in sacramento suscepto : diuinum perficiens, hoc est, quod scilicet lumen perficiens eum divinum, id est, ut sit divinus in potestate ad minus, id est, habet potestatis divinae partem : et communicantem divinorum partes, id est, perficit ipsum ut communicet partes, id est, in parte divinorum quoad potestatem sacrae ordinationis, id est, perficit eum ut sit communitas sacrae ordinationis, id est, in sacra ordinatione : quia Graeci non habent ablativum : quorum est symbolum, id est, quorum, scilicet divinae perfectionis et communionis divinorum partis, et communionis ordinationis symbolum, id est, sacrum a summo sacerdote donatum, id est, id quod datum est a summo sacerdote : quia sacramentum ab Episcopo datum, est signum quod detur ei divina potestas et gratia a Deo. Et subjungit, quid sit illud quod datum est ab Episcopo, hoc est scilicet signaculum, id est, quod signat eum pontifex, manus imponendo, et radendo, et hujusmodi : et sacerdotum salutaris descriptio, id est, quod describit eum sacerdotem faciendo per ordinem : commemorans eum, si bene usus fuerit potestate, in salvatis et memoriis sacris. »

Si autem haec (ut puto) est Dionysii intentio, patet quod illa diffinitio non est sua, et numquam alibi reperitur : et ideo non sumo eam ut a Sancto, sed sicut a Doctoribus approbatum.

Dant autem quidam et aliam, hanc scilicet, « Character est distinctio a characetere aeterno impressa animae rationalisecundum imaginem, consignans trinitatem creatam Trinitati creanti et recreanti, et distinguens a non consignatis secundum statum fidei.

Objiciura autem multipliciter de istis diffinitionibus Magistrorum :

<--- Page Split --->

CONTRA PRIMAM SIC :

Character est signum sanctum : omne autem signum est naturale, vel ad placittum : constat autem, quod character non est signum ad placitum : quia tunc non esset idem apud omnes, et variaretur ad voluntatem : ergo est naturale : omne autem signum naturale similitudinem habet aliquam cum signato, ut fumus cum igne habet convenientiam : ergo videtur, quod character aliquam habet convenientiam cum charactere increato.

Et quæritur, Quæ sit illa ? Videtur autem, quod nulla sit : quia homo habet convenientiam per characterem : ergo videtur, quod character sit dispositio inventa in utroque extremorum, scilicet in homine signato, et charactere increato cui consignatur : sicut si duo sunt similes in albedine, albedo est dispositio inventa in utroque : et hoc falsum est hic : quia Filius Dei non habet characterem, ut infra probabitur.

forma sit, cujus contrarium habitum est in præcedenti quæstione, et iterum postea habebitur, quando probabitur quod character non imprimitur nisi in anima rationali.

Item, Si est signum sacramentale : aut est vetus, aut novum. Constat autem, quod non est vetus : quia nihil loquitur lex vetus de charactere spirituali, licet loquatur de circumcisione ut carnali charactere data carnali populo, ut supra habitum est in tractatu de circumcisione 1 : ergo erit signum novæ legis.

SED CONTRA :

Non necessario efficit quod figurat, ut patet in fictis : ergo nec est signum veteris legis nec novæ : ergo nec est signum sacramentale.

Quæst. 2.

ITEM, Signorum aliud est principium prægnosticum futurorum : sicut signa quæ habent divinatores in astris et aliis, et medici in ægritudinibus. Aliud est rememorativum præteritorum, ut annulus fidei datus sponsæ a sponso, et monile continentiæ thori, et hujusmodi. Aliud est determinatum in præsenti, sicut substantia præsens significatur accidentibus quæ cadunt in sensum.

Quæratur ergo, Si character sit signum, cujusmodi signum sit ?

ULTERIUS quæritur de hoc quod dicit, 1 Quest. 3 « Communionis fidei. »

Videtur enim hoc non esse verum : quia fictus non credens recipit characterem baptismalem : et tamen non communicat fidem.

Præterea, Communio fidei potest esse quoad participationem articulorum, vel fidelium, vel habitus fidei : et videtur non posse esse pluribus modis. Constat autem, quod non necessario facit communicare fidelibus, ut patet in adultis ab haereticis scienter baptizatis, qui fidelibus non communicant.

Item, Non est communicatio quoad articulos : quia fictus discredens articulos, recipit characterem, dum se offert non contradicens ad id quod facit Ecclesia, licet hoc ipsum nihil credat esse vel valere.

Item, Videtur quod non communi-

<--- Page Split --->

cat habitum fidei : quia infidelis potest esse, ut jam dictum est : et tamen suscipit characterem : ergo videtur, quod non sit signum communicationis fidei.

dos, ut dicitur in Littera in hac distinctione : ergo non oportet accedere ad hierarcham, ut videtur.

Quest. 4. ITEM, Quare plus diffinitur per signum communicationis fidei, quam ulterius virtutis ?

Videtur enim, quod dispositio sit ad omnem virtutem et signum. Tria enim sunt in sacramento, scilicet signum tantum, at tinctio facta in aqua : et res et signum, quod est character : et res tantum, quod est gratia cum omnibus virtutibus. Si ergo est signum rei sacramenti, et res sacramenti est plenitudo virtutis et non fidei : tunc videtur character esse signum omnis virtutis, et non signum fidei : ergo male diffinitur per hoc quod sit signum fidei.

ULTERIUS quaeritur de secunda diffinitione : et primo de hoc quod dicit, « Character est distinctio. »

Si enim est distinctio, et signum distinctivum aliter distinguit baptizatum a non baptizato : aut ergo Ecclesiae militanti, aut triumphanti, aut Deo : sed non Ecclesiae militanti, quia illa non distinguit nec discernit per signa invisibilia, cum judicet secundum faciem, et non secundum ea quae sunt in corde : nec etiam distinguit quoad Ecclesiam triumphantem, quia illa non indiget, cum sufficientem distinctionem accipiat baptizatus a non baptizato in contemplatione Verbi : item quoad Deum non oportet, quia Deus non cognoscit per signa, sed per seipsum scit omnia.

Quest. 5. ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit, « Et sacrae ordinationis. »

Quest. 6. ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit, « Datum accedenti ab hierarcha. »

Videtur enim hoc esse falsum : si enim rusticus baptizat, characterem recipit baptizatus : ergo non oportet ut detur ab hierarcha, ut videtur.

Præterea, Si dicas, quod hierarcha dicit debitum ministerium : iterum falsum est : quia hierarcha est summus sacerdos sive Pontifex : et debitus minister baptismatis non est, sed etiam simplex sacer-

ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit, Quæst 8. « A charactere æterno impressa. »

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

regenerationis Filio debetur impressio characteris in Baptismo : ergo etiam propter sacramentum spiritualis potestatis Patri debetur impressio characteris in Ordine, quod falsum est, quia per rationem congruentiae omnis impressio characteris erit appropriata uni personae.

ULTERIUS quæritur de hoc quod dicit Quæst. 1 secund a diffinitio, « Consignans trinit atem creatam Trinitati creanti et recreanti. »

Quæst 9. ULTERIUS quæritur de hoc quod dicit, « Impressa animæ rationali secundum imaginem. »

ULTERIUS quæritur de hoc quod dicit, « Distinguens a non consignatis secundum statum fidei. »

Videtur enim, quod characteris subtilius sit distinguere quam signare : quia

SOLUTIO. Sine præjudicio videtur mihi Soluti. secunda diffinitio melior quam prima : neutra tamen habet robur auctoritatis, nisi quantum facit usus Magistrorum : quia de charactere in sensu quo Magistri disputant, de eo parum invenitur in di- ctis Sanctorum.

Sustinendo igitur primam diffinitio- De prim ad de diffiniti nem, dicendum est ad primum, quod character est signum naturale gratiae quae est effectus sacramenti.

Ad objectum autem contra, dicendum

<--- Page Split --->

quod duplex est similitudo, scilicet duorum in tertio, et sic oportet quod una qualitas in qua fundatur similitudo, sit in utroque : quandoque autem similitudo est inter aliqua, ita quod unum dicit rationem similitudinis alterius ad alterum, sicut imago quae dicit rationem similitudinis hujus statuae ad Herculem : et tunc non oportet, quod idem sit in utroque similium, sed quod unum sit exemplar, et aliud imitetur ipsum : et sic est similis character : quia dicit assimilationis rationem animae ad Deum.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod est signum demonstrativum et causativum gratiae in praesenti quantum est de se, et quod non demonstrat, hoc est per accidens, scilicet quia invenit obicem in subjecto resistentem.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod licet character non sit visibilis vel sensibilis in se, est tamen visibilis in relatione ad tinctionem in qua imprimitur, sicut supra in quaestione de sacramentis dictum est.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod character non fundatur in elemento corporali, sicut in subjecto, sed sicut in causa inducente ipsum : et hoc sufficit ad hoc ut sit signum sacramentale novae legis.

Ad object. Ad hoc autem quod contra objicitur, solutum est.

Idquæst.3. Ad id autem quod ulterius quæritur, dicendum quod est signum communionis fidei secundum fidei statum, ut dicit secunda diffinitio : et bene potest esse, quod aliquis non participet habitum secundum communionem fidelium, vel articulorum fidei, et tamen secundum statum, quia ille participatur etiam secundum fidei sacramentum.

Unde patet solutio ad totum.

quæst.4. Ad aliud dicendum, quod aliae virtutes non distinguunt quae sunt in affectu, sed fides sola quae est in intellectu : et ideo distinctio accipitur solum secundum statum fidei, licet sit dispositio ad omnes

virtutes. Vel dicatur et melius, quod status fidei distinguit characterem sacramentorum : quia fides est fundamentum spiritualis ædificii, et penes primam distinctionem ipsius primo accipitur distinctio totius vitæ.

Ad illud quod ulterius quæritur, dicendum quod illa diffinitio quoad illud membrum tangit characterem excellentie, qui est in Ordine : et quia character excellentiae est, ideo aliquid speciale habet in diffinitione.

Ad aliud dicendum, quod character Confirmationis non est fortitudinis nisi in relatione ad fidem : quia scilicet sine rubore prædicat fidem, etiam sine timore confitetur eam coram regibus et principibus. Ita etiam character Ordinis non est spiritualis potestatis, nisi propter fidem propagandam, et multiplicandam, et confitendam : et ideo semper respicit statum fidei.

Qualiter autem differenter respiciat, infra dicetur in quaestione de numero characterum et Ordine.

Ad id quod ulterius quæritur, dicenAd quæst. 6. dum quod in illa diffinitione debitus minister ex potestate et auctoritate et idoneitate determinatur. Quod autem aliter datur, hoc contingit ideo, quia est sacramentum necessitatis, sicut in principio hujus distinctionis dictum est.

Ad id quod ulterius quæritur, dicenAd quæst. 7. dum quod secunda diffinitio melior est De secunda diffin. quam prima : quia tangit proprium actum qui est consignare, et secundarium qui est distinguere, et causam efficientem quae est character increatus, et materialem quae est ex parte subjecti proprii, quia imprimitur secundum mentem in anima rationali : et causam finalem, quia propter statum fidei.

Dicatur ergo ad primum, quod distinguit in se, et non oportet quod alii distinguantur, licet in ipsa anima indelebilem notam decoris relinquit, quae in bea-

<--- Page Split --->

tis est ratio gloriandi in aliqua assimilatione sui ad Trinitatem, et in damnatis convictio et testimonium justae condemnationis : et ideo non est otiosus.

Adquæst.8. Ad id quod ulterius quæritur, dicendum quod bene conceditur hoc quod primo probatur; quia licet communi opere personarum imprimatur character a tribus personis, tamen per congruentiam et appropriationem debetur Filio, cujus plures causæ tactæ sunt in opponendo. Una etiam est, quia character (ut supra dictum est) est lux quædam per attributionem sapientiæ genitæ quæ est Filius.

Adobject.1. Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod invocatio operatur ibi communiter in personis : sed tamen appropriatum opus est Filii, et hoc fere in omnibus operibus sæpe est divinis.

Adobject.2. Ad aliud dicendum, quod licet in confirmatione et ordine sint fortitudo et potestas, tamen referuntur ad statum fidei : et fides dicit quid cognitionis, et ideo Filio appropriatur.

Adobject.3. Ad aliud dicendum, quod licet Patris sit generare, proprie tamen regenerare magis per congruentiam est Filii : quia regeneratio non fit sine missione et redemptione : et horum utrumque convenit Filio, et neutrum Patri : et ideo illa ratio ex falsis procedit.

Ad quest.9. Ad id quod ulterius quæritur de hoc quod dicit, « Impressa animæ rationali secundum imaginem, » dicendum quod per hoc tangitur immediatum subjectum characteris : imago autem licet sit in tribus potentiis, tamen principaliter est in potentia cognoscendi. Unde Augustinus dicit, quod « homo habet imaginem in potentia cognoscendi, et similitudinem in potentia diligendi. » Unde imago principaliter est secundum memoriam et intellectum : et hæc duo sequitur voluntas. Similiter perfectio cognitionis est in actu secundum intellectum, et non secundum memoriam, et ideo character, meo judi-

cio, est impressus secundum intellectum, scilicet secundum quod intellectus est formatus ex memoria et eliciens voluntatem, et ita ut in subjecto est in intellectu, tamen ordinem habet ad memoriam et voluntatem.

Ad aliud dicendum, quod character est dispositio ad gratiam in qua sunt omnes virtutes : sed tamen in genere magis convenit cum fide : et hoc non est inconveniens : quia sicut sæpe in corporalibus est dispositionibus, ita et in spiritualibus : sicut calor est dispositio ad totum ignem quoad omnes proprietates ignis, et tamen in genere non convenit nisi cum ardore : et similiter est in spiritualibus : sicut enim dictum est supra, licet character essentialiter sit lux quædam, tamen habet etiam calorem.

Ad aliud dicendum, quod hæc propositio, « Ejusdem est dispositio et habitus, » potest intelligi tribus modis : et duobus modis vera est, tertio modo falsa est. Potest enim sic intelligi, cujus est dispositio, id est, cujus essentiae est dispositio est habitus, id est, habitus qui fit ex illa dispositione, est ejusdem essentiae : et tunc est vera de dispositione ex qua generatur habitus, ut scientia facile mobilis et difficile mobilis, postquam confortatur, sunt ejusdem essentiae, et differunt in accidente. Alio modo potest intelligi, id est, cujus subjecti est dispositio, ejusdem est habitus : et tunc iterum vera est : quia in eodem subjecto inducitur habitus. Tertio modo potest intelligi, cujus, id est, partis subjecti est dispositio, illius est habitus : et tunc non semper vera est : quia dispositio frequenter est in parte una, et habitus non totus inducitur in parte illa : et hoc ideo contingit, quia illa dispositio non ex æquo respicit habitum quoad omnes partes sui, sicut character respicit fidem secundum convenientiam in genere, et non alias virtutes nisi per consequens : quia una non datur sine alia, quando cum gratia infunditur.

Ad aliud patet solutio per ante dicta.

<--- Page Split --->

quest. Ad id quod ulterius quaeritur, dicen- Id 1. dum quod est consignatio in nota inde- lebili, quae est imperfecta et gratiae gra- tis date : et hanc facit character : sed consignatio in actu imitationis, verum est quod ponit objectio : quia illam non facit nisi virtus formata.

Ad aliud dicendum, quod licet poten- tiae imaginis non sint ejusdem rationis, tamen extremae ordinantur ad mediam, et e converso : et ideo in illo possunt consignari.

Ad aliud dicendum, quod ex æquo per characterem non consignatur homo Trinitati quoad ea quæ distincte sunt per- sonarum proprie : sed character licet essentialiter sit lux consignans Filio, tamen virtute in se habet duo, scilicet potestatem in fide vel pugna vel gradu, et bonitatem in hoc quod est dispositio ad gratiam : et per hæc duo respicit personam Patris et Filii et Spiritus san- cti.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicen- dum quod character principaliter consi- gnat, et per consequens distinguit : et cum nominatur character, accipit no- men ab actu notiori non principaliori, sicut saepe nomina imponuntur, ab co quod notius est apud nos.

Ad aliud dicendum, quod character non distinguit fidem, nec aliquid in fide, sed dicit distinctionem status fidei se- cundum quod fides est incipientium vel proficientium vel perfectorum imple- tionem, et ideo potius dicitur secundum statum fidei quam secundum fidem sim- pliciter.

ARTICULUS V.

Quæ et quot sunt sacramenta imprimentia characterem ?

Tertio quaeritur, Quæ et quot sacramenta quæ imprimunt characterem ?

Videtur autem, quod omnia, quia

<--- Page Split --->

quod et aliquid in legibus illis imprimebat. Fuit autem circumcisio in legibus illis testimonium magnae fidei Abrahæ, ut dicitur in Glossa, ad Roman. v, 14. Ergo videtur, quod circumcisio imprimebat characterem.

Si forte dicatur, sicut supra 1 in tractau de Circumcisione solutum est, quod circumcisio habuit characterem corporalem, non spiritualem. CONTRA hoc est quod dicit Origenes quod circumcisio non tantum corporalis, sed et spiritualis erat, et spiritualiter intelligebatur a Judæis.

tur, quod in baptismo hæc operatio sequitur materiam, videtur falsum : quia eadem materia est in baptismo Christi et in baptismo Joannis, et tamen in baptismo Joannis non imprimebatur character.

Si forte tu dicas, quod in baptismo Joannis Baptistæ character imprimebatur. CONTRA hoc est, quod illi baptizabantur iterato ab Apostolis : ergo non habebant characterem : quia aliter fuisset facta injuria characteri sacramenti.

Quaest.

ULTERIUS QUÆRITUR JUXTA HOC, QUÆ SIT causa, quod in baptismo aquÆ et confirmatione et ordine dicitur imprimi character ?

Aut enim causa hujus est materia specialis, aut invocatio Trinitatis, aut gratia, aut Passio Christi operantis in istis sacramentis, aut intentio dantium sacramenta, aut fides Ecclesiae : non enim plura invenimus operari in sacramentis.

Praeterea, Si unum characterem accepisset a Joanne, et alium ab Apostolis, et ad idem, id est, ad initium status fidei : alter superflueret, quod est inconveniens : ergo invocatio Trinitatis non imprimit characterem.

Si autem tu dicas, quod hoc facit Passio Christi operans in sacramento. Videtur, quod tunc magis baptismus sanguinis imprimit characterem : quia in illo major est expressio Passionis : et ille est melior, eo quod secundis sordibus non inquinatur : et de hoc habitum est supra.

Praeterea, Passio Christi in omnibus sacramentis operatur : ergo in omnibus imprimit characterem, quod non dicitur ab aliquo Doctorum.

<--- Page Split --->

Siautemdicas , quodhocfacitintentio : videturfalsumesse : quiaintentiouthichabeturinlittera , exigituradomnesa - cramentum : ergoinquolibetimprimeretcharacterem . SiautemfidesEcclesiæoperatur . Contra : FidesEcclesiænonsufficitnisiinbaptismo , ettantumpar - vulis , nonadultis : ergonullusrecipietcharacteremnisiinbaptismo , ettantumparvuli , nonadulti , quodfalsumest : ergovidetur , quodsupernihilfundaturilladisputatiodeimpressionecharacteris .

ULTERIUSquæriturjuxtahoc , Anvir - tutesimprimantcharacterem ?

V idetur , quodsic : q u i a

Boluio.

Solutio . Dicendum , quodtantumtriasacramentaquæstatumfideirespiciunt , imprimuntcharacterem , secundumtri - plicemdistinctionemquamfaciuntinterfidelesquisuntdefamilialegisccelestis , utinfrapatebit , cumdenumerochara - cterumdisputabitur .

DICENDUMergoadprimum , quodaliudestdiscernirecipientemaliquodsacra - mentumanonrecipienteillud , etaliudhaberenotamindelebilemadhoc : notamautemindelebilemnonimprimitnisitri - plexsacramentum .

Etsituobjicias , quodconjugatumimpossibileestnonfuisseconjugatum , etitanotaestindelebilis . Dicendum , quodillaratiosophisticaest : quiailludnonestpernotamindelebilemvelperpetuaminsubjecto : sedpotiusestdictumdepræteritoverum , etideonecessarium , e t

ideo quamvis res mutetur, dictum tamen non mutatur : sed tria sacramenta in re perpetuam notam relinquant : et ideo illa est character : alia autem sacramenta nihil perpetuum in re relinquunt.

AdALIUDdicendum , quodnonestdedignitatesacramenti , quodimprimatcha - racterem , sedpotiusexinvocationeTri - nitatisadstatumdistinctionisfidei , sivestatumdistinctuminfide , utinfradice - t u r : etideoillaobjectionihilfacit .

AdALIUDdicendum , quodlicetchara - cterincreatusimprimatcreatum , nontameninquocumquesacramento , sedineoinquoestinvocatioTrinitatissecun - dumstatumfidei . Eucharistiaautemnonrespicitstatumfidei , sedpotiuscharita - t e m , undeetiamsacramentumcharitatisvocatur .

ADALIUDdicendum , quodinlegena - turæetMoysinonfuitstatusfideiexpli - c i t æ , sicutinnova : omniaautemsacra - mentaimprimentiacharacterem , impri - muntipsumsecundumstatumfideiex - plicitæ , nonimplicitæ . Etratioquarecir - cumcisiononimprimebatcharacterem , supraexpeditaestinquæstionedeCir - cumcisione 1 : nonenimeratnisifiguracharacterisbaptismalis , sicutspiritualeintelligiturincorporalisigno .

AninautemquodobjiciturdedictoOrigenis , dicendumquodipseintelligit , quodvirtutemcircumcisionisintellige - bantquidamessespiritualem , nonquodcharacteremimprimeretspiritualem , s i c - utAbraham , etalii , quiinlegeintelli - gebantsacramentaChristifutura .

AdALIUDdicendum , quodistapropo - sitio , quodpotestmajuspotestminus , nonestveranisidehisinquibusunapotestasestordinataadmajusetminus : etideononestibilocusaminori : quiapossetsacramentumetiamminus , siadhocessetordinatum . Aliisolvuntaliter , dicentesquodlicetcharacteraliquidmi - nussitquamgratiainvaloreadsalutem , tamenquoadhocestmajus , quiaestin -

<--- Page Split --->

delebilis, cum gratia sit delebilis: sed prima solutio valet magis.

Ad 7. Ad ALIUD dicendum, quod non quodlibet sacramentum est sufficiens ad operandum characterem, cum ad hoc non sit ordinatum, ut jam dictum est.

Ad quest. 1. Ad 1. Ad n quod ulterius quaeritur, dicendum quod causa impressionis characteris non est ex materia, sed ex invocatione Trinitatis, non simpliciter, sed in sacramento quod ponit personam in statu fidei speciali : sicut est fides genita, defensa, et propaganda in alios, vel nutrienda in aliis.

Ad 2. Ad n autem quod objicitur in contrarium, dicendum quod in aliis sacramentis licet esset invocatio Trinitatis, non tamen ponunt illa in speciali statu fidei : et ideo invocatio Trinitatis etiamsi esset in eis ut forma sacramenti, quod tamen non est verum, non adhuc operaretur characterem.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod in nomine Christi, sicut supra patuit in explanatione Ambrosii, intelligitur Trinitas, et iterum hoc fuit ex dispensatione ad tempus, ut dictum est supra. Unde tum propter jussum Dei, tum propter hoc quod in nomine illo salvabatur invocatio Trinitatis quae in eo intelligitur implicite : in illo, et non in Joannis baptismo, in primitiva Ecclesia imprimebatur character.

Ad hoc autem quod objicitur de nomine venturi, dicendum quod licet idem fuerit in re baptizare in nomine Christi, et in nomine venturi : non tamen idem erat in modo significandi : quia venturus non habebat eundem modum significandi, sicut habet hoc nomen, Christus : et ideo in argumento de Joannis baptismo incidit locus sophisticus accidentis.

præterito, jam supra patuit, qualiter est solvendum.

Ad ALIUD dicendum, quod licet distinguant inter fideles, tamen hæc distinctio non est secundum ordinem ad mores : distinctio autem characteris est secundum statum fidei specialem.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS VI.

An in tribus sacramentis imprimentibus characterem, character impressus sit unus, et si quis eorum est plures?

Quarto, Quæritur de numero et ordine characterum.

Jam enim ostensus est numerus per hoc quod non nisi tria sacramenta imprimant characterem. Videtur autem idem esse characterer in omnibus sacramentis : quia eadem est fides genita, roborata, et potens propagari ad alterum : ergo et idem character fidei, ut videtur : sed primus est baptismalis, secundus confirmationis, tertius ordinis : ergo videtur, quod unus sit character in tribus secundum substantiam.

PRÆTEREAquæriturdeOrdine . Baptis - malisenimestprimus : quiasinonha - betquisbaptismalem , etrecipitordinem , nonreputaturordinatus , sediteratoordi - naturpostbaptismum : ergovidetur , quodcumcharacterconfirmationissitmedius , quodetiamnecessariodebetha - beriantecharacteremordinis : etexhocsequitur , quodnonconfirmatusnonpos - sitordinari : ethocnontenetEcclesia .

Ad quest. 2. Ad n quod ulterius quaeritur, an virAd 1. tutes imprimant characterem? Dicendum, quod non : quia virtus quidquid operatur in subjecto est delebile et non perpetuum : sed de ratione characteris est quod sit perpetuus. Et si objicitur de dicto in

SOLUTIO . Multimultipliciteraccipiuntnumerumcharacterum : sedprobabilioracceptiovideturpenesnumerumdistin - ctionisinstatufidei : sicutinfamiliaDavidlegimustresfuissedistinctiones , quarumprimafuitgeneralis , scilicetpo -

<--- Page Split --->

puli Dei a non populo : quia David erat rex super populum Dei, sicut dicitur in Psalmo LXXVII, 70 et 71 : Sustulit eum de gregibus ovium : de post fœtantes accepit eum : pascere Jacob, servum suum, et Israel, hæreditatem suam. Alia autem distinctio fuit fortium David, de qua loquitur, II Reg. XXII, 8 et seq., qui defendebant cultum et populum, viriliter pugnando : in quibus notatur distinctio characteris confirmationis. Ibidem etiam legitur, quod quidam distincti erant in Prælatos, et sacerdotes, et scribas, et hujusmodi : et in illis significatur character excellentiae in ordine. Est igitur status fidei duplex, scilicet primus, quando datur fides ut distinguantur fideles in sortem populi Dei : et hoc per characterem baptismalem. Secundus, quando in tyrones confirmantur, ut fides in eis stet et defendantur : et hoc est character confirmationis. Tertius autem ut propagentur : et hoc est ordinis : et non sunt plures status : et ideo non sunt plures characteres. Aliter potest dici, quod Christus imprimens characterem sapientia est docens fidem, pugnans fortiter pro fide, et sacerdos ostendens sacrificium fidei : et penes hæc tria imprimit sanctæ fidei characterem. In quantum est sapientia docens divinam veritatem, quæ est in articulis fidei, imprimit characterem baptismi : in quantum autem pugnavit ut staret fides in nobis, imprimit characterem confirmationis : in quantum autem ut sacerdos obtulit sacrificium fidei, impressit characterem ordinis. Sed prima acceptio melior est.

DICENDUM ergo ad id quod primo objicitur contra, quod characteres differunt in essentia : sed fides non differt nisi per accidens : et hoc est ideo, quia character non est idem quod fides : sed distinctio accepta est penes statum fidei : status autem fidei est diversus : et ideo character est diversus : argumentum autem procedit ac si characteris diversitas penes fidei diversitatem accipiatur.

Ad aliud dicendum, quod duplex est Ad quest. ordo, scilicet necessitatis, et congruentiae : character autem baptismalis ad alia sacramenta habet ordinem necessitatis et fundamenti : sed character Confirmationis non habet ordinem necessarium ad characterem Ordinis, sed congruentiae tantum.

Et si objicitur de matrimonio quod est etiam in non baptizatis : dicendum quod hoc non est tantum sacramentum Ecclesiae, sed etiam officium naturae : tamen secundum quod est sacramentum, non habet perfectam indissolubilitatem nisi secundum quod fundatur in baptismo et fide. Aliter enim aliquo casu cogente solvi potest : ut si alter conjugum nolit cohabitare nisi in contumeliam Creatoris, ut infra dicetur.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS VII.

Quomodo se habet character sacramentorum Christi ad characterem bestiae?

Quinto, Quæritur de comparatione characteris sacramentorum Christi ad characterem bestiae, de quo charactere legitur, Apocal. xm, 17 : Ne quis posset emere aut vendere, nisi qui habet characterem, aut nomen bestiae, aut numerum nominis ejus.

Quæritur autem, Utrum isti characteres fundentur in eodem.

Videtur autem, quod sic : quia contraquaest. 1. ria nata sunt fieri circa idem : character autem Christi et bestiae sunt contrarii : ergo nati sunt fieri circa idem.

Sed contra :

Contraria non sunt simul actu in eodem : ponamus autem aliquem baptizatum peccare mortaliter, constat quod ipse per peccatum non amittit characte-

<--- Page Split --->

rem Christi : ergo tunc simul habentur actu in eodem character Christi et bestiæ sive diaboli, quod impossibile est si sunt contrarii, ut videtur.

Quesst. 2.

ULTERIUS quaeritur juxta hoc, Quæ sit causa perpetuitatis characteris Christi, et non bestiæ.

Videtur, quod non est causa efficiens : quia

soluto.

SOLUTIO. Dicendum, quod character bestiæ peccatum est mortale : et non est character secundum plenam rationem characteris, nisi quod efficitur indelebile : et tunc nec adhuc habet plenam rationem characteris, quia non configurat creaturam Trinitati, sed potius facit eam dissimilem : unde æquivoce dicitur character.

Ad quæst. 1. Ad PRIMUM autem dicendum, quod character Christi et bestiæ non sunt directe contraria, nec omnino sunt secundum idem : sed peccatum est secundum liberum arbitrium, et character secundum intellectum qui est pars imaginis : et quia non sunt contrarii, possunt simul esse.

Ad quæst. 2. Ad m quod ulterius quaeritur, Quæ sit causa perpetuitatis ? Dicendum quod causa indelebilitatis est virtus invocationis in sacramento fidei secundum subjectum perpetuum : ad hoc enim consequitur quod ipsum sacramentum aliquid

perpetuum operetur, quod aut sit dispositio ad melius bonum perpetuum, aut testimonium justæ condemnationis si virtus sacramenti abjiciatur. Alia autem sacramenta quæ dant gratiam sine charactere, non habent talem invocationem, nec relationem ad fidei statum : et ideo delebilis est totus effectus eorum : et ideo iterantur.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS VIII.

Quis est effectus characteris ?

Deinde quaeritur de effectu characterris.

Videtur autem ex præhabitis, quod

Sed contra hoc objicitur per diffinisionem causa : quia causa est (ut dicit Boetius) cujus esse sequitur aliquid ex necessitate : sed esse characteris non ex necessitate sequitur gratia, ut patet in ficto : ergo videtur, quod non sit causa gratia.

Sed quia de hoc jam infinita dicta sunt et hic et supra ubi agebatur de fictione 1, dicendum quod character est causa gratia hoc modo quo signum sa-

<--- Page Split --->

crementalc est causa, scilicet disponens in subjecto, ut supra in diffinitione sacramenti habitum est.

Ad 2. Ad ultimum autem dicendum, quod est causa quantum est de se : et sic sequitur gratia : sed impeditur per accidens ex parte fictionis.

ARTICULUS IX.

Quæ gratia est sanctificatio in utero, et quando datur, et quantum valet? et, An talis esset baptizandus si nunc nasceretur ?

Deinde quaerendum est de charactere ex parte suscipientis : et de hoc infra determinabitur in hac eadem distinctione, et ideo usque illuc differatur.

Et quaeratur de hoc quod dicit, ibi, B, § 2 : « Illud etiam ignorandum non est, quod in materno utero nullus baptizari potest, etc. »

Non enim est disputatio de sanctificatis in utero, scilicet de Joanne et Jeremi a, de quo etiam disputata sunt plura in primo libro Sententiarum 1.

Quæratur ergo, quæ gratia sit sanctificatio in utero, et quando datur, et quantum valet ? Et hæc quæstio pertinet ad Jeremiam et Joannem : quia de Beata Virgine supra habitum est : et, Utrum baptizari deberet parvulus, si modo aliquis in utero sanctificatus nasceretur ?

Videtur autem, quod gratia sanctificationis in utero non sit gratia baptismalis : quia

SED CONTRA HOC SUNT MULTE GLOSSE. Sed contra.

<--- Page Split --->

Quest. 2. SED TUNC quaeritur ulterius, Quando datur?

Videtur autem, quod ante animationem,

Sed contra. SED CONTRA :

Sanctificatio non est nisi per gratiam : gratiae autem gratum facientis quae est in virtutibus nihil est susceptibile nisi rationalis spiritus: ergo ante spiritum rationalem non potuit esse sanctificatio aliqua: ergo non fuit sanctificatus ante animationem.

Quest. 3. ULTERIUS quaeritur, Quantum valet illa gratia sanctificationis in utero ?

Videtur enim minus valere quam gratia baptismalis : quia

imprimit : ergo videtur, quod minus valeat.

Sed contra hoc videtur iterum esse, quia vigor singularis privilegii semper transcendit beneficium commune : beneficium autem commune est gratia baptismalis : et gratia sanctificationis in utero non operatur nisi tantum virtute divina : ergo videtur, quod gratia sanctificationis in utero transcendant gratiam baptismalem.

ULTERIUS quaeritur quarto, Si baptizandus esset aliquis, si hoc modo nunc nasceretur ?

Videtur autem, quod non : quia

SED CONTRA est, quod

<--- Page Split --->

non habet: ergo tenetur eum suscipere : et non potest nisi per baptismum : ergo tenetur baptizari.

facto et animato, et idco non habet causam corruptionis nisi in illo.

Et haec sufficiant ad praesens : quia plura de hoc quaesita sunt supra in distinctione tertia.

Ad 11 quod ulterius quaeritur, QuanAd quest. 2. do datur illa gratia ?

Dicendum, quod post animationem : in lumbis enim Adæ vel Abrahæ vel aliorum etiam in carne parentum, vel ante conceptum, non potest aliquis sancificari : et hoc totum super tertium Sententiarum ostensum est : et causa dicta est ibidem 3.

Ad 11 ergo quod contra objicitur, dicendum quod notitia qua novit Jeremiam ante sanctificationem fuit notitia prædestinationis : et ideo subjungit de sanctificatione præsentis justitiæ, quando dicit : Antequam exires de ventre, sancificavi te.

Ad quest.1. Ad PRIMUM ergo quod in contrarium Ad I. objicitur, dicendum quod natus secundum Adam est aliquis duobus modis, scilicet nativitate in utero quando formatum est puerperium, et nativitate ex utero quando procedit in lucem. Et de prima nativitate verum est generaliter quod dicit Isidorus, propter sententiam Domini : quia omnes tenet lege concupiscentiae conceptos, sicut dicitur, ad Ephes. II, 3 : Eramus natura filiæ iræ. Sed de secunda non tenet nisi de renatis per sacramentum, et non per beneficium spirituale sanctificationis.

Ad ALIUD dicendum, quod Glossa sic intelligitur, « Nondum erat ei spiritus vitæ, » id est, liber anhelitus quo ipse nutritur et fovetur separatus a matre : « sed tamen ei erat spiritus qui est causa vitæ. » Et probatur per dictum Angeli qui ad Beatam Virginem dixit : Hic mensis est sextus est illi, quæ vocatur sterilis 3 : nullus autem conceptus est quin mense sexto sit formatus, præcipue in terris calidis, sicut est terra ultramarina, in quibus etiam quandoque septimus mensis statim partui deputatur.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod haec est falsa, quod totum tempus conceptus deputatur maledictioni : quia sic a singulis momentis acciperet maledictiones diversas, aut unam traheret successive : sed tantum unum momentum maledictionis est, scilicet in quo inditur anima.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod licet embryo per totum tempus conceptionis trahat nutrimentum a matre corrupta, vel a parentibus corruptis : tamen trahit non causam novæ corruptionis : quia nutrimentum non efficitur novum corpus quod animetur, sed unitur corpori jam

Ad ALIUD dicendum, quod pronior est ad miserandum : sed tamen non facit quod non potest fieri. Omnis autem forma ad hoc quod sit determinata, quaerit subjectum proprium : et ideo non dat gratiam antequam sit subjectum in quo possit recipi gratia et virtus : et hoc non est corpus. Præterea, spiritualis medicina a spiritu ad corpus secundum rationem congruitatis debet derivari.

Si autem objiciat aliquis, quod potuit Deus causam infectionis amoveri a corpore : et tunc anima non inficeretur cum infunditur. Dicendum, quod potuit Deus

<--- Page Split --->

facere: sed non decuit justitiam, quia omnes in peccatis concipiendos condemnavit.

Præterea, ille qui sic conciperetur, non esset sanctificatus ex hoc, sed esset in statu innocentiæ primæ : et hoc non esset decor justitiæ, sed esset deformitas, quod unus indigeret redemptore et alter non.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod cura morbi culpæ non potest incipere in corpore : quia in corpore ut in subjecto non est culpa aliqua, sed pœna tantum : et illa in parte remanet post baptismum, sed non inficit post baptismum propter gratiam redemptionis, et propter characterem baptismalem, sicut dictum est supor secundum Sententiarum, in tractatu de peccato originali : et ideo congruissimo modo incipit medicina ab anima.

Ad 1D quod ulterius quaeritur, dicendum est, quod hæc gratia simpliciter major est quam gratia baptizati : quia plus debilitat fomitem, sicut notatum est super tertium Sententiarum : sed gratia baptismalis secundum quid est major, quia imprimit characterem, et secundum hoc est major.

Et sic patet solutio ad omnia objecta contra istum articulum.

Ad aliud quod ulterius quaeritur, dicendum quod si nasceretur infans in utero cum gratia sanctificationis, ipse deberet baptizari propter præceptum Domini, et propter characterem, sicut Jeremias fuit circumcisus, et Joannes, et Beata Virgo, ut puto, fuerunt baptizati.

Ad 1D autem quod contra obiicitur, dicendum quod divina operatio sufficientissima est ad hoc quod operetur : sed non opeatur characterem baptismalem, nec solutionem præcepti sui : et ideo licet gratiam dederit, tamen restat adhuc necessitas baptizandi.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad 2 secundum et tertium dicendum, quod nemo est adeo plenus gratia quin possit fieri plenior : et ideo ibi recipit gratiam pleniorem et characterem : et ideo divinae operationi non fit injuria : sed si baptizaretur ad idem habendum quod habitum est per divinam operationem, tunc teneret objectio facta.

D. Leo papa.

Præterea sciendum est, quod illi de quibus nulla exstant indicia inter propinquos vel domesticos vel vicinos a quibus baptizati fuisse doceantur, agendum est ut renascantur ne pereant : in quibus quod non ostenditur gestum, ratio non sinit ut videatur iteratum. Conferendum eis videtur, quod collatum esse nescitur : quia non temeritas intervenit præsumptionis, ubi est diligentia pietatis 1.

<--- Page Split --->

ARTICULUS X.

An aliquis invitus, amens, dormiens, polest baptizari ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, D, « Praeterea sciendum est, quod illi quibus nulla exstant indicia, etc. »

Et quaeritur juxta hoc, Utrum si aliquis sit mutus, vel dormiens, vel invitus et reclamans, tamen posset baptizari ?

Videtur, quod sic : quia

Solutio . Dicendum , quodaliterestininvitis , etaliterinaliis . DistinguitenimPapainterinvitum , etinvitum . Esteniminvitusnoncredens , tamenoperationiEcclesiænonreclamandosesubjiciens , uthocipsumconsequaturquodcreditfacereEcclesiam : ethicconsequiturcharacterem . Estetiaminvitusapertereclamans , etnonsubjiciensseoperationiEcclesiæ : ethicnihilconsequitur , etiamsimillesiesimmergeretur .

De amentibus autem puto, quod baptizandi sunt, præcipue si filii sunt Christianorum : et etiamsi alii baptizentur, puto quod recipiant characterem et virtutem baptismi, si sint amentes a natura. Si autem dum ratione utuntur, reclamaverint, puto quod nihil consequuntur, si baptizantur in amentia.

De dormientibus idem dico, quod si baptizantur, et reclamaverint in vigilia, non consequuntur quidquam : si autem annuerint, vel interrogati non reclamaverint, puto quod baptizari consequuntur characterem ad minus, et etiam gratiam si compuncti fuerint ante somnum : sed non est faciendum nisi in extrema necessitate periculi.

E. De illo qui pro ludo immergitur.

Solet etiam quæri de illo qui jocans, sicut mimus, commemoratione tamen Trinitatis immergitur, utrum baptizatus sit? Hoc autem Augustinus non diffinit,ita inquiens': Si totum ludicre et mimice et joculariter ageretur, utrum approbandus esset baptismus qui sic daretur, divinum judicium per alicujus revelationis miraculum oratione implorandum esse censerem. Videtur tamen sapientibus non fuisse baptisma : ut cum aliqui balneum vel

<--- Page Split --->

in flumen merguntur in nomine Trinitatis, non est tamen baptismus, quia non intentione baptizandi illud geritur. Nam in hoc et in aliis sacramentis sicut forma est servanda, ita et intentio illud celebrandi est habenda. Illud etiam te non moveat, quod quidam non ea fide parvulos ad baptismum ferunt, ut per spiritum ad vitam regenerentur æternam : sed eos putant hoc remedio temporalem accipere sanitatem : non enim propterea illi regenerantur, quia nec ab illis hac intentione offeruntur.

ARTICULUS XI.

An aliquis potest jocando vel mimice baptizari ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, E, « Solet etiam quæri de illo qui jocans, sicut mimus, etc. »

Videtur enim, quod non sit baptismus : quia sicut statim dicitur in Littera, intentio exigitur in hoc, et in aliis sacramentis : mimice autem immergens jocari et non baptizare intendit : ergo ille nihil confert.

SED CONTRARIUM videtur quod aliud consequitur : quia Augustinus super hoc dubitat.

ITEM, Videtur quod intentio nihil operatur ad sacramentum : quia

gitur intentio suscipiendi : ergo videtur, quod nec ex parte dantis intentio dandi.

SOLUTIO. Dicendum, quod intentio ex parte dantis exigitur ad baptismum : sed non intentio consecrandi aliquid, sed tantum faciendi quod facit Ecclesia : et hoc exprimitur per verbum baptizandi, cum dicitur : « Ego te baptizo, » ut supra dictum est in questione de forma

<--- Page Split --->

baptismi. Unde si joculariter cum intentione faciendi quod facit Ecclesia super non baptizatum non reclamantem ante, vel tunc, proferatur, baptizatum est : et tunc non totum est mimicum : quia intentio in verbo primae personae expressa, mimica non fuit. Si autem mimicum est, et ille reclamat, tunc nihil ille consequitur.

Ad 1. Ad iLUD quod contra objicitur, dicendum quod aliud est baptizare ebriosum, quam ebrium : ebrius enim in actu non habet usum rationis, sed ebriosus non necessario est ebrius.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod intentio significatur in actu baptizandi expresse :

quia præter intentionem non est ordinata actio a sapiente.

Ad aliud dicendum, quod ex parte suscipientis ponitur intentio ad factum Ecclesiæ, quando non reclamando se submittit : et talis intentio sufficit.

Ad aliud dicendum, quod ex hoc non exponitur periculo : quia exprimitur generalis intentio in verbo baptizandi : et illa expressio sufficit ad intentionem Ecclesiæ, scilicet ad faciendum quod facit Ecclesia : licet non credat hoc aliquid valere : talis autem intentio sufficit, ut jam dictum est.

Et per hoc patet solutio ad totum.

F. Quod duo tempora erant in quibus baptizabantur homines.

Agnoscendum est etiam in baptizandis electis duo tempora esse servanda, id est, Pascha et Pentecosten, ut in sabbato Paschæ vel Pentecostes baptismi sacramentum celebretur. Qui vero necessitate mortis vel periculi urgentur, omni tempore debent baptizari 1.

ARTICULUS XII.

An in electis baptizandis debent servari duo tempora, scilicet Paschæ et Pentecostes ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, F, « Agnoscendum est etiam in baptizandis electis, etc. »

Quæ sit ratio illorum duorum temporum ? quia

Videtur, quod in Epiphania deberc esse baptismus : quia

1 Leo PAPA. De consec. dist. IV, cap. Duo tempora (Nota ed. Lugd.)

2 Cf. Matth. III, 13 et seq. ; Marc. I, 9 et seq. ; Luc. III, 21 et 22.

<--- Page Split --->

necessitatis quod differre est periculum, videtur semper esse tempus baptizandi.

Solutio.

Solutio. Tempus necessitatis est semper, quando nascuntur parvuli : sed tempus congruentiae est bis in anno, ut tangitur in Littera : quia per baptismum consignamur morti et resurrectioni, ut dicit Apostolus, ad Roman. vi, 4, quoniam sepelimur cum illo per baptismum in mortem, etc. : et ter immergimur propter triduanam sepulturam : et nudi extrahimur propter testimonium resurrectionis. Hoc est quod dicit : Conseputli sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus 1. In Pentecoste autem : quia Spiritus sanctus operatur in baptismo, qui tunc missus celebratur.

Ad 1. Ad 10 ego quod contra objicitur, dicendum quod vis regenerativa est im-

perfecta ad regenerandum, quam contulit Dominus tactu suæ mundissimæ carnis frigentibus undis, ut dicit Beda, et reducitur ad actum per veritatem Passionis et invocationem Trinitatis : et ideo in Passione aqua cum sanguine de latere Christi exivit, ut intelligatur sanguis in aqua operans.

Ad aliud dicendum, quod cœlum tunc apertum fuit ad exitum gratiae : sed ad introitum in gloriam apertum fuit in Passione et Resurrectione, et quoad locum in Ascensione, sicut supra determinatum est.

Ad aliud dicendum, quod ut dicit Petrus, Gregorii discipulus, in benedictione cerei paschalis : « nihil nobis nasci profuit, nisi redimi profuisset : » et ideo spiritualis regeneratio magis pertinet ad resurrectionem, quam ad nativitatem : quia in resurrectione Christus deposuit vetustam pœnalitatem, sicut homo deponit vetustatem peccati.

G. De responsione patrinorum.

Porro cuncti ad baptismum venientes, fidem suam profiteri debent, et exponere quid 2 petendum venerint ad Ecclesiam. Unde etiam a baptizando quaeritur: Quid venisti ad Ecclesiam petere? Qui, si adultus est, pro se respondet: Fidem, id est, sacramentum fidei, et doctrinam. Ita etiam per singula interrogatus, respondet se credere in Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Si autem parvulus est, non valens credere vel loqui, alius pro eo respondet. Unde Isidorus 3 : Parvuli alio profitente baptizantur, qui adhuc loqui vel credere nesciunt: sicut etiam pro aegris, mutis, vel surdis alius profitetur dum baptizantur: sic et de pœnitentibus agendum est. Si vero pro eo qui respondere potest, alius respondeat, non itidem valet, sicut dictum est: „Etatem habet, ipse de se loquatur 4.

<--- Page Split --->

Si vero quæritur, ex quo sensu pro parvulo dicatur, Credo, vel Fidem peto. Dicimus de sacramento fidei id esse intelligendum, quod respondetur petere cum defertur ad Ecclesiam, et habere fidem cum baptizatur : ut sit sensus cum dicitur, Fidem peto, id est, sacramentum fidei præsto sum recipere : Credo, id est, sacramentum fidei suspicio : quod est, hic parvulus præsto est sacramentum fidei accipere. Unde Augustinus 1 : Nihil est aliud credere quam fidem habere : et ideo cum respondetur credere parvulus, qui fidei nondum effectum habet, respondetur fidem habere propter fidei sacramentum, et convertere se ad Deum propter conversionis (alias, fidei) sacramentum.

Sed adhuc quæritur, ex quo sensu pro parvulo respondeatur : Credo in Deum Patrem, et in Jesum Christum, et Spiritum sanctum. Numquid de sacramento fidei, an de fide mentis ibi agitur ? Si de sacramento, cur nominatim distinguuntur personæ ? Si vero de fidei affectu, quomodo verum est, cum ea parvulus careat ? An illud facturus parvulus spondetur cum creverit, sicut et omnibus pompis diaboli spondetur abrenuntiare : quod si non servaverit factus adultus, tenebitur ipse, vel sponsor ? Sane etiam dici potest ibi sponderi pro parvulo, quod ad majorem ætatem si venerit, et pompis diaboli renuntiabit, et sanam fidem tenebit, cujus tunc sacramentum recipit. Hac autem sponsione parvulus pro quo fit, tenebitur, non sponsor : si tamen ut cautio impleatur, quantum in se est, operam dederit, quia exigitur a patrino, ut sit diligens circa eum pro quo spopondit, sollicitudo. De hoc Augustinus : Certissimam emisistis cautionem, qua renuntiare pompis diaboli spopondistis.

ARTICULUS XIII.

An venientes ad baptismum, fidem debent profiteri ? et, An illa professio sit votum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, G. « Porro cuncti ad baptismum venientes, fidem suam profiteri debent, etc. »

Ex hoc enim videtur esse votum sponsio, quæ fit in baptismo : quia votum est spontanea promissio melioris boni, deliberatione et obligatione firmata : sed constat, quod peccans contra votum, peccat dupliciter uno peccato, quia actum illicitum committit, et quia contra votum facit : ergo videtur, quod omnis baptizatus peccando post baptismum, dupliciter peccat : ergo baptizatus condemnationem suam deteriorem facit.

SOLUTIO. Dicendum, quod non est vosolutio. tum nisi valde generaliter et improprie

<--- Page Split --->

sumendo : quia votum est conceptio melioris conditionis boni, et promissio deliberata obligatione firmata : non autem dicitur melius bonum nisi consilii, non praecepti : baptizandus autem non promittit nisi bonum praecepti, ad quod tantum obligatus est : et ideo non est votum proprie.

Et sic patet solutio ad totum.

ARTICULUS XIV.

An parvulus ad aetatem veniens, tenetur ad ea quae pro ipso voverint patrini ? et, An patrini obligati sunt tamquam fidejussores fidei eorum ? et, Quo sensu patrini dicant, Credo ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, G, § 1 : « Si autem parvulus est, non valens credere vel loqui, etc. »

Utrum parvulus ad aetatem veniens, obligatur ad ea quae pro eo spoponderunt patrini ?

Videtur autem, quod sic : quia

Sed contra.

SED CONTRA :

Si aliquis vovet filium suum religioni ante annos discretionis, filius ad annos discretionis veniens, non est obligatus : ergo a simili non obligatur per responsa patrinorum.

ULTERIUS quaeritur, Utrum patrini obligati sunt quasi fidejussores fidei eorum ?

Videtur autem quod sic : quia

ULTERIUS quaeritur, Ex quo sensu patriQuæst. 1 nus pro parvulo dicit, Credo ?

Aut enim loquitur in persona sui : aut in persona parvuli. Si in persona sui : hoc nihil est : quia sacerdos quaerendo fidem, nominat parvulum, et quaerit de parvulo. Si autem loquitur in persona parvuli : tunc videtur falsum dicere, quia parvulus non credit.

SOLUTIO. Dicendum videtur, quod parvulus obligatur ad fidem, et ad mores qui continentur ex susceptione baptismi.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod nihil est simile : quia in baptismo non promittitur aliud pro parvulo, ad quod ex naturali lege non tenetur : sed in voto est ultra hoc spontanea obligatio : et ideo hoc non potest alius facere pro alio. Unde parvulus in baptismo non facit nec accipit novam obligationem : sed potius emolumentum accipit ex confessione fidei alienæ, quæ sibi debet fieri propria.

<--- Page Split --->

quest . 1 . AdiDquodulteriusquæritur , dicen - A d 1 . dumquodpatriniobliganturaddiligen - t i a m , sialiasnoninstruantur : sedquiainsolemniEcclesiacantaturPaterno - s t e r , etCredoinDeum , etmoresprædi - cantur , etostendunturinexemplisbono - rummodo : idcircononadhibeturtantasollicitudo , sicutinprimitivaEcclesia , quandoparvuliinterinfidelesnutrie - bantur : ethocintenditauctoritasAu - gustini .

Ad 2. Ad m quod objicitur de Ambrosio, dicendum quod secundum quid magis debemus diligere spirituales filios, sed carnales simpliciter : magis autem dico secundum quid, in quantum spiritualis filiatio nobilior est, quam carnalis : sim-

pliciter tamen magis obligamur filiis carnalibus : et in ordine diligendorum carnales spiritualibus præponuntur, ut supra in tertio Sententiarum notatum est.

Ad iD quod ulterius quæritur de sensuAdquæst , 2 . verborum, dicendum, quod cum dicitur, Credo vel Abrenuntio, in persona parvuli dicitur : et tantum valet ibi Credo, quantum sacramentum fidei paratus sum suscipere, cum non habeam obicem contrariæ voluntatis et disscnsus : et ad hujusmodi credere non exigitur usus liberi arbitrii.

Unde ex hoc potest patere solutio ad objectum in contrarium. .

II. De catechismo et exorcismo.

Illa autem interrogatio et responsio fidei fit in catechismo, cui additur exorcismus. Ante baptismum enim fit catechismus et exorcismus : post catechismum sequitur exorcismus, ut ab eo qui jam fide instructus est, adversaria virtus pellatur. Exorcismus de Græco dicitur in Latinum adjuratio: catechismus, instructio. Catechizare est instruere, ut de symbolo ac rudimentis fidei. Exorcizare est adjurare : ut, Exi ab eo, spiritus immunde. Symbolum est signum vel collatio. Signum, quia eo fideles ab infidelibus discernuntur. Collatio, quia ibi totius fidei sufficientia et integritas est collata. Catechismus et exorcismus neophytorum sunt : magisque sacramentalia quam sacramenta dici debent. Neophytus novitius interpretatur vel rudis : et dicitur neophytus nuper ad fidem conversus, vel in disciplina religiosæ conversationis rudis. Hæc ergo præcedunt baptismum : non quod sine istis non possit esse baptismus verus, sed ut baptizandus de fide instruatur, et sciat cui debitor fiat deinceps, et ut diaboli potestas in eo minuatur. Unde Rabanus 1 : Ante baptismum, catechizandi debet in homine prævenire officium clericorum : ut fidei catechumenus accipiat ru-

<--- Page Split --->

dimentum, et sciat cui debitor fiat deinceps. Item, Augustinus 1 : Parvuli exsufflantur et exorcizantur, ut ab eis pellatur potestas diaboli, ne jam contendat eos subvertere, ne baptismum consequantur. Non ergo ab infantibus creatura Dei exsufflatur 2 vel exorcizatur, sed diabolus, ut recedat ab homine.

ARTICULUS XV.

Quare catechizantur parvuli ? et, Ad quid valet catechismus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, H, « Illa autem interrogatio et responsio fit in catechismo, cui additur exorcismus. »

Quaeritur enim, Quare catechizatur parvulus, cum adhuc non sit susceptivus disciplinae ?

Videtur enim deviare Ecclesia.

disponendo subjectum ut magis fiat habile ad gratiam percipiendam. Si primo modo : hoc est impossibile : quia quod non est, non potest conferri : baptizatus autem adhuc non est, quando exorcizatur parvulus. Nec secundo modo esse videtur : quia non potest disponere subjectum, nisi aut ex parte penea, aut ex parte culpae. Non ex parte penea : quia illa connexa est culpae : et non debilitatur, nisi culpa debilitata. Nec ex parte culpae : quia illa aut tota dimittitur, aut tota manet : constat autem, quod non tota dimittitur in exorcismo : ergo tota manet : ergo subjectum ante exorcismum et postea aequaliter se habet : ergo in nullo disponitur ab exorcismo.

Quaest. 1.

Item quaeritur, Ad quid valet exorcismus ?

Aut enim expellit daemonem ab obsidione parvuli corporali, aut spirituali. Si corporali : tunc non deberet fieri nisi in corporaliter obsessis et furiosis ex oppressione daemonis : et hoc non fit. Si autem fit ad expellendum spiritualiter a parvulo : aut habet effectum, aut non. Si habet effectum : ergo exorcizatus non baptizatus potest salvari, et in statu esse salvandorum : quod falsum et haereticum est. Si autem non habet effectum : tunc pro nullo et ridiculose fit.

Sunt autem quidam, qui ad hoc dicunt, quod habet effectum non in se, sed in baptismo, ut scilicet baptismus consequatur effectum pleniorem. Sed hoc nihil mihi videtur : hoc enim esse non potest nisi confortando baptismum, vel

ULTERIUS quaeritur hic de his quae fiunt in exorcismo et catechismo, quae et quot sint, et secundum quem ordinem, et quando fiant ?

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod Ad duplex est vis daemonis, scilicet interior, et exterior : unde per exorcismum puto, quod debilitatur vis daemonis exterior, et non interior : sicut probat objectio. Vis autem daemonis exterior est qua commovet fomitem in adulto, ne consequatur baptismum : et in parvulo ponit actiones mortis ante baptismum : et contra hanc vim exteriorem puto valere exorcismum.

Et per hoc patet solutio ad primo quaesita : quia baptismus operatur contra vim interiorem, et exorcismus contra vim exteriorem quae est in fomite.

<--- Page Split --->

Ad hoc autem quod ulterius quaeritur de numero et ordine eorum quae exiguntur in baptismo : dicendum quod secundum diversas Ecclesiæ consuetudines variantur in numero et in ordine. Sed ut frequentius, primo exsufflatur : ut vis dæmonis exterior pellatur. Secundum, quod signum crucis fit ei in pectore et in fronte : ut diabolus se cognoscat pelli ab eo, tam in occulto cordis, quam in aperto confessionis. Tertio, accipit sal in ore : ut sapori sapientiæ præparetur, et fætor fomitis restringatur. Deinde fit linitio narium et aurium cum sputo : ut discretionem fidei habeat, et gratiæ, quæ per salivam a capite descendentem significatur, et sensus ejus quoad doctrinam in auditu fidei, et discretione fidei signata in naribus, aperiantur Christo. Deinde fit

unctio in pectore propter cor Deo præparandum, et in scapulis propter onera Domini cum invocatione Trinitatis, sine cujus adjutorio nihil facere possumus.

Post baptismum autem fit unctio chrismatis in vertice : ut aperiatur mens imputribilis Deo, ita quod mente contempletur æterna : quæ significantur per chrisma confectum ex oleo lucente et balsamo conservante a putredine. Deinde fit vestitio de vestimento candido in signum innocentiæ, quæ accipitur in baptismo, et gloriæ quæ accipitur in resurrectione. Tandem accensus cereus in manu ponitur, ut sit lucerna pedibus ejus verbum Dei, et lumen pedibus suis contra tenebras spirituales.

Et hæc de baptismo dicta sufficiant.

<--- Page Split --->

A. De confirmatione.

Nunc de sacramento confirmationis addendum est : de cujus virtute quaeri solet. Forma enim aperta est, scilicet verba quae dicit Episcopus, cum baptizatos in frontibus sacro signat chrismate. Hoc sacramentum ab aliis perfici non potest, nisi a summis sacerdotibus : nec tempore Apostolorum ab aliis quam ab ipsis Apostolis legitur peractum : nec ab aliis quam ab illis qui locum eorum tenent, perfici potest aut debet. Nam si aliter praesumptum fuerit, irritum habetur et vacuum, nec inter Ecclesiastica reputabitur sacramenta. Licet autem presbyteris baptizatos tangere in pectore, sed non chrismate signare in fronte 1.

Virtus autem hujus sacramenti est donatio Spiritus sancti ad robur : qui in baptismo datur 2 ad remissionem. Unde Rabanus 3 : A summo sacerdote per impositionem manus Paracletus traditur baptizato : ut roboretur per Spiritum sanctum ad praedicandum aliis illud, quod ipse baptismo consecutus est. Item, Omnes fideles per manus impositionem Episcoporum post baptismum accipere debent Spiritum sanctum, ut pleni Christiani inveniantur 4.

<--- Page Split --->

sufficientiæ, et copiæ : sive plenitudo gratiæ, et plenitudo roboris ejus : et dictum Urbani intelligitur de secunda plenitudine. Contra : Secundum hoc idem posset dici de consiliis et operationibus supererogationis : quia sine illis non est plenitudo copiæ : ergo videtur, quod confirmatio spectat ad plenitudinem necessitatis et sufficientiæ.

SED CONTRA :

« Nunc de sacramento confirmationis, etc. »

Hic secundo loco Magister tangit de sacramento confirmationis, de quo determinat tria, scilicet ministrum in principio capituli istius : secundo, ubi etiam innuit formam et materiam et effectum, ibi, A, § 2 : « Virtus autem hujus sacramenti est donatio, etc. » Tertio loco, tangit causam non iterationis, et suscipientem, ibi, B, § 2 : « Hoc sacramentum tantum a jejunis accipi, et jejunis tradi debet, etc. »

ARTICULUS I.

An sacramentum confirmationis sit necessarium ?

Incidit autem hic quaestio ante Litteram, An sacramentum hoc sit necessarium ad salutem, vel tantum ad bene esse institutum ?

Videtur autem, quod sit necessarium : quia

Si forte tu dicas, quod fere omnes dicunt, quod duplex est plenitudo, scilicet

<--- Page Split --->

virtutum : habens autem gratiam et virtutem, habet omnia necessaria ad salutem : ergo ad salutem non necessario indiget confirmatione.

Solutio. Dicendum, quod necessitas est multiplex, sicut determinatur a Philosopho in libro V Metaphysicae. Est enim necessitas absoluta : et hac necessitate non est necessaria confirmatio ad salutem. Est iterum necessitas conditionis, scilicet finis alicujus : ut si debeat homo manere in vita, necesse habet comedere. Ita potest dici quod necessaria est confirmatio ad salutem : si debeat fides robuste et sine pavore defendi in impugnationibus hostis : licet enim alias ex gratia in baptismo percepta habeat unde stet, non tamen hoc habet ex gratia specialiter ordinata ad robur contra debilitatem quae est ex fomite deprimente, ut infra patebit : et si debeat hoc robur haberi, necessarium est confirmari.

Ad 1. Dicatur ergo ad primum, quod ista solutio Magistrorum legitima est de plenitudine sufficientiae et copiae : sive plenitudine ad esse, et plenitudine roboris.

Ad hoc quod contra objicitur, dicendum quod aliter est in gratiis ordinatis ad meritum quales sunt in virtutibus et donis et beatitudinibus, ut supra dictum est : et aliter in gratia sacramentali quae ordinatur contra defectum ex peccato provenientem. Quia illa dant plenitudinem copiae mutantem statum personae : sicut alius est status servantis consilia, et alius est status servantis praecepta tantum. Sed illa quae sunt in sacramentis, expellunt peccatum in quocumque statu, vel defectum ex peccato provenientem : et ideo sine illis non est plenitudo simpliciter ordinata ad salutem vel ordinans. Unde gratia sacramentalis magis pertinet ad plenitudinem salutis Christianae, quam gratia perfectionis in consiliis et supererogationibus.

Ad aliud dicendum, quod dictum Hugonis dupliciter potest intelligi : uno modo ut loquatur in casu ubi contemptus

religionis excludit sacramentum : quia contemnere sacramentum est condemnabile, quamvis in se non sit necessarium. Alio modo potest dici, quod non dicit hoc : quia ex hoc sequitur condemnatio, sed quia ut frequenter sequitur ex debilitate cadendi in pugna spirituali.

Ad aliud dicendum, quod morbus dupliciter expellitur per gratiam sacramenti : uno modo quoad culpam, et sic expellitur in baptismo quoad originalem culpam, et in pœenitentia quoad culpam actualem : et ex hac expulsione habetur sufficientia salutis. Alio modo expellitur quoad pœenam inclinantem in culpam, et quoad hoc expellitur in confirmatione, et sacramento altaris, et extrema unctione : et ex hoc habetur sufficientia roboris ad pugnandum contra hostes spirituales.

Ad aliud dicendum, quod baptismus non consistit in sola ablutione sordium : sed circa corpus ponitur nitor et venustas ex ablutione, quae significat nitorem animae in gratia posita et in virtutibus. Licet etiam confirmatio sonet ordinem in bonum, tamen gratia confirmationis principaliter dicit robur ex ablutione dispositionis contrariae audaciae spirituali quae est in confessione nominis Christi, ut infra patebit. Et ideo ex neutra parte simile est.

Praeterea, Objectio falsum praesupponit : quia declinare a malo dicitur dupliciter, scilicet non facere malum negatione simplici : et haec non est pars justitiae, sed evitat pœenam. Alio modo declinare a malo dicit nolle facere malum, id est, velle non facere malum ; et haec ponit actum voluntatis interioris tendentis a malo, qui est actus interior in habente gratiam : et haec est proprie pars justitiae generalis : et quoad illum meretur palimam : et cum hoc habet similitudinem baptismus qui consistit in ablutione et positione, et etiam confirmatio quae aufert morbum et ponit robur ex gratia data simpliciter ad standum in pugna. Objectio autem supponebat, quod primo

<--- Page Split --->

modo declinare dictum esset pars justitiae, et haberet similitudinem cum baptismo.

ARTICULUS II.

An sit aliqua materia determinata confirmationis, et quae est illa ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 1, circa initium : « Forma enim aperta est, etc. »

Haec enim verba dicit Episcopus cum confirmat : » Consigno te signo crucis, et confirmo te chrismate salutis in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Amen. » Quidam autem habent hunc usum : « Confirmo te signo crucis, et confirmo te chrismate salutis, etc. » Sed primus modus generalior est.

Quaeruntur autem multa circa hanc formam.

deberet retorqueri ad aliud : retorquetur autem ad aliud quando dicitur, Confirmo te, etc. : non ergo debet dici, ut videtur.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

ministro, ut ante videbatur probari, sed potius a Deo per opus sacramenti : hoc autem fieri non potest nisi mediante forma verborum invocationis Dei quæ operatur : ergo exigitur forma verborum.

Quæst. 1. ULTERIUS hic quæritur de ipsis verbis quæ sunt de forma : et quæritur de hoc quod dicitur, « Consigno te signo crucis, etc. »

Videtur enim, quod hoc superfluo ponatur : quia

Quest. 2. PRÆTEREA QUÆRITUR,

Quæst. 3. ITEM, Quæritur de^hoc^ quod dicitur, « Confirmo te chrismate salutis, » quare potius dicit salutis, quam gratiae vel vitæ æternæ ?

Et videtur, quod debeat dici, gratiae : quia

sacramenti per terminum immediatum debeat determinari, videtur quod deberet dici, chrismate gratiae, et non salutis.

Præterea, Omnes quæstiones quæ factae sunt in tractatu de baptismo circa linitiones, additiones, diminutiones, et corruptiones, habent hic fieri : et eodem modo solvuntur ut ibi.

SOLUTIO. Dicendum, quod hoc sacramentum est contra debilitatem ex fomite surgentem, ex eo quod non totus purgatur in baptismo, sed remanet debilitatus ad exercitium pugnae : major autem difficultas est in confessione nominis Christi et signi redemptionis, hoc modo quo confitendus est ore et opere procedentibus ex corde, sicut dicitur, ad Roman. Quia si confitearis ore Dominum Jesum, et in corde tuo credideris quod Deus suscitavit illum a mortuis, salvus eris. Hanc etiam confessionem non sustinet dæmon : sed surgit contra scandala : et ideo ad hunc actum necessaria est confirmatio.

DICENDUM ergo ad primum, quod meo judicio numquam fuit celebrata confirmatio sine forma verborum ab Apostolis : Christus autem qui habebat et potestatem auctoritatis in quantum Deus, et potestatem excellentiae in quantum homo unitus Deo, poterat conferre ut voluit : quia ipse non tenebat locum ministri, sed capitis in Ecclesia. Sed, ut puto, Apostoli numquam confirmabant sine forma verborum præscripta : licet hoc quidam dixerint et quæsiverint rationem, quare ipsi confirmabant sine forma verborum et materia determinata, nostri autem Pontifices cum forma verborum et materia chrismatis.

<--- Page Split --->

UNDEad argumenta dicendum, quod licet hoc non legatur, tamen instituta est forma a Domino, Apostolis tradita, sicut et baptismi : potest tamen dici, quod confirmatio duplex : quaedam est ad standum in bono universaliter, et hæc fit ab alio quocumque, præcipue tamen a majoribus qui tenent locum majoris sanctitatis et vitæ meritorum per orationem : et hac confirmatione utebantur Apostoli sæpius confirmantes eumdem. Alia confirmatio quæ imprimit characterem sacramentalem ad expulsionem timiditatis ex fomite provenientis, numquam ab Apostolis facta est sine verbis et materia determinata : propter quod habemus capitulum speciale in Dionysio qui cum Apostolis fuit, « de perficiendis in myro, et in ipso offerendis ? : » et loquitur de sanctificatione chrismatis.

Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13.

Ad 4 et 5. Ad sequentia duo patet solutio per ante dicta.

Ad quest. 1. Ad 11 quod ulterius quaeritur de verbis formæ, dicendum quod altissimum in vita Christiana confessio fidei est. Et hoc sic probatur : Licet enim amor sit altus, tamen innititur cognitioni fidei, et spes similiter : quia dicit Augustinus, Non amatur, nisi creditum, vel cognitum : nec etiam speratur, nisi quod aliquo modo est præsumptum et creditum. Difficile autem, quod est in cardinalibus, licet sit difficile potentiae operantis, tamen ratio probat et suadet illud : hoc autem est difficile intus, et extra : et primo intus, quia abnegatur propria ratio : extra, quia hoc principaliter quæsitum est ab hostibus visibilibus et invisibilibus : primo autem, quia fides est prima, et non

innititur alii : ideo respectu hujus actus principaliter operatur confirmationis gratia : oportet igitur haberi duplicem actum in confirmando : unum qui sit initiativus et demonstrativus, ad quem est confirmatio principaliter : et alterum qui exprimat propriam operationem confirmationis sacramenti : et ideo præmittitur per modum insinuationis, « Consigno te signo crucis : » et subsequitur, « Confirmo : » et primum est propter difficile interius, ad quod ordinatur confirmatio : et aliud propter difficile extra, ad quod confirmat ad standum.

DICENDUMergo ad primum et secundum, quod consignatio in baptismo est sacramentalis, et non sacramenti : et est ad expellendam vim hostis in fomite, ne impediat consecutionem baptismi : et ut meditetur de Deo baptizatus, et cogitet, et portet jugum Dei in scapulis, ut supra dictum est de sacramentali bus baptismi : sed hic fit confirmatio quasi insinuativa vexilli, sub quo actus sacramenti confirmationis est exercendus.

Ad aliud dicendum, quod in incarnaAd quest. 2. At 1. At 1. At 1. At 1. At 1. At 1. At 1. At 1. At 1. At 1.

tione et sepultura et resurrectione non fuit pugna Christi, sed tantum in cruce : nos autem adscribimur vexillo crucis suæ per confirmationem : et ideo fit mentio de cruce tantum, et non de aliis. Hoc est quod dicit Apostolus, I ad Corinth. 1, 23 et 24 : Nos prædicamus Christum crucifixum, Judæis quidem scandalum, Gentibus autem stultitiam, ipsis autem vocatis Judæis, atque Græcis, Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam. Unde maxime fuit hoc a Judæis impugnatum, et a Gentibus : et ideo confirmationis actus proprie est respectu illius.

Secunda difficultas est ejusdem in pugna spirituali : quia dæmon ibi prædam amisit, quoad debiti solutionem, et satisfactionis implictionem : et ideo nos maxime impedit illi conformari, cum hoc sit

<--- Page Split --->

tollere crucem, et sequi Salvatorem : et ideo fit mentio de cruce præcipue.

Ad 2. Ad aliud patet solutio per ante dicta : quia primus actus per primum verbum importatus est : insinuatur etiam finis ad quem est confirmationis actus, et necessitatis hujus vera causa est dicta.

Ad quest.3. Et per hoc patet solutio ad sequens, quare necessarium est hic duplex verbum.

ARTICULUS III.

An materia sacramenti confirmationis sit chrisma?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 1, circa initium : « Sacro signat chrismate. »

Et quaeritur de materia hujus sacramenti.

Et videtur, quod

Ad 1. Ad rationem autem dicendum, quod licet hoc fit per gratiam, tamen non fit per gratiam ut gratiam, id est, quæ facit gratum habentem, et opus ejus gratum reddit : sed potius per gratiam ut salvantem interius, et salvantem extra a terroribus timiditatis.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod in baptismo est ordo contra generalem morbum in elemento universali, ad quod non oportet habere insinuationem aliquam, quia non habet difficultatem ex parte suscipientis : sed in confirmatione necessaria est insinuatio, ut dictum est. Et quia sacramentum insinuat præcipue in similitudine inventa, non in proprietate elementi materialis : ideo oportuit in forma hujus sacramenti fieri mentionem de materia : quia secundum Magistrum Hugonem, sacramentum ex similitudine repræsentat.

Item, Quare in hoc sacramento potius quam in aliis est liquor commixtus materiæ ?

Videtur, quod non debeat esse : quia unicus est effectus sacramenti : ergo unica materia debet demonstrari : ergo in unico liquore.

Ulterius quaeritur, Quare potius sumuntur hi liquores, scilicet oleum, et balsanum, quam alii ?

Videtur enim, quod

Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita.

<--- Page Split --->

Quæst. 3.

Ulterius, Quæritur si oleum et balsamum non consecrata, possunt esse materia hujus sacramenti?

Et videtur, quod non : quia determinato tempore anni consecratur chrisma : et alio non possunt uti Episcopi in confirmando.

Sed contra videtur : quia

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod hoc sacramentum sicut est contra morbum specialem, ita aliquid speciale habet in forma et in materia : et ideo parum valent hujusmodi argumenta : hoc est in illo vel illo sacramento : ergo et in alio debet esse : in isto autem speciale est, quod est confirmativum et operativum : et ideo tres causas propter quas principaliter instituta sunt sacramenta, istud sacramentum sibi principaliter vindicat :

quia ex materia et forma est ad eruditionem in quantum est insinuativum, ut prius dictum est : et iterum ex exercitio actus confert gratiam: et ex corporali elemento humiliat hominem, ut in inferioribus se propter Deum et a Deo quaerat salutem.

Dicendum ergo ad primum, quod subAt 1 et 2. stantialiter considerando, neque necessitas sacramenti, neque generalitas causa sunt, quare habeat hanc materiam vel illam : sed illud habet pro materia in quo expresse inveniuntur signa sensibilia rem sacramenti significantia et confirmantia, sicut patet supra ex diffinitione sacramenti : et ideo in sacramento baptismi aqua est sacramentum : quia est ablutiva sordium, faciens nitere abluta, et elementum super quo apparuit spiritus vitæ in creatione mundi, et in quo primo apparuerunt animantia, et anima vivens et mobilis : per has proprictates habet convenientiam cum re baptismi, in qua homo primo regeneratur ad vitam spiritualem, et datur sibi esse per Spiritum sanctum : et ideo non valet prima ratio, Si confirmatio est contra morbum generalem, quod debeat habere pro materia elementum generale : quia hoc non est causa materiae sacramenti, ut dictum est : sed habet chrisma pro materia : quia illud inter alios liquores expressionem ponit insinuationem per signa ad rem confirmationis intelligendam.

Per hoc etiam patet solutio ad sequens : hæc enim sunt argumenta quorumdam, et ponunt non causam ut causam.

Ad aliud dicendum, quod licet res Adquæst 1. sacramenti sit una prima, hæc tamen est multiplex virtute et potentia, secundum ea ad quæ expedit hominem, sicut est pugna spiritualis, et confessio fidei in aperto sine tremore, et hujusmodi : et ideo in uno elemento non poterat repræ-

<--- Page Split --->

sentari quoad hæc omnia, sicut jam dictum est de forma, quod verbum duplex habet, scilicet confirmo, et consigno.

vias discretionis ne discernatur periculum in quod præcipitat : et ideo nullam convenientiam habet cum re sacramenti quæ ex robore collato confirmat.

Ad quæst.2. Ad aliud dicendum, quod istud sacramentum habet hos duos liquores speciales, ut dicunt fere omnes sequentes Hugonem de sancto Victore, scilicet oleum conscientiæ propter gratiam, et balsamum bonæ famæ. Et verum est quod dicunt, si bene intelligatur : oleum enim in conscientia facit tria, præcipue olivarum, quia aliud oleum non potest esse materia : hoc enim oleum lucet, ungit, et pascit : et lux ejus refertur ad similitudinem characteris qui lumen quoddam est, sicut in anterioribus probatum est, unctura autem refertur ad lenimentum doloris fomitis, cujus vulnus intulit timorem, et facit trepidare ubi non est timor : et ideo pugiles in agonibus olympiarum antiquitus ungebantur, ut ab adversario teneri non possent : pascit autem non per comestionem, sed per subintrationem in substantiam, et ministrando ei fomentum humoris,ne deficiat in laboribus, et rigescat in pugna. Ex natura autem arboris habet virorem in æstate et hieme : et significat constantiam in prosperis et adversis. Balsamum autem, ut dicit Moyses Ægyptius, non nascitur nisi in oculo solis qui significat Christum, qui venit unctus nobis princeps et dux belli : ex quo nos Christiani dicimur, quia similiter sumus uneti. Et conservat balsamum a putredine ea quæ balsamo inunguntur, et habet similitudinem contra putredinem fomitis trahentem in pusillanimitatem et timorem Christiani nominis in persecutione. Patet igitur, quod hi duo liquores simul conjuncti ponunt majorem convenientiam ad rem hujus sacramenti quam alii.

Ad id quod objicitur de vino, dicendum quod vinum non sanat, nec ex robore confert audaciam : sed potius ex malitia et infirmitate, quia elevat spiritus et sanguinem ad superiora, et oppilat

Ad aliud dicendum, quod panis confirmat ad permanendum in esse et vita, sed non ad pugnandum ex robore quod ministrat : et ideo huic confirmationi respondet unitas corporis mystici in charitate capitis et membrorum, ad quod confertur gratia in sacramento Eucharistiae : et ideo panis est ibi sacramentum, et non hic.

Ad aliud dicendum, quod licet oleum quoad proprietatem supernationis similitudinem habeat cum misericordia, tamen quoad alia habet similitudinem cum re confirmationis, ut dictum est : tamen etiam hæc proprietas potest reduci ad similitudinem rei, eo quod confirmatus non minis deprimitur et terroribus.

Ad aliud dicendum, quod Hugo tangit causam per accidens et ex consequenti : sed principalis est illa quæ supra dicta est : forma enim per accidens operatur ad actum hujus sacramenti, ut scilicet sciatur quia non ex obstinatione et temeritate vel superbia sit intrepidus, sed ex robore Spiritus : hoc enim non scitur nisi per opinionem bonam quæ habetur de ipso.

Ad aliud dicendum, quod oleum et halsamum non consecrata, non sunt nec esse possunt materia hujus sacramenti. Sicut enim est in virtutibus politicis, sic est etiam differentia in sacramentis. In virtutibus autem politicis sic est, quod quædam non sunt perfectæ virtutes nisi delectationem habeant in actu, ut dicit Philosophus, « Signum oportet accipere habitum non facientem in actu delectationem. » Et illæ non consistunt simpliciter circa difficillimum, sed circa difficillimum suæ materiæ. Quædam autem sunt tales, quod sufficit in actibus earum, si non contristantur ad rationis deductionem vel turbationem : et illæ consistunt

<--- Page Split --->

in difficillimo suæ materiæ et in difficillimo simpliciter. Ita est etiam in sacramentis, quod actus rei sacramentalis, id est, ad quem gratia sacramentalis est ordinata, est in maxima difficultate : et ideo exigitur in materia insinuante illum actum amplior præparatio quam in materia alterius sacramenti : et ita est hic confessio fidei intrepida, triplicem rationem habens difficultatis, ut supra dictum est, propter quod oportet materiam esse consecratam etiam ab eo qui tenet majorem locum in Ecclesia : ut gratia abundans significetur.

Et ex ista determinatione resultat intellectus distinctionis materiæ quam dederunt antiqui, scilicet quod aliter est de materia "confirmationis, et aliter de materia baptismi : quia non tota aqua fluminis vel vasis est materia baptismi, sed tantum illa quæ adhæret per contactum baptizato, et non habet vim regenerativam nisi contingens baptizatum : sed totum chrisma consecratum est materia confirmationis : quia totum ad hoc præparatum est : et non oportet nisi quod accedat forma, et est perfectum sacramentum.

Et ex hoc patet solutio ad ea quæ objiciuntur in contrarium : quia non est simile de hoc sacramento, et de aliis.

ARTICULUS IV.

An non ordinatus potest confirmare ? et, An ordinatus non Episcopus ?

hæc disputata sunt in tractatu de baptismo.

Sed hic quæremus duo : primo, utrum non ordinatus possit confirmare ?

Secundo, utrum ordinatus, non Episcopus possit ?

AD PRIMUM objiciur sic :

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 1, circa initium : « Hoc sacramentum ab aliis non potest perfici nisi a summis sacerdotibus, etc. »

Et est hic quaestio de ministro hujus sacramenti, et esset diversificanda : aut deberet esse bonus, aut posset esse malus : et utrum hæreticus vel non ? Sed

ITEM, Ponamus, quod aliquis gerat se Quæst. 2. pro Episcopo, non est autem Episcopus, sicut faciunt illi qui se dicunt Armenos : et aliquis veniat ad eum probabiliter pu- tans eum esse Episcopum, et recipiat ab eo confirmationem : quæritur, utrum sit confirmatus ?

Videtur quod sic : quia

<--- Page Split --->

tizatum, reputabitur baptizatus : et si decedat, evolat, nisi impediat eum peccatum actuale.

est, ut prius dictum est : et quoad hunc etiam oportet habere ministrum excellenttiorem.

Sed contra. SED CONTRA :

Ecclesia postea scito quod ille Episcopus non erat, confirmat eum iterum : quod non faceret si confirmatus esset, quia non est sacramento facienda injuria : ergo non est prius confirmatus.

DICENDUM ergo ad primum, quod non est melius quod accipiat a laico : quia desideranti sacramentum nihil deperit de virtute sacramenti, licet characterem non habeat : sed de baptismate secus est, ut patet ex supra dictis : quia baptismus non requirit actum liberi arbitrii, quia aliter non daretur parvulis : et est sacramentum necessitatis.

Ad aliud dicendum, quod simplici necessitate baptismus est sacramentum necessitatis : sic autem non est de confirmatione.

Ulterius quaeritur de secundo, si sacerdos simplex potest confirmare ?

Et videtur quod sic : quia

Ad aliud dicendum, quod est gratia personæ ordinata ad meritum vitæ, et est gratia ministri Ecclesiæ ordinata ad potestatem clavium et operationes sacramentorum : et de prima verum est quod objicitur, et non de secunda : a secunda autem descendit gratia secundum ordinem in sacramentis.

Ad aliud dicendum, quod in ministro Ecclesiæ gratia est præsens secundum actum, licet non sit gratia personalis ad vitæ meritum ordinata, ut jam patuit.

Ad aliud dicendum, quod ille non est Ad quæ, confirmatus, nec habet characterem confirmationis : et nihil valet objectio de sacramentis necessitatis de isto, ut sæpius jam dictum est.

Ad aliud quod circa secundum quæritur, dicendum quod simplex sacerdos confirmare non potest : et non est hoc propter locum vel materiam, sed propter signum ad rem sacramenti, quod non conservatur in eo in cujus clavibus est gratia contracta et diminuta, sicut in principio hujus solutionis dictum est.

Solutio. Ad quest. 1.

Solutio. Dicendum, quod solus Episcopus potest hoc sacramentum conferre: et ratio hujus est res et actus hujus sacramenti : res enim est Spiritus collatus ad robur : et ideo conveniens est quoad signum sacramentale, quod a plenitudine descendat : actus autem excellentissimus

Ad aliud quod objicitur de Gregorio, Ad quæsdicendum quod ille numquam permisit ut esset confirmatio quæ collata fuit a simplici sacerdote : sed propter scanda-

<--- Page Split --->

lum, abusum et ignorantiam non correxit. Vel dicatur, quod erat benedictio quaedam data confirmandis, sicut panis benedictus datur quibusdam loco Eucharistiae : et hoc permisit ad tempus Gregorius.

Ad aliud dicendum, quod nec ex ordine tantum, nec ex jurisdictione tantum id potest Episcopus : sed ex ordine simul et jurisdictione : hoc enim annexum est officio Episcopali, sicut et consecretio Ecclesiarum, et ordinatio clericorum, et velatio virginum, et hujusmodi : et sic objectio non valet.

ARTICULUS V.

An sacramentum confirmationis conferat gratiam? et, An illa gratia sit gratum faciens, et distincta a gratia baptismi?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 2 : « Virtus autem hujus sacramenti est donatio Spiritus sancti ad robur, etc. »

Et quaeruntur tria. Primum est, an hoc sacramentum conferat gratiam ?

Secundum est, si conferat, an illa sit gratis data vel gratum faciens ?

Tertium est, an illa sit specialis, an eadem cum gratia baptismali ?

AD PRIMUM proceditur sic :

gratia : ergo illud sacramentum aut non confert gratiam, aut non semper confert eam.

Si forte dicas, quod ille qui amisit gratiam baptismalem, et non fictus venit ad confirmationem, recipit in ea gratiam. Contra : Ille recipit gratiam virtute pœnitentiæ, et non ex virtute confir-

<--- Page Split --->

mationis : hoc autem patet, quia tenetur confiteri, et satisfactio injungitur ei exterior : quod non fit accedenti ad baptismum, eo quod baptismus non exigit gemitum vel planctum exteriorem : ergo si accedens ad confirmationem, non ex virtute confirmationis recipit gratiam : ergo nulla gratia recipitur in confirmatione, ut videtur.

habent se sicut esse et bene esse : ergo esse spirituale potest esse sine esse robusto : esse autem robustum est per confirmationem : ergo sine confirmatione potest esse spirituale : omne autem sine quo potest esse salus, est de gratiis superadditis et gratis datis : ergo gratia data in confirmatione est gratis data, vel de gratis datis, et non gratum facientibus.

Sed contra. SED CONTRA :

Quæst. 1. QUÆRITUR ulterius, Utrum illa gratia sit gratum faciens, vel non ?

Videtur autem, quod sic : quia

Sed contra.

ObJICITUR in contrarium sic :

QUÆRITUR ulterius tertio quod est maquis difficile, Utrum sit distincta gratia confirmationis a gratia baptismi, vel tantum confirmatio illius ?

Videtur autem quod sit tantum confirmatio ejus vel confortatio.

<--- Page Split --->

go similiter se habet in robore spirituali, quod nihil aliud est quam confortatio virtutis spiritualis : virtus autem spiritualis datur in baptismo, et robur in confirmatione : ergo videtur, quod confirmatio nihil aliud sit quam valor et confortatio virtutis datae in baptismo.

ejusdem generis habitus, positus circa istum et unitus illi.

St FOrTE tu dicas, quod eam augeat Quæst, 3 gratia confirmationis : tunc quaeritur, qualiter sit de illo augmento ?

<--- Page Split --->

mino suae puritatis : ergo videtur, quod non debeat intendi.

Sed contra.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod sicut supra 54 patuit in disputatione de communione sacramentorum, ubi distinguitur gratia sacramentalis a gratia in virtutibus et donis : una gratia sacramentalis non dependet ab alia : nec habita una, habetur alia : sed sunt divisae.

UNDE ad id quod primo quaeritur, dicendum, quod hoc sacramentum confert gratiam ordinatam contra debilitatem reliciam ex infirmitate fomitis deprimentis.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod bap- 1 tismus non est in potentia ad gratiam baptismalem, sed ad aliam gratiam alterius speciei potest esse in potentia : sicut actu album potest esse in potentia dulce : et taliter dicimus specie differre gratiam confirmationis a gratia baptismali.

AD ALIUD dicendum, quod Magister lo- 1 quitur ibi de gratia baptismali contra culpam originalem ordinata : et hæc non datur in contritione nisi in quantum baptismum habet in voto, ut supra dictum est : et ideo est eadem cum illa, quare non potest eam recipere postea. Sic autem se non habet gratia baptismalis et confirmationis, ut infra patebit, sed differentes sunt secundum speciem.

AD ALIUD dicendum, quod gratia bap- 1 tismalis et confirmationis in quibusdam conveniunt, et in quibusdam differunt, et

<--- Page Split --->

ex parte differentiae trahuntur ad species specialissimas. Conveniunt autem in hoc quod gratum faciunt subjectum et opus gratum, et quod sunt in anima et virtutibus ut expedientes virtutes, prout una virtus et gratia expedit aliam : sicut etiam una potentia animae aliam expedit : ut sensus intellectum, et hujusmodi : sed differunt differentiis ultimis, scilicet in quantum sunt curativae morbi hujus vel illius, ut supra in distinctione sacramentorum est ostensum. Unde cum gratia confirmationis curet morbum quem non curat baptismus, patet quod est alia gratia specie ab illa. Quod autem ita sit, supponitur hoc ex praehabitis in distinctione et sufficientia sacramentorum.

Ad aliud dicendum, quod non fictus recipiens confirmationem, recipit in ea gratiam quam prius non habuit : non quoad gratificationem sui, vel operis sui : quia hoc prius habuit : quia in hoc etiam non differt gratia confirmationis a gratia baptismali : sed quoad actum curationis morbi qui prius non fuit curatus : et haec cura (ut supra dictum est) expulsio est debilitatis relictae ex fomite retrahentis ab audaci fidei confessione.

Ad aliud dicendum, quod bene conceditur hoc quod gratia secundum actum illum qui est gratum facere, habetur virtute contritionis : sed gratuitus una ratione, potest esse gratus etiam alia ratione, et quoad illam aliam rationem recipit gratiam in confirmatione, ut jam patuit.

Ad m quod secundo quaeritur, dicendum quod gratia data in confirmatione est gratum faciens, sicut probant prime rationes.

Ad m quod contra objicitur, dicendum quod sicut est in anima, sic est etiam in gratia : et sicut est in potentiis animae, ita est in virtutibus, et caeteris gratiis spiritualibus : sed anima (ut dicit Philosophus in secundo de Anima) est actus

totius, et dans esse toti corpori : et partes animae quae sunt potentiae, dant esse partibus corporis. Unde ipse dicit, quod si oculus esset animal, visus esset anima ejus : et oculus caecus æquivoce dicitur oculus, sicut animal mortuum æquivoce dicitur animal. Unde patet, quod sicut est esse primum ab anima in natura animalis in toto, ita est esse primum in partibus a partibus animæ. Et ita proportionaliter loquendo est in esse spirituali quod est a gratia, quæ dat spirituale esse animæ : et partes ejus dant partibus animæ : et virtutes quidem dant esse spirituale potentiis quoad opera, gratia autem sacramentalis dat quoad contrarii expulsionem : unde patet, quod ad esse aliquo modo pertinet.

Ad m autem quod objicitur, quod non Adobject.3. ordinatur haec gratia contra culpam : dicendum, quod ordinatur contra culpam, sed non immediate : ordinatur enim contra poenam quae est impeditiva boni, et incitativa mali : et hoc habet similitudinem quamdam cum culpa, ut dicit Augustinus, sicut filia cum matre : et de hoc multa in secundo Sententiarum, tractatu de originali peccato notata sunt 4.

Et per hoc patet solutio ad quaesita contra secundum.

Ad ea quae quaesita sunt contra tertium, Ad quest. 2. dicendum quod gratia haec distincta est a gratia sacramentali quae est in baptismo, et semper est differens ab illa : sicut in una virtus differt ab alia in specie, licet omnes uniantur in gratia infusa : sed hic est major differentia quoad hoc quod gratiae sacramentales non omnes simul infunduntur.

Ad m autem quod primo objicitur, dicendum quod ratio illa procedit tantum in his in quibus robur et roboratum ponuntur circa idem, et circa ejusdem rationis virtutem : sed hoc non est hic : quia nullus roboratur in confirmatione gratia baptismi : sed homo baptizatus,

<--- Page Split --->

sicut patet per objectiones factas in contrarium, quae valde bonae sunt, et illuminantes ad solutionem.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod gratia baptismi non se habet ad gratiam confirmationis ut natura ad medicinam : et ideo illa objectio non valet, nec aliquid probat.

sis : quoad radicationem enim in subjecto confirmatur ex usu, ex quo ad augmentum confertur secundum congruitatem ex merito actuum, et secundum causam efficientem a Deo.

Et per hoc patet solutio ex magna parte ad disputationem posterius inductam.

Ad aliud dicendum, quod simplex a simplici duobus modis potest differre, scilicet per naturam sive rationem : sicut unitas et punctum : et positione sive respectu ad subjectum si habeat positiones : ut punctum initians a puncto terminante et continuante in medio. Et duas has differentias est invenire in his duabus gratiiis, scilicet baptismi, et confirmationis, quae sunt diversarum rationum, ut habitum est : et etiam per ordinem ad subjectum differunt in effectu : quia una substantialiter ordinata est contra culpam originalis peccati, altera autem contra pusillanimitatem relictam ex fomite, etiam post baptismum ad actus excellentis difficultatis : sicut est actus confessionis fidei, in quo triplex invenitur difficultas, ut superius dictum est : et ideo patet, quod ratio illa sophistica fuit.

Ad 4,5 et 6. Ad aliud dicendum, quod quoad illum actum qui est gratificare in genere, non distinguitur : sed quoad gratificare secundum specialem gratitudinis rationem : quia illae speciales rationes multiplicari possunt : eo quod nihil prohibet gratum secundum unam rationem, effici adhuc gratum secundum rationem aliam. Similiter licet fides eliciens actus confessionis fidei detur in baptismo, et fortitudo expediens in hoc quod non trepidet ad terrores, tamen nihil prohibet quin posset recipi gratia evacuans timorem ex fomite relictum : quia illum non evacuat fortitudo donum per modum medicinae, nec etiam fortitudo virtus.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod nec superfluit, nec est confirmatio gratiae baptismalis : illa enim confirmatur ex aliis cau-

Ad 11 autem quod quaeritur de modo augmenti, est quidem alibi dictum super tertium et primum : sed quia hic est tactum, potest dici quod gratia est sicut lux quaedam quae in anima est ex continua influentia lucis divinae : sicut videtur dicere Psalmus, ubi dicit : Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine, etc. 1.

Et augmentum ejus ego non intelligo posse esse nisi trium modorum uno : et omnes illi modi habent diversas circa se opiniones. Cancellarius enim Philippus dicebat, quod augebatur additione similis gratiae, quam creando unit, et uniendo cum praecedenti creat auctor gratiarum Deus : et haec omnibus opinionibus mihi rationabilior et probabilior videtur. Alii autem dixerunt, quod quoad fervorem crescit, sed non in se : et haec opinio a paucis tenetur, eo quod minor gratia quandoque magis ferveat in devotione quam major. Tertia opinio est, quod Deus nihil addit, sed multiplicat gratiam in se, sicut multiplicavit quinque panes : et haec opinio omnibus esset probabilior, si bene esset probatum, quod aliquid sine omni additione essentiae extrinsecae, et sine conversione in ipsum, esset multiplicabile aliter quam per extensionem : quia non est ratum, quod Deus multiplicando quinque panes, ibi materiam sub forma panum non creaverit, vel materiam elementorum ad panes non converterit : et ideo illa opinio non placet : et bene teneret si bene probata esset ad intellectum. Sed hoc nihil est ad propositum : quia non ponimus, quod gratia confirmationis augeat gratiam baptismi : sed potius

<--- Page Split --->

unitæ in actu gratificandi in genere, differunt in speciali modo gratificationis, et in speciali effectu contra morbum originalis peccati, et etiam in expeditione ad actum confessionis fidei, ut patet ex prædictis.

Ad 7. Ad id quod objicitur de confessione fidei quam elicit fides, dicendum quod Antisiodorensis super solutione talium argumentorum bonam invenit solutionem, scilicet quod actus dicitur esse gratiae vel virtutis multis modis, scilicet elicitive, sicut actus proprius elicitur ex habitu : et sic confessio actus fidei est virtutis quae est fides. Dicitur etiam actus alicujus qui imperat ut fiat, et sic omnis actus virtutis potest esse charitatis quae imperat eum ut fiat. Dicitur etiam esse expeditivus alicujus : et sic iterum cum quælibet virtus expedit alteram, removendo aliquod im-

pedimentum ipsius, hoc modo actus unius virtutis attribuitur alii : et hoc modo confessio fidei ut fidei, est fidei : ut propter Deum, est charitatis : ut autem sine timore et verecundia fiat, potest esse fortitudinis quoad magnanimitatem : et quoad remotionem morbi fomitis debilitantis, sic est istius, scilicet confirmationis sacramenti : et hoc est quod multi dicunt, et non multi considerant subtiliter, quod gratia sacramentalis sanat, et gratia virtutum ordinat ad meritum : quia sacramenti gratia removet dispositionem morbi per se, et per consequens ordinat ad actum : gratia autem virtutis ordinat ad actum per se et primo, in quo consistit meritum.

Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita.

B. Melchlades 1.

Scitote utrumque esse magnum sacramentum, sed unum majori veneratione tenendum, sicut a majoribus datur 2. Ecce majus dicit sacramentum confirmationis : sed forte non ob majorem virtutem et utilitatem quam conferat, sed quia a dignioribus datur, et in digniori parte corporis fit, scilicet in fronte, vel forte quia majus augmentum virtutum præstat : licet baptismus plus ad remissionem valeat. Quod videtur innuere Rabanus dicens, in unctione baptismi Spiritum sanctum descendere ad habitationem Deo consecrandam : in hac vero ejusdem septiformem gratiam cum omni plenitudine sanctitatis et virtutis venire in hominem.

Hoc sacramentum tantum a jejunis accipi, et jejunis tradi debet, sicut et baptismus, nisi aliter cogat necessitas. Nec debet iterari, sicut nec baptismus, vel ordo. Nulli enim sacramento facienda est injuria : quod fieri putatur, quando non iterandum iteratur. Sed utrum aliqua vel nulla iterari

<--- Page Split --->

possint, quaestio est. Nam de baptismo et ordine quod non debeant iterari, aperte Augustinus dicit 4 : Utrumque sacramentum est, et quadam consecratione datur : illud quidem cum baptizatur, illud vero cum ordinatur. Ideoque in Ecclesia Catholica utrumque non licet iterari, quia neutri facienda est injuria : quod indubitanter etiam de confirmatione tenendum est. De aliis vero utrum iterari valeant vel debeant, postea disseremus.

ARTICULUS VI.

An sacramentum confirmationis debeat dici majus sacramentum aliis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, « Scitote utrumque esse magnum sacramentum, sed unum majori veneratione tenendum, sicut a majoribus datur, etc. »

Videtur enim hoc falsum : quia

ULTERIUS etiam quaeritur de auctoritate Rabani jam tacta : videtur enim septiformis Spiritus dari in baptismo : quia ibi dantur septem dona, et omnis virtus : quia qui habet unam, habet omnes : ergo videtur, quod hoc specialiter confirmationi non conveniat.

SOLUTIO. Dicendum, quod unum sacramentum dicitur majus altero quinque modis secundum distinctionem antiquorum quae bona est : quorum unus est res ipsa : et sic baptismus dicitur majus, quia gratia in baptismo remittit culpam et pœenam exteriorem, et non exigit gemitum vel planctum. Alio modo ratione ejus quod continet, quod est res et sacramentum : et sic dicunt Eucharistiam majorem inter sacramenta. Tertio modo ratione gradus in quo collocatur ex potestate characteris : et sic dicunt ordinem esse majorem. Quarto modo ratione significatorum respectu rei non contentae, sed signatae tantum : et sic dicunt matrimonium esse majus inter sacramenta, quia significat unionem naturarum in Christo, et unionem fidelis animae cum

<--- Page Split --->

Deo. Quinto et ultimo modo dicitur majus sacramentum, quod a majore ministro datur : et sic confirmatio est major inter sacramenta.

vim facit his verbis, cum omni plenitudine : quia est plenitudo copiae, ut dictum est supra : et de hac loquitur Rabanus. Et est etiam plenitudo sufficientiae quae datur in baptismo : et de hac non loquitur Rabanus.

Per hoc etiam patet solutio ad ultimum : quia licet septiformis Spiritus datur in baptismo, non tamen datur per plenitudinem copiae.

Ad aliud dicendum, quod quaedam causa efficiens omnino est extrinseca : sicut illa quae suam proprietatem vel speciem non agit in effectu, ut causa efficiens æquivoce : et de illa tenet objectio. Quædam autem alia est causa efficiens, quæ speciem suam et proprietatem ponit in dante : et hæc assimilatur isti sacramento : quia per majorem ministrum intelligitur, non quidem gratia major, sed ad majus in robore spiritus esse collata : et ideo majoritatem ministri sequitur etiam quædam majoritas sacramenti.

ARTICULUS VII.

An detur confirmatio in digniori parte corporis, scilicet in fronte ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, B, § 1, circa initium : « Et in digniori parte corporis fit, scilicet in fronte, etc. »

Hoc enim videtur falsum : quia

Ad in quod ulterius quaeritur de auctoritate Rabani, dicendum quod secundum Philosophum differt dicere secundum omne, et secundum unumquodque : omne enim respicit universalitatem nature et speciei, unumquodque autem numerum individuorum et materiae, sicut habere tres angulos æquales duobus rectis sequitur triangulum rectilineum per omnem triangulum, et tamen non per se sequitur eum secundum unumquenque triangulum. Ita possumus dicere, quod in baptismo datur secundum omnem speciem virtutis gratia : et tamen non secundum unumquodque quod est gratiae, sed in omnibus sacramentis simul datur quod secundum unumquodque. Sed secundum hoc etiam de confirmatione potest objici : quia ibi non datur secundum unumquodque : quædam enim in aliis sacramentis dantur, quæ non dantur in confirmatione. Et ideo dicendum, quod Rabanus

<--- Page Split --->

dia serva cor tuum : quia ex ipso vita procedit 1. Ergo videtur, quod confirmatio sicut in radice firmitatis signanda sit in corde, et non in fronte.

ARTICULUS VIII.

Solutio. Solutio. Quia, sicut dicit Glossa quaedam super Apocal. vii, 3, « sedes verecundiae est in fronte : » unde ad tollendam malam verecundiam, et ad confirmandum ponitur signum crucis in fronte, quasi in aperto, ut pro honore illud in aperto portet, etiam cum fugatur.

An sacramentum confirmationis debeat dari utrique sexui ? et, In qua aetate debeat conferri ? et, Qualiter confirmandus debeat praesentari ?

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod ratio nihil facit ad propositum : quia licet confirmationem fidei dictet ratio, tamen apertum signum non est in loco rationis : quia ille locus non est in omnibus in patulo, sed potius frons : nec confirmatio datur ad fidei confessionem quamcumque, sed apertam, postposito rubore et verecundia.

Ad 2 et 3. Ad aliud dicendum, quod fides in intellectu est : sed tamen signum confirmationis est in loco ad quem respiciunt homines : et hic est frons : et ideo ibi etiam sedes est verecundiae quoad signum ruboris.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod non est confirmatio ut expedite loquatur, quod pertinet ad expeditionem linguae, sed ut aperte sine verecundia fidem confiteatur.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod illud argumentum procedit ac si confirmatio conferat gratiam cor custodiendi : et hoc non est verum : sed potius confert gratiam expellentem timorem et verecundiam nominis Christi, quorum sedes quoad hominum manifestationem est in fronte.

Et per hoc patet solutio ad totum.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, § 2 : « Hoc sacramentum tantum a jejunis accipi, et jejunis tradi debet, etc. »

Et quaeruntur hic tria.

Primum, Utrum utrique sexui sit conferendmm hoc sacramentum ?

Secundo, In qua aetate ?

Tertio, Qualiter confirmandus debet praesentari a suis patrinis ?

Ad PRIMUM objicitur sic :

Sed contra hoc est quod

<--- Page Split --->

spiciens, bono animo ferebat, propter spem quam in Deum habebat : singulos illorum hortabatur voce patria fortiter, repleta sapientia : et fœmineæ cogitationi masculinum animum inserens, etc. Ergo etiam fœminis dandum est sacramentum confirmationis. Sed quia hoc non cadit in dubium, leve est de hoc disputare.

virtus. Unde, Psal. xliv, 4 : Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime. Ergo videtur, quod si corporalis non indicitur pueris, quod multo fortius spiritualis non indicetur eis.

ULTERIUS quaeritur tertio, Qualiter praesentandi sunt ?

Et videtur, quod per seipsos accedere debeant :

Secundo quaeratur, In qua aetate sit conferenda confirmatio ?

Videtur autem, quod tantum in adolescentia : quia

Si forte tu dicas, quod aliter est in pugna spirituali, et aliter in pugna corporali : quia pugna spiritualis indicitur parvulis, sed non corporalis. Contra : Pugna spiritualis plura exigit quam corporalis : quia intellectum exigit astutiarum daemonis, sicut dicit Apostolus, II ad Corinth. ii, 11 : Non ignoramus cogitationes ejus. Exigitur etiam specialis

Item, Quaeritur de ratione Ordinariorum antiquorum, in quibus invenitur, quod anadochus repræsentans alium, debet eum inter manus tenere, et pedem ejus super pedem suum ponere, et nomen ejus Episcopo exprimere, et postea ligare locum signatum chrismate : talis enim usus modo raro vel numquam observatur.

Item, In Ordinario antiquo invenitur, quod oratio præmittenda est de septem donis Spiritus sancti super confirmandos, et iterum postea alia subjunguntur, cum mittuntur armati ad pugnam spiritualem : et quaeritur ratio hujus.

PRÆTEREA , QuæriturdehocquoddicitQuæst . 5 . quidam Papa, quodmulierrepræsentetmulierem , etvirvirum . Exhocvidetur , quoddedisparisexusenonpossintre - præsentare .

ITEM, quaeritur de hoc quod dicit hic, Quæst. 6. « A jejunis et jejunis conferatur: » quare hoc enim modo non observatur? Ergo videtur, quod aliter celebretur hoc sacra-

<--- Page Split --->

mentum quam debeat, aut quod omnino nihil fiat.

Solutio. Solutio. Dicendum ad primum, quod Ad quest. 1. istud sacramentum conferendum est viris et mulieribus æqualiter : quia utrisque bellum indicitur. Ad Ephes. vi, 12 : Non est nobis colluctatioadversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae, in coelestibus.

Ad omnia autem objecta in oppositum, dicendum quod tenent illæ objecctiones de illis qui emollitum habent animum, et arma Dei abjiciunt, quibus tamen conferenda sunt, ut sint in testimonium justioris condemnationis eorum. Et hac ratione masculi antiquitus ducebantur ad bellum : tamen in pugna contra Sisaram, Jahel dejecit hostem, et Judith Holofernem, et Esther precibus vicit Aman : et primæ mulieri in typo gloriosæ Virginis dictum est : Ipsa conteret caput tuum 1.

Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita quae sunt de hac materia.

Ad iu quod secundo quaeritur, dicendum quod utrumque potest fieri : sed melius et tutius est, quod prius confirmentur : neque tamen tunc indicitur eis pugna : quia tunc non intelligunt tentationes, et aetas immatura est ad fortes motus concupiscentiae : sed praeparantur, et dantur eis arma ut habeant unde pugnare possint cum tempus sit : et bonum est esse paratum. Hoc autem significatur, Genes. xiv, 3, ubi dicitur, quod illi qui servierunt, quartodecimo anno rebellaverunt : quia in illo anno incipiunt stimuli concupiscentiae, eo quod per Philosophum, in secundo septennario distillare incipit semen, et incipiunt aperiri viae concupiscentiae.

Et per hoc patet solutio ad totum quod objicitur : non enim armatur ut pugnet,

sed dantur ei ut habeat praeparata cum opus sit. Et hoc significatum est in David, impensas templi parante Salomoni.

Ad tertium quaesitum dicendum, quod nullus seipsum praesentare potest : quia confirmandus debet consignari, tamquam non habens virtutem propriam ad standum : sed statuendus est ab alio, et ideo ab alio praesentandus est.

Ad primum ergo dicendum, quod hoc non fit ut pro eo confiteatur, sed ut significet eum aliena virtute, scilicet Christi, indigere ad hoc ut possit stare in pugna.

Ad aliud patet solutio per ante dicta : quia mulier est habens animum emollitum, et cedens in omni pugna spirituali : et haec repellitur ab exercitu Domini, ut habetur, Numer. 1, 2 et 3.

Ad aliud dicendum, quod ratio Ordinariorum illorum optima est : et exprimunt modum Apostolorum et Patrum : quia enim confirmandus quaerit virtutem corroborativam, ideo significatur non posse stare per se, sed in vestigiis alicujus confirmati quem imitetur in pugna : et ideo non confirmatus nullum debet praesentare quantum est de ratione convenientiae sacramentalis : et si praesumpserit, non est quidem irritum sacramentum, sed tamen ipse peccat et corripiêndus est. Et quia contrahitur ibi confinitas spiritualis, mulier non debet tenere maritum, nec e converso : nec homo filium, sororem, vel fratrem, quia sufficit ad amicitiam conciliandam inter tales vinculum carnale.

Ad aliud dicendum, quod ille Papa Ad quest. dixit hoc propter periculum sequens evitandum : quia quandoque vir praesentabat mulierem, et postea contraxit cum ea, quod non potest fieri : et ideo voluit ut mulier praesentaret mulierem, et vir virum : ne fieret impedimentum in matrimonio.

<--- Page Split --->

quest.6. Ad aliud dicendum, quod hoc dicitur propter sacramenti reverentiam : si tamen aliter fiat propter carentiam Episcoporum, non nocet : melius enim est confirmari post prandium cum potest haberi Episcopus, quam quod recedente Episcopo non possit confirmari.

ARTICULUS IX.

effectus sacramenti sit immobilis : quia effectus sacramentis et gratia, et haec saepe perditur : ergo videtur, quod nulla causa sit, quare non debeat iterari.

An confirmatio imprimat characterem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, § 2 : « Nulli enim sacramento facienda est injuria, etc. »

Hoc enim communiter dicitur, quod fit propter characterem quem imprimit.

Videtur autem, quod non imprimat :

Et videtur, quod nullo horum modorum. Si enim quia sacramentum, non iteraretur : tunc nullum sacramentum posset iterari, quod falsum est in pœenitentia et extrema unctione, ut habebitur infra. Si autem quia est sacramentum novae legis : iterum instantia est in extrema unctione : quia illa non fuit in Veteri Testamento, nisi in typo et in figura. Nec quia imprimit characterem : quia per hoc circumcisio quae non imprimebat characterem, potuisset iterata fuisse, quod falsum est. Nec etiam ideo quia

ULTERIUS quaeritur, Quem ordinem habeat character confirmationis ad characterem ordinis et baptismi ?

Et videtur, quod fundamenti : quia non debet ordinari nisi baptizatus : ergo videtur, quod si non habeat characterem confirmationis, quod inhabilis sit suscipere characterem Ordinis : ergo si ordinetur non confirmatus, non est ordinatus.

Solutio. Dicendum, ad primum, quod praecipue tria sacramenta non sunt iteranda, scilicet baptismus, confirmatio, et ordo : quia imprimunt effectum perpetuum et characterem : et illis fieret injuria si iterarentur : quia aut duo characteres idem specie erunt, quod non potest esse : aut alterum sacramentum nihil conferret, et hoc esset inutile et injuriosum si sacramentum celebraretur. Alia autem sacramenta, ut dicitur in Littera, non iterantur super eamdem materiam, licet iterentur circa eosdem homines illa sacramenta suscipientes.

Ad obiectum contra, dicendum, quod antiqui pugnam habebant graviorem, vel adeo gravem, quam nos : et tamen non habebant sacramentum, quia tempus sacramenti non fuit : sed habebant fortitudinem Domini et virtutis, quibus stare potuerunt : nec characterem habere potuerunt : quia adhuc non erat dux belli nobiscum in acie, cui per characterem consriberentur : et hoc supra expeditum

<--- Page Split --->

est in communi sacramentorum quaesstione, quare sacramenta cum Christo inceperunt'.

Ad aliud dicendum, quod duo concurrunt conjunctim non divisim ad hoc quod sacramentum non iteretur, scilicet impressio characteris : et haec est causa quare illa tria sacramenta, baptismus, confirmatio et ordo, non iterantur : et unitas peccati contra quod ordinatur sacramentum, sicut originale, non est nisi unum, et non inficit nisi semel et non plus : et hoc probatum est in secundo Sententiarum, ubi quaesitum est si originale redeat post baptismum ab infectione carnis, sicut fecit in animae infusione. Et haec est causa, quare circumcisio non iterabatur, et haec causa concurrit cum prima, et maxime in baptismo, sed non in aliis duobus sacramentis.

Ad aliud dicendum, quod licet debilitas redeat, et fomes resumat vires per iterationem peccati, ut dicit Augustinus, tamen character cum gratia recuperata sufficit ad expulsionem illius : et ideo non debet iterari sacramentum, ne videatur minus sufficiens esse collatum.

Ad in quod ulterius quaeritur, dicendum quod habet ordinem convenientiae ad characterem Ordinis, et non necessitatis.

Et quod dicitur, quod non debet ordinari nisi confirmatus, importat debitum congruentiae : quia firmus esse debet, qui aliis debet sacramenta dispensare : sed tamen quia non dependet effectus sacramentorum a virtute ministri, potest esse non confirmatus.

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

An Eucharistia sit sacramentum majoris gratiae quam baptismus ?

Et videtur falsum : quia secundum eum videtur baptismus minoris esse gratiae quam Eucharistia :

adeptio est per se bona : remotio autem mali est privatio : ergo minoris gratiae sacramentalis est baptismus quam Eucharistia, quod Magister negavit in præcedenti distinctione.

<--- Page Split --->

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod Magistri nostri assignant plurimas utilitates hujus sacramenti.

Prima autem est principalis et propria, scilicet ut sicut homo per e sum pomi vetiti perdidit vitam, ita recuperet per esum ligni vitae spiritualis : et haec pro tanto dicitur propria. Quia homo multipliciter cecidit a vita, scilicet per culpam originalem, et actualem, et per vulnus concupiscentiae debilitantis, et per deperditionem spiritualium in pietate et bonitate, et hujusmodi, quae quasi humor quidam vegetant et infundunt animam. Contra culpam autem sunt baptismus et pecnitentia : et contra debilitatem concupiscentiae est confirmatio. Ad restaurantum autem spirituale robur deperditum, est cibus spiritualis Eucharistia. Et hujus probatio subtilior est supra habita in distinctione sacramentorum 1.

Secunda et quasi propinqua illi, ut sit nutrimentum hominis spirituale. Unde panem Angelorum manducavit homo2. Super quod dicit Augustinus : « Ut manducaret homo panem Angelorum, creator Angelorum factus est homo. » Sapient. xvi, 20 : Paratum panem de cœlo præstitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnis saporis suavitatem.

Tertia est, ut uniat membra corporis Christo capiti per charitatem : aliter enim est in hoc cibo, et in aliis : quia alii cibi convertuntur in cibatum : hic autem cibus convertit cibatum ad se, et unit sibi membra cibata : et hujus ratio infra dicetur. Unde, Joan. vi, 37 : Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo. Et Augustino dictum est : « Crede, et manducabis me : nec tu me mutabis in te, sed tu mutaberis in me. »

Quarta est non adeo propria et substantialis sacramento, sed consequitur ad ipsum, scilicet ut augeatur meritum fidei

quae in hoc sacramento supra omnia exaltatur, eo quod ratio hic sine fide nihil potest : et hoc tangit Magister infra 3, ubi dicit, quare sub alia specie corpus suum dedit.

Quinta est spei sublevatio. Unde, Matth. xxviii, 20 : Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi.

Sexta est dilatatio charitatis : quia est in memoriam redemptionis et liberationis nostrae. I ad Corinth. xi, 24 : Hoc facite in meam commemorationem 4. Et ibidem, x. 26 : Quotiescumque manducabitis panem hunc, et calicem Domini bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat.

Septima est diminutio venialium, licet non propter venialia sit principaliter institutum, ut supra probatum est. Et ideo, Matth. vi, 12, post, Panem nostrum supersuhstantialem da nobis hodie, statim sequitur : Dimitte nobis debita nostra.

Potest ergo dici ad primum, quod si remotio a malo et adeptio boni essent termini ejusdem motus, et terminus a quo causaret baptismus, et terminus ad quem causaret Eucharistia : tunc procederet objectio. Sed hoc non est verum : quinimo baptismus removet malum, et inducit bonum. Et confirmatio in tali bono non est terminus baptismi : sed potius in alio bono gratiae quod confert Eucharistia, sicut prius ostensum est : quia sacramentales gratiae non simul habentur.

Ad aliud dicendum, quod confirmatio in bono est duplex, scilicet ex Spiritu sancto dato ad robur pugnae, et hic effectus est confirmationis. Est etiam confirmatio in bono ad restitutionem virtutis deperdita per inobedientiam, et haec confirmatio habet fieri per cibum spiritualem, et est effectus Eucharistiae.

Ad alia omnia est vera solutio, scilicet Ad 3, 4, etc quod est refectio spiritualis cum signo et

<--- Page Split --->

causa cibi, et refectio ista non est nisi Eucharistiae. Est etiam refectio per continteniam virtutis ne decidat, et augmentum ejus sine ratione in signo causat, et haec competit verbo Dei et gratiae. Et de hac loquuntur auctoritates inductae.

ARTICULUS II.

De quatuor figuris Eucharistiae.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa initium : « Cujus figura praecessit, quando manna pluit Deus Patribus in deserto, etc. »

Hic enim tangit Magister quadruplicem figuram hujus sacramenti, scilicet manna, et sanguinem Christi a latere ejus profluentem 1, et sanguinem agni paschalis qui liberabat ab exterminatore 2, et oblationem Melchisedech 3.

Quest. 1.

QUÆRITUR autem de istis figuris.

Primo quidem, quare baptismus et Eucharistia habent figuras se manifestantes, potius quam alia sacramenta?

Videtur enim, quod alia debent habere sicut et ista : quia dicit Magister Hugo, quod statim ut fuit morbus, conveniebat significari per medicinam : ergo omne sacramentum in figuris præsignari debuit.

Quod autem non statim debuerunt exhiberi sacramenta, satis est supra probatum, et ideo de hoc non est hic disputandum.

PRÆTEREA , Cum sint multæ aliæ figuræ hujus sacramenti, præcipue illæ de quibus fit mentio in canone, sicut oblatio Abel et Abrahæ qua obtulit filium, quare Magister non facit mentionem de illis sicut de istis tribus?

ITEM, Videtur quod manna non sit figura Eucharistiae : quia

ULTERIUS videtur, quod nec sanguis fluens de latere Domini sit signum hujus sacramenti : quia

ULTERIUS quæritur de tertia figura quam inducit, scilicet de sanguine agni paschalis quo liniebantur postes filiorum

<--- Page Split --->

Israel, ut liberarentur ab Angelo exterminatore.

Videtur enim, quod ille non habebat similitudinem aliquam cum sanguine Christi prout sumitur in Eucharistia : quia

ULTERIUS quaeritur de quarta figura quam inducit, scilicet oblatione Melchisedech : in illa enim fuit oblatio facta Abrahæ, non Deo, sicut patet, Genes. xiv, 18, ubi dicitur, quod obtulit ei panem et vinum, scilicet Abrahæ, dicens : Benedictus Abram Deo excelso, quo protegente, hostes in manibus tuis sunt. In Eucharistia autem sumitur panis oblatus Deo. Ergo videtur, quod non habeat hanc figuram.

Quæst. 3. PRÆTEREA quaeritur, Cum forma sit in Eucharistia sicut res et species et situs, et habeamus figuram penes rem et speciem et situm : quare non præcessit aliquid quod significaret quoad formam ?

Videtur enim quod debuit esse figura penes formam : quia in baptismo Joannis quaedam figura præcessit formam baptismatis Christi : ergo etiam debuit præcedere in isto.

Quæst. 4. ULTIMO quaeritur, Penes quid sumitur numerus harum quatuor figurarum ?

Solutio. 1. SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod quatuor sunt sacramenta quæ præcipue

sunt Novi Testamenti, scilicet baptismus, confirmatio, Eucharistia, et extrema unctio. Alia tria etiam sunt Novi testamenti, scilicet quia in Novo habuerunt effectus plenitudinem : licet aliquo modo præcesserint in Veteri. Inter quatuor autem quæ sunt Novi Testamenti, sunt duo quæ ita sunt Novi, quod nec figuram aliquam expressam in Veteri habere poterant. Unum quidem propter Veteris Testamenti imperfectionem, ut Confirmatio, in qua Spiritus datur ad robur : et ideo figuram habere non debuit in Veteri Testamento ubi fuit imperfectio status secundum Spiritum. Aliud autem propter statum originalis peccati, cujus pondere ante Christi Passionem omnes trahebantur ad limbum : et ideo non potuit esse figura extrenæ Unctionis, quæ tollit reliquias peccati ad hoc quod evolet statim ad gloriam. Sed Baptismus et Eucharistia sunt sacramenta, quorum unum est directe contra originale, contra quod etiam remedium fuit in Veteri Testamenti, scilicet circumcisio, et habuit multas figuras. Aliud autem in quo nobis conjungitur liberator ille qui operatur in omnibus sacramentis : et ideo etiam conveniebat præcedere figuras illius : et hoc est Eucharistia. Pœnitentia autem est contra defectum actualis peccati, qui singulariter est cujuscumque hominis in quacumque lege : et Matrimonium ad materialem fidelium multiplicationem, quæ etiam semper fuit necessaria : et ideo semper fuerunt illa sacramenta, licet non adeo plena gratiae sicut sub Christo. Ordo autem habet potestatem spiritualem quæ in umbra fuit in Veteri, et in veritate in Novo. Et sic patet qualis differentia est in sacramentis in communi.

Ad aliud dicendum, quod licet alicæ Ad quest. 2. sint figuræ Passionis Christi, vel effectus hujus sacramenti, sicut oblatio quæ repræsentat Passionem Christi secundum naturam humanam in cruce, et sacrificium Abel quod repræsentat oblationem qua se Christus obtulit in cruce : tamen

<--- Page Split --->

ista quatuor specialiter exprimunt non Passionem Christi, sed rem vel speciem sacramentalem, secundum quod sub sacramento accipitur res, vel species refertur ad rem sacramenti. Et hoc satis patet in manna, et oblatione Melchisedech. Sed quod sanguis agni Ægyptiaci vel paschalis non accipiatur simpliciter, sed in usu fidelium, patet ex hoc quod liniuntur postes liberatorum sanguine : et hoc modo Christus passus conjungitur fidelibus, non prout pependit in cruce, sed prout accipitur in sacramento, et linit postes intellectus et affectus. Sanguis etiam effluens de latere Christi, per hoc quod fuit cum aqua fluente quae significat populum, habet relationem ad sanguinem in sacramento, ubi aqua conjungitur populum significans. Nulla autem aliarum figurarum sic exprimit speciem sacramenti, vel rem secundum quod est sub sacramento : et ideo de illis non facit mentionem Magister, sed canon Missæ, eo quod non tantum ponit substantialia sacramento, sed etiam exprimit ea quae facta sunt circa Christum in Passione, ut dicit Innocentius, sicut patena lapidem sepulcri significat, extensio manuum sacerdotis extensionem Christi in cruce. Et ideo etiam facit mentionem de figuris quibusdam significantibus Christi Passionem, secundum quod repræsentabatur in cruce, et non sub sacramento.

Deo ab homine : quod patet in urna aurea, quae plena mannate fuit in arca testamenti posita coram Domino: et ita est in sacramento Eucharistiae, in quantum Deus rem sacramenti offert in edulium, et nos ei in pretium recompensationis delictorum.

Ad id quod ulterius quaeritur, dicenDeum quod nihil prohibet, quod idem in diversis dispositionibus acceptum, sit signum et figura suiipsius, non prout est idem, sed potius prout sumitur conjunctum speciebus diversis: et ita est de sanguine fluente de latere Christi : per hoc ipsum enim quod aquæ conjungebatur, habebat expressionem sui, prout populum sibi unit in sacramento in quo aqua conjungitur vino in sanguinem transferendum. Vel dicatur melius, quod duo sunt in sacramento, scilicet confectio et usus : in usu autem unit sibi hominem, in confectione autem efficitur præsentialiter sub sacramento. Dicatur igitur, quod sanguis Christi junctus aquæ fluenti de latere Christi, habet similitudinem cum usu in quo unit sibi populum, licet identitatem habeat cum sanguine qui est in sacramenti confectione.

Ad aliud dicendum, quod sanguis secundum quod est in potum, est sanguis fluens ad nos. Licet autem in sacramento non sit sine corpore, hoc tamen non est de virtute sacramenti, sed potius de virtute indissolubilitatis sanguinis a corpore glorioso : unde sacramentaliter accipitur ut fluens, licet contentus sit in corpore per unionem ad corpus.

Ad aliud dicendum, quod ut prædictum est, quod sanguis in sacramento in corpore continetur, hoc non est virtute sacramenti, sed potius de natura corporis gloriosi, in quo unum ab alio non potest separari.

Ad id quod ulterius quaeritur de tertia Tori. figura, dicendum quod in veritate illa Ad

Prima figuAd aliud dicendum, quod licet effectus ra. hujus sacramenti proprius non sit nisi gratia una, et unius substantialis actus : tamen id quod in hoc sacramento est res et sacramentum, est totus et perfectus Christus, qui plenus est gratia, de cujus plenitudine nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia 1. Et hanc diversitatem expressit manna in diversitate saporis.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod manna fuit panis oblatus homini a Deo, et oblatus

<--- Page Split --->

figura secundum diversa exprimit duo sacramenta : quia in baptismo sunt tria, scilicet liberatio a daemone, et tinctio in aqua, et remissio peccati. Et primum horum facit Passio Christi, et hoc exprimitur per liberationem ab Angelo exterminatore. Secundum autem exprimebatur per transitum maris Rubri. Et tertium per submersionem Ægyptiorum : quia aliter etiam figura Eucharistiae praecederet figuram baptismi, quod reputo inconveniens : sed non est inconveniens, quod figura Passionis praecedat quae in omnibus sacramentis operatur : sed tamen usus sanguinis et carnium agni usum rei sacramentalis Eucharistiae exprimit.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod sanguis per hoc quod eduxit, figurat Passionem in baptismo operantem : sed usus carnium et sanguinis in quantum confortabat et præparabat ad exitum de Ægypto ad patriam, figura fuit viatici in Eucharistia.

accipi, aut secundum comparationem ad effectum sacramenti quem significat per species : aut potest accipi in materia in comparatione ad effectum et ritum sacramenti. Si primo modo : tunc præfiguratur in manna, quod per speciem panis figurabat materiam, per saporem effectum. Si secundo modo : tunc figurabatur in oblatione Melchisedech : quia ibi fuit utraque species, scilicet vinum et panis, et effectus confortationis cum ritu oblationis et benedictionis. Si autem refertur figura ad rem quae est sacramentum et res : haec iterum est duplex, scilicet prout est in usu fidelium tantum, vel prout unit nos capiti Christo per effectum spiritualis amoris. Et primo modo significatur in comestione agni paschalis, secundo modo in fluxu de latere Christi, ubi unitus fuit sanguis cum aqua quae unionem populi cum capite Christo significat, ut dicit Gelasius Papa.

uarta figura. Ad id quod ulterius quaeritur de quarta figura, dicendum quod secundum praehabita, in Eucharistia est oblatio facta nobis a Deo, et Deo a nobis : et utrumque exprimit Melchisedech : primum in offerendo Abrahae post interfectionem regum per quos peccata significantur : secundum autem per hoc quod benedixit Deo excelso.

Ad aliud dicendum, quod in forma hujus sacramenti Verbum increatum operatur in verbo creato, et non opere ministri sicut in aliis sacramentis : et ideo verba a Sacerdote proferuntur in persona Christi, quod non fit in aliis. Et propter hanc maximam perfectionem non potuit præfigurari forma.

Ad aliud dicendum, quod quatuor figurae dividuntur ita, quod duae referuntur ad rem quae est res et sacramentum, et duae ad speciem sacramenti in materia. Potest autem species in materia absolute

ARTICULUS III.

Quæ sit causa, quare hoc sacramentum viaticum dicatur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, A, circa finem : « Unde recte viaticum appellatur, etc. » Supra enim dedit ei aliud nomen, scilicet Eucharistiam.

Et quaeritur ratio horum nominum.

Et dicendum, quod viaticum dicitur tribus de causis, scilicet, quia viatorum est ad viam præparatio, ut dicitur in Littera. Unde, III Reg. XIX, 7 et 8 : Surge, comede, grandis enim tibi restat via, dictum est Eliae : et comedit, et bibit, et ambulavit in fortitudine cibi illius... usque ad montem Dei Horeb.

Secunda ratio est, quia non est sacramentum hoc nisi in via. Et ideo in qua-

<--- Page Split --->

dam Collecta dicit Gregorius : « Præsta, ut quod nunc in specie rerum gerimus, veritate capiamus. » Et Dionysius in Ecclesiastica hierarchia : « Arbitramur Jesu participationis ipsam divinissimæ Eucharistiæ assumptionem esse imaginem 1. »

Tertia causa est, quia est memoriale quoddam via Domini transeuntis ad Passionem pro nobis. Exod. xii, 11 : Est enim phase, (id est, transitus) Domini. Et Dionysius : « Divinissima unius et ejusdem panis et vini et calicis communio et pacifica traditio similem conversationem eis divinam tamquam similiter edentibus promulgat, et dignissimam coenam et principale symbolum perfectionis in memoriam sacram ducit. »

datur anteriora esse sacramenta, etc. »

Aut enim hoc intelligitur quoad speciem, aut quoad rem : quia non sunt plura in sacramento. Si quoad speciem, istud non videtur verum : quia sacrificia quaedam etiam erant in naturali lege facienda ad dimissionem originalis peccati, ut dicit Gregorius, ut supra habitum est in principio hujus libri 3. Si autem quoad rem, tunc plane falsum est : quia res sacramentorum novæ legis non fuit nisi post adventum Christi.

PRÆTEREAquæritur , Qualesicspecia - literfuitinisto , quodistudantiquiusdi - cituretiamsacramentisveterislegis , p o - tiusquamalia ?

Eucharistia autem dicitur tribus de causis. Una est, quia continet illum qui est arca et fons omnis gratiae. Joan. 1, 14 : Plenum gratiae et veritatis. Secunda est diversitas utilitatis quam facit sacramentum : et de hoc in prima quaestione supra habitum est 2. Tertia est, quia principalis gratiae, id est, amoris est sacramentum in hoc quia unit nos capiti Christo, sicut charitas unitiva est.

ARTICULUS IV.

SOLUTIO . Dicendum , quodintelligiturquoadspeciemetritumhujussacra - menti : quiautramquespeciem , e t r i - tumoblationisetusumsacramentiex - hibuitinfiguraMelchisedechantecir - cumcisioneminnaturalilege , a n t e - quaminstituerentursacramentaveterislegis .

ADOBJECTUMautem contra, dicendum quod illa sacrificia non fuerunt sacramenta, nec figurae veteris legis, sed potius figurae Passionis Christi et mortificationis carnis pœenitentium, ut dicit quaedam Glossa super Leviticum.

An sacramenta Christianorum sint anteriora sacramentis Judæorum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit Ambrosius, ibi, A, in fine : « Intelligi

Adaluddicendum , quodilludsacra - mentumspecialemhabetdignitatemsuæreiquæestChristusperfectusindeitateethumanitate , quamperfectionemnonhabentsacramentaalia .

1 S. DIONYSIUS, Lib. de Ecclesiastica hierarchia, cap.. 3. Secundum sensum (Nota edit. Lugd.).

2 Cf. Supra, Dist. VIII, Art. 1. 3 Cf. Supra, Dist. I, Art. 15 et seq.

<--- Page Split --->

B. De institutione sacramenti.

Hic etiam alia consideranda occurrunt quatuor, scilicet sacramentum, institutio, forma, et res. Sacramentum Dominus instituit, quando post typicum agnum corpus et sanguinem suum discipulis in cœna porrexit 1. Unde Eusebius Emisenus : Quia corpus assumptum ablaturus erat ab oculis, et illaturus sideribus, necesse erat ut die cœnae sacramentum nobis corporis et sanguinis consecraret : ut coleretur jugiter per mysterium quod semel offerebatur in pretium 2.

DIVISIO TEXTUS.

tangit quod .primo enumerat, scilicet sacramentum quod refertur ad species materiales hujus sacramenti, quae sunt species panis et vini, ibi, D, § 2 : « Porro illa species visibilis, sacramentum est, etc. »

« Hic etiam alia consideranda occurrunt quatuor, etc. »

Hæc pars dividitur per Magistrum in tres partes : in quarum prima agitur de substantialibus sacramento, quae ante omnia consideranda sunt. In secunda, agit de sacramento ex parte suscipientis, quae incipit in distinct. IX, ibi, A, « Et sicut duæ sunt res istius sacramenti, etc. »

ARTICULUS V.

An sacramentum Eucharistiae sit debito et congruo tempore institutum a Christo ?

In tertia autem agit de sacramento ex parte celebrantis, ibi scilicet distinct. XIII, ibi, F, « Post hæc quæritur, si quod gerit sacerdos, etc. »

Incidit autem quaestio circa primum, scilicet de institutione.

Videtur enim, quod

Residua autem pars illius distinctionis a Magistro dividitur in quatuor partes : in quarum prima agit de institutione : in secunda, de forma, ibi, C, « Forma vero, etc. ». In tertia, quid sit res et sacramentum ? ibi, D, § 1 : « Nunc quid ibi sacramentum sit, etc. » In quarta vero,

<--- Page Split --->

pore primi casus Adæ debuit edulium ligni vitæ præstitisse : hoc autem est in Eucharistia : ergo ex tunc debuit instituisse.

Sed contra.

SED CONTRA videtur, quod

juvat medicina, et nisi cito juvet, ex corruptione principiorum per morbum succumbit natura. Sed, sicut a principio hujus libri quarti dictum est, secus est in morbo spirituali : quia in illo natura non agit per necessitatem, sed per voluntatem : ad voluntatem autem præexigitur cogitatio, et ideo oportuit præsignari morbum et medicinam multis signis et figuris, ut dicit Magister Hugo, ut postea gratia curaret quam juvaret voluntas : et ideo remedium sacramenti novæ legis non statim conveniebat dari.

Ad aliud dicendum, quod verum est, quod non erat reditus nisi per esum ligni vitæ : sed infra habebitur, quod duplex est modus edendi, scilicet spiritualis, et ille semper fuit in fide credentium. Unde Augustinus : « Ut quid paras dentem et ventrem ? crede, et manducasti. » Et per illum fuit reditus quoad satisfactionem, licet non quoad pretii susceptionem. Alius est sacramentalis, et illum non semper conveniebat esse, ut prius habitum est.

Ad aliud dicendum, quod viatoribus eo quod via spiritualis est, sufficiebat esus viatici spiritualis.

Ad aliud dicendum, quod aliud est in isto sacramento, et aliud in baptismo : baptismus enim figura est Passionis, et sepulturae, et resurrectionis : Passionis in subversione peccati, sepulturae in absconsione et mersione triplici sub aqua, et Resurrectionis in nitore abluti : et ideo ille formaliter institui non potuit, nisi post omnia haec : sed Eucharistia est commemoratio Passionis tantum, et ideo immediate ante Passionem debuit institui : licet usus Eucharistiae non detur nisi baptizato. Et ideo nihil habet similitudinis usus horum sacramentorum et institutio.

Ad aliud dicendum, quod non est veAdol rum, quod « sicut se habet perceptio, etc. » Et hujus ratio jam assignata est : et ideo proportio illa nihil valet.

<--- Page Split --->

Ad object. 3. Ad aliud dicendum, quod illae figurae licet sint expressiones quoad species materiales, ut prius dictum est, quae sunt signa tantum : non tamen magis conveniebat post istud quam post illa institui. Aliter etiam potest dici, quod illa fuerunt signa, non sacramenta : et ideo species quae in eis praefigurabatur, non debuit

cessare, sed potius incipere ritus illius speciei : sed sacramenta legalia cessare debuerunt, ut supra in quaestione de legalibus habitum est 1. Et ideo post illud tamquam terminandum, debet institui Eucharistia, non post illa quae per speciem in genere considerata non terminata sunt, sed adhuc frequentantur.

C. De forma.

Forma vero est quam ipse ibidem edidit dicens : Hoc est corpus meum : et post, Hic est sanguis meus 2. Cum enim haec verba proferuntur, conversio fit panis et vini in substantiam corporis et sanguinis Christi : reliqua ad laudem Dei dicuntur. Unde Ambrosius 3 : Sermone Christi hoc conficitur sacramentum, quia sermo Christi creaturam mutat : et sic ex pane fit corpus Christi, et vinum cum aqua in calicem missum fit sanguis consecratione verbi coelestis. Consecratio quibus fit verbis? attende quae sunt verba : Accipite et comedite ex eo omnes : Hoc est corpus meum. Et iterum, Accipite et bibite ex hoc omnes : Hic est sanguis meus. Per reliqua omnia quae dicuntur, laus Deo refertur : oratio praemittitur pro populo, pro regibus. Item, Augustinus 4 : Credendum est, quod in illis verbis Christi sacramenta conficiantur : reliqua omnia nihil aliud sunt quam laudes, vel obsecrationes fidelium, et petitiones.

Ecce quae sit institutio et forma hujus sacramenti. Ubi consideratione dignum est, quare illud sacramentum post coenam dedit discipulis. Dominus igitur Jesus ad invisibilia paternae majestatis migraturus, celebrato cum discipulis typico pascha, quoddam memoriale eis commendare volens, sub specie panis et vini corpus et sanguinem suum ita eis tradidit, ut ostenderet legis veteris sacramenta, inter quae praecipuum erat agni paschalis sacrificium, in morte sua terminari, ac legis novae sacramenta substitui : in quibus excellit mysterium Eucharistiae. Ideo etiam post alia dedit, ut

<--- Page Split --->

hoc unum arctius memoriae discipulorum infigeretur, et ab Ecclesia deinceps frequentaretur. Sed non exinde disciplinam sanxit in posterum, ut post alios cibos sumatur : sed potius a jejunis sumi oportet, sicut Apostolus docet 1, ut singulari reverentia dijudicetur, id est, discernatur ab aliis cibis, quod Dominus Apostolis disponendum reliquit. Unde Augustinus 2 : Apparet, cum primo acceperunt discipuli Eucharistiam, non eos accepisse jejunos : non ideo tamen calumniandum est universae Ecclesiae, quod a jejunis sumitur semper. Placuit enim Spiritui sancto, ut in honore tanti sacramenti, prius in os Christiani Dominicum corpus intraret, quam alii cibi : ideo ubique mos iste servatur. Non enim quia post cibos dedit Dominus, ideo pransi vel coenati illud accipere debent, ut illi faciebant quos Apostolus redarguit 3. Nam Salvator, quomodo 4 vehementius commendaret mysterii illius altitudinem, ultimum hoc voluit infigere cordibus et memorie disciplulorum, a quibus ad Passionem digressurus erat. Quo autem ordine deinceps sumeretur, Apostolis per quos Ecclesias dispositurus erat, reservavit docendum.

ARTICULUS VI.

An ista sit debita forma, Hoc est enim corpus meum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur in secunda parte, ibi, C, § 1 : « Forma vero est quam ipse ibidem edidit dicens : Hoc est corpus meum, etc. »

Obicitur enim multipliciter contra hanc formam sic :

est corpus meum, non habebit effectum nisi cum exercetur in materia debita sacramento : ergo haec oratio, Hoc est corpus meum, in cena nihil significavit circa corpus Christi in cœlo : et non potest dicere, Hoc est corpus meum, nisi demonstrato corpore in cœlo, quod falsum est : ergo non debuit forma tradi per verbum est, sed potius per verbum notans transitum unius ad aliud et mutationem.

1 I ad Corinth. xi, 20 et seq. 2 S. AUGUSTINUS, Ad Januarium, epist. 118. De consec. dist. II, Liquido apparet (Nota edit.

<--- Page Split --->

duobus modis, scilicet materialiter et significative, sive ut ipsa vox est signum et res : signum secundum quod dico, Homo est animal rationale : res sive materialiter, secundum quod dico, Homo est duarum syllabarum et trium litterarum et aspirationis. Ergo et hac voce, Hoc est corpus meum, non contingit uti pluribus modis. Constat autem, quod non accipitur hic materialiter : ergo significative : ergo demonstratur corpus Christi jam factum, et non quod ipsa ut forma faciat ipsum.

Quest. 1. ITEM, Objicitur de prima particula quae est pronomen, hoc.

Christi : ergo hæc numquam est vera, Panis erit corpus Christi. Causa autem falsitatis est discohærentia prædicati cum subjecto quod notatur cohærere in futuro : ergo cum vicinior cohærentia notetur per verbum præsentis temporis, illa est multo magis falsa quæ est, Panis est corpus Christi : ergo et hæc, Hoc est corpus Christi, sive corpus meum, cum nihil demonstretur per ly hoc, nisi substantia panis ante transsubstantiationem.

<--- Page Split --->

nis, et sua demonstratio non est separanda ab oratione, ideo demonstratur hic quod est ibi in termino finali orationis. CONTRA : Sicut se habet totum ad totum, ita pars ad partem : ergo si totum factum est in termino finali orationis, pars facta est cum profertur pronomen demonstrativum hoc.

tum : praesens autem non est nisi substantia supposita quae fuit ante prolationem orationis, et haec est substantia panis : ergo non supponit nisi pro illa : et tunc locutio est falsa, ut prius probatum est.

ULTERIUS quaeritur de hoc verbo, Est. Quaer 1. Est enim significat rem in praesenti : hoc autem non admittit veritas locutionis, quia panis non est corpus Christi.

<--- Page Split --->

pus Christi: quia sic non significatur transitus panis.

corpus inanimatum et non gloriosum convertitur in corpus animatum et gloriosum unitum divinitati: ergo hic major effectus deberet attribui dignissimo nomini, scilicet Jesus Christus: ergo deberet dixisse, Hoc est corpus Jesu Christi, ut videtur.

ULTERIUS quæritur de his quæ adduntur in Evangelio, de hoc scilicet, Accipite, et comedite, utrum sit de forma?

Videtur, quod sic : quia

Quæst. 3. ULTERIUS quæritur de hac particula, Corpus.

Quæst. 4. ULTERIUS quæritur, Quare dicit, Meum? Videtur enim convenientius dixisse, corpus Christi quia

ULTERIUS quæritur de mutatione, additione, et diminutione, et corruptione: sicut in quæstione de forma baptismi, et confirmationis.

SOLUTIO. Dicendum, quod hæc est forma, Hoc est corpus meum, meo judicio, et non plus.

Ad solutionem autem eorum quæ objecta sunt, notandum, quod illa oratio in triplici vi habet considerari: habet enim unam vim, secundum quod est vox significativa rei: et ex hoc modo facit signum de re aliqua demonstrata. Item, habet vim, secundum quod est forma sacramenti ab institutione divina: et secundum hoc est conversiva panis in corpus Christi, et facit transitum sive panis transsubstantiationem. Tertiam habet vim, secundum quod in ea operatur Verbum increatum, in cujus persona profertur a sacerdote: quia quasi recitative a sacerdote dicta, refertur ad Verbum increa-

<--- Page Split --->

tum, secundum quod ipsum in voce istius orationis operatur. Et hoc modo dixerunt de antiquioribus Theologis, quod vox habet referri ad rem et res indivisibiliter et indivisibili vi operatur cum conjuncto sibi Verbo increato : et non est separare partem a parte, sicut in alia constructione : et licet habeat signare in quantum est vox creata, non tamen habet operationem sacramentalem in quantum hujusmodi, sed in quantum indivisibiliter operatur in ea Verbum increatum signatum, ad quod reduci habet oratio ista unde est, scilicet corpus Christi : licet pluribus vocibus exprimatur secundum modum suppositi et appositi et compositionis.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod ille triplex usus formæ, secundum quod hæc verba accipiuntur cum significatione, institutione, et operatione Verbi increati, non est nisi in sacramento : licet argumentatio illa procedat ac si usus hujus orationis nihil habeat ab institutione et operatione Verbi increati : et hoc non est verum.

Ad ALIUD dicendum, quod etiam illa objectio supponit falsum, scilicet quod oratio non sit nisi insinuativa facti, et non faciens transitionem ex institutione et operatione Verbi increati, in cujus persona verba illa proferuntur. Quare autem Verbum notans transitum vel mutationem, non ponitur in oratione illa, infra, ut poterimus, determinabimus.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc est verrum de vocibus ad solum usum significandi institutis, sed non de vocibus quae sunt formæ sacramentorum, in quibus institutio facit voces esse operativas gratiae invisibilis.

Ad ALIUD dicendum eodem modo, quod pronomen habet vires tres, secundum quod tota oratio : et illæ argumentationes quæ fiunt a communi usu loquendi, ad orationes quæ fiunt a communi usu loquendi, ad orationes quæ sunt formæ sacramentorum, nihil valent.

Ad ID quod objicitur de prima parte Ad quæt orationis, scilicet de verbo Hoc, quod est demonstrativum pronomen, sine præjudicio recitabo tres opiniones Magistrorum primo, et postea tangam quod melius mihi videtur.

Prima opinio est eorum qui dicunt, quod ly hoc facit demonstrationem ad sensum, et quod illa cadit super substantiam panis, non simpliciter, sed prout est substantiatus in corpus Christi : et hi dicunt, quod demonstrat contentum panis, prout est terminus transsubstantiationis. Et si objicitur, quod panis transsubstantiatus in corpus Christi, non est panis, sed corpus Christi. Dicunt, quod hoc est verum : sed non simpliciter est corpus Christi, sed prout finis est conversionis sacramentalis. Qualiter autem illa argumenta solvant, patebit posterius : quia una solutio est omnium illorum secundum has omnes opiniones.

Alii dicunt, quod est ibi demonstratio ad intellectum, et cadit demonstratio super accidentia specierum panis et vini prout sunt species sacramentales, et non prout simpliciter species : et ideo sensus est, Signatum sacramentaliter in speciebus panis et vini est corpus Christi. Et isti dicunt, quod talis demonstratio simpliciter non exigit identitatem in specie inter rem demonstratam et intellectam, sed tantum convenientiam quæ est inter signum et signatum sacramentaliter. Et sic solvunt argumenta in contrarium objecta.

Sed contra utramque istarum solutionum et opinionum, videtur objici. CONTRA PRIMAM quidem : quia impossibile est in se, vel ut terminum demonstrari, quod non est ante demonstrationem : corpus autem Christi nec in se, nec in altari, nec ut terminus conversionis, est ante demonstrationem : ergo neutro modo potest demonstrari. CONTRA SECUNDAM autem videtur objici : quia sacramentaliter demonstratur id quod actu est sub sacramento, demonstratione cadente su-

<--- Page Split --->

per species sacramentales : sed corpus Christi non est contentum sub speciebus illis, demonstratione cadente super species illas : ergo non contingit ipsum sacramentaliter demonstrari.

Et ideo videtur mihi tertia via esse probabilior, quod dicatur, quod ly hoc est demonstrativum simul et operativum sive conversivum : et hoc habet in quantum est pars formae sacramentalis, ab institutione, et cum Verbo increato : et ideo non divisim habet, sed potius voces referuntur ad res significatas in vocibus illis, et ad Verbum increatum simpliciter : et ita in virtute unius indivisibilis operantis, operatur oratio illa quae est forma sacramenti, et operando demonstrat, et demonstrando operatur : sicut dicitur de creatione et infusione animae.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum quod demonstrat corpus Christi sub accidentibus, et faciendo ipsum esse ibi demonstrat : et ideo plus est dictum, Hoc est corpus meum, quam corpus meum est corpus meum : quia sensus est, Hoc est corpus meum, id est, contentum sub speciebus est corpus meum, et virtute hujus orationis ibi factum est ex substantia panis.

Ad aliud dicendum, quod verum est hanc esse falsam, quod panis est corpus Christi : et non est simile nisi nos diceremus, quod hoc verbum, est, non notaret nisi compositionis inhaerentiam cum praesenti tempore consignificato. Nos autem dicimus, quod ab institutione et conjunctione ad Verbum increatum, est conversivum sicut tota oratio : et ideo non notat inhaerentiam hic, sed conversionem et existentiam corporis Christi sub speciebus ejus quod convertitur in ipsum.

Sunt tamen qui dicunt ad sensum esse demonstrationem, eo modo quo res sacramenti sensibilis dicitur sub speciebus sacramentalibus.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, Hæc herba crescit in horto meo, non est nisi pars illius demonstrationis : quia ista est tantum ostensiva, illa autem factiva primo, et per consequens ostensiva.

Ad aliud dicendum, quod demonstratio significatur hic ut exercita : sed tamen hæc non est tota virtus ejus, nec est prima : sed potius illa quam habet in quantum est forma sacramenti : et hæc est operativa ejus quod demonstratur, et postea demonstrat. Unde sicut licet anima infundendo creatur, et creando infunditur, tamen creatio secundum intellectum præcedit infusionem : ita hic licet demonstratio pronominis simul faciat demonstrari et demonstret, tamen virtus operativa secundum intellectum præcedit demonstrationem in forma sacramenti : et ideo tales argumentationes nihil valent.

Ad aliud dicendum, quod verum est, quod oratio non est dividenda : et hoc est propter operativam virtutem quam non habet ex constructione vel ordine vel conjunctione partium, sed potius ex institutione divina, secundum quod vox ad sensum refertur, et in sensu verbi Verbum increatum operatur. Et ideo objectio facta in contrarium nihil valet : quia hoc verum est de oratione quae non est nisi significativa : quia constructio illius dependet a modo significandi et significatione partium.

Ad aliud dicendum, quod hoc ideo continet, quia aliae orationes non operantur suum significatum, sed insinuant tantum : et ideo nihil est simile.

Ad aliud dicendum, quod sive dicatur ad sensum demonstratio, sive ad intellectum, semper diminute dicitur : sed si dicatur ad intellectum esse cum vi conversiva demonstranti ad intellectum, tunc erit probabilius : et tamen non sequitur inconveniens quod concludit objectio.

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est de demonstratione quae tantum est ostensiva rei, et non factiva virtute operationis in qua ipsa est : hæc autem demonstratio cum virtute aliorum verborum facit id quod demonstratur sub accidentibus, et demonstrando facit ipsum.

<--- Page Split --->

confectio istius sacramenti est ante perceptionem, ut dictum est.

Ad qnæst. 6. Ad aliud quod ultimo quæritur, dicatur sicut in præhabitis.

Ex hoc patet falsitas cujusdam opinionis, et solutio cujusdam quaestionis antiquorum, qui propter hoc nescierunt distinguere inter usum et confectionem sacramenti : dixerunt enim, quod Deus ipse aliis verbis secretis confecit corpus suum, et postea his verbis, Hoc est corpus meum, dedit virtutem conficiendi : hoc enim non est rationabile : sed quod etiam tunc illa verba fuerunt non tantum significativa corporis Domini, sed operativa.

Quæst. SI AUTEM quæritur de ly enim quod in Romanis libris dicitur et in antiquis libris Patrum invenitur, utrum sit de forma ?

Dicendum est, quod tutum est apponere : tamen in Evangelio non invenitur, et magis tangit causam usus qui importatur in verbo accipiendi et comedendi, quam sit de substantia formæ.

ARTICULUS VII.

Quæritur de forma quæ dicitur super vinum, et de singulis verbis in ea positis.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, § 1, circa finem : « Accipite et bibite ex hoc omnes, etc. »

Quæritur enim de forma .quæ dicitur super vinum.

Et quæruntur duo, scilicet de verbis in ea positis, et de comparatione ipsius ad formam quæ dicitur super panem.

hæc, « Hic est enim calix sanguinis mei, novi et æterni testamenti : mysterium fidei : qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum. » Hoc enim totum ponit Ecclesia : et constat, quod in nullo Evangelistarum invenitur. Cum ergo sacramentum non habeat formam nisi institutam a Deo, videtur hoc non esse de forma : quod patet currenti per singula Evangelia. In Matthæo, xxvi, 27 et 28, habetur sic : Bibite ex hoc omnes. Hic est enim sanguis meus Novi Testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. In Marco, xiv, 23 et 24, sic : Et accepto calice, gratias agens dedit illis, et biberunt ex illo omnes. Et ait illis : Hic est sanquis meus Novi Testamenti, qui pro multis effundetur. Luca, xxii, 20, sic : Hic est calix Novum Testamentum in sanguine meo, qui pro vobis fundetur. Patet ergo, quod in nullo est Evangelistarum.

<--- Page Split --->

ULTERIUS videtur, quod non convenienter ponitur ibi, Calix sanguinis.

Primum quidem, quia transsumptus intellectus præsupponit sibi alium in quo fundatur qui est proprius : quia prius oportet considerare proprietates rei per quas fit transsumptio, antequam intellectus ad aliud transferatur : ergo simplex nesciens aliquid transferre vel translationes facere, periculose potest se habere in ipso: cum ergo in sacramento isto præcipue debeat caveri periculum erroris, eo quod ratio minime potest se juvare in eo, videtur quod in eo nihil debeat poni translative.

Secundo : quiaomnistranssumptusintellectus, exeoquodsibipræsupponitalium, consistitinquadamintellectuummultiplicitate : sedmultiplicitasintelle - ctuumcausaestevagationis : cumergoinhocsacramentoadquodtotoconatuvixfideattingithomo , necessariumsithominiuttotumseinserecolligat , etnonevagetur , videturquodnihilincodebeatdicipertranslationem .

Tertio videtur, quia translatio fit ab uno ad aliud: ergo aut fit translatio ad corpus, vel ad sanguinem. Si ad corpus: ergo virtute illorum verborum efficitur ibi corpus: et hoc nemo dicit: quia licet sit in calice corpus, tamen non est ibi ex vi sacramenti, sed ex vi connexionis quam habet cum sanguine. Si autem ad sanguinem fit translatio: tunc non potest fieri translatio, nisi ex proprietate illa qua bibitur de calice. Et tunc sensus erit, Calix sanguinis, etc., id est, potus sanguinis, etc.: ergo similiter dixisse debuerat de corpore, Hic est cibus corporis

mei : et hoc non dixit : ergo non hic videtur usus tali modo translationis.

ULTERIUSquæriturdehocquoddicit , Quæst . 2 . Sanguinismei .

ULTERIUSquæriturdehocquoddicit , Quæst . 3 . NovietæterniTestamenti .

<--- Page Split --->

num quod caret initio : cum ergo dicitur, Novi et aeterni Testamenti, opposita videntur poni circa idem.

Quest. 4. ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit ibi, Mysterium fidei.

omnibus : ergo non est distinctio quoad Apostolos et alios quantum ad causam effusionis.

ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit, Quæ In remissionem peccatorum.

Quest. 5. ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit, Qui pro vobis et pro multis effundetur.

Effusio enim potationi contrariatur, ut videtur : ergo non debet poni in sacramento calicis quem juxta corpus potamus in communicatione sanguinis.

Quest. 6. ITEM quaeritur, Quare indistincte ponit, Pro vobis et pro multis effundetur ?

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod Solutio 1.2 licet in Evangelio uno non inveniatur et in loco uno forma ista quam tenet Ecclesia, tamen per partes ex magna parte invenitur. Et præterea tradita invenitur ab Apostolis qui acceperunt eam a Domino. Quod enim dicitur, Hic est calix mei sanguinis, accipitur a Luca 2. Et similiter quod dicitur, Novi testamenti, accipitur a tribus, scilicet Matthæo, Marco et Luca. Quod autem additur,

<--- Page Split --->

Æterni, ex traditione Domini habetur : et similiter illud, Mysterium fidei. Dicit enim Apostolus, I ad Corinth. xi, 23 : Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis. Quod autem Ecclesia ab Apostolis traditum acceperit, dicit Innocentius III sic : « Romana Ecclesia istud integra semper fide servavit, quod ab ipsis Apostolis qui eam praesentialiter sacris instituere doctrinis, et Ecclesiastici ritus regulam docuerunt, accepit : ab ipsis enim Apostolis Petro et Paulo, quos et vivos Doctores habuit et defunctos custodes, hunc ritum sacrificii accepit, quem hactenus inviolabili cultu servavit. » Et hoc est quod communiter dicitur a Magistris, quod licet non sit scripta simul haec forma, tamen intelligitur a Deo Apostolis tradita.

Ad 4.

Et per hoc patet solutio ad tria prima. Ad 10 quod objicitur de Hieronymo, dicendum quod ipse non intendit, quod omnia vera per verba sint scripta in Novo Testamento vel Veteri : sed sicut dicit Augustinus, « Omnis veritas sacrae Scripturae concordat, quae sacra Scriptturae non contradicit. » Istud autem satis consonum est sacra Scripturae, quod hoc frequentet Ecclesia, quod Christus tradidit : et trahitur de illo verbo, I ad Corinth. xi, 23 : Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis. Ubi loquitur de ritu hujus sacramenti. Et de illo, Imitatores mei estote, sicut et ego Christi1.

Iquest. 1. Ad aliud quod ulterius quaeritur, dicendum quod calix ponitur ibi transsumptive, et transfertur ad passionem : sicut dixit duobus fratribus filiis Zebedaei : Potestis bibere calicem quem ego bibiturus sum 2 ? Et tantum valet calix sanguinis, quantum sacramentum passionis sanguinis, quod in usu fidelium per participationem calicis frequentatur.

Ad 1. Ad id autem quod contra objicitur, est dicendum quod dupliciter aliqua sunt

de essentia, scilicet ut ingredientia rei constitutionem : sicut corpus et sanguis Christi sunt de essentia rei qua est sacramentum in Eucharistia : quaedam autem sunt illis essentialiter conjuncta, ita quod sine his non potest esse res : et hoc modo calix est de essentia ex parte nostra : quia in memoriam fit passionis cum sumitur hoc sacramentum. I ad Corinth. xi, 26 : Quotiescumque manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat. Et ideo calix in hoc sensu adjungitur forma sacramenti, et est de forma.

Ad aliud dicendum, quod sollicitudo praecipua devotionis et fidei debet esse in hoc sacramento : et ideo mentio calicis fit, ut passio ad memoriam revocetur : et ideo si aliquis errat in significato primo, non excusatur : quia sollicitudo debet inducere collationem : et ideo necessaria ad sacramentum propter alicujus negligentiam omittenda non erant.

Ad aliud dicendum, quod licet multiplicitas intellectuum sit causa cujusdam discursus rationis ab uno in aliud, tamen sollicitudo et devotio quae celebrantibus indicitur, continet eum : et ideo non est ibi periculum, nisi quoad culpabiliter negligentes : sed propter hoc nihil debuit omitti necessarium sacramento.

Ad aliud dicendum, quod jam dictum est, ad quid transfertur ibi calix ad passionem : quia consuetus erat Dominus calicem vocare passionem suam, Matth. xxvi, 42 : Pater mi, si non potest hic calix transire nisi bibam illum, fiat voluntas tua. Et passio praecipue est, quae recolitur in sacramento, sicut prius dictum est.

Ad id autem quod quaeritur, Quare cum corpore non ponitur in canone commemorialo passionis, sicut cum sanguine, cum in quibusdam Evangelistis adjungatur etiam corpori, Hoc est corpus meum, quod pro vobis datur 3 : non

<--- Page Split --->

tamen dicitur, Hic est calix corporis mei ?

Dicendum, quod in rei veritate potus calicis magis respondet passioni secundum effusionem sanguinis, quam secundum vulnerationem corporis : et hoc etiam patet ex usu loquendi in Prophetis. Unde, Isa. LI, 22 et 23, ubi consolatur Ecclesiam post tormenta martyrum, dicit : Ecce tuli de manu tua calicem soporis, fundum calicis indignationis meae : non adjicies ut bibas illum ultra. Et ponam illum in manu illorum qui te humiliaverunt. Et in multis aliis locis. Et hoc ideo fit, quia calix inebriat per potum, et ita facit passio per angustiam : et ideo convenientius adjungitur calix potabili, scilicet sanguini, quam esibili quod est corpus.

Ad ALIUD dicendum, quod calix transsumptive refertur ad passionem sanguinis, et sanguis relatus ad passionem, habet aliquam diversitatem rationis ad sanguinem ministratum in potum in sacramento : et illa importatur per obliquum.

ponit Magister esse notam ex frequentatione Ecclesiæ.

Ad in autem quod contra objicitur per Evangelistam, dicendum quod Evangelistæ non intenderunt tradere formam sacramenti scribendo Evangelium, sed simplicem notitiam tradere historiae quoad vera ibi dicta et res gestas : et ideo non est efficax probatio illa.

Ad ALIUD dicendum, quod transitio obliqui non importat hic diversitatem sanguinis et rei sacramenti, sed potius diversam rationem sanguinis prout refertur ad passionem quæ contulit possibilitatem celebrationis sacramenti, et sanguinis prout est in sacramento ministratus ad usum fidelium, ut prius dictum est : et quia utriusque debuit fieri mentio in forma, melius fuit ponere obliquum quam rectum : in corpore autem non est similis ratio, ut dictum est.

Ad in quod ulterius quaeritur de hoc Adquem quod dicitur, Novi et aeterni Testamenti, dicendum quod novum dicitur, quod ad usum rei sacramentalis sub talibus speciebus est.

Ad quest. 2. Ad in quod ulterius quaeritur de sanAd 1. guine, dicendum quod ratio illa dicta est, quare ponitur in obliquo : licet enim efficitur sanguis vi sacramenti, et non calix, tamen ad hoc quod posset effici in sacramento sanguis, oportuit primo effundi in passione : et ideo in ratione primi operantis non ad sanguinem in sacramento, sed ad celebrationem sacramenti secundum se, melius dicitur calix sanguinis quam sanguis calicis.

Ad ALIUD quod objicitur de Magistro in Littera, dicendum quod Magister in pluribus sacramentis non expresse determinat formam : sicut non facit in confirmatione, et in pœnitentia, et in extrema unctione, et in ordine : et ita nec facit hic : quia Magistri intentio est tradere notitiam eorum in quibus consistit sacramentum materialiter : et ideo dicit, quod forma est de sanguine, ante quam determinet formam : quia formam sup-

Ad in autem quod objicitur de ratione Ad 1. ejus quod est novum, dicendum quod Filius Dei aeternus est : sed Filius Dei non est in calice ex vi sacramenti, sed ex connexione corporis et animæ cum deitate et sanguine : et ideo adhuc aliquid remanet, quo usus sanguinis sit sub sacramento novus.

Ad ALIUD dicendum, quod jam patet ad Ad 1. quid refertur novitas : ritus autem tantum in speciebus sine re præcessit in oblatione Melchisedech : et quoad hoc dicit Ambrosius antiquiora esse sacramenta nostra quam Judæorum.

Ad ALIUD dicendum, quod opposita niAd 3e hil prohibet esse circa idem vel poni, dummodo non ponantur circa idem secundum idem : quod enim dicitur novum, dicit quoad usum rei sub sacramento : quod dicitur æternum, dicit quoad personam, ut quidam dicunt : aut quoad prædestinationem tantæ gratiae quam

<--- Page Split --->

Ecclesiae ab aeterno debuit Deus : et hoc probabilius est. Aut quoad utrumque : et tunc nulla restat objectio.

Ad quest. 4.

Ad m quod ulterius quaeritur, Quare ponitur mysterium fidei? Dicendum, quod licet in omnibus sacramentis sit aliquid fidei, tamen in isto, per modum conversionis et sumptionis, et accidentia quae manent sine subjecto aliquo, totum est fidei : quia nihil in eo potest ratio. Quod autem baptismus est fidei, non est ideo quod plus sit ibi agens fides et minus ratio, sed quia confert primum statum fidelitatis. Unde sicut fides quodammodo est janua virtutum, ita baptismus est janua sacramentorum. Istud autem sacramentum ab alio dicitur mysterium fidei, et ab alio sacramentum charitatis : mysterium fidei eo dicitur quod totum est fidei, ut dictum est : sed charitatis propter similitudinem effectus, et signum maximae charitatis qua se dedit nobis. Dico autem similitudinem effectus : quia sicut charitas unit membra, ita illud sacramentum convertit et unit membra capiti.

Et per hoc patet solutio ad omnia quae quaesita sunt circa istam partem.

licet Christi offerentis, et quoad hoc non indiget oblatione pro se : et representat personam propriam, et sic indiget ut pro sua populique indigentia offerat : quia, sicut dicit Apostolus, et ipse circumdatus est infirmitate : et ideo ut notetur illa indigentia, voluit Dominus indigentiam Apostolorum in forma exprimi, qui primi sacerdotes erant, et ritum sacramenti aliis tradiderunt.

Ad aliud dicendum, quod licet sufficienter valeat omnibus, non tamen efficienter : et ideo non dixit, pro omnibus, sed pro multis.

Ad aliud dicendum, quod istud sacramentum non operatur salutem sine alio cooperante : et hoc est fides et devotio quae nobis effectum conjungit : et quia cooperans deficit in quibusdam, ideo ad omnes non potuit determinari : sed secundum maximum suum effectum est pro multis effundi.

Ad aliud dicendum, quod quidam antiquorum dixerunt propter illam objectionem, quod non esset de essentia forme : sed tamen peccaret qui omitteret. Sed alii quidam modernorum probabiliter videntur sentire, quod sit de forma sicut finis : et ratio conjuncta forme facit perfectionem rei.

Ad m quod ulterius quaeritur de hoc quod dicitur, Qui pro vobis et pro multis, etc. Dicendum, quod licet una sit ratio effusionis et sumptionis in omnibus, tamen effusio in qua sanguis separatus est a corpore, operata est ad sacramenti celebrationem : sacramentum enim non facit nisi sanguinem : sed quia quod ita separatus efficere possit id quod non est separatus, hoc facit effusio, et ideo mentionem effusionis oportuit esse in forma sanguinis 1.

Ad aliud dicendum, quod sacerdos in loco illo commemoratur ut offerens : et ideo repræsentat duplicem personam, sci-

Ad 10 quod ulterius ultimo quaeritur, ad quest. 7. dicendum quod meo judicio etiam illud est de forma, In remissionem peccatorum. Et hæc utilitas sanguinis spiritualiter commemoratur in Psalmo xxix, 10, ubi dicitur : Quæ utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem ? Et hoc ideo est, quia sicut anima videtur esse pretium redemptionis oblata Patri, ita tota passio est in extorsione violenta sanguinis : passio autem satisfecit pro nobis, et ideo passio præcipue in sanguinis effusione in quo est vita corporis, secundum naturam significatur : et ideo remissio peccatorum magis retorquetur

<--- Page Split --->

ad sanguinem, quam ad corporis passionem.

Ad 2. Ad ultimum patet solutio per idem.

ARTICULUS VIII.

An forma quæ dicitur super panem exspectat formam quæ dicitur super vinum ?

Secundo, Quæritur de operatione formæ sanguinis, ad formam quæ dicitur supra panem : et hoc propter antiquos qui dixerunt, quod istæ formæ se exspectant in operando.

perfectam, et operatur corpus Christi quale non est : quia constat, quod est cum sanguine. Si autem operatur corpus Christi cum sanguine : ergo ex vi sacramenti est ibi sanguis : ergo superfluit forma postea dicta supra sanguinem : quod est iterum inconveniens : quia si natura non abundat in superfluis nec deficit in necessariis, multo minus facit hoc gratia.

OBJECTUR autem sic :

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

et sanguinem suum dedit Apostolis, ita divisim instituit : ergo nulla potest esse causa dependentiae : ergo patet, quod una non exspectat aliam.

solutio.

Solutio. Dicendum quod istae orationes divisim explent suos effectus, et una non exspectat aliam.

Ad 1.

Ad primum ergo dicendum, quod ut supra dictum est, oratio ista, Hoc est corpus meum, est in triplici vi : unam enim habet ab institutione, et aliam secundum hoc quod profertur in persona Verbi æterni quod in ea operatur, et tertiam habet secundum quod est in ea veritas signi : et quoad primas verum est, quod non extendat se operando nisi super corpus, et non super sanguinem. Tertia autem extendit se ad significandum corpus perfectum, non ex vi sacramenti, sed sub sacramento contentum : et ideo ostendit veritatem et corpus sicut est.

Ad 2.

Ad alud dicendum, quod haec est falsa, quod sicut se habet res ad rem, ita forma ad formam : licet enim forma in sacramento sit effectiva rei, non oportet tamen formam dependere a forma. Et ita dicunt aliqui. Melius tamen potest concedi propositio praemissa in argumento : et potest dici, quod aliud est sanguinem esse simpliciter, et aliud sanguinem esse ex vi sacramenti sub sacramento. Sic autem potest esse absque eo quod est corpus ex vi sacramenti esse sub sacramento : et licet sanguinem simpliciter esse sine corpore sit impossibile, tamen sanguinem ex vi sacramenti esse sub sacramento, potest esse absque eo quod esset corpus ex vi sacramenti sub sacramento : et hoc modo proprie accipitur res sacramenti ut sacramenti : et sic patet, quod sicut res non dependet a re, ita nec forma a forma.

Ad 3.

Ad aliud dicendum, quod sacramentaliter operatur corpus perfectum cum sanguine, ut dictum est : sed illum sanguinem in illo usus fidelium qui est po-

tus redemptionis, non operatur forma dicta super panem, sed dicta super calicem. Et ideo non valet illa objectio : quia licet perfectum corpus sit sub specie panis, tamen non est secundum quod congruit utrique usui fidelium, scilicet cibi et potus. Et ideo communiter dicitur a Doctoribus, quod sanguis est ibi non ex vi sacramenti, sed ex connexione naturali sanguinis et corporis : quia corpus perfectum et vivum sanguinem habet in hepate, et venis, et aliis partibus corporis quæ debent infundi sanguine. Instantia autem ad argumentum est de anima : quia aut operatur corpus et animam, aut non. Si non : ergo imperfectum, et sic non est. Si sic : ergo panis convertitur in animam, quod est impossibile. Et de divinitate est eadem objectio.

Ad aliud dicendum, quod istud sacramentum non est unum ab unitate specierum vel formae verborum, sed potius ab unitate ejus quod est ibi res et sacramentum, et ab unitate ejus quod est ibi res tantum, ut infra probabitur. Et ideo ad argumentum dicendum, quod forma dat esse hoc modo quo est forma : et ideo forma panis dat esse quoad continentiam corporis, et forma vini dat esse quoad continentiam sanguinis. Quia autem Christus est res et sacramentum in hoc sacramento, et ipse vere est unus : ideo sacramentum est unum.

De hoc tamen infra erit disputatio quia magnam habet difficultatem, et diligentia indiget discussione 1.

ARTICULUS IX.

An sacramentum hoc sit frequentandum post cenam sicuti Christus ipsum instituit ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit,

<--- Page Split --->

ibi, C, § 2, circa initium : « Ubi consideratione dignum est, quare illud sacramentum post cenam, etc. »

Videtur enim ex hoc quod etiam celebrandum sit et frequentandum post cenam :

Sed contra.

quisque enim suam cenam præsumit ad manducandum. Ergo Apostolus ponit hoc pro ratione, quod non est manducandum corpus Christi, quia præsumpta est propria cœna ad manducandum : ergo post cibum sumi non debet, ut videtur.

ULTERIUS quæritur hic de causis quas Magister tangit in Littera, quod Christus corpus suum dedit post cenam.

Prima enim non videtur valere, scilicet ut ultimum legalium quod est typicus agnus, terminetur ad Passionem quæ in sacramento isto recolitur :

Secunda causa etiam non videtur valere, scilicet ut arctius discipulorum memoria commendaret :

<--- Page Split --->

solutio.

Solutio. Dicendum, quod in veritate, sicut probat Magister in Littera, aliter est de institutione hujus sacramenti, et aliter de frequentatione fidelium : institutioni enim conveniebat ut post cenam immediate ante Passionem institueretur : frequentationi autem, ut in reverentiam et dijudicationem tanti cibi et sobrietattem devotionis ante prandium percipiatur et celebretur : sicut enim dicit Apostolus, I ad Corinth. xi, 29 : Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini. Unde ille cibus dijudicandus est, ut dicitur in Littera, et discernendus ab aliis cibis : et ad hoc exigitur vigor et sobrietas rationis : ratio autem post prandium propter fumos ad cerebrum elevatos a loco digestionis oppilatur, et minus potens efficitur in discernendo, et impeditur devotio : et etiam vix potest esse quod non subrepat aliqua delectatio ad minus venialis in cibo, ex qua etiam efficitur homo minus idoneus : et ideo salubriter institutum fuerat, ut ante prandium frequentaretur. Causae autem quare Dominus non tantum post prandium, sed etiam post cenam instituit, sufficienter tanguntur in Littera.

Ad 1.

Ad PRIMUM ergo dicimus, quod Dominus non innuit per hoc, quod post ccenam frequentaretur : sed in Littera hahetur quibus de causis post cenam instituit, ut deinceps ante prandium frequentaretur.

Ad 2.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc est verum in illis ubi separatae sunt instructio Magistri et discipuli : sed si Magister in discipulo statuit, ut prima operationi Magistri quam per se facit secundum in-

tentionem non contrarietur, tunc obediendum est discipulo sicut Magistro.

Ad aliud dicendum, quod saturitas contrariatur sumptioni Eucharistiae ex incongruitate et inconformitate : cum autem etiam ante prandium fides supponat non ad nos convertendum corpus Christi, sed nos ad ipsum, satis evidens est quod numquam sumitur propter indigentiam corporalem.

Ad aliud dicendum, quod maxima praeparatio exigitur ad hoc sacramentum : et ideo oportet non tantum abstinere ab illicitis, sed etiam a licitis tanto sacramento non congruentibus : et hoc attendens Ecclesia statuit, ut fideles jejuni ad sacramentum accedant : et ideo peccat pransus accipiens, non quidem prandendo, sed quia contra rationabilem Ecclesiae prohibitionem accipit pransus tantum sacramentum.

Ad m quod ulterius quaeritur de causis datis in Littera, dicendum quod optimae sunt : et una sumitur ex parte ordinis veritatis ad umbram : alia autem ex parte ingratitudinis dilectionis in signo Passionis et Eucharistiae nobis exhibite : de illa enim dilectione qua passus est pro nobis, et seipsum in cibum pro nobis dedit, oblivisci est damnabilis ingratitudinis.

Ad PRIMUM ergo quod contra objicitur, dicendum quod licet baptismus sit primum sacramentum ex parte sui effectus in nobis, non tamen est primus ex parte operantis in sacramentis omnibus : operans enim in sacramentis omnibus est Passio Christi et passus Christus : hoc autem, ut prius dictum est, recolitur in hoc sacramento specialiter.

Ad aliud dicendum, quod baptismus habet rem, quae est novitas vitae spiritualis : et haec exemplariter ostensa est in Resurrectione : et ideo magis conveniebat institui formaliter post Resurrectionem, quam immediate ante Passionem : et de hoc satis quaesitum est in tractatu de baptismo.

<--- Page Split --->

De secunda causa. Ad I.

Ad in autem quod objicitur contra secundam causam, dicendum quod licet baptismus sit necessarius propter hoc quod est sacramentum spiritualis vitæ, et janua sacramentorum, tamen non est frequentandus : quia datur contra originale quod tantum unum est, et semel inficit animam : et ideo non oportuit esse memoriam illius. Sed in hoc sacramento exigitur frequentia, eo quod dicit Bernardus in epistola ad Carthusianos, quod « est memoriale amici nostri abeuntis pro nobis ad Passionem, cujus numquam debemus esse innemores. »

Ad 2. Ad ultimum dicendum, quod notum est quod prima magis profundantur in memoria ad retinendum, sed ad frequentandum super quæ redeat semper animus, commemorantur ultima : quia illa sunt quasi eminentia in mente quæ se memoriae et meditationi per se citius offerunt : sicut in simili possumus videre, quod docet Tullius fortiores allegationes Rhetorum ponendas esse in fine : ut illæ eminentius aliis formis, quæ sunt in anima judicis, magis se præsentent meditationi et rationi judicis.

ideo, quia non conficitur, vel quia non est præsto ad manducandum : ergo videtur, quod non conficitur post prandium.

Sed contra hoc est : quia ad sacramentum non exigitur nisi forma et materia, et ex parte conficientis ordo et intentio : ergo istis suppositis, videtur quod sacramentum conficiatur : ergo post prandium et ante prandium conficitur, ut videtur.

Ulterius quæritur, Quæ comestio arceat a perceptione corporis et sanguinis Domini ?

Dicunt enim medici, quod quædam sunt medicina et non cibus, et quædam cibus et non medicina, quædam autem cibus et medicina simul : quæratur ergo si aliquis sumeret ea quæ sunt medicina et non cibus, quæ potius exhauriunt corpus quam convertantur in corpus, utrum ille possit sumere corpus Domini ?

Et videtur quod sic : quia

ARTICULUS X.

An hoc sacramentum post prandium celebreturi ? et, Quæ comestio sive potatio arceant a perceptione sacramenti ?

Sed contra :

Ex talibus bene provocantur fumi et vapores ad cerebrum : ergo impediunt rationem a discretione et judicio debito huic cibo : ergo videtur, quod impediant a celebratione et communione.

Sed adhuc ulterius quæritur, Utrum post prandium possit celebrari hoc sacramentum ?

Videtur autem, quod non : quia dicit Apostolus, I ad Corinth. xi, 20 et 21 : Jam non est Dominicam cenam manducare : unusquique enim suam cenam præsumit ad manducandum. Aliud autem non est manducare, et aliud non debet manducari : quod enim non est manducare, non contingit manducare : et hoc

Ulterius quæritur de potantibus aquam, utrum ipsi a celebratione et communione arceantur ?

Videtur quod non : quia

Sed contra :

Licet aqua in quantum hujusmodi non

<--- Page Split --->

nutriat, tamen per actum humidì vehiculum est cibi : aut ergo vehit cibum commixta cibo, aut non. Si non commixta : ergo aqua pura flueret et reflueret ad membra, et super illam cibus, quod falsum est et absurdum : ergo vehit cibum commixta ei : commixta autem cibo convertitur ad membra et corpus substantialiter : ergo aqua nutrit : ergo solvit jejunium, et impedit a celebratione et communione, ut videtur.

celebrandum sacramentum : infirmi tamen quibus non est lex posita, possunt in hora necessitatis sumere, sive post prandium, sive ante prandium.

Ad aliud dicendum, quod aliud est de jejunio : quia hoc fit ad corporis afflictionem : et ideo turbatio sensuum jejunio non contrariatur : et ideo conceditur a quibusdam, quod talia jejunium non solvant.

Solutio.

Solutio. Sine praejudicio sententiae majorum dicendum videtur mihi ad primum, quod si aliquis habens ordinem et intentionem servando formam et materiam hujus sacramenti, conficit post prandium quod confectum est : sed peccat mortaliter veniens contra Ecclesiae Catholicæ et Apostolicæ institutionem.

Ad object.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum videtur, quod Apostolus dicit ibi, non est, id est, non debet : et non in eo sensu quod non esset si conficeretur.

Ad quest. 1.

Ad id autem quod ulterius quaeritur, dicendum quod meo judicio omnis cibus quem communiter et usualiter cibum vocamus, hoc est, qui transit in ventrem, etsi non convertatur ad corpus, impedit celebrationem.

Ad 1.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod non est tantum institutum propter refectionem, quia refectio nullum malum est : sed etiam propter corporis vitium et animæ turbationem, quæ tanti sacramenti perceptioni non congruit : corpus autem et vires animæ magis quandoque turbantur in eo quod est medicina et non cibus, quam in eo quod est cibus : et ideo post susceptionem talium non est

Ad id quod ulterius quaeritur de potu Ad quest. 2. aquæ, dicendum mihi videtur, quod non est celebrandum post aquæ potum : quia materialiter etiam convertitur in cibum, et multiplicat fumos ad caput.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod simplex aqua manens simplex, non nutrit : sed per calorem digestivum commiscetur cibo qui est in stomacho : et tunc nutrit, sicut ostendunt opera rusticorum qui miscent eam fimo quando volunt irrigare plantas : et tunc, sicut Philosophus dicit, incipit sic immixta esse nutrimento. Et quod in plantis fit extra per artificium, in homine fit intra per naturam melius commiscentem.

Ad aliud dicendum, quod aliud est jejunium simplex, aliud jejunium solita reputatione Ecclesiae : aqua enim absque dubio solvit jejunium simplex : sed quia juvamentum ejus est modicum, ideo ab Ecclesia non solvi jejunium ex potu aquæ reputatur.

Ad aliud dicendum, quod Jurisperiti ad 2. non habent loqui de hoc, sed potius Physicus vel Medicus : sed Theologus hoc accipiens a Medico habet determinare, utrum conficiendum sit post potum aquæ vel non.

D. De sacramento et re.

Nunc quid ibi sacramentum sit, et quid res, videamus. Sacramentum est invisibilis gratiae visibilis forma. Forma ergo panis et vini quæ ibi videtur,

<--- Page Split --->

est sacramentum, id est, signum sacre rei : quia prater speciem quam ingerit sensibus, aliquid aliud facit in cognitionem venire '. Tenent ergo species vocabula rerum quæ ante fuerunt, scilicet panis et vini. Hujus autem sacramenti gemina est res : una scilicet contenta et significata, altera significata et non contenta. Res contenta et significata est caro Christi, quam de Virgine traxit, et sanguis quem pro nobis fudit. Res autem significata et non contenta est unitas Ecclesiæ in prædestinatis, vocatis, justificatis, et glorificatis. Hæc est duplex caro Christi, et sanguis. Unde Hieronymus 2 : Dupliciter, inquit, intelligitur caro Christi et sanguis ejus : vel illa quæ crucifixa est et sepulta, et sanguis qui militis lancea effusus est : vel illa spiritualis ac divina, de qua ipse ait : Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus 3 . Et, Nisiunda cuaveritis carnem meam, et biberitis meum sanguinem, non habebitis vitam in vobis 4 . Sunt ergo hic tria distinguenda. Unum, quod tantum est sacramentum : alterum, quod est sacramentum et res : et tertium, quod est res et non sacramentum. Sacramentum et non res, est species visibilis panis et vini. Sacramentum et res, caro Christi propria et sanguis. Res et non sacramentum, mystica ejus caro.

Porro illa species visibilis, sacramentum est gemine rei : quia utramque rem significat, et utriusque rei similitudinem gerit expressam. Nam sicut panis prae caeteris cibis corpus reficit et sustentat, et vinum hominem laetificat atque inebriat : sic caro Christi interiorem hominem plus caeteris gratiis spiritualiter reficit et saginat. Unde, Calix meus inebrians quam praeclarus est 5 ! Habet etiam similitudinem cum re mystica, quae est unitas fidelium : quia sicut ex multis granis conficitur unus panis, et ex pluribus acinis vinum in vinum confluit, sic ex multis fidelium personis unitas Ecclesiastica constat. Unde Apostolus : Unus panis, et unum corpus multi sumus, etc. 6 . Unde Augustinus 7 : Unus panis et unum corpus Ecclesia dicitur, pro eo quod sicut unus panis ex multis granis, et unum corpus ex multis membris componitur, sic Ecclesia ex multis fidelibus charitate copulante connectitur. Hoc mysterium pacis et unitatis nostrae Christus in sua mensa consecravit : qui accipit hoc mysterium unitatis, et non tenet vin-

<--- Page Split --->

culum pacis, non accipit hoc mysterium pro se, sed contra se 4. Cujus etiam sacramentum est corpus Christi proprium de Virgine sumptum : quia ut corpus Christi ex multis membris purissimis et immaculatis constat, ita societas Ecclesiastica ex multis personis a criminali macula liberis consistit. In cujus rei typo facta est arca Domini de lignis Setim 5, quae sunt imputribilia, et alba spinae similia.

ARTICULUS XI.

An Eucharistia sit etiam sacramentum, an non ?

Dicnde quæritur de hoc quod dicit, ibi, D, Nunc quid ibi sacramentum sit, etc. »

Hic incidunt tria quærenda, quorum primum est, An sit sacramentum ? quia hoc Magister supponit.

Secundum, quid sit ibi sacramentum et quid res, et quid sacramentum et res ? et hoc tangit in Littera.

Tertium est consequens ad hoc, scilicet utrum sit sacramentum unum, vel plura ?

Ad primum proceditur sic :

Omne sacramentum efficit quod figurat : sacramentum in Eucharistia non efficit quod figurat : ergo id quod est signum vel sacramentum tantum (ut dicit in Littera) non est sacramentum novæ legis ad minus. PRIMA supponitur ex habitis supra in principio libri. SECUNDA autem probatur ex hoc quod species panis et vini, quæ sunt signa, nihil efficiunt : ergo videtur, quod sequatur conclusio.

formae : species autem panis et vini materialia sunt in sacramento : et ideo non debetur eis actio, sed formae sacramenti. CONTRA : In baptismo et confirmatione video, quod ad minus materia habet actum corporalem in quo spiritualis actus sacramenti intelligitur : aqua enim sordes lavat, in quo accipitur ablutio peccatorum : et chrisma propter balsamum imputribile reddit id quod se perungitur, in quo intelligitur constantia confirmati : species autem panis et vini cum sint accidentia, nullam habent similitudinem cum actu nutriendi spiritualiter, quia accidens non nutrit : ergo videtur, quod nullo modo sit sacramentum tantum.

ULTERIUS quæritur de corpore Christi vero, Utrum ipsum sit sacramentum ?

Et videtur, quod nullo modo sit sacramentum : quia

<--- Page Split --->

Si autem dicas, quod res est signata, non causata, nec contenta (ut quidam dicunt, et sicut videtur dici in Littera) tunc sequitur, quod respectu illius non debet determinari Eucharistia esse sacramentum novae legis : quia veteris legis sacramenta bene habebant res signatas non contentas, sicut et novae legis sacramenta.

panis corporalis et naturalis, in quo fuit ut in subjecto ante conversionem : et ideo secundum quosdam adhuc retinet post conversionem aliquem actum panis : de quo tamen infra manifesta erit quaestio. Et hoc modo ponit similitudinem ad refectionem spiritualem, quae nos unit corpori Christi mystico.

Ad id quod ulterius quaeritur de corpore Christi vero, dicendum quod est sacramentum et res, et est causa et signum unitatis corporis Christi mystici, et signatum et effectum primi, ut panis et vini cum forma transsubstantiante.

solutio.

Solutio. Absque ambiguitate dicendum, quod Eucharistia non tantum sacramentum est, sed etiam sacramentum sacramentorum, ut consequenter probabitur.

Ad 1.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod in veritate, sicut dixit Magister in Littera, et Hugo de sancto Victore, in hoc sacramento tria sunt, quorum primum est sacramentum in ratione signi tantum, scilicet species panis et vini. Secundum est sacramentum et res, et signum et causa tertii, et hoc est corpus Christi verum. Tertium est res tantum, et est virtus secundi, et signatum primi et secundi, et hoc est unitas corporis mystici.

Ad 2.

Ad id ergo quod objicitur, quod species nihil efficit, dicendum quod non oportet quod species materialis sit effectiva, sed significativa, secundum quod dicit solutio posita in objectione.

Ad id quod objicitur contra solutionem hanc, dicendum quod est accipere speciem dupliciter, scilicet secundum id quod est, et in comparatione et relatione ad id quod continet, et cujus fuit ut subjecti. Si primo modo : tunc verum est, quod est accidens, et non nutrit. Sed si secundo modo : tunc continet cibum spiritualem, ad cujus actum ponit signum per hoc quod est accidens proprium

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod effectus sacramenti hujus non est corpus mysticum (et objectiones illæ proveniunt ex mala intelligentia Litteræ) sed potius unitas corporis mystici. Unitas autem illa efficitur multis modis, scilicet per spiritum unientem, et per effectum virtutum compingentium et connectentium et unientium, sicut tangit Apostolus 1. Et hoc modo unitas corporis Christi mystici præcedit corpus Christi verum. Sed alia est unitas ex gratia sacramentiali secundum quam hoc sacramentum convertit ad se, et unit sibi quodlibet cibatum in isto sacramento : in hoc enim quod unit quodlibet sibi, unit omnes ad invicem : quia quæcumque uniuntur uni et eidem, inter se etiam uniuntur : et hoc modo unitas est effectus corporis Christi veri, et sequitur ipsum sicut effectus suam causam.

Per hoc etiam patet solutio ad ultimum, quod est efficere corpus Christi mysticum dupliciter : scilicet materialiter, et sic non est effectus alicujus sacramenti nisi forte matrimonii. Et est efficere unitatem corporis quoad gratiam spiritualem ratione cibi ad se convertentis : et hoc modo efficitur a sacramento unitas corporis Christi mystici, et dicit gratiam contentam in fidelibus sumentibus corpus Christi verum, et non ipsos fideles.

<--- Page Split --->

genium exprimit compositionem organorum in corpore vero, et unitatem diversorum fidelium in corpore mystico, quorum neutrum videtur esse in corpore homogenio.

ARTICULUS XII.

Quid sit sacramentum ? Quid res ? et, Quid sacramentum et res simul ?

Secundo quaeritur. Quid sit hic sacramentum, et quid res tantum ?

Videtur autem, quod species visibiles panis et vini non possunt esse sacramentum tantum :

SOLUTIO. Dicendum per auctoritatem Damasceni qui dicit, quod quia hominibus moris erat aqua lavari, et oleo ungi, conjunxit oleo et elementis Spiritus sancti gratiam, ut efficeretur sacramentum spiritualiter lavans et spiritualiter ungens. Et quia hominibus moris erat uti pane in cibo, et vino in potu, fecit de his corpus et sanguinem suum unitum deitati, et ministravit in cibum spiritualem. Et ideo in aliis non adeo universaliter et convenienter inveniretur ratio significandi cibum spiritualem.

Ad 11 autem quod objicitur primo, supra etiam objectum et solutum est in quaestione de forma corporis Christi. Et dicendum, quod duo sunt in pane, scilicet ratio cibi, et materia ex qua fit ratio cibi : una est magis in homogenio quam in heterogenio : et quia corpus Christi cibus est universaliter et simpliciter, quoad hoc magis convenit homogenium quam heterogenium. Si autem materialiter consideretur : tunc conficitur ex multis granis discretis, et quoad hoc habet similitudinem cum operatione organorum corporis Christi veri, et cum aggregatione fidelium. Et quia utrumque significari oportet in materia Eucharistiae, propter hoc oportuit habere utrumque quodammodo, scilicet heterogenium in materia panis, et homogenium in esse panis confecti, propter unam in toto Christo rationem cibandi : et eadem ratio est de vino.

Ad hoc autem quod objicitur de artificiali, dicendum quod Christus passus et passione nobis excoctus significatur in Eucharistia. In passione autem fuit opus hominis, et quoad hoc habet similitudinem opus artis, quod est opus voluntatis hominis in quo panis se habet ut patiens : et hanc expositionem tangit

<--- Page Split --->

Magister Hugo de sancto Victore in quadam Epistola ad Bernardum de epistola paschali: et ideo Christus dicitur azymus sinceritatis, eo quod est excoctus in innocentia passionis.

Et per hoc patet solutio et responsio ad totum.

ARTICULUS XIII.

An sacramentum sit unum vel plura ?

Tertio quaeritur, Utrum sit unum sacramentum vel plura ? et hoc est difficilius.

Et obiicitur sic :

Si dicas, quod unum horum sacramentorum ordinatur ad alterum. Contra : Species panis non ordinatur ad speciem vini, licet hæc ambo ordinentur ad corpus et sanguinem Christi : sed species panis et vini sunt plura signa, et corpus Christi verum et mysticum sunt plura signata : ergo plura sacramenta.

Si dicas, quod corpus Christi verum et sanguis non sunt diversa, sed unum : et ideo non respondent eis plura, sed unum, et ab illo uno signato est sacramentum unum, sicut fere ab omnibus dicitur. Contra : Aliud est sanguinem esse simpliciter, et aliud est virtute sacramenti sanguinem Christi haberi in altari : et similiter est de corpore : sed cum fit confectio corporis Christi, virtute sacramenti non habetur sanguis, ut patet ex supra disputatis : et cum conficitur sanguis, virtute formæ sacramentalis non habetur corpus : ergo vernm corpus et verus sanguis, licet unita sint naturaliter, tamen sacramentaliter divisa sunt : et hoc modo sunt signata speciei panis, et speciei vini : ergo hoc modo sunt plura signata, et secundum virtutem sacramentalis formæ divisa : ergo plura erunt signa sacramentaliter : ergo plura sacramenta, ut prius.

<--- Page Split --->

sunt unitates, et plura una, ut ita liceat loqui : sed in hoc sacramento sunt plura esse, quia plures formæ : ergo plura una : ergo plura sacramenta, ut videtur.

Si propter hoc dicatur, quod ista sunt Sed contra. plura sacramenta. CONTRA :

Item, Signata etiam plura sunt. ProBATIO. Id quod est simpliciter unum, non est idem ei quod est unum secundum quid, scilicet aggregatione tantum : sed corpus Christi verum est simpliciter et naturali unitate unum, corpus autem Christi mysticum est unum secundum quid et aggregatione tantum : ergo non sunt idem. Cum ergo nec unitas sit in signis, nec unitas in signatis, videtur sacramentum istud simpliciter esse plura, et non unum.

SOLUTIO. Distinctio quorumdam præseduntium nos Doctorum fuit, quod est aliquid simpliciter unum, sicut id quod unius est formæ et unius materiae et unius effectus, ut baptismus : et est aliud simpliciter multa : ut duo vel tria sacramenta quæ habent differentes formas et materias et effectus. Est autem medium horum unum multipliciter, quod multis materiis et formis efficit unum effectum : et ad hoc reduxerunt istud sacramentum. Sed hæc distinctio non placet, pro tanto quia unus effectus non efficitur a duabus causis æque proximis, nisi altera sit imperfecta : et cum gratia non sit imperfectior quam natura, etiam in gratia mihi videtur absurdum dici, quod unicus omnino effectus a duabus causis æque proximis efficiatur. Et ideo videtur dicendum sine præjudicio, quod istud sacramentum est simpliciter unum, sicut et alia : sed tamen propter modum gratiae quam efficit, sunt in ipso materialiter plura. Et ratio hujus lucidius patebit in solvendo objectiones.

DICENDUM ergo ad prima tria, quod reAd 1, 2 et 3. spiciunt ea quæ materialia sunt in sacramento. Et ideo dicunt sacramenta, pluralem numerum consignificando : non tamen dicunt plura sacramenta, significando pluralem numerum ut conceptum, vel duo, vel tria sacramenta, signando pluralem numerum in distinctione exercita.

<--- Page Split --->

Si autem objicitur, quod Magister Hugo dicit tria in hoc sacramento esse, et ita discretionem exercitam significare, dicendum quod ipse significat eam oblique. Unde dicit, quod cum sit unum sacramentum, tria sunt in eodem discreta : et ideo discreta referuntur ad materiam sacramenti, quae tamen terminantur una forma : sicut etiam distinctio membrorum corporis terminatur unitate forma totius, et corpus ab illa est simpliciter unum : habet tamen in se plura membra materialiter.

mentis, quare significant et causant, habent relationem unam : quia ab institutione sunt instituta ad idem significandum diversimode.

Et per hoc patet solutio fere ad omnia objecta : et haec est radix totius veritatis in hoc articulo quaestionis.

Ad aliud dicendum, quod sacramentaliter non sunt omnino divisa corpus Christi, et sanguis : quia sunt ad idem efficiendum, scilicet corporis mystici unionem, licet diversimode, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod in veritate esse signi est non ad aliud, sed ad idem : alio tamen modo refertur signum speciei panis et speciei vini, et tamen unica relatione, quod tamen mirabile videtur : sed bene concedo si plura pluribus relationibus referrentur ad idem vel diversa, quod erunt simpliciter plura. Idem autem ad quod refertur, est unitas corporis, sed non eodem modo : quia species panis habet relationem convenientiae ad unionem ad caput, ut membra ad caput colligantur, sicut etiam panis conficitur ex multis granis : species autem vini ad gratiam redemptionis quae nnit per descensum a capite : ut quasi relatio nostri ad caput in pane significaretur, et relatio sui ad nos per redemptionem sanguinis ministrati significaretur in sanguine : et sine his duobus non est perfecta unio. Et hoc notatur cum dicit, Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo 1. Una autem relatione referuntur istae species : quia illa relatio est relatio signi : sicut enim dicit Augustinus in libro de Doctrina Christiana : « Signorum autem alia sunt naturalia, et alia ad placitum, et alia ab institutione divina. » Et verum est, quod quantum est ex similitudine naturali non est relatio una in specie panis et vini, quia similitudo illa respondet diverso modo unitati perfectae : sed ab institutione quae principalis causa est in sacra-

Ad aliud dicendum, quod prima non omnino sunt diversa : quoniam in uno sunt quatuor ab institutione quae principaliter prima est : sed notum est, quod si in nullo antecedentium unirentur, tunc non possent uniri in ultimo.

Ad aliud dicendum, quod non est simile de causa particulari et universali : quia illa in nullo uniuntur per substantiam, sed tantum in effectu, qui posterior est utraque causarum : sed haec institutio praeedit omnia, et unit ea in uno.

Ad aliud dicendum, quod non sunt simpliciter plures formæ in hoc sacramento : et ideo sicut alia est forma partis, et forma totius : ita alia est forma totius et alia forma partis sacramenti : utraque enim formarum relata ad unitatem institutionis, simul confert esse completum sacramento : sed quando divisim accipiuntur, sunt materiales, et non conferunt esse completum sacramento secundum quod est sacramentum, licet conferant completum Christum, ut jam inferius patebit. Et ideo relatae ad unitatem institutionis qua Christus intendit unum instituere sacramentum, non conferunt nisi unum esse et unitatem unius sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod est accipere id quod facit genus sacramenti et speciem, et est accipere id quod facit genus naturae vel speciem : et de genere natu-

<--- Page Split --->

ræ procedit objectio, sed de faciente esse signi secundum quod est sacramentum non procedit : quia sic sunt in eodem tantum genere et specie, sed etiam numero, ut dictum est prius. Similiter signata non sunt in eodem modo unitatis naturae, sed tantum in esse sacramenti unum ordinatum est ad alterum, sicut signum et causa ad effectum signatum et causatum.

Ad 9. Ad aliud dicendum sine praejudicio, quod duplex est perfectio, scilicet Christi, et sacramenti secundum quod venit in usum fidelium, et perficit et signat perfectam unitatem corporis mystici. Primo modo verum est, quod Christus perfectus est sub utraque specie, scilicet panis, et vini : sed secundo modo videtur mihi falsum : quia non perfecte causatur et signatur usus fidelium et unitas corporis mystici, nisi duplici signo, ut prius dictum est : et ideo virtute sacramenti oportet haberi utrumque : et haec unita in una institutione et uno signo, licet modi unitatis sint diversi, ut prius dictum est.

Ad aliud dicendum, quod non est siAd 10. mile de nominibus, et signis institutis a Deo ad gratias sacramentales significandas : quia licet quandoque idem sit cui imponuntur plura nomina, non tamen instituens imponit ab eodem : quia cum nomen significet substantiam cum qualitate, ad qualitatem respicit instituens, et hoc quoad Grammaticum sufficit, si habeat etiam modum diversum ad diversam institutionem : et ideo plura nomina a talibus modis qualitatum imposita, possunt esse ejusdem : et quia etiam una qualitas et modus est in diversis, fit una institutio ad diversa significata per idem nomen in consignatis variatum, sicut albus, alba, album. Sed non fit sic in institutione signi sacramentalis : ibi enim respicitur perfecta significatio unius gratiae, licet diversus sit modus participandi eam : et ideo est una institutio super omnia illa quae valent exprimere vim illius gratiae : et omnia illa uniuntur in institutione illa.

Et per hoc patet solutio ad omnia.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO IX.

De suscipiente sacramentum Eucharistiae.

A. De duobus modis manducandi.

Et sicut duæ sunt res illius sacramenti, ita etiam duo modi manducandi. Unus sacramentalis, scilicet quo boni et mali edunt : alter spiritualis, quo soli boni manducant. Unde Augustinus 1. Quid est Christum manducare? Non est hoc solum in sacramento corpus ejus accipere : multi enim indigne accipiunt : sed in ipso manere, et habere ipsum in se manentem. Spiritualter enim manducat, qui in unitate Christi et Ecclesiæ quam sacramentum significat, manet. Nam qui discordat a Christo, nec carnem Christi manducat, nec sanguinem bibit : etsi tantæ rei sacramentum ad judicium sui quotidie accipiat. Spiritualem manducationem Augustinus distinguens a sacramentali, ait : Ut quid paras ventrem et dentem? Crede, et manducasti. Credere enim in eum, hoc est comedere panem et vinum. Qui credit in eum, manducat eum 2. Item, Quomodo manducandus est Christus? Quomodo ipse dicit : Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo 3. Si in me manet et ego in eo, tunc bibit : qui vero in me non manet, nec ego in illo : et si accipit sacramentum, acquirit magnum tormentum 4. Item, Nulli ambigendum est tunc quemquam corporis et sanguinis Domini participem fieri, quando Christi membrum efficitur : nec alienari ab illius panis calicisque consortio, etiamsi antequam illum panem edat et calicem bibat, de hoc sæculo in unitate corporis

<--- Page Split --->

Christi constitutus abscedat : quia illius sacramenti beneficio non privatur, quando ille habere hoc quod illud sacramentum signat invenitur. In illo enim sacramento corpus et sanguinem suum nobis commendavit, quod et fecit nosipsos. Nam et nos corpus ipsius facti sumus 4. Item, Qui discordat a Christo non manducat carnem ejus, nec sanguinem bibit : etsi tantæ rei sacramentum ad judicium sibi quotidie accipit 5.

DIVISIO TEXTUS.

lem, et spiritualem. Et de his modis possunt in communi tria quæri. Primum est, de distinctione horum modorum. Secundum est, de illo modo præcipue qui dicitur spiritualis. Tertium, de numero eorum.

« Et sicut duæ sunt res illius sacramenti etc. »

Peractis his quæ pertinent ad substantiam sacramenti hujus, tangit de ipso in ista parte secundum comparationem ad celebrantem vel conficientem, ibi, Dist. XIII, F, « Post hæc quæritur, si quod gerit sacerdos, proprie dicatur sacrificium, etc.

ARTICULUS I.

An sint duo modi sumendi Eucharistiam, scilicet sacramentalis, et spiritualis, et quomodo distinguantur ?

In ista autem parte tangit de sacramento ex parte suscipientis. Et dividitur in duas partes : in quarum prima tangit duos modos sumendi, et opiniones et errores qui circumstant illos modos. In secunda, tangit modum conversionis, et quædam consequentia modum transsubstantiationis illius, sicut de accidentibus, et fractione, et hujusmodi : et hæc incipit, ibi, Dist. XI, A, « Si autem quæritur, Qualis sit illa conversio, etc. »

Prima harum dividitur in duas : in quarum prima continet primum capitulum hujus novæ distinctionis, et tangit duos modos manducandi. In secunda autem, ratione auctoritatum inductarum tangit errores qui sunt circa hanc materiam : et hæc incipit, ibi B, « Hæc verba et alia hujusmodi, ubi de spirituali manducatione, etc. »

In hoc ergo capitulo probat esse duos modos manducandi, scilicet sacramenta-

AD PRIMUM objicitur sic :

<--- Page Split --->

est de se semper est spiritualis, multo magis erit semper spiritualis susceptio Eucharistiae : et sic nulla est distinctio, nisi intelligatur a parte nostra.

evadunt, quod spiritualiter sumere est Christo spiritualiter uniri, et in Christo manere. CONTRA : Uniri Christo non est actus sacramenti : ergo uniri Christo non est sumere sacramentum spiritualiter. PROBATIO primae est : quia ante institutionem hujus sacramenti uniebantur fideles Christo et corpori mystico.

Solutio. Dicendum videtur sine praejudicio, quod isti modi distincti sunt quandoque, et quandoque conjuncti. Distincti sunt quando fit perceptio veri corporis Christi sine effectu gratiae interioris, sed potius nocumenti spiritualis, sicut dicitur in Littera in secunda parte distinctionis, quod qui indignus accipit hoc sacramentum, acquirit sibi magnum tormentum. Et iterum, quod bonum malum est, dum male sumitur bonum : et talis modus sacramentalis sumptionis divisus est a spirituali. Econtra quidam sunt per memoriam vel habitudinem passionis Christi et sacrificii spiritualis se unientes Christo capiti, et illi sumunt spiritualiter, et non sacramentaliter.

DICENDUM ergo videtur ad primum, quod ista distinctio non est tantum a parte nostra, sed etiam a parte sacramenti : quia sacramentum duplicem habet rem contentam : unam ex vi consecrationis, quae est corpus Christi verum quod conficitur extra nos. Aliam habet rem contentam, sicut causa continet in se virtute causatum : et illa est gratia ex parte nostra : et sic non est in aliis sa-

<--- Page Split --->

cramentis quaenon habent rem contentam, nisi sicut in nobis causatam : et ideo in illis non est distinctio duplicis modi sicut in isto. Tamen hoc videtur concedendum, quod licet habeat duplicem rem, ut dictum est, quod tamen non impeditur ab altera illarum quam causare debet in nobis, nisi ex parte nostra.

autem recipit verum corpus Christi : eo quod istud non causatur in suscipiente, sed extra : et ideo inidoneitas suscipientis illud non potest impedire.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus Ad 5. loquitur ibi de incorporatione et unione per incorporationem, et non de præsentia veritatis corporis Christi : tamen postea erit quaestio de hoc suo loco. Unde puto esse concedendum, quod verum corpus Christi transit in omnem locum, in quem transeunt species, manente specie panis et vini.

Ad aliud dicendum, quod Christus per seipsum in triplici substantia est res contenta in Eucharistia virtute consecrationis, et non est ex suo defectu, quod non inducitur ulterior res spiritualis, sed potius ex defectu nostro : sed tamen quia una harum rerum non dicit aliquid in nobis, nec efficitur in nobis, sed extra nos virtute consecrationis in sacramento, alia autem in spiritu nostro spiritualiter efficitur : ideo discretionis ratio est ex parte rei hujus sacramenti aliquo modo, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod sacramentalis modus sumendi dicitur ratione praesentiae veritatis corporis Christi in sacramento, et bene concedo, quod non transit in mentem : quia Christus homo non illabitur menti : et quod objicitur de transitu in ventrem, jam solutum est.

Ad aliud dicendum, quod sine dubio illud argumentum plus habet de probabilitate, quam alia : tamen sine praejudicio dici potest, quod illa objectio teneret bene in aliis sacramentis, et praecipue in illis quae imprimunt characterem : licet enim aliquid suppleat locum sacramenti, tamen aliquis effectus adeo proprius est sacramento, quod non efficitur nisi a sacramento : sed in Eucharistia modus sumendi sacramentalis totus refertur ad spiritualem, et est propter illum : et ideo spiritualis etiam per se operari potest eamdem gratiam, licet praesentia Christi in sacramento aliquam ferat delectationem quam non habet in se spiritualis modus manducandi.

Ad aliud dicendum, quod secus est in baptismo, et in isto : quia baptismus specialem et principalem ordinem habet contra originale quod est ab alio contractum, et ponit hominem in statu fidei qui status est circa fidem informem et formatam, sicut dictum est supra 1 in quaestione de charactere : et ideo fictus recipit characterem apud se manentem. In isto

Ad aliud dicendum, quod spiritualiter Ad 7, 8 et 9. sumere est Christo uniri per spiritualem effectum hujus sacramenti : et hunc quidem non habuit sacramentum antequam esset sacramentum, sed unio qua uniebantur fideles, fuit unio charitatis et fidei: postquam tamen sacramentum est, potest per meditationem et devotionem in anima fieri res sacramentalis, quam Christus operatur spiritualiter conjunctus, eo quod gratiam suam (ut dictum est in principio hujus libri) non alligavit sacramentis. Alii dicunt aliter, et forte melius, quod scilicet res sacramenti et unio dupliciter fit, scilicet gratia sacramentali, et hanc non habet nisi digne sumens sacramentum : et sic etiam fieri potest in aliquo supplente vim sacramenti, sicut martyrium et poenitentia supplent vicem baptismi quandoque: et hoc modo rem hujus sacramenti suscipiunt fideles per devotionem et amorem capitis et membrorum.

Et per hoc patet etiam solutio ad sequens, et ad ultimum.

<--- Page Split --->

P R Ā TEREAqu ă eriturulterius , Quidsitinspiritualimodomanducationis , rationecujusdicaturmanducatio ?

Videtur autem, quod nihil : quia

Secundo, Quæritur præcipue de illo modo qui dicitur spiritualis. Iste enim nullus esse videtur.

Solutio . Hicmultimultadixerunt : sedvideturmihisinepræjudiciodicen - d u m , quodtriplexestmodusspiritualismanducationis : unusestcommunis , s c i - licetparticipatioeffectussacramentiingenere , etnonexeademcausa , utparti - cipatioincorporationiscorporisChristimysticietcapitisChristinonexsacra - mento , sedexfideetcharitatecapitisetmembrorum . Ethocmodoabinitiofide - liumpercipiebatur , etpercipietur . S e - cundomodomagisproprie , scilicetgu -

<--- Page Split --->

stus dulcedinis gratiae communionis corporis per meditationem et devotionem eorum quorum signum est Eucharistia. Et hoc modo etiam percipitur gratia sacramentalis, non ex eadem causa sacramenti, sed ex alia, quia videlicet habet vim ejus. Et hoc modo non percipiebatur spiritualiter ante sacramentum, nisi alicui esset revelatus ritus et significatio sacramenti. Tertio propriissime, scilicet perceptio gratiae communionis corporis mystici, et ex propria causa sacramentali. Et haec manducatio spiritualis numquam separatur a sacramentali : quia hoc modo spirituale accipitur in sacramento, sicut in vase medicina, et causatum in causa.

DICENDUM ergo ad primum, quod bene concedendum videtur, quod in talibus non est perceptio rei sacramentalis proprie loquendo, sed communiter.

Et hoc modo, videtur esse dicendum ad secundum.

Ad 3. AD TERTIUM dicendum, quod si spirituale accipiatur spirituale sacramenti ut sacramenti, tunc videtur mihi, quod procedit objectio. Si autem communiter vel secundo modo, tunc patet quod non valet.

Ad 4. AD ALIUD dicendum, quod non omnino operatur idem, ut jam patuit : et ideo non sine causa sumitur sacramentum, sed potius cum maxima utilitate.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, diecndum quod illa quae sunt in spiritualimanducatione, aliquo modo sunt similia illis quae sunt in manducatione corporali, sed non omnino : quotiescumque enim duo uniuntur, ita quod alterum debet mutari ad reliquum, tunc potentius mutat ad se id quod est debilius. Unde cum cibus iste sit potentioris virtutis, quam ipsum manducantes, iste cibus manducantes mutat ad se, sicut dictum est Augustino : « Non tu me mutabis in te sicut cibum carnis tuae, sed tu mutaberis in

me. » Alia etiam ratio hujus est: quia si mutaretur ad nos cibus iste, nihil nobis prodesset: quia nos nihil sumus nisi per ipsum: et ideo secundum ordinem gratiae oportuit ut nos mutaremur in eum. Unde divisio quae est in manducatione corporali, non est nisi referatur ad species: de quo tamen infra erit tractatus 1. Sed masticatio aliquid habet simile: sicut enim crebro redeunt dentes super id quod masticatur, ita meditatio frequenti actu discretionis hujus cibi et memoria Passionis operatur aliquid in spirituali manducatione. Trajectio autem cibi ad locum digestionis, non habet propriam similitudinem: sed digestio, quae secundum Philosophum est completio a naturali et proprio calore ex contrariantibus passionibus, refertur ad nos: quia nos quasi digerimur charitate, et complemur: et separatur in nobis impurum a puro: et tunc sequitur unio ut uniamur cibo quem sumimus.

SED CONTRA objicitur: quia videtur alicui ex hoc quod frequenter debet masticari cibus iste, cum hic videatur esse periculum propter rimas dentium in quibus potest aliquid de speciebus adhaerere.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod non oportet propter hoc frequentius masticari, sed potius frangi habet per linguam, et degluttiri: sed tamen ex hoc quod masticabiles sunt species, si non esset periculum, satis veniret in memoriam Passionis et charitatis Christi qua dilexit nos cum semetipsum dedit pro nobis.

Ad ultimum patet solutio per distinctionem in principio solutionis positam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS III.

Quare tantum duo sunt modi manducandi prædicti, et penes quid differant ?

Tertio, Quæritur de numero horum duorum.

Videtur enim, quod plures sunt quam duo.

rem sacramenti, quarum unam continet ex vi consecrationis, et alteram in nobis causat ex eo quod confert gratiam sicut alia sacramenta novæ legis : et ideo patet penes quid sumatur numerus horum modorum.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod penes id quod est sacramentum tantum, nullus sumitur modus : quia hic non habet rationem cibi, sed potius est in usu ostensionis et significationis cibi quem continet.

AD ALIUD dicendum, quod meo judicio, non habens fidem informem, nec sacramentaliter, nec spiritualiter manducat, nisi in potentia : tamen de hoc erit quæstio infra. Et ideo cum nullo motu fidei a speciebus ad rem moveatur, videtur quod non manducat sacramentaliter, et tamen manducat sacramentum : vel ut omnis cavillatio præveniatur, dicatur quod sumere sive manducare sacramentaliter dicitur duobus modis. Primo modo ita quod ly sacramentaliter dicat modum cibi : et sic manducare sacramentaliter est manducare sacramentum : et hoc modo non quæritur hic de modo manducandi. Secundo modo potest dicere modum manducantis sive sumentis : et hoc modo non sumit sacramentaliter infidelis, qui nullo motu fidei movetur. Meo autem judicio ad hoc quod manducet spiritualiter sive sumat, oportet ut modum dicat ex parte sumentis.

AD ALIUD dicendum, quod ista distinctio est penes modos sumendi aliquo modo corpus Christi in genere : non tamen negatur quin multi sint modi particulares quibus unus gratiam percipit majorem, alter minorem, secundum quod diversimode parati accedunt.

AD ALIUD dicendum, quod solutio illius jam habita est in præmissis : quia in isto sacramento una est res extra, et alia intra animam : et ideo ratio distinctionis oritur ex his quæ sunt in sacramento, et patuit supra, quod sic non est in aliis sacramentis.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

Qualis unio requiratur ut aliquis manducet corpus Christi sive spiritualiter sive sacramentaliter ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa initium : « Spiritualiter enim manducat, qui in unitate Christi et Ecclesiae quam sacramentum significat, manet, etc. »

Et quaeritur, Cujusmodi unio exigitur ad hoc quod aliquis manducet corpus Christi sive spiritualiter, sive sacramentaliter ?

Praeterea, Videtur quod habere Christum in se manentem non sit effectus sacramenti, sed virtutis : ita enim dicit de diligente se, Joan. xiv, 23 : Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Ergo in ipso manere non est spiritualiter manducare, ut videtur.

SOLUTIO. Dicendum, quod si stricte susolutio. matur spiritualis manducatio secundum distinctionem supra positam, tunc manere in Christo est in eo manere per charitatem et devotionem provenientem ex communicatione corporis Christi secundum actum vel secundum propositum et desiderium.

Et sEcUNDUM hoc dicendum ad priAd 2. mum, quod ad sacramentalem manducationem plus exigitur quam unio corporis ad species sacramentales, et plus quam unio vel conformitas naturae potentis intelligere significationem specierum : et puto, quod exigitur fides informis, sicut probat objectio : tamen non nego quin sit ibi corpus Christi verum, quamdiu manent species, et tamen ille non sumit vel manducat : quia sumere et manducare dicunt unionem et incorporationem manducantis ad cibum qui sumitur : et hoc nullo modo fit in infideli.

Ad id autem quod contra objicitur, Ad 2. dicendum quod licet antiqui crediderunt in venturum et incarnandum, non tamen proprie loquendo spiritualiter acceperunt : quia accipere dicit refectionem desiderii et propositi communicandi, quod non habuerunt antiqui, cum adhuc sacramentum non esset.

<--- Page Split --->

junent usque ad vesperam, ut sacramenta sanctificatione custodiantur sancta. » Et ex hoc accipitur idem quod prius.

ARTICULUS V.

An corpus Christi sumptum transeat in ventrem ? et Quamdiu maneat ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa medium : « Ut quid paras dentem, et ventrem ? Crede, et manducasti, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod

Sed contra. SED CONTRA hoc videntur esse auctoritates et rationes.

Juxta hoc ulterius quaeritur, Quamdiu manet corpus Christi ?

Dixerunt enim quidam, quod statim ab ore evolat : sed si hoc verum esset, cum corpus Christi non sit sub forma panis nisi ex consecratione, si aliquis removeret hostiam ab ore, non esset ibi corpus Christi : et hoc non dicitur a Magistris.

Item, Hugo vult, quod tamdiu manet præsentia corporalis, quamdiu afficitur sensus : sed sensus afficitur in re vomica : ergo in illa est præsentia corporalis.

Utrum autem animam nutriat, vel non, infra erit quaestio.

SOLUTIO. Sine præjudicio distinguensolutidum mihi videtur in hac quaestione : dupliciter enim aliquid in ventrem transire dicitur, et dupliciter dicitur transire in mentem : dicitur enim aliquid transire in

<--- Page Split --->

ventrem, transiens ad actum organorum ventris : ut scilicet digeratur in stomacho, et per meseraicas venas trahatur ad hepar, et ibi formetur in sanguinem, et in membris distribuatur, et assimiletur, et uniatur : et hoc modo corpus Christi non transit in ventrem : iste enim transitus est cibi corporalis, deperdita corporis restaurantis. Dicitur etiam transire in ventrem : quia transit in ipsum, ut qualemcumque suae continentiae locum : et sic videtur mihi corpus Christi transire in ventrem : quia non video rationabiliter qualiter corpus Christi non transit ad omnem locum, ad quem transeunt species panis et vini, sub quibus secundum veritatem rei continetur totus Christus. Eodem modo videtur etiam dicendum, quod dupliciter aliquid transit in mentem, scilicet quod per substantiam illabitur : et sic solus Deus Trinitas transit in mentem. Alio modo dicitur transire in mentem, cujus effectus venit in mentem per informationem perficiendo mentem ipsam : et hoc modo corpus Christi transit in mentem operando in mente gratiam sacramentalem.

Ad object. Et per hoc patet solutio ad omnia objecta : quia prima pars objectionum procedit de primo transitu in ventrem, qui non competit corpori Christi. Secunda autem pars procedit de secundo transitu : et hoc modo transit in ventrem, ut mihi videtur. Et hoc dico sine praejudicio : quia quidam Magistri dicunt oppositum. Unde propter reverentiam sacramenti injungitur poenitentia per incuriam vomentibus Eucharistiam. Et praecipitur, ut post communionem aliquantulum jejunent, ne videantur commiscere cibum sacramentalem corporali.

Ad quest. Ad id quod ulterius quaeritur, dicendum quod Hugo dicit, « Quamdiu sensus afficitur, praesentia corporalis non aufertur, » id est, quamdiu valent discerni species, tamdiu est ibi Christus. Tamen quidam aliter dixerunt : sed eorum ratio non est probabilis.

ARTICULUS VI.

An antiqui Patres aliquo modo comederint sacramentaliter ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa finem : « Quia illius sacramenti beneficio non privatur, quando ille habere, etc. »

Quaeritur enim hic, Utrum antiqui Patres comederint sacramentaliter aliquo modo.

Videtur autem quod sic : quia

<--- Page Split --->

le signum habuerunt duplex, scilicet carnes agni, et manna : ergo videtur, quod cum intellexerint, ut dicit Glossa praehabita, quod ipsi sacramentaliter et spiritualiter manducaverunt.

quemcumque motum, sed secundum illum quo movetur a signo memorato vel actualiter percepto ad signatum et contentum cum proposito et desiderio gustandi secundum rem incorporandi se rei contentae : et hoc non convenit nisi post sacramenti hujus existentiam.

Nihil in sacramento sumitur nisi quod est in sacramento contentum : sed Christus in sacramentis illorum non fuit contentus : ergo non sumebatur in sacramento.

Ad aliud dicendum, quod Apostolus vocat spiritualem gustum, spirituales sensus in Scripturis, et potum sapientiæ in quo intellexerunt futurum.

Si dicas, quod contentus fuit, ut signatum in signo, et non ut causatum in causa? Contra: Res signata et non causata non percipitur in sacramento : Christus erat signatus, et non contentus in sacramentis antiquorum : ergo non percipiebatur in sacramentis eorum.

Item, Probatur ex hoc quod baptismus significat ablutionem ab omni poena per gloriam in Resurrectione : et tamen non percipitur hoc in baptismo : et sic de aliis sacramentis veteris et novæ legis.

Ad aliud dicendum, quod Glossa illa loquitur de sacramento non continente rem : sicut æquivoce dicitur sacramentum, ut in principio hujus libri habitum est'. Unde non fuit ibi gustus rei præsentis in signo continente, vel proposito, sed in fide sola : et hoc meo judicio non sufficit proprie loquendo.

Ad aliud dicendum, quod nec baptizati sunt proprie loquendo : sed dicit eos baptizatos, quia in figura baptismi aliquid de efficacia futuri baptismi intellexerunt, et per devotionem remissionem peccatorum perceperunt, et non ex virtute sacramenti. Et similiter concedendum videtur, quod manducaverunt, id est, in typo Eucharistiae futurum sacramentum intellexerunt, et ex devotione capiti Christo et membris uniti sunt : sed hoc non sufficit : quia in Novo Testamento in percipientibus sacramentum illam unionem facit sacramentum ex vi rei contentæ (alias, operatæ) et non tantum ex devotione percipientium.

Solutio. Sine præjudicio videtur mihi non recedendum a superiori sententia, quod proprie loquendo Patres antiqui nec sacramentaliter nec spiritualiter manducaverunt : et hoc præcipue propter rationem supra dictam : quæ est, quod modus percipiendi quamcumque rem, sequitur existentiam rei illius in se, et non præcedit eam : cum igitur constet illud sacramentum non fuisse, nisi ex quo Christus dedit discipulis corpus suum : videtur mihi, quod ante hoc nullus comedit nec sacramentaliter nec spiritualiter, proprie loquendo, nisi spiritualiter manducare sumatur large, ut supra determinatum est.

Ad m ergo quod primo objicitur, dicendum quod si Augustinus proprie loquitur, non intelligit de fide secundum

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est, quod ad manducare sacramentaliter sufficit præsentia signi cum fide dirigente in signatum : sed hoc signum est significans et causans et continens : talia autem signa non fuerunt in Veteri Testamento : et ideo non perceperunt sacramentum proprie loquendo.

<--- Page Split --->

B. De errore quorumdam qui dicunt a bonis tantum corpus Christi sumi.

Hæc verba et alia hujusmodi, ubi de spirituali manducatione agitur, quidam obtuso corde legentes, erroris caligine involuti sunt adeo, ut præsumpserint dicere corpus et sanguinem Christi a bonis tantum sumi et non a malis 1. Sed indubitanter tenendum est, a bonis sumi, non modo sacramentaliter, sed et spiritualiter : a malis vero tantum sacramentaliter, id est, sub sacramento, scilicet sub specie visibili carnem Christi de Virgine sumptam, et sanguinem pro nobis fusum sumi : sed non mysticam, quæ tantum bonorum est. Quod subditis probatur testimoniis. Gregorius : Est quidem in peccatoribus et indigne sumentibus vera Christi caro, et verus sanguis : sed essentia, non salubri efficientia 2. Item, Augustinus 3 : Multi indigne accipiunt corpus Domini, de quibus Apostolus ait : Qui manducat et bibit calicem Domini indigne, judicium sibi manducat et bibit 4. Per quod docemur quam sit cavendum male accipere bonum. Ecce enim factum est malum, dum male accipitur bonum, sicut econtra, Apostolo factum est bonum, cum bene accipitur malum, scilicet dum stimilus Sataneo patienter portatur. Ergo et mala prosunt bonis, sicut angelus Sataneo Paulo 5, et sancta obsunt malis : bonis sunt ad salutem, malis ad judicium. Unde qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit : non quia res illa mala est, sed quia malus male accipit quod bonum est. Idem 6, Indigne quis sumens corpus Christi, non efficit ut quia malus est, malum sit quod accipit : vel quia non ad salutem accipit, nil accipiat. Corpus enim et sanguis Domini nihilominus erat in illis, quibus ait Apostolus, Qui manducat et bibit indigne, etc. 7. His aliisque pluribus aperte ostenditur, quod etiam a malis verum corpus Christi et sanguis sumitur, sed sacramentaliter, non spiritualiter.

<--- Page Split --->

ergo non transit in animam peccatricem : ergo nihil percipit in sacramento : quia statim evolat, ut dicunt quidam.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, « Hæc verba et alia hujusmodi, etc. »

Tangit enim Magister duos errores, quorum primum determinat in hac distinctione, reliquum autem in sequenti distinctione, quae incipit ibi, Dist. X, A, « Sunt item alii praecedentium insaniam transcendentes, etc. »

Primus est, quod mali non recipiunt corpus Christi : et hunc destruit in Littera, et solvit auctoritates praestantes occasionem errandi, sicut patet in Littera.

Utiliter autem quaeruntur hic quinque : quorum primum est, An mali aliquid accipiant accedentes ad corpus Christi ? et hæc est quaestio Litteræ.

Secundum, Utrum recipiant ad suam damnationem, vel sine peccato ?

Tertium, Utrum mali recipientes Eucharistiam plus peccent sumendo corpus Domini, quam alio peccato peccando ?

Quartum, Utrum pollutus nocturna pollutione, vel dormiens cum propria uxore, possit percipere corpus Christi ?

Quintum et ultimum, Utrum fœditas corporalis, ut menstruum vel fluxus seminis, impediat a perceptione corporis Christi, sicut quidam dicere videntur ?

ARTICULUS VII.

An mali accedentes, aliquid accipiant corporis Christi ? et, Quomodo maneat in ipsis corpus Christi ?

AD PRIMUM autem horum objicitur sic : 1. Major est disconvenientia Christi ad peccatum, quam ad corpus : sed non transit in corpus, ut habitum est supra :

<--- Page Split --->

percipit ipsum in sacramento peccator.

Verum istae rationes et consimiles occasionaverunt errorem qui inducitur in Littera, et auctoritates quas Magister apponit et exponit.

ad contra.

SED CONTRA :

Solutio. Solutio. Absque omni ambiguitate tenendum et sentiendum est, quod mali

accipiunt in sacramento verum corpus Christi, quod de Virgine traxit, et quod in cruce pependit, et non evolat nisi quando de speciebus panis et vini nihil amplius manet, sed quando totum transivit in alium humorem quod erat in speciebus, scilicet color, sapor, quantitas. et sic de aliis : tunc enim sensus qui speciebus afficiebatur, desinit, et tunc præsentia corporalis desinit, ut dicit Hugo.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Christus non transit a corpore percipientis, sed non transit in corpus. Aliud enim est a corpore, et aliud in corpus transire : et bene concedo, quod non transit in animam per gratiam, tamen habetur præsentia sui in sacramento : quamdiu species sacramentales sunt in corpore percipientis.

Ad ALIUD dicendum, quod Christus effugit fictum quoad inhabitationem per gratiam, et ita intelligitur illud verbum : sed propter efficaciam sacramenti non effugit sacramentum in quocumque sit loco, quia sacramentum semper retinet propriam sanctitatem, et immunditia loci in quo est sacramentum, non abolet eam.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc etiam intelligitur per inhabitantem gratiam, et non de recessu Christi a speciebus sacramenti.

Ad ALIUD dicendum, quod res hujus sacramenti rem aliorum excedit : tamen non est simile : quia locus rei sacramentorum aliorum est anima suscipientis : et ideo non fit res in anima habente contrarietatem ad rem aliorum sacramentorum : sed locus rei hujus sacramenti, non est in anima, sed potius species sacramentales : et ideo illis formis manentibus, ubicumque sint, est in eis Christus. Habet tamen hoc sacramentum etiam aliam rem, ut supra dictum est : et haec non est in peccatore, quia illa est gratia.

Ad ALIUD dicendum, quod illud non est indecens nec nocivum nisi per accidens :

1 Eccle. IX, 1 i Nescit homo utrum amore an

odio dignus sit.

<--- Page Split --->

indecens non est : quia jam ostensum est, quod locus Christi non est anima peccatoris, sed species sanctissimorum symbolorum in quibus percipitur Christus : quod autem species sit in hoc loco vel in illo, fit ab ordinatione usus sacramenti, qui præsto est omnibus. Et in hoc consideratur magna benignitas Domini, communiter sacramentum suum omnibus concedentis ad usum. Quod autem nocet, hoc est per accidens, in quantum sibi aliquis præstat causam nocumenti : sicut etiam est de cibo corporali, qui sumitur ad utilitatem : si autem sumpto cibo sumat aliquid quod non permittit cibum digeri vel emitti, putrescit cibus, et læditur corpus.

omnibus in communi datur usus : ipsi autem videant qualiter utantur.

Ad ultimum dicendum, quod manna non continebat Christum : unde putrefactio mannatis significat nocumentum quod nos facimus nobis, Eucharistiam indigne percipiendo, et non significat corruptionem Christi.

ARTICULUS VIII.

An mali percipiant corpus Christi ?

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod sacramentum de se semper valet contra peccatum : et si nocet, hoc est ex causa suscipientis, ut jam dictum est.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod secundum aliquid est major convenientia in illa proportione, secundum aliquid est minor. Si enim comparatur natura ad naturam, major est convenientia hominis peccatoris cum Deo, et sacramentis, quam bruti : quia brutum in signis sacramentalibus nihil suspicit seu percipit, nec intelligit : sed homo etiam peccator ad minus ratione movetur et fide ex signo in signatum. Si autem attenditur inidoneitas quae est ex parte peccati, tunc major est disconvenientia : sed hoc non impedit, quia non attingit ad Christum cujus locus proprius est non anima suscipientis in peccato, sed potius species sacramentales : sed bene impedit effectum gratiae, quia locus gratiae est anima, quae peccato informata non est susceptibilis gratiae.

Ad 8. Ad aliud dicendum, quod non est simile de laude et corpore Christi in sacramento : quia cum laus sit præconium virtutis alicujus, aliquid est nostrum : actus enim præconii elicitur a libero arbitrio : et ex parte illa potest esse fœda in ore peccatoris : sed de sacramento nihil est nostrum, sed totum est virtutis divinae : et ideo a nullo tollitur, sed in

Secundo quaeritur, An mali corpus Christi percipiant ad suam damnationem ?

Videtur autem, quod non :

<--- Page Split --->

talibus autem accidens quod sequitur ad antecedens, sequitur ad consequens, præcipue in accidentibus individuis : sicut si homo est albus, animal est album : ergo si accedens indigne, peccat mortaliter : et indignus accedens, peccat mortaliter : sed hoc est falsum : quia secundum hoc ignoranter accedens in peccato mortali, peccat mortaliter : ergo et hoc falsum, quod indigne accedens peccat mortaliter.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

Quest. JUXTA hoc ulterius quaeritur de eo cujus peccatum est occultum, et non habet gratiam ut proponat dimittere, utrum in Pascha debeat communicare ?

Videtur, quod sic : quia

Sed contra. SED CONTRA :

sæ dæmoniorum. Peccator autem occultus particeps est mensæ dæmoniorum. Ergo non debet participare mensæ Domini.

SOLUTIO. Dicendum, quod existens in peccato mortali et scienter, non debet communicare aliqua ratione, etiamsi per excommunicationem cogeretur : quia indignus est et indigne accedit, ut Judas : et hoc satis confirmatur ex duobus verbis, I ad Corinth. xi, 29, ubi in uno loco dicit : Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit. Et in alio loco dicit, y. 27 : Reus erit corporis et sanguinis Domini. Et Glossa distinguit ibi triplicem indignitatem, scilicet quod indignus est qui non credit : aut qui aliter celebrat sacramentaliter, quam institutum sit : aut qui indevotus accedit.

Et accipitur numerus harum indignitatum sic : Duo sunt quae faciunt dignum, et tertium est effectus utriusque. Primum est fides, quae est fundamentum aedificii spiritualis : et a privatione hujus sumitur indignitas prima. Secundum est charitas operosa et implens legem. Ad Roman. xiii, 10 : Plenitudo legis est dilectio. Et ab hujus privatione sumitur indignitas tertia, quae est cum aliquis indevotus accedit : indevotio enim ponit hic remorsum conscientiae ex peccato existente vel credito in conscientia cum proposito non recedendi a peccato illo. Tertium quod est effectus utriusque, est unio et consensus cum corpore Christi mystico : qui enim communicat, communis est, et a communione capitis accipit refectionem : et a privatione hujus sumitur secunda indignitas, quae est in schismaticis, qui non servant ritum statutum in sacramentis celebrandis a Domino fet ab Ecclesia.

His habitis,

DICENDUM ad primum, quod ignorantia duplex est, ut dictum est in libro secundo Sententiarum 4, universalis, et parti-

<--- Page Split --->

cularis : sive juris, et facti. Ignorantia autem particularis excusat a toto, et talis est in eo qui sentit quod peccavit, recogitando annos suos in amaritudine animae suae, et aliquid remansit oblitum, quod tamen forte si recoleret non dimitteret : objectio autem procedit de ignorantia juris, et ideo non valet. Vel dicatur melius, quod licet ignorans existens in peccato minus sit dispositus ad sanitatem, magis tamen idoneus est ad actum communicandi, propterea quod non contemnit, sed credens se esse contemnit : et ideo eo ipso efficitur indignus.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod gravissime, id est, periculosissime peccat ignorans : quia non quaerit medicum : sed tamen contemptus non est par, quia in ignorante nullus est, sed in opinante magnus contemptus est.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod scientia et ignorantia secundum se considerata, non faciunt istam differentiam peccatorum : sed potius contemptus adjunctus scientiae, qui est novum genus peccati : et ideo non attribuitur hoc scientiae nisi per accidens.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod etiam illud in simili falsum est : quia tanta potest esse vis morbi, quod non datur medicina purgativa, sed tantum praeservatur ab omnibus natura nocivis, et confortatur ad pugnam morbi sustinendam : et ita fit peccatori : consulitur enim peccatori, quod abstineat ab omnibus peccatis, vel saltem quibusdam, et faciat interim quidquid boni potest, ut Deus cor suum illustret.

Adhuc autem, Etiamsi sic esset de morbo corporali, non tamen oporteret, quod sic omnino esset de morbo spirituali : quia non omnino se habet medicina ad morbum spiritualem, sicut se habet ad morbum corporalem : et hoc quidem a principio libri determinatum est : quia spiritualis operatur tantum vo-

luntate, corporalis autem necessitate cum natura. Et ideo accipiendo corporalem medicinam, si bona est, et recte data, non incidit in aliud genus morbi : sed accipiendo spiritualem medicinam, cum libera sit voluntas, et contemnere possit per advectionem praeparationis, in novum genus peccati potest incidere : et sibi efficitur malum quod in se est bonum, ut dicit Augustinus in Littera ejusdem capituli.

Ad aliud dicendum, quod licet corpus Christi sit majus bonum omni bono creato, praecipue secundum quod est in sacramento, quia ibi est per corpus et animam et deitatem : non tamen oportet, quod eodem modo se habeat ad acctum liberi arbitrii ordinandum, sicut facit virtus. Unde quod virtus dicitur summum bonum, hoc non est intelligendum simpliciter, sed secundum comparationem ad actus bonae vitae in his quae bona participative dicuntur : quod etiam dicitur, quo recte vivitur, et nemo male utitur, hoc non est ex hoc quod sit summum bonum, sed ex hoc quod informando ordinat et perficit liberum arbitrium in bonum : et hoc modo non informat liberum arbitrium Christus perceptus in sacramento, et ideo usus boni nobis potest esse malus : et hoc non impedit quin sit majus bonum quam virtus.

Ad aliud dicendum, quod divinitas Christi major est humanitate Christi, sed non est contemptus aliquis respectu continentiae et praesentiae deitatis in nobis, sed potius est de piena imperfectionis naturae creatae indigentis Creatore ut eam contineat et conservet : sed respectu humanitatis ordinamur per voluntatem quae libertatem habet, et ideo contemnere potest.

Ad aliud dicendum, quod hoc non sequitur : quia cum dicitur, Nescit homo utrum amore an odio dignus sit 1 : hoc intelligitur de scientia recta quae est in-

<--- Page Split --->

fallibilis per devotionem. Cum autem dicitur credens se esse in peccato mortali et non existens, sumitur credens pro eo qui habet aliqua signa et aliquam rationnem qua timet se esse in peccato : et ideo patet, quod non sequitur, quod propter hoc omnis homo arcendus sit a communione.

Ad aliud dicendum, quod cum convenientia sit inter antecedens et consequens, et postea accidens participatum ab antecedente infertur de consequente, non oportet, quod consequens participet illud nisi pro tanto quo participatur ab antecedente : ut cum dicitur, Si homo est albus, animal est album, non sequitur quod animal sit album in ambitu suae communitatis et prædicationis, sed animal quod est homo albus. Ita etiam hic est cum dicitur, Qui indigne accedit, indignus accedit : et postea infertur, indigne accedens peccat mortaliter : ergo et accedens indignus : non oportet, quod hoc verum sit generaliter, sed pro eo indigno tantum, qui indigne accedendo fuit indignus. Unde cum postea infertur conclusio, quod non generaliter sit verum consequens : ergo nec antecedens : patet, quod nihil valet argumentatio : et tale argumentum, indignus indigne accedendo factus indignus peccat mortaliter : ergo similiter indignus peccat mortaliter : incidit fallacia sive peccatum secundum locum sophistication consequentis.

Ad ultimum dicendum, quod hoc bene sequeretur si aliud peccatum novæ indignitatis non causaretur ex hoc quod accedit cum credulitate peccati : sicut non causatur albedo aliqua ex apparentia albedinis. Patet autem ex superius habitis, quod novum peccatum causatur : et ideo non valet argumentatio illa.

municare cum tali proposito, est de veritate vitæ quæ propter scandalum non est dimittenda.

Si autem objicitur, quod ipse in tali statu est perplexus : dicendum, quod hoc non est verum : quia alias facere potest, quod evadat peccatum, scilicet dolendo de peccato cum proposito emendandi : si enim fecerit quod in se est, Deus infundet sibi gratiam, et tunc potest communicare.

Ad aliud dicendum, quod ipse non per hoc se prodit : quia multæ sunt causæ quibus differtur communio, vel etiam quibus aliquis se subtrahit a communione, scilicet immunditia corporalis, humilitas, et multæ aliæ causæ.

Si autem objicitur : Ponamus, quod Prælatus præcipiat, quod omnes communicent. Dico, quod tale præceptum nullum est : quia est illicitum aperte : sed præcipere potest ut omnes se præparent ad communionem : et tunc bene concedendum esse videtur, quod ille qui se non præparaverit, peccatum omnissionis incurrit.

Ad aliud dicendum, quod non est simile de aliis actibus, et de actu communionis : alii enim actus sunt super membra Christi quæ indigent diversis quæ pro tempore possunt suppleri ab his qui non sunt idonei. In communione autem percipitur ipse Dominus, et ideo maxima idoneitas requiritur, et ideo non idoneus peccat communicando, ut dictum est.

ARTICULUS IX.

An malus plus peccet communicando, quam alio genere peccati ?

Ad in quod ulterius quæritur, dicendum quod habens remorsum conscientiæ cum proposito non dimittendi peccatum, nullo modo debet sumere Eucharistiam.

Ad in autem quod primo objicitur in contrarium, dicendum, quod non com-

Tertio quæritur, Utrum malus plus peccet communicando, quam peccando alio genere peccati ?

<--- Page Split --->

Videtur autem, quod sic : quia

nione autem quae fit ab indigno, ipsa communio non separat a Deo, sed adjungit, contemptus autem separat. In fornicatione autem vel alio peccato corporis, utrumque separat et actus et contemptus : ergo magis separat a Deo, quam communio indigni. Sed majus peccatum est quod magis separat a Deo. Ergo aliud peccatum est majus, quam communio indigni.

Si forte dicas, quod non oportet : quia illud unum quod facit distare in uno, facit longiorem distantiam, quam duo in alio. Contra : Id quod facit distantiam in communione indigni non est nisi contemptus : contemptus autem est etiam in alio peccato ; ergo contemptus est in utroque communi : ergo remoto communi in utroque, quodcumque magis facit distare, illud similiter etiam apposito contemptu ad utrumque, magis facit distare a Deo : sed remoto contemptu, plus distare facit aliud peccatum : ergo et similiter magis distare facit a Deo, et sic habetur propositum.

Sed contra. Sed contra :

<--- Page Split --->

Solutio. Dicendum videtur ad hoc, quod quoad aliquid communicans indigne plus peccat, et quoad aliquid alio peccato peccans plus peccat : quoad contemptum enim videtur mihi plus peccare indigne communicans, sed non quoad actum, et alias circumstantias, ex quibus causatur turpitudo peccatorum.

DICENDUM ergo ad primum, quod cum dicitur, Ubi minor est contemptus, ibi minus est peccatum, quod hoc non est verum simpliciter, sed quoad aliquid tantum, scilicet radicem peccati quae contemptus est : quoad alia enim potest esse majus peccatum quod est ex minori contemptu.

Eadem vero solutio fere est ad omnia : quia id iterum quod objicitur secundo, non tenet nisi quoad hoc quod tentatus vel non tentatus peccat.

Ad alud dicendum, quod Apostolus dicit reum esse corporis et sanguinis indigne communicantem, eo quod reatum sanguinis incurrat, non tamen quod habeat reatum occidentis Christum : sed in hoc similis est occisori : quia uterque fit reus ex sanguine Christi.

Ad alud dicendum, quod hoc non intelligitur de indigne communicantibus, sed potius de abutentibus gratia baptismi : quia putabant, quod cum aliquis

rediret ad peccatum, quod iterum eum baptizari oportet : et hoc redundaret in pollutionem, id est, in infirmitatem sanguinis Christi, tamquam sacramenti in quo sanguis Christi operatur et lavat interius, nisi esset tantae virtutis quod faceret solubilia per pœnitentiam etiam peccata frequentia : et ita exponitur in Glossa. Si autem generaliter extendatur ad indigne communicantem, tunc dicendum, quod indigne communicans meretur deteriora supplicia, in quantum peccat contra majorem gratiam ex contemptu, quam ille qui legem transgrediebatur : non tamen simpliciter oportet, quod mereatur deteriora.

Ad alud dicendum, quod cum dicitur, Latrina spiritualis pejor est, quam corporalis : locutio est metaphorica, et intelligitur non esse majoris fœditatis corporalis : sed in quantum peccata sunt contra majus bonum, etiam adimunt bonum melius, quam fœditas corporalis : unde remanet major munditia exterior in corpore peccatoris, quam in latrina corporali : et ideo plus peccaret corpus Christi in latrinam projiciens, quam indigne communicans : quia majorem contumeliam et contemptum faceret Christo. Et ideo dicit Magister in Sententiis, quod ex tropicis non valet argumentatio.

Idem autem modus respondendi est Ad objec ad ea quae objiciuntur in oppositum. Bene enim concedo, quod unum quandoque plus elongare potest, quam duo vel tria. Et quod objicitur, quod contemptus sit communis utrique, Dicendum, quod non est idem contemptus, sed major, et minor, et diversus in specie : quia contemptus specificatur secundum id quod contemnitur, et secundum rationem contemnendi.

Ad alud dicendum, quod sciens se Adobjc esse in peccato, non potest bene communicare : quia intentio est perversa et stulta, sicut dictum est super secundum Sententiarum, de eo qui intendit furari ut det alicui, ut per hoc eam revocet a meretricio vel adulterio.

<--- Page Split --->

Jobject.3. Ad aliud dicendum, quod non est simile : quia tunc reverentia et necessitas sublevandi excusat et cogit fieri : sed in communicando non est necessitas aliqua, nec reverentia aliqua ibi exhibetur Christo, sed potius irreverentia et contemptus.

J object. 4. Ad aliud dicendum, quod non tenet nisi quoad hoc, et non simpliciter : et ideo non valet in aliis argumentatio.

ARTICULUS X.

An pollutio nocturna impediat a communione ?

Quarto quæritur, Utrum pollutio nocturna impediat a communione ?

Videtur autem, quod sic :

In Decreto enim (distinct. VI) dicit Gregorius in epistola ad Anglorum Episcopum Augustinum : « Si ex turpi cogitatione vigilantis nascitur in mente dormientis, patet omnino reatus suus : videat enim a qua radice inquinatio illa processit : quia quod cogitavit sciens, hoc pertulit nesciens. Et propter talem pollutionem sacro mysterio abstinere oportet eo die. » Ex hoc accipitur, quod pollutio impedit a communione.

immundus : ergo impedit a communione, ut videtur.

<--- Page Split --->

Cum igitur pollutio procedit ex veniali cogitatione, non impedit a communione.

Sed contra. SED CONTRA :

JUXTA hoc ulterius quaeritur, Quamdiu debet abstinere ?

Dicitur, Levit. xv, 16, quod immundus erit usque ad vesperum. Inter vesperum autem et mane non sunt nisi duodecim horae aequales : ergo videtur, quod post duodecim horas possit communicare : et tamen hoc non servatur, quia abstinet per diem et noctem.

SOLUTIO. Dicendum cum beato Grego- 5o1d rio, quod pollutio multis de causis accidit, de quibus alibi tractandum est, scilicet ex infirmitate naturae in retinendo vel convertendo ad membra : et hoc modo nullum est peccatum, nec peccati signum. Fit etiam ex illusione diabolica, et tunc est negligentiae signum, scilicet quod homo non satis devotus ivit dormitum. Quandoque etiam est ex nimia repletione, praecipue ciborum qui venerea provocant, sicut calidorum et humidorum simul : quia calidum movet, et humidum ministrat materiam : et tunc distinguendum mihi videtur in accidentibus ingurgitati : aut enim hoc accidit famelico ex surreptione : aut accidit, quia paravit

<--- Page Split --->

laute cibos, et consuevit epulari splendide. Et primo modo pollutio sequens non indicat nisi negligentiam ex surreptione crapulae : secundo modo indicat peccatum. Alio modo fit pollutio peccatum ex cogitatione, scilicet quando aliquis cogitat de aliqua singulariter, et postea somniat se coire cum eadem : et tunc est signum fixae cogitationis praecedentiis in turpi. Quandoque autem fit ex conjunctione plurium causarum simul, ut ex cogitatione, et crapula : et tunc significat utraque. Quandoque ex cogitatione, et illusione : et tunc est signum peccati propter quod meruit illud. Quandoque autem simul ex crapula, cogitatione, et illusione : et tunc duo praecedentia causa sunt meritoria tertii, et hoc totum ostenditur in pollutione sequenti, sicut oritur causa occulta in effectu sequenti manifesto.

Et iterum distinguendum in modo pollutionis, quod Gregorius meminit in praeinducta Epistola, ubi dicit, quod ex crapula veniens non impedit communionem, dummodo corpus in pollutione turpi delectatione non concutiatur. Ex hoc enim accipitur, quod quidam polluuntur cum imaginatione et delectatione turpibus: alii autem per solam seminis emissionem. Secundum Philosophum autem in his qui delectantur, ulterius distinguendum est: quia quandoque est ex ventosis cibariis, et in delectatione potius emittitur spuma ventosa quam humor nutrimenti.

His ergo ita distinctis, puto cum Gregorio ita dicendum, quod in primo et secundo casu non impedit a communione : sed si humiliter propter fœditatem dimittit, laudandus est: in tertio autem modo si est ex surreptione et cibariis magis ventosis, ut legumina sunt, non puto impediri: sed in quarto modo et deinceps quinto et sexto puto esse abstinendum a communione, propter dubium morosae delectationis in cogitatu praecedenti.

Quantum autem ad quartam distin-

ctionem quam ponit Gregorius, scilicet in modo pollutionis, videtur dicendum quod in paucis et raro accidit sine imaginatione turpi pollutio: et hoc satis planum est omni inspicienti secundum librum de Somno et vigilia Philosophi: quia vult, quod quaedam somnia sunt signa, quaedam autem causam habent in corpore. Unde et etiam modus et causa aegritudinis cognoscuntur in somnis: causa autem illa cum sit movens, et actus activorum sunt in patiente praedisposito, ut dicit Philosophus in II de Anima, et hoc secundum potestatem patientis, et non secundum potestatem agentis, sunt ista causae in anima sensibili quae colligationem habet cum organis in quibus est causa movens ad coitum, et materia per modum imaginum pertinentium ad coitum: et ideo illa imaginatio fit quandoque in somnis sine culpa praecedenti. Et ideo quod Gregorius dicit eam esse ex culpa praecedenti, vel cogitatione, puto intelligendum esse per modum signi: signum autem est delectatio sequens, quod in vigilia talia meditatus sit: unde non videtur mihi, quod concussio semper impediat a communione.

His autem habitis, respondendum est ab objecta.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Gregorius loquitur de pollutione proveniente ex quarta causa, vel deinceps, sicut satis manifestum est in auctoritate ipsa.

Ad ALIUD dicendum, quod Isidorus non ligat ad abstinendum : quia bonarum mentium est ibi culpam agnoscere, ubi culpa non est.

Ad ALIUD dicendum, quod tatia in Veteri Testamento sicut ibidem in Glossa Gregorii, et Glossa Hesychii probatur, signative dicta sunt: ideo exponitur hoc ibidem de verbosis, qui semper mendacii vel detractionis vel adulationis reatu polluunt lectum in quo quiescunt.

Ad ALIUD dicendum, quod lex illa intelligitur de viro qui fornicario concubitu commixtus mulieri est, et ideo in eodem

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3.

Ad 4.

<--- Page Split --->

capitulo statim adjungitur: Mulier cum qua coierit, lavabitur aqua, et immunda erit usque ad vesperum 4 , id est, usque-ad mortem pœenitebit.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod Deus amat munditiam etiam corporalem : sed tamen omnia illa etiam figurative intelliguntur: quia Deus corporali immunditia non inquinatur, sicut dicitur, Sapient. vii, 23, quia propter munditiam suam, nihil inquinatum in eam, scilicet sapientiam, incurrit. Licet ergo amet munditiam corporalem, secundum quod attestatur munditiæ spiritus, et dilectioni pulchritudinis spiritualis, non tamen propter immunditias quibus necessario subjacemus, ipse nos reprobat, vel arct a sacramentorum perceptione.

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod omnia illa erant figurativa, et ostendentia quoniam mundum spiritualiter eum esse oportet qui communicat Sanctis.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod forte Oza ex libidine cognoverat suam uxorem, secundum illos qui ponunt hoc pro causa : tamen ego puto sensum litteralem esse, quod ipse cum esset de Levitis quibus præcipiebatur arca portari propriis humeris, permisit quod committebatur periculo vecturæ boum recalcitrantium, et ideo merito interfectus fuit.

Ad 8. Ad aliud dicendum, quod actus prophetalis cum actu coitus habet aliquam deformitatem : sed tamen matrimonium illum habet. Ita etiam bene conceditur hoc quod est quaedam inconsonantia ex qua simul actu non debet esse, sed secundum tempus successive unum post aliud esse quandoque : non enim puto, quod aliter prohibet.

Ad 9. Ad aliud dicendum, quod non probat nisi quamdam inconvenientiam : et laudandus est qui ad tempus abstinet a communione, sed tamen ex hoc non arretur, ut puto, et sic Gregorius videtur dicere.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, QuamAd qua diu sit abstinendum ? Puto diu esse per horas viginti quatuor in quibus revolutio tota completur, excepto parvo quod sol interim retro cessit. Dies enim naturalis est revolutio æquinoctialis cum tanta parte quanta oritur cum arcu eclipticae : quem motum viginti quatuor horarum naturali motu sol occidendo signa præscribit. Hic autem arcus est septuaginta minuta, et octo secundæ fere. Hujus autem talem dicunt quidam rationem : quia in illo tempore fit omnis ortus et occasus imaginum et stellarum cœli super corpus ad reordinandum : quia licet cœlum non habeat vim supra liberum arbitrium, habet tamen vim supra corpus ad immutandum et continendum : et hoc innuit Dominus, Levit. xv, 19, ubi dicit : Mulier, quæ redeunte mense patitur fluxum sanguinis, etc. Fluit enim sanguis quando non potest digeri : non digeritur autem diminuto calore : calor autem minuitur decrescente lumine in luna.

Adhuc autem est unus casus quaerenDeus: dus, scilicet ponamus, quod aliquis veniat ad locum celebrationis, et probabiliter dictet ei conscientia, quod sacerdos in malo statu est, et peccabit mortaliter celebrando, et ipse pollutus in nocte sit sine conscientia causa mortalis, utrum pro eo celebrare debeat?

Et ad hoc diversimode respondetur. Quidam enim sentiunt, quod non : quia etiam venialiter peccare non debet ad hoc quod alius vitet mortale. Mihi autem videtur, quod ego in tali causu celebrarem, præhabita tamen confessione vel compunctione si sacerdos deesset, alia tamen oratione cum devotione præhabita.

<--- Page Split --->

culpa non est. » Ex hoc manifeste accipitur, quod non est impediens a communione fluxus menstruorum.

ARTICULUS XI.

An aliqua fœditas corporalis, ut menstruum vel hujusmodi, impediat a perceptione corporis Christi ?

Quinto quaeritur, Utrum aliqua fœditas corporalis, ut menstruum, vel hujusmodi, impediat a perceptione corporis Christi?

Videtur autem quod sic.

SED CONTRA :

Ad hoc volunt quidam dicere, quod Solutio. quaedam fluunt continuo, et in illis fluxus est ex infirmitate : quaedam autem inter- polatim, et illæ curabiles sunt, et debent exspectare de communione usque post fluxum, prime autem non : et hujus causam reddunt : et Augustinus videtur dicere, quod accessus ad menstruatam non sit prohibitus in figuram alicujus fu- turi : sed etiam in se præceptum morale est, quod non fiat concubitus cum men- struata. Unde dicunt, quod menstruum dicit immunditiam impedientem a com- munione. Augustini autem verba sunt su- per Levit. xviii, 19, super illud : Ad mu- lierem quæ patitur menstrua, non acce- des, etc. Dicit enim ibi Glossa sic : « Hoc cum superius satis sufficienter prohibuis- set, quid sibi vult quod etiam hic hoc eisdem præceptis voluit adjungere ? An forte ne in superioribus quod dictum est, figurate accipiendum putaretur, etiam hic positum est, ubi talia prohi- bita sunt quæ etiam tempore Novi Te- stamenti, remota umbrarum veterum ob- servatione, sine dubio custodienda sunt ? » Sine præjudicio autem videtur mihi di- cendum, quod numquam prohibenda est mulier a communione propter men- struum, sicut dicit Gregorius : eo quod sit iudicium superfluitatis, vel infirmitatis, et non culpæ.

Ad to quod primo objicitur, dicendum est quod in veritate figurative dicebatur de immunditia menstruatæ quantum ad ingressum tabernaculi, sicut ibidem in Glossa exponitur : et ideo illa argumenta non cogunt.

Ad aliud autem quod objicitur de Augustino, dicendum quod accedere ad menstruatum est mortale: quia accessus ordinatur ad conceptum: et si tunc mulier concipit, concipit prolem corruptam, ut elephanticam, vel leprosam, ut dicit Glossa super Ezechiel. xviii, 6, super

<--- Page Split --->

illud: Ad mulierem menstruatam non accesserit. Et quoad hoc morale est : sed hoc numquam fuit morale, quod esset immunda per septem dies, et lavaretur aqua, et esset extra castra, et hujusmodi, quae determinantur, Levit. xv, 19 et seq.

ARTICULUS XII.

An indigne sumens corpus Christi id efficiat, ut malum fiat quod accipit?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa medium : « Ecce enim factum est malum, dum male accipitur bonum, etc. »

Statim enim contrarium dicit in fine ejusdem capituli : « Indigne quis sumens « corpus Christi, non efficit ut quia ma- « lus est, malum sit quod accipit. »

SOLUTIO. Dicendum, quod malum ex Soluti se dicitur multipliciter, scilicet formaliter, et sic intelligitur secunda auctoritas: quia sic corpus Christi non potest esse malum, sed semper est bonum. Dicitur etiam malum effective: et hoc dupliciter, scilicet ut causa per se, vel ut causa per accidens: et neutro istorum modorum corpus Christi dicitur malum : quia nec est causa mali per se, nec per accidens. Secundo modo dicitur malum occasio mali, sicut lux præsens dicitur occasio læsionis infirmi oculi: et ita corpus Christi est bonum, et occasio est mali ei qui indigne sumit.

C. De intelligentia quorumdam verborum ambiguorum.

Secundum hos duos modos sumendi, intelligentia quorumdam verborum ambigue dictorum distinguenda est. Ait enim Augustinus 1 : Bonus accipit sacramentum et rem sacramenti, malus vero sacramentum et non rem. Sacramentum hic dicit corpus Christi proprium, de Virgine natum : rem vero, spiritualem Christi carnem. Bonus ergo utramque Christi carnem accipit. Malus vero tantum sacramentum, id est, corpus Christi sub sacramento, et non rem spiritualem. Item, Non manducans manducat, et manducans non manducat : quia non manducans sacramentaliter, aliquando manducat spiritualiter, et e converso. Et qui manducant spiritualiter, veritatem carnis et sanguinis dicuntur sumere : quia ipsam efficientiam habent, id est, remissionem peccatorum : pro qua videtur orari, cum dicitur : Perficiant in nobis, Domine, quæsumus, tua sacramenta quod continent : ut quod nunc specie gerimus, rerum veritate capiamus 2. Rerum veritatem

<--- Page Split --->

dicit ipsam efficientiam. Quasi dicat : Per hæc sacramenta præsta, ut sicut sacramentaliter carnem Christi sumimus, ita spiritualiter sumamus. Vel petit sacerdos, ut Christus qui nunc vere sub specie panis et vini sumitur, manifesta visione, sicut in essentia divinitatis est, quandoque accipiatur 1. Constat ergo a bonis et a malis sumi corpus Christi : sed a bonis ad salutem, a malis ad perniciem.

ARTICULUS XIII.

An sacerdos petat ut Christus qui nunc sub specie panis accipitur, manifesta visione accipiatur ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, C, circa finem : « Petit ut Christus qui nunc vere sub specie panis et vini sumitur, manifesta visione, etc. »

Hoc iterum videtur falsum : quia

stum corporis et sanguinis ejus : tunc autem ita non capiemus, sed per contemplationem et fruitionem : ergo videtur, quod nulla sit oratio.

Sed contra :

In Ecclesiastica hierarchia dicit Dionysius, quod « Jesu divinæ participationis symbolum est Eucharistiæ sanctissimæ assumptio 2. » Constat autem quod intelligit divinam participationem illam quæ est per fructum in gloria. Ergo videtur succedere manducationi et sumptioni sacramentali.

Solutio. Dicendum, quod sacramentutum hoc sicut et alia, habet duplicem rem : unam'quæ est contenta et significata, et illam consequitur in præsenti, et hæc est propria sacramento : et de istis rebus sacramentorum sæpius dictum est supra. Aliam habet significatam et non contentam : et quia sacramentum est causa rei quam continet, et illam rem non continet, consequens est quod etiam non causet eam : sicut res baptismi est fulgor gloriæ in resurrectione, et ita de aliis. Ita potest dici hic, quod participatio per fructum divinitatis in aperta visione est res significata, et non causata, nec contenta in hoc sacramento, hoc modo quo significatur fructus dulcedinis gloriæ in gustu Dei per fructum : et gustum dulcedinis spiritualis in sacramento in quo est Christus auctor gratiæ : et ita intelligit Dionysius.

<--- Page Split --->

Ad 1. AD PRIMUM ergo quod objicitur, dicendum quod non est opus tunc viatico, sed est gustus felicitatis ut finis, qui significatur in gustu viatici: sicut ea quae sunt patriæ, significantur sæpius per ea quae sunt via.

Ad aliud dicendum, quod est actus sacramenti ut significantis, sed non est actus sacramenti ut causantis eum : sicut etiam plena gloria in dotibus animae et corporis dicitur esse res baptismi : et super hoc fundatur intentio orantis.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO X.

De errore majoris inconvenientiae circa Eucharistiam.

A. De hæresi aliorum qui dicunt corpus Christi non esse in altari nisi in signo.

Sunt item 1 alii praecedentium insaniam transcendentes, qui Dei virtutem juxta modum naturalium rerum metientes, audacius ac periculosius veritati contradicunt: asserentes in altari non esse corpus Christi vel sanguinem, nec substantiam panis vel vini in substantiam carnis et sanguinis converti, sed ita Christum dixisse : Hoc est corpus meum 2, sicut Apostolus dixit: Petra autem erat Christus 3. Dicunt enim ibi esse corpus Christi tantum in sacramento, id est, in signo, et tantum in signo manducari a nobis. Qui errandi occasionem sumunt a verbis veritatis, unde prima hæresis facta est in discipulis Christi 4. Cum enim diceret: Nisi quis manducaverit carnem meam et biberit sanguinem meum, non habebit vitam æternam 5 : illi non intelligentes dixerunt: Durus est hic sermo, et quis potest eum audire ? et abierunt retro 6. Illis discedentibus, instruxit duodecim qui remanserant. Spiritus est, inquit, qui vivificat, caro non prodest quidquam. Verba quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt 7. Intellexisti spiritualiter? spiritus et vita sunt. Intellexisti carnaliter? etiam sic spiritus et vita sunt, sed tibi non sunt. Spiritualiter intellige quae locutus sum. Non hoc corpus quod videtis manducaturi estis, et bibituri illum sanguinem quem fusuri 8

<--- Page Split --->

qui me crucifigent. Sacramentum aliquod vobis commendavi, spiritualiter intellectum vivificabit vos : caro autem non prodest quidquam. Sunt etiam et alia illorum insanise fomitem ministrantia. Ait enim Augustinus : Donec sæculum finiatur, sursum est Dominus : sed tamen etiam hic nobiscum est veritas Dominus. Corpus enim in quo resurrexit, in uno loco esse oportet : veritas autem ejus ubique diffusa est 1. Item 2, Una persona est Deus et homo : ubique per id quod est Deus, in cœlo per id quod homo est Christus. Dicit etiam : Semper pauperes habetis vobiscum, me autem non semper habetis 3. His aliisque utuntur præfati hæretici in assertionem sui erroris.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS I.

« Sunt et alii præcedentium insaniam, etc. »

In præhabitis exclusit Magister errorem quorumdam dicentium corpus Christi non sumi a malis : qui fuit error minoris inconvenientiae. Hic autem tangit errorem majoris inconvenientiae, eorum scilicet qui negant corpus Christi esse in altari.

Contra istud primo inducit quasdam auctoritates Canonis et Patrum, ex quibus habuit ortum : et secundo, easdem solvit et determinat, ibi, B, « Quæ ex eadem ratione omnia accipienda sunt, etc. » Tertio, ponit sophisticas rationes quibus isti decipiebantur, et solvit, auctoritatibus improbans dictum eorum, ibi, C, § 2 : « Satis responsum est hæreticis, et objectionibus, etc. »

Et hoc est quod dicit usque ad sequentem partem, in qua tangit de modo conversionis.

Et per hoc patet sententia : et si quid minus est, per disputationem manifestabitur.

An corpus Christi vere sit in altari, aut solum sicuti signatum in signo ?

Sit ergo hæc prima quaestio de errore quem nititur Magister in Littera elidere, scilicet an corpus Christi sit in altari, vel non ?

Videtur enim multis rationibus, quod non sit :

<--- Page Split --->

dat a loco in quo est : corpus Christi loco circumscribitur : ergo non fit in alio loco, quam in cœlo, nisi prius recedat a loco cœli empyrei in quo est : non autem recedit, ut Sancti omnes dicunt : ergo non fit in loco alio : ergo nec in altari : ergo non est in altari, ut dicit illa opinio.

gibile corpus Christi esse in altari : loco enim circumscribitur, cui assignatur principium, medium, et terminus secundum diversitates loci : constat autem, quod id quod numquam est extra terminos contentos, qui sunt termini locati intra, numquam est extra terminos continentes, qui sunt locus corporis : corpus autem Christi numquam est extra terminos contentos in cœlo empyreo, qui sunt dimensiones sui : ergo numquam est extra terminos loci continentis : non autem potest esse in altari nisi sit extra terminos continentes scilicet loci : ergo numquam est in altari, ut videtur.

<--- Page Split --->

ma? Videtur enim gloriosius operari posse, ubi aliquis non est præsentialiter, quam ubi est : ergo Christo etiam gloriosius esset facere gratiam hujus sacramenti, ubi non esset præsentialis, quam ubi esset præsens : ergo videtur, quod cum ipse semper faciat melius, quod ipse non sit in altari.

communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem, ut esset conformis nobis in natura : sed ex eisdem secundum naturam generatur natura, et cibatur : ergo videtur, quod etiam in sua natura conformis nobis debuit esse noster cibus.

Sed contra. Si hoc conceditur,

SOLUTIO. Absque omni ambiguitate tenendum est, quod Christus corporaliter est in altari : et quod haeresis sit id quod recitat Magister in Littera, scilicet quod Christus non sit in altari nisi sicut signatum in signo.

Ad obiectum autem primum contra hoc, dicendum quod absque dubio corpus Christi modo est immutabile, nihil suscipiens nihilque abjiciens, quia est gloriosum : tamen non sequitur hoc quod pro consequenti, quasi adhuc ulterius inferatur, quod non efficiatur alicubi per conversionem alicujus in ipsum : aliter enim est de conversione in aliud secundum totam essentiam, et aliter est de conversione in aliud secundum partes : partes autem voco partes essentiales quae sunt materia et forma : et hoc verum est, quod nihil secundum materiam convertitur in aliud, nisi cujus materia recipitur ab alio, et non forma, quia forma abjicitur. Sed hic non est ita : quia tota essentia panis non annihilata, nec manens substantia panis transit in totum corpus Christi secundum materiam et formam : et ideo necesse est eodem modo manere nihil recipiendo, et tamen effici ibi ubi fit talis transsubstantiatio.

<--- Page Split --->

Ad probationem autem dicendum, quod est mutatio quae fit a motore imperfecto, cui non tota materia mobilis obedit, ut in ipsa inducatur id quod intendit : sicut est mutatio naturalis : et de illa tenet probatio. Est etiam mutatio moventis virtute infinita, cui tota essentia quae est composita ex materia et forma, obedit in conversione in id quod intendit, et talis est in sacramento.

Ad aliud quod objicitur de loco, dicendum videtur, quod hoc verum est de his quae non habent comparationem ad locum, nisi uno modo, ut sunt ea quae tantum diffinitive vel circumscriptive sunt in loco. Sed de corpore Christi non est sic : quia habet duplicem comparationem ad locum : unam per se ubi est in propria forma, ut ubi circumscribitur loco, et assignatur ei primum et medium et ultimum in partibus loci : et ubi est primum, hic non est ultimum. Aliam etiam habet comparationem ad locum per aliud in quo ipse est totus in toto, sicut est forma hostiae : quia ipse in tota hostia est totus, et in qualibet parte totus : et non est ei assignare primum et medium et ultimum secundum partes loci ipsius hostiae : et hoc plenius habebitur infra. Unde si Christus efficeretur in loco aliquo circumscriptive, tunc bene concederem, quod recederet a loco in quo erat circumscriptive : sed ad hoc quod alibi efficiatur in loco aliter quam est hic, non oportet quod recedat vel moveatur in isto in quo est circumscriptive.

Ad aliud dicendum, quod loci diversitas, id est, quod diversimode potest esse in locis diversis, non convenit spiritui in quantum spiritus, eo quod neque corpori in quantum corpus : sed convenit Christo in quantum in se et ad alios eosdem vivens operatur : secundum se autem est in loco circumscriptive : ad alios autem comparatus quos unit sibi, oportet quod apud eos sit in ratione et forma cibi qui unit per modum nutrimenti. Objectio autem illa procedit, ac si ista

attribuantur corpori per hoc quod est corpus.

Ad aliud dicendum, quod licet de Deo qui ubilibet est, ista sit falsa, Deus est alibi quam ubi est : eo quod ipse sit ubique, et in se per ly alibi importatur diversitas loci ad ubique, et ideo falsa est : tamen haec est vera, Deus est aliter in lapide et in Sanctis et in se, et aliter in templo et aliter in foro, ita quod modus alteritatis retorquetur ad effectus. Ita etiam bene concedendum esse videtur, quod haec sit falsa, quod corpus Christi sit alibi quam ubi est : quia ubi notatur alteritas vel alietas loci ad ubi : in quo simpliciter est sine distinctione modi essendi ubi circumscriptive vel sacramentaliter : et ideo ad illa sequuntur contradictorie opposita : quia cum ipse sit ubi est, et ipse sit alibi quam ubi est, oporteret quod in omni loco in quo est, etiam non esset, sed in alio. Sed tamen haec est vera de corpore Christi, Corpus Christi est alibi quam ubi est circumscriptive : quia est in sacramento in quo non est circumscriptive, sed essentialiter in toto totus, et in qualibet parte totus.

Ad aliud dicendum, quod si detur Christum posse esse hic circumscriptive, et in multis aliis locis sacramentaliter : ex hoc non sequitur, quod possit esse ubilibet : et hoc patet, quia cum dicitur, Deus est ubique, sensus est, Deus continet omnem locum et omnem loci particulam, et influit ei virtutem qua locatum continere possit : hoc autem neutro modo se Christus habet ad locum : quia circumscriptive existens in loco, non est ipse in qualibet particula loci totus. Similiter sacramentaliter existens in loco, licet sit in qualibet parte formae totus, non tamen illa forma per quam Christus est in loco, tota est in qualibet parte loci. Et Christus in altari, ut puto, non habet comparationem ad locum nisi mediante forma sacramenti : et sic patet, quod non sequitur ex hoc ipsum esse ubique secundum quod Deo proprium est esse ubique.

<--- Page Split --->

Praeterea, Non in omnibus locis et partibus loci consecrari potest corpus Christi, vel etiam consecratum haberi : et ideo iterum ei non convenit esse ubique : tamen haec secunda ratio non probat corpus Christi ubique posse esse per se, sed per accidens. Prima vero probat per se ubique esse : quod ei non convenit, sed convenit ei posse esse in pluribus locis.

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod in veritate quidquid terminans intra tangit locantis corporis terminatos extra, illud mensuratur quantitate interiori et exteriori : et si non habeat aliam comparationem ad locum, quam illam qua quantitate interiori convertitur, sic quantitate exteriori non potest esse in diversis locis simul, sed successive tantum : et hoc ideo, quia dimensiones locantis quae hic sunt, non possunt esse simul et semel alibi. Sed in corpore Christi non est ita, eo quod diversis modis se habeat ad locum, ut praehabitum est : et ideo potest esse in diversis locis.

quantitatis : quia necesse est in loco motus sui primum pertransire minus se aut aequale, quam pertranseat majus se, ut probatur in IX Physicorum, ante finem.

Ad aliud dicendum, quod est necessitas magna : quia licet Christus absens possit dare gratiam, tamen gratia illa non haberet omnimodum complementum : eo quod ipsa non est ipse, et totum quod ipse est ipsa gratia : et ideo ut operetur in nobis se toto, necesse est se totum nobis dare in sacramento.

Ad aliud dicendum, quod adhuc salvatur causa institutionis in sacramento, scilicet humilitas, ratione specierum panis et vini post conversionem, et ratione substantiae panis et vini ante conversionem : et ideo hoc non impedit.

ARTICULUS II.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod ad hoc quod corpus Christi possit esse cibus nos ad se convertens, oportet quod sit divinitati unitum : et cum gratia illius conveniat ei esse in pluribus locis ubi sunt membra cibanda vel cibata, dixerunt quidam 4, quod in quantum divinum est corpus, habet quod possit esse in locis pluribus : et bene concedo, quod bene habet hoc : non in quantum est gloriosum, sed potius in quantum est cibus.

Ad 8. Ad aliud quod contra hoc objicitur, dicendum videtur, quod licet divinitas unita non tollit quantitatem, tamen ab ipsa unione confertur ei potentia quam non habuit, scilicet potentia cibandi spiritualiter : et per consequens confertur ei, quod possit esse ubi cibanda membra sunt in diversis locis : et ideo non est simile de quanto moto, cui non confertur nova potentia ultra divisibilitatem

An verum sit quod dicit Magister, Non hoc corpus quod videtis manducaturi estis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa medium : « Non hoc corpus quod videtis manducaturi estis, etc. »

Hoc enim expresse falsum est : quia idem corpus comederunt, et eumdem sanguinem biberunt.

Si forte tu dicas, quod Magister videtur in Littera solvere, ut non hoc corpus, etc., id est, non sub eadem specie qua crucifigetur, comedetis. Contra :

4 S. HIERONYMUS, In epist. ad Ephes. : « Caro spiritualis atque divina. » Cf. de consec. dist.

II, cap. Dupliciter (Nota edit. Lugd.)

<--- Page Split --->

stantiam et demonstrat eam : ergo cum substantialiter sint idem corpus, videtur quod non debeat dicere, Non hoc est corpus quod videtis, etc., sed potius sic, Hoc quidem corpus, sed non sub tali specie ministratum.

batum convertitur : et istum intellectum acceperunt discipuli qui abierunt retro : et facti sunt haeretici et haeresiarcha aliorum haereticorum qui adhuc sunt, per doctrinam, vel per imitationem : et sic intelligit Augustinus : « Non hoc corpus quod videtis manducaturi estis : » et sic demonstrativum pronomen demonstrat substantiam. Alio modo dicitur comedere, ita quod sit cibus spiritualis spiritualiter reficiens, et cujus virtute cibatus convertitur ad cibum spiritualiter per unionem, et non corporaliter per identitatem : et hoc modo intelligit Dionysius et Augustinus : et hoc vocat spiritum et vitam : et Augustinus vocat spiritualem intellectum, id est, intellectum cibi spiritualis spiritualiter reficientis. Unde Magister in Littera sequentis capituli minus dicit : quoniam virtute verborum continetur, et relinquit legentibus materiam inquisitionis. Per hoc ergo patet solutio ad hoc quod objicitur de forma, cum dicitur, Hoc est corpus meum.

Ad aliud dicendum, quod pronomen substantiam significat : sed cum dicit Augustinus, quod « non hoc corpus quod videtis, etc., » non intelligit ipse, quod non essent manducaturi idem numero : sed potius, quod illud idem numero non essent manducaturi secundum intellectum corporalis manducationis, sicut ipsi intellexerunt : sed quod idem numero comesturi essent sacramentaliter.

Ad aliud dicendum, quod totum ad eumdem intellectum refertur : quia si caro Salvatoris ad nos converteretur (sicut ipsi credebant) et divideretur dentibus, non prodesset nobis quidquam : quia sic non uniret nos meliori quam nos sumus : sed potius ipsa deficeret in nobis, et periret : et ideo dicit Augustinus exponendo, et bene, quod intellectus carnalis non prodest quidquam, sed etiam nocet plurimum.

Ad aliud dicendum, quod illud quod Ad 4 et 5.

Solutio. Dicendum ad hoc quod Augustinus optime exponit in Littera : et quia haeretici non intellexerunt expositionem, ideo fomitem erroris in verbis illis acceperunt.

Dicendum ergo ad primum, quod comedere dicitur duobus modis : primo modo carnaliter, secundum quod ponit virtutem fortiorem in comedente convertente ad se cibum : et in tali comestione cibus dividitur et patitur, et a se ad ci-

<--- Page Split --->

dicit Augustinus : « Intellexistis spiritualiter ? spiritus et vita sunt : » non excludit sacramentalem comestionem, sed potius supponit eam : sed excludit in

comestione sacramentali carnalis comestionis intellectum, ut jam dictum est. Et per hoc etiam patet solutio ad ulti-

B. Determinatio praemissorum.

Quæ ex eadem ratione omnia accipienda sunt : non enim verbis his negatur verum corpus Christi a fidelibus sumi, vel in altari esse, sed his veritas Apostolos 1, et in eis nos instruxit, quod ipsius corpus non per partes discrep tum, ut putaverunt illi discipuli qui retro ierunt, sed integrum : nec visibiliter in forma humana, sed invisibiliter sub forma panis et vini corpus et sanguinem nobis traderet. Quem sensum Augustinus confirmat, dicens 2 : Ipsum quidem, et non ipsum corpus quod videbatur, manducatur : ipsum quidem, invisibiliter : non ipsum, visibiliter. Item, Etsi necesse est illud visibiliter celebrari, necesse est tamen invisibiliter intelligi. Ita etiam intelligendum est corpus Christi esse in uno loco, scilicet visibiliter in forma humana : veritas tamen ejus, id est, divinitas ubique est : veritas etiam ejus, id est, verum corpus in omni altari est ubicumque celebratur. Sic etiam illud intelligendum est : Semper pauperes habetis vobiscum, me autem non semper habetis 3, secundum corporalem præsentiam, scilicet qua cum eis conversabatur. Similiter per id quod homo est, in cœlo est, scilicet visibiliter : invisibiliter autem est in altari, quia non in forma humana apparet, sed forma panis et vini operitur. Unde et invisibilis caro ejus dicitur, quæ vere est in altari : sed quia in specie sua non apparet, invisibilis dicitur. Ait enim Augustinus : Hoc est quod dicimus, quod modis omnibus approbare contendimus, sacrificium Ecclesiæ duobus confici, duobus constare : visibili elementorum specie, et invisibili Domini nostri Jesu Christi carne et sanguine : sacramento, et re sacramenti, id est, corpore Christi : sicut et Christi persona constat et conficitur ex Deo et homine, cum Christus sit verus Deus et homo : quia omnis res illarum rerum naturam et veritatem in se continet, ex quibus conficitur. Conficitur autem sa-

<--- Page Split --->

crificiumEcclesiæduobus : sacramento , etresacramenti , idest , corporeChristi . Estergosacramentum , etressacramenti , idemcorpusChristi 4 . EcceinvisibilemdixitcarnemChristi , quiaformapanisopertasumiturettractatur . IdemquecorpusChristidixitessesacramentumetrem : exquoconfirmaturquodsupradiximus . Deindeadditquodmagismovetlecto - r e m : C a r o , inquit , ejusest , quamsubformapanisopertam , insacramentoaccipimus : etsanguisejus , quemsubvinispecieacsaporepotamus . Carovidelicetcarnis , etsanguissacramentumestsanguinis : carneetsanguine , utroqueinvisibili , intelligibili , etspiritualisignificaturcorpusChristivisi - bileetpalpabile , plenumgratiaetdivinamajestate 5 .

ARTICULUS III.

An hoc verum sit quod dicit Magister, Ipsum quidem, et non ipsum corpus quod videbatur, manducatur ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit in sequenti capitulo, B, circa initium : « Ipsum quidem, et non ipsum corpus quod videbatur, manducatur, etc. »

SecundumenimhancLitteramduocontradictoriavidenturponicircaidem , cumlyipsuminsingularidemonstratcorpus , scilicetquodmanducabatur , etnonmanducabatur . Hocautemvideturinconveniens : q u i a

Si dicas, quod non sunt contradictoriæ : quia respectu diversarum formarum non est inconveniens idem numero corpus manducari et non manducari : videtur, quod hoc nihil sit : quia quædam formæ et actus et passiones conve-

niuntabsolutesecundumsubstantiamreicujussunt : quædamautemsuntre - lativæ . Verbigratia , albedoestformaabsoluta , etinestalbo , sivecompareturadaliud , sivenon : similitudoautemestformarespectiva : ergononinestnisisecundumcomparationemadaliud : etinhisquæconveniuntabsolute , semperinsistunt , etrespectuomniuminsunt : desicautemconvenientibusestcome - stiocorporis : ergosicorporisestutsitcomestumvelcomedatur , conveniteietinformapanisetinformahumana , utcomedatur , etnumquamconveniteinoncomedi .

<--- Page Split --->

disponitur specie illa : ergo nihil est dictum, quod secundum unam formam comedatur aliquid, et secundum aliam non : quia nihil comeditur nisi secundum suam substantiam.

et non secundum id quod est masticatio et divisio et fractio quaedam cibi : et secundum hoc bene conceditur, quod corpus Christi existens in forma humana nutrit, licet non sic exhibeatur in sacramento, quod actus masticationis sit super speciem humanam.

Solutio. Dicendum, quod in veritate Augustinus accipit hic comestionem pro comestione sacramentali, in qua sunt duo, scilicet divisio specierum per masticationem et fractionem, et incorporatio cibantis quae fit in cibo, scilicet capiti Christo. Et vult Augustinus, quod conjunctim utrumque simul non potest referri ad corpus quod videbatur a discipulis in propria forma : et sic verificatur quod dicit, non ipsum visibiliter : sed utrumque verificatur in eo in quo est invisibiliter, scilicet in quo non videtur in forma propria : quia ibi fractio et divisio referuntur ad speciem panis, et incorporatio ad virtutem corporis : et hoc est quod dicit ipsum manducare invisibiliter.

Ad aliud dicendum, quod non est ita in hoc sacramento : quia accidentia habent hic virtutem quamdam substantiae in hoc quod sunt sine subjecto, et nutriunt corpora, et corrumpuntur, et convertuntur : et de hoc infra erit quaestio : et ideo cum hic sit alimentum in solum accidentibus, non spirituale, sed corporale, sufficit gustui tactus accidentium tantum.

ARTICULUS IV.

An sacramentum Eucharistiae bene dicatur componi ex visibili elementorum specie, et carne Christi ?

Ad ii ergo quod contra objicitur, dicendum quod licet comedere cadat super corpus Christi absolute acceptum, tamen secundum quod plura importat ly comedere, quae non conveniunt corpori gratia unius quod est in ipso, sed gratia diversorum : sicut divisio et fractio ex parte una, et unio sive incorporatio ex parte alia : sic bene potest ei attribui comedi secundum unum modum, et non comedi secundum alium modum : quia non tota ratio comestionis sacramentalis est in corpore secundum substantiam corporis : sed quiddam quod est de ratione comestionis, est citra species panis et vini : ideo non contradicunt : sed si utrumque respiceret corporis substantiam absolute, tunc videretur concedendum, quod omnibus modis comederetur.

dicimus, quod modis omnibus approbare contendimus, etc. »

Videtur, quod nulla sit haec confectio sive compositio quam Magister tangit in Littera, scilicet quod sacramentum componatur ex visibili elementorum specie et Domini nostri Jesu Christi carne, sacramento videlicet, et re sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod corpus quidem nutrit nos secundum substantiam, et non secundum accidentia : secundum substantiam dico unitam divinitati : sed illud nutrimentum est secundum alterum tantum quod est in ratione comestionis,

<--- Page Split --->

lativis autem et oppositis non fit unum : ergo non conficitur aliquid unum ex his duobus : ergo nec sacramentum unum : et sic iterum nihil est quod dicit Augustinus in Littera.

tium, ut dictum est : et est exemplum in patre et filio qui opponuntur relative in divinis et humanis : tamen possunt esse uniti respectu tertii quod aliquo modo est ab ambobus.

Ad aliud dicendum, quod non conficitur sacramentum his duobus ut partibus essentialibus, quae sunt forma et materia : sed potius modo prædicto.

ARTICULUS V.

Solutio. Solutio. Ad hoc videtur dicendum, quod non intendit hic Augustinus determinare partes essentiales sacramenti quod tantum est sacramentum : sed potius dicere ea quae exiguntur ad veritatem et sacramenti perfectionem, secundum quod est effectivum veritatis corporis Christi mysticí quod est Ecclesia : species autem visibiles operantur illam per modum signandi, ut dicit Magister in sequenti distinctione : quia sicut unus panis fit ex multis granis depuratis, et vinum confluit ex multis uvis, sic congregatur Ecclesia ex multis fidelibus catholice depuratis. Corpus autem Christi verum efficit illam per modum causæ talis, qualis causa est sacramentum. Hoc modo sacramentum ut est causa et signum gratiae, conficitur ex his duobus, ut ab uno habeat rationem significandi, ab altero autem rationem causandi.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet unum sit causa alterius hoc modo quo sacramentum est causa, nihil tamen prohибet quin ambo habeant ordinem aliquem ad tertium, et in illo ordine uni antur : sicut etiam est in baptismo ubi character causatur a tinctione exteriori, et cum tinctione exteriori est sacramentum gratiae interius tingentis et mundantis.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod illo modo quo opponuntur, non uniuntur : sed potius illo modo quo ordinantur ad ter-

An caro sit sacramentum carnis, et sanquis sacramentum sanguinis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit Augustinus, ibi, B, in fine : « Caro videlí- cet carnis, et sanguis sacramentum est sanguinis, etc. »

Secundum enim quod dicitur in Littera, videtur idem esse sacramentum suiipsius. Quod autem hoc sit magnum inconveniens, patet ex hoc si ita dicatur, quia caro carnis, et sanguis sanguinis : cum enim sacramentum sit signum et causa, erit idem signum et causa suii psius. Quod autem hoc sit magnum inconveniens, patet ex hoc si ista dividantur.

Si autem tu dicas, ut Magister in Littera videtur dicere et solvere per metonymiam, quod continens ponatur pro contento in uno istorum sermonum, et signatum pro signo, ut sit sensus : caro est sacramentum carnis, id est, panis species, quae dicitur caro, eo quod continet

<--- Page Split --->

et signat carnem, est sacramentum carnis vel corporis Christi : et eodem modo de sanguine. Si, inquam, sic dicas, non videtur posse stare quod dicitur, scilicet quod utroque, scilicet sanguine et carne invisibili, et intelligibili, et spirituali significatur corpus Christi visibile, passibile, plenum gratia et divina majestate : caro enim signans, quae secundum istam expositionem est species panis continens carnem, non est invisibilis, et intelligibilis, et spiritualis : sed potius visibilis, et sensibilis, et .corporalis, cum habeat omnia accidentia corporis, licet non habeat corporis prioris substantiam.

Si forte iterum ad hoc respondeatur, ut dicit Magister in Littera, quod species panis quae corpus Christi continet, non simpliciter dicitur invisibilis : sed quia caro Christi in ea non videtur in propria specie, sed intelligitur in ea sicut signatum in signo, et spiritualiter, id est, in ratione cibi spiritualis tegitur in eo. Si, inquam, sic dicas, videtur adhuc nihil esse quod dicit : quia dicitur in Littera, quod per illud signatur corpus visibile, et palpabile, ut videtur dici ab omnibus.

Ad hoc iterum objicit Magister in Littera, quod debet dici visibile, et palpabile : non hic, sed potius ubi in sua forma apparet, scilicet in cœlo.

Sed hoc nihil videtur esse : quia dicit Gregorius, quod omne visibile et palpabile, corporale est : corpus autem Christi non est corporale : ergo nec visibile est, nec palpabile.

Souito.

Ad hoc dicendum videtur, quod Magister bene exponit, licet difficilis sit expositio : sed haec disputando est declarata.

Et ad ultimum tantum restat solvere, quod visibile et palpabile dicatur duobus modis, scilicet secundum potestatem sentientis, et secundum potestatem sensibilis, sicut innuit Aristoteles in II de Anima, ubi dicit excellentia esse insensibilia : sicut lux in rota solis dicitur visibilis secundum potestatem sui, sed non sentientis. Et quod dicit Gregorius, Omne quod est sensibile, est corporale, intelligitur de sensibili secundum potestatem sentientis : quia ille sensus est per organum, quod habet harmoniam proportionatam ad hoc sensibile vel illud : et talia sensibilia sunt composita et corporalia. Quae autem sunt sensibilia in se, non oportet esse corporalia : unde puto bene corpora gloriosa esse sensibilia de se : sed quod non immutant sensum nostrum, hoc est ex imperfectione sensuum corporalium, qui non possunt apprehendere lumen tantae subtilitatis : de hoc tamen plenius erit sermo in tractatu de resurrectione.

Adhuc autem videtur falsum esse quod dictum est, quod omne sensibile secundum potestatem nostri sensus, corporale est : et secundum quosdam est instantia de luce, secundum omnes autem de stellis quas videmus. Ad hoc tamen puto esse dicendum, quod intelligitur de sensibili quod est tantum objectum sensus, et non actus et complementum objecti secundum quod agit in sensum visus : sicut est color in sensu usus, cujus actus est lumen et lux : in aliis autem sensibus non est instantia : stelle autem videntur sub eo quod est actus lucidi et diaphani : et ideo non oportet ut sint corporales.

C. Quæ sit intelligentia praemissorum ?

Attende his diligenter, quia tropo quodam utitur hic Augustinus, quo solent res significantes, rerum sortiri vocabula quas significant. Hic enim visibilis species panis vocatur nomine carnis, et visibilis species vini nomine

<--- Page Split --->

sanguinis : invisibilis vero et intelligibilis dicitur caro Christi : quia secundum illam speciem non videtur caro, sed intelligitur : ita et sanguis. Caro ergo invisibilis dicitur esse sacramentum carnis visibilis : quia species panis, secundum quam illa non videtur caro, est sacramentum carnis visibilis : quia in carne invisibili, id est, specie secundum quam caro Christi non videtur caro, significatur corpus Christi, quod est visibile et palpabile, ubi in sua forma apparet. Ita et de sanguine accipi debet. Quem sensum confirmat Augustinus ' , aperiens qualiter praedicta intelligenda sint, quia obscure dixerat : consequenter dicens ita panem vocari corpus Christi, cum vere sit sacramentum corporis Christi quod in cruce positum est : sicut ipsa immolatio quae fit manibus sacerdotis, vocatur Christi passio, non rei veritate, sed significandi mysterio : et sicut sacramentum fidei dicitur fides.

Satis responsum est haereticis, et objectionibus eorum qui negant verum corpus Christi in altari esse, et panem in corpus, vel vinum in sanguinem, mystica consecratione converti, dicentes : Quis audeat manducare Dominum suum ? Quis etiam audeat dicere, quotidie formari corpus Christi de materia vel substantia, quae non fuit caro Virginis ?

ARTICULUS VI.

An communicantes sumant Dominum suum ? et, An corpus Christi quotidie formetur ?

Deinde quaeritur de rationibus haereticorum quas proponit Magister in fine sequentis capituli : et primo de illa quam ponit ibi, C, § 2 : « Quis audeat manducare Dominum suum, etc. »

Videtur enim bene moveri :

nobis, et unitur membris, ut alius cibus : quod est valde inconveniens : quia sic nihil prodesset nobis, sicut nec nos nobis prodesse possumus. Si autem est secundo modo : tunc oportet, quod nos ei uniamur : quidquid autem unitur alteri, necesse est quod removeatur a specie et a substantia propria : si ergo nos unimur Christo, necesse est quod nos recedamus a specie naturali et substantia naturali, qua nos sumus : hoc autem est falsum : ergo nec Christum manducamus, ut videtur.

<--- Page Split --->

Item, Luc. xviii, 13, laudatur Publicanus, quia nolebat oculos levare : multo magis laudaretur, si nollet corpus Christi attingere : et adhuc plus, si nollet comedere : ergo etiam quilibet alius laudandus est, qui comedere non praesumat Dominum suum : cum igitur omnibus Christi fidelibus praecipiatur ut praeparati accipiant corpus Christi, videtur non esse in altari nisi sicut signaturn in signo.

ctione. Secundo etiam quia aliquid de materia universali cedit in non ens : et sic jam diuturna frequentatione multum esset diminuta materia : quod est inconveniens : quia oporteret, quod omnia contraherentur in locum minorem quam fuerunt propter annihilationem partium materie, quarum locum oporteret replari, quia vacuum esse non potest.

Ulterius quaeritur de secunda ratione quam inducit, « Quis etiam audeat dicere, quotidie formari, etc. »

Videtur enim ista ratio habere efficaciam, propter multa inconvenientia quae videntur sequi si detur oppositum :

Si autem dicas, quod non convertitur in corpus Christi materia panis : hoc primo est contra ea quae dicuntur in Littera. Secundo autem, quod cum non convertatur in aliud aliquid, vel non maneat in propria essentia, videtur necesse esse quod annihiletur.

Et si hoc datur, hoc quidem in Littera improbatur infra in sequenti distin-

Videtur igitur dicendum ad primum, quod argumentatio haeretici nihil habet virtutis : eo quod aliter est in cibo spirituali, et aliter in corporali : spiritualis enim cibus sumitur ut nos ei incorporemur : et hujus ratio supra assignata est in distinctione praecedenti : quia spirituale immutabile est, et ad aliud converti non potest : sed nos ad ipsum per vitae conformitatem possumus converti : nec sequitur propter hoc, quod ipse magis comedit nos, quam nos eum : quia hoc infertur ac si sit comestio corporalis, quod non est verum, sed potius est comestio spiritualis in sacramento.

Ad aliud dicendum, quod non recedimus a specie naturali, propter hoc quod spiritualia quae sunt gratiae non destruunt naturam in aliquo, sed potius perficiunt : unde ambo illa sophismata procedunt ac si esset comestio corporalis et transmutatio in substantia corporali : et hoc non est verum.

<--- Page Split --->

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod si condignitas accipiendi quaeritur, nemo est dignus : nec aliquis adeo praesumptuosus est, quod confidentia propriae virtutis accedat : sed licet non simus digni, tamen necessitatem accipiendi habemus, et confidentiam ex benignitate Dei, cum dixit, Matth. xxvi, 26 : Accipite et comedite. Et, infra, §. 27 : Bibite ex hoc omnes.

Ad 3. Ad in autem quod objicitur de Moyse et Publicano, dicendum quod humilitas illorum commendatur in recognitione humilitatis propriae : sed fatuitas eorum reprobaretur, si adeo fuissent fatui, quod non accessissent vocante eos Domino, praecipue cum sine ipso non sit salus : et ignorantia hujus distinctionis quae est inter dignitatem propriam, et necessitatem nostrae salutis ex accessu ad Christum, facit haereticos errare.

Ad quest. Ad in quod objicitur pro secunda ratione haereticorum, gravius est solvere : tamen videtur ut ad primum, quod argumentum non valet : quia non ponimus, quod corpus Christi formetur de pane ut de materia : sed potius est transsubstantiatio totius in totum corpus, praeter hoc quod corpus Christi aliquid novum in se suscipiat.

Ad 1. Ad hoc quod objicitur de annihilatione, dicendum quod licet quidam antiquorum hoc concesserint, non tamen approbatum est hoc a celebriori opinione

modernorum : non enim annihilatur quod in aliud praeexistens convertitur, sicut tota substantia panis convertitur in corpus Christi, ut infra habet ostendi.

Sed quia quidam licet pauci dicunt, quod annihilatur, quod tamen ego non puto esse verum : si aliquis vult sustinere opinionem illorum, potest respondere ad primum argumentum contra hoc factum, quod non ex hoc sequitur cœelum vel mundum restringi, si aliquid in nihilum redit de materia : quia materia (ut dicunt quidam) de se multiplex est, et in multiplicatione sui in se restituit semper seipsam in opere propagationis.

Ad aliud dicendum, quod Deus non est causa destructionis propter solam destructionem : quia illa esset operatio stulti, vel maligni : maligni enim est semper destruere id quod est utile, stulti autem est destruere opus suum : scd nihil prohibet, quod aliquid destruatur, ut aliud melius constr uatur : et sic est hic ubi substantia panis propter hoc destruitur, ne inhaereat ibi hominis opinio, sed transeat ab accidentibus in veram substantiam cibi spiritualis : et hoc non est pietati contrarium. Haec autem responsio est non secundum me, sed secundum alios : quia ego non puto, quod annihiletur aliquid de hoc, et infra ponam rationes.

D. Auctoritatibus probat verum corpus Christi esse in altari, et in id panem converti.

Haec et his similia objiciunt illi, in divino mysterio legem naturae sectantes : quorum perfidiam subdita convincunt testimonia. Ait enim veritas : Accipite et comedite : hoc est corpus meum 1. Item, Ambrosius 2 : Si tantum

<--- Page Split --->

valuit sermo Eliae, ut ignem de cœelo deponeret, non valebit tantum sermo Christi, ut substantias mutet ? De totius mundi operibus legitur, quia ipse dixit, et facta sunt, etc. 1. Sermo igitur, id est, Filius, qui potuit ex nihilo facere quod non erat, non potest ea quae sunt, in id mutare quod non erant ? Non enim minus est creare, quam mutare novas naturas rerum. Item 2, Si ordinem quaerimus, viro mixta foemina generare consueverat : liquet ergo, quod praeter naturae ordinem virgo generavit : et hoc quod conficimus corpus ex Virgine est. Quid ergo hic quaeris naturae ordinem in Christi corpore, cum praeter naturam sit ipse partus ex Virgine ? Item 3, Ante benedictionem alia species nominatur, post consecrationem corpus significatur : ante consecrationem aliud dicitur, post consecrationem sanguis nuncupatur. Tu dicis, Amen, id est, verum est. Quod sermo sonat, affectus sentiat. Item, Augustinus : In specie panis et vini quam videmus, res invisibiles, id est, carnem et sanguinem, honoramus : nec similiter pendimus has duas species, sicut ante consecrationem pendebamus, cum fideliter fateamur ante consecrationem panem esse et vinum, quod natura formavit : post consecrationem vero carnem Christi et sanguinem, quod benedictio consecravit 4. Item, Ambrosius : Panis est in altari usitatus, ante verba sacra : ubi accessit consecratio, de pane fit Christi caro. Quomodo autem potest quod panis est, esse corpus Christi ? Consecratione, quae fit sermone Christi 5. Item, Si tanta vis est in sermone Domini, ut incipiant esse quae non erant : quanto magis operatorius est, ut sint quae erant, et in aliud commutentur ? Et sic quod erat panis ante consecrationem, jam corpus Christi est post consecrationem : quia sermo Christi creaturam mutat : et sic ex pane fit corpus Christi, et vinum cum aqua in calicem missum fit sanguis consecratione verbi coelestis. Item, Augustinus 6 : Sicut per Spiritum sanctum vera Christi caro sine coitu creatur : ita per eumdem ex substantia panis et vini idem corpus Christi et sanguis consecratur. Corpus Christi et veritas est, et figura. Veritas, dum corpus Christi et sanguis virtute Spiritus sancti ex panis vinique substantia efficitur : figura vero est id quod exterius sentitur. Item, Eusebius Emisenus : Invisibilis sacerdos visibiles creaturas in substantiam corporis et sanguinis sui, verbo suo, secreta potestate commutat 7.

<--- Page Split --->

Ex his aliisque pluribus constat verum corpus Christi et sanguinem in altari esse, imo integrum Christum ibi sub utraque specie : et substantiam panis in corpus, vinique substantiam in sanguinem converti.

ARTICULUS VII.

An virtus verborum consecrationis sit virtus creata, vel increata? Et quando datur illa virtus, utrum in principio, medio, vel fine verborum?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, circa initium : « Si tantum valuit sermo Eliæ, ut ignem de cælo, etc. »

Hic est quaestio difficillima de ista virtute verborum, quando infundatur verbis haec virtus. Et antequam hoc perfecte possit sciri, oportet quaerere, Utrum illa virtus sit creata, vel increata ?

Videtur enim quod creata :

SED CONTRA hoc videtur esse multiplex sed contra. ratio, scilicet quia

ULTERIUS etiam quaeratur, scilicet si creata est, quando datur orationi prolata ?

Cum enim oratio illa sit quantitas discreta in qua est ordo partium, ita quod sonus unius est post aliam, tam in litte-

<--- Page Split --->

ris quam in syllabis, quam etiam in dictionibus : et non sit aliquid continuans inter ista, eo quod oratio sit quantitas discreta : videtur, quod successive infundatur per successionem prolationis elementorum, litterarum, et non infundatur simul.

Si tu diceres (ut quidam dixerunt) quod datur in termino finali orationis. CONTRA : Quidquid de oratione dictum est, hoc de oratione amplius sumi non potest, secundum Philosophum : in termino ergo finali aut intelligis ultimam partem orationis prolatae, aut terminum ad quem terminatur tota oratio prolata. Si primo modo : tunc residuum orationis ante prolatae nihil accipit de virtute, cum nihil sit de illa oratione, eo quod dictum sit et amplius sumi non possit : constat autem, quod non proferebatur nisi propter virtutem : cum ergo nullam habeat secundum hoc, inutiliter profertur in sacramento. Si secundo modo. CONTRA : In termino ad quem terminatur orationis prolatio, nihil est de oratione illa : quia quod dictum est, amplius sumi non potest : quod autem nihil est, nullam habet virtutem : ergo illa oratio in termino illo nullam accipit virtutem : cum ergo proferatur propter virtutem, incassum profertur.

Si propter hoc dicatur ei virtus sucessive infundi. CONTRA : Aut ergo uniciuque parti orationis prolatae datur tota, aut cuilibet parti pars sua. Si primo modo : cum igitur natura non abundet in superfluis, nec deficiat in necessariis, et multo magis hoc observetur in gratia : videtur, quod prima parte prolata quacumque illa sit, incassum proferantur alia partes, quod falsum est : non ergo unicuique parti datur tota virtus. Si autem cuilibet parti datur pars sua : ergo illa virtus operatur successive supra materiam sacramenti : ergo in prolatione prima partes orationis aliquid de pane convertitur in corpus Christi, et aliquid remanet non conversum quod convertitur in secunda parte : et hac absurditate nulla major esse potest.

Si forte dicas, quod illud argumentum etiam non valet : quia, dato quod infundatur etiam successive, prima pars orationis non convertit, sed disponit, et sic omnes usque ad ultimam qua converstit, sicut fit in generatione naturali, ubi alterations praecedunt substantialis forma transmutationem. Si, inquam, dicas sic : hoc absurdissimum est duabus rationibus : quarum una est, quia ista virtus non est alterativa panis, sed transsubstantiativa : et ideo quælibet pars virtutis transsubstantiat. Secunda est : quia in omnibus alteratis substantia alterata aliter se habet in accidentibus quando est juxta transmutationem, quam quando primo incipit disponi : nos autem videmus, quod substantia panis in forma et accidentibus, uno modo se habet in principio et in fine orationis. Praeterea, Virtus creata quaè successiva est, sicut exigit terminum a quo primo fit transmutatio, ita exigit terminum ad quem, qui primo fuit in potentia in eo quod transmutatur, et postea in actu : hæc autem virtus non habet hujusmodi terminum ad quem, sicut patet cuilibet fideli : ergo non est creata, et successiva.

SOLUTIO. Dicendum videtur mihi, quod secretum Dei sibi sit committendum : sed tamen quia hæresis importuna est nostro tempore, sine præjudicio conabor respondere de his quæ tantum cum veritate fidei quæ rationem excedit, apponi deberent, eo quod plus virtutis habet verbum Dei quam nos intelligere possumus.

Videtur ergo hic melius dicendum, quod virtus hujus orationis sit creata in quantum in ea est virtus increata : sicut supra etiam diximus, quod in verbo creato operatur verbum increatum : et hoc est quod dicitur in Littera per auctoritatem Eusebii in fine capituli inductam, scilicet quod « invisibilis sacerdos « visibiles creaturas in substantiam cor- « poris et sanguinis sui, verbo suo, se- « creta potestate commutat. » Idem

<--- Page Split --->

batim vel litteratim vel secundum ordinem prolationis dictionum in fundatur : sed cum dicta est, in termino finali totam virtutem habet.

Ad m autem quod contra objicitur, dicendum, quod intelligendo terminum ad quem prolatio orationis terminatur intra, sive ille terminus compositus sit, sive simplex : quia de hoc nulla est mihi vis, dummodo accipiatur terminus orationis ultra quem nihil est de oratione, et in quo tota est prolata.

Ad hoc autem quod objicitur, quod in termino orationis dictum est et amplius non potest sumi, dicendum quod hoc verum esset si oratio hic tantum secundum rationem prolationis acciperetur : sed (ut dictum est) ad signatum refertur, et significatio orationis non transit oratione transeunte : aliud enim est tempus in qua profertur omnino, et aliud pro quo profertur, sicut cum dicitur, Ego dormio, impossibile est hanc orationem verificari pro tempore in quo profertur : ita dico hic, quod significatio orationis est indivisibilis res ad quam refertur tota oratio pro tempore finiente prolationem, et tunc habet virtutem quae est in ea virtute suae significationis : et sic patet, quod prima pars non profertur incassum, quia sine ipsa ut est ordinata ad ultimam non expleret ultima significationem totius orationis : et per hoc patet solutio ad omnia objecta praeter ultimum.

Ad quod dici potest, quod hoc verum est de virtute creata, cujus actus proportionatus est materiae in quam agit quantum ad utrumque terminum transmutationis : sicut est virtus naturalis. Sic autem non oportet, quod sit hic : quia alter terminorum non subjacet virtuti : eo quod ille manet in uno modo semper : et ideo ista virtus non habet nisi terminum a quo in quem operetur. Fuerunt tamen quidam qui dicebant, quod nulla virtus creata in transmutatione substantiali operatur, nisi quoad terminum a quo : quia ponebant hic, quod naturalis

virtus quae est in materia non daret formam specificam specialem, sed tantum disponeret materiam, et postea forma daretur a datore formarum, scilicet intelligentia prima vel aliqua secundarum : et secundum illos non valet argumentum :- quia procederet ex falsis. Sed ego puto, quod illa opinio falsa est : et ideo primam solutionem puto et judico esse veriorem et meliorem.

ARTICULUS VIII.

An majoris potentiae sit facere de pane corpus Christi, quam de nullo facere aliquid?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, circa initium : « Sermo igitur, id est, Filius, qui potuit ex nihilo facere quod non erat, etc. »

Videtur enim, quod nihil dicat hic Ambrosius.

<--- Page Split --->

pane facere corpus Christi, quam ex nihilo facere subsistere creaturas : ergo nihil est quod dicit Ambrosius in Littera,

Solutio. Dicendum ad hoc, quod ista duo opera virtutis divinae dupliciter possunt considerari. Uno modo secundum distantiam extremorum : et sic nulli dubium est, quin plus distet non ens ab ente quolibet, quam ens ab ente : et hoc modo creare aliquid ex nihilo majoris potentiae est, quam quodlibet ens vertere in quodlibet aliud. Alio modo possunt considerari extrema mutationis, non sccundum se et secundum distantiam sui ad invicem, sed secundum dispositiones quibus disponuntur ad motum : et sic verum est, quod nihil contrariatur Deo ex parte nihili in creatione, sed aliquid potest reniti conversioni alicujus in aliquid. Et sic procedunt rationes inductae : et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS IX.

Sed contra hoc est Sed contra. 1. Communis omnium et Sanctorum et Magistrorum disputatio. 2. Item, Petrus in prima canonica dicit : Parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos reddere rationem de ea quae in vobis est fide et spe 1 : ergo etiam abundans ratio debet esse apud nos de his quae credimus : ergo ratio est investiganda.

An oporteat quaerere naturae ordinem in Christi corpore ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, circa medium : « Quid ergo quaris hic naturae ordinem in Christi corpore, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod

Solutio. Dicendum, quod absque dusolutio. bio in hoc sacramento et in omnibus aliis articulis fidei multa sunt supra rationem, et nihil est in eis contra rationem : quia jam Deus esset sibi contrarius, si nobis rationem dedisset, et in sacramentis contra dictamen rationis ageret : supra rationem ergo sunt multa in sacramentis, ut impleatur illud Psalmi cxxxviii, 6 : Mirabilis facta est scientia tua, etc.

Ad illud ergo quod objicitur ex LitAd 1.

<--- Page Split --->

tera primo, dicendum quod res dupliciter considerantur, scilicet secundum causas suas proximas, et dispositiones, et proprietates, et virtutes : sicut sunt materia et forma, calidum et frigidum, et hujusmodi : et ratio progrediens ex illis et effectibus illorum saepe et multum deficit a divinis. Considerantur etiam ex relatione ad causam primam, et sic ipsa res et omnia quae sunt rei, habent se in ratione obedientiae ad causam primam : et fit in eis quidquid vult causa prima quae magis influit quam aliqua secundarum : et hoc modo procedit ratio in operibus divinis et miraculis, et aliis quae sunt supra naturam. Ratio ergo quae negatur quaerenda esse in Littera, est ratio primo modo procedens, et non ratio procedens ex principiis secundo modo acceptis.

Ad aliud dicendum, quod omnia illa principia secundum relationem ad causam primam se habent ut obedientia : et ideo ratio non supponit ea nisi secundum transmutationem physicam. Cum autem quaeritur de transmutatione divina, procedit ratio ex altioribus principiis : his quidem non contrariis, sed istis utentibus potius ad libitum : quia se habent ad alia sicut obedientia.

ad carnis substantiam non est factus de nihilo, sed ex purissimis sanguinibus gloriosae Virginis : ergo vera caro Christi per Spiritum sanctum non est creata.

SED CONTRA

Idem eodem modo se habens, non est referendum nisi ad unam causam operantem : caro Christi in sacramento eadem est quam traxit de Virgine, et eodem modo se habens in substantiaibus : ergo referenda est in sacramento ad eamdem causam operantem, ad quam refertur in Virgine : sed in Virgine attribuitur Spiritui sancto : ergo etiam in sacramento, sicut expresse dicit Augustinus in Littera.

ARTICULUS X.

An in sacramento Eucharistiae potest dici creari corpus Christi per Spiritum sanctum? et, Utrum per Spiritum fiat transsubstantiatio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, circa finem : « Sicut per Spiritum sanctum vera caro, etc. »

Hoc enim dupliciter videtur inconveniens.

Solutio. Dicendum ad primum, quod solutio. multa de hoc dicta sunt super tertium Sententiarum. Quantum autem pertinet Ad 1. ad praesentem tractatum, dicendum quod creare dicitur multipliciter, scilicet ex parte creantis : et sic creatio est actus divinus non subjacens tempori : et hoc modo dicitur corpus Christi creatum. Alio modo dicitur creatio secundum quod est ejus quod secundum suam rationem non fundatur in aliquo priori se, sed omnia alia fundantur in ipso : quia illud necesse est fieri ex nihilo si fit : et hoc modo dicit Philosophus, quod prima rerum creatarum est esse, et non est

<--- Page Split --->

ante ipsum creatum aliud. Et dicit ibi Commentator, quod ens fit per creationem : bonum autem et verum per informationem : quia habent se ad ens, sicut ad fundamentum in quo fundantur. Tertio modo dicitur creari id quod secundum esse non est ex aliquo, licet secundum intentionem habeat aliquid prius se : et sic dicitur mundus et cœelum creata esse de nihilo.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod in veritate operatio corporis Christi in sacramento principaliter attribuitur Verbo increato, id est, appropriate, sicut supra in quaestione de forma sacramenti dictum est : tamen secundum aliquid quod est in sacramento, Spiritui sancto appropriatur, scilicet quoad amorem unitivum corporis mystici, et quoad hoc intel-

ligitur verbum Augustini in Littera.

Ad objectum aliud, dicendum quod in utero caro Christi fiebat secundum esse carnis quae non fuit ante : et illa operatio propter attributionem gratiae et bonitatis appropriate convenit Spiritui sancto. In sacramento autem non fit sic : quia non fit caro quae non fuit ante : sed potius illa eadem quae est, et fuit ante. Unde operatio transsubstantiationis non extendit se nisi super substantiam panis et vini : et hoc fit verbo creato in quo operatur Verbum increatum : et ideo non est idem modus operandi : et hoc est quod dicit Eusebius in ultima auctoritate in hoc capitulo inducta ibi, « Invisibilis sacerdos visibiles « creaturas, etc. »

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XI. --- De transsubstantiatione.

ARTICULUS I.

Quare Christus sub alia specie quam propria dedit corpus ?

In primo quaeritur de causis quas tangit Magister in Littera.

Et primo de prima quaeritur, Quare sub alia specie dedit corpus suum ? Ut fides haberet meritum : quia, ut dicit Gregorius, « Fides non habet meritum, etc. »

gnum non continens et signans tantum : signum sacramenti novæ legis continet veritatem et signat eam, signum autem Veteris Testamenti signat, et non causat : ergo minus debet elongari novum, quam vetus : sed signum sacramenti veteris legis erat in eadem specie cum Eucharistia, quia erat corpus et caro agui Paschalis : ergo multo fortius in novo debet esse in eadem specie : ergo non debuit tradi sub alia specie.

Ulterius quaeritur de secunda causa quam tangit in Littera, dicens quod si sub propria forma dedisset, animus hominis abhorreret : quia horror est homini carnem crudam comedere, et sanguinem bibere.

Et hoc nihil esse videtur : quia

Ulterius quaeritur de tertia, quae est ut irridendi occasio tollatur infidelibus qui dicunt nos cruorém occisi hominis bibere : quia

<--- Page Split --->

se ostenderet, sicut legitur de beato Gregorio Papa, quod ad firmandam plebis fidem, orationibus suis formam accepit digiti versi in carnem cruentam : quare si esset sub propria specie, non ordinaretur ad fidei irrisionem, sed potius ad ejus ædificationem.

tertium vero quod est usus rei in ratione cibi et potus generalium, oportuit quod haberet formam cibi generalis, et illa est forma panis : et formam potus generalis, et illa est vini species. Tamen de hoc infra quaeretur, quare spiritualiter dedit sub his formis potius quam sub aliis.

est. 3. Juxta hoc ulterius quaeritur, Si contingat, quod Dominus ostendat se in propria forma hominis, vel carnis cruentæ, vel membri alicujus, utrum sit sumendum vel non ?

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod secus est in aliis sacramentis : quia in illis non continetur auctor omnis gratiae, sed in isto continetur, et ideo in ipso praecipue altissimo debuit fides collocari.

Ad ALIUD dicendum, quod duplex est ratio de fide : prima scilicet quae extrahitur a principiis fidei : et haec ædificat fidem, quia supponit fidei principium, et supponens fidei principium, non dubitat de credito. Secunda vero procedit non supponendo fidei principium, sed ex rationibus physicis : et haec frequenter nititur fidem evertere, et meritum fidei exstinguere : et de hac intelligitur dictum Gregorii : et ideo dicit, « cui humana ratio præbet experimentum, non divina. »

Videtur autem ex Littera, quod non : quia

:ontra. SED CONTRA :

Illa ostensio, et subtractio accidentium panis non fit nisi ad augmentandam devotionem : quanto autem devotio magis augetur, tanto dignius sumitur : ergo quanto apertius ostenditur, tanto dignius sumitur : ergo etiam tunc magis erit sumendum, quam alia vice.

Ad ALIUD dicendum, quod est irrationabile, quod nullam habet veri rectitudinem, et hoc non est credendum : et qui credit, falius est : sed est aliquid in quod non potest ratio, habens tamen argumentum veritatis, quia illud dixit Dominus qui non potest mentiri, et saepe dicta ejus intelligere non sufficimus : et illud oportet credi, eo quod dictis Domini falsum subesse non potest.

solutio. Solutio. Dicendum, quod causæ quas tangit Magister in Littera, bonæ sunt. Et prima est accepta ex verbis Gregorii. Secunda ex verbis Hieronymi. Tertia vero ex verbis beati Augustini. Posset tamen reddi hæc causa quæ videtur cogens, quod quædam sunt in sacramento consideranda ad ipsum secundum essentiam, quædam autem consideranda ad usum ipsius, scilicet quod datur in cibum spiritualem fidelium. Et in prima consideratione tanguntur causæ dictæ in Littera. Sed in secunda consideratione oportet in sacramento esse fractionem, masticationem, et rationem cibi generalis. Prima autem duo nullo modo possunt cadere in formam corporis Christi propriam : quia illud corpus cum sit impassibile et gloriosum, non est divisibile vel frangibile in forma aliena. Secundum

Ad ALIUD dicendum, quod forte ad tempus excitaret naturalis species majorem devotionem quam species panis, sed non semper : præcipua tamen causa est, quia ea quæ exiguntur ad usum sacramenti, non possent esse in propria forma : sed salvantur bene in forma alia quæ est corporis corruptibilis.

Ad ALIUD dicendum, quod species rei et species sacramenti in nullo sacramento possunt esse idem : quia res sacramenti invisibilis est, species autem sacramenti debet esse sensibilis. Et ad argumentum dicendum, quod in Veteri Testamento fuit caro figura non ejusdem

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3.

<--- Page Split --->

speciei cum carne Christi, sed potius caro animalium quorumdam oblatorum. Et hujus causa supra dicta est : quia non figurabat tantum sacram rem, sed etiam Christi Passionem, et oblationem quam Patri obtulit in cruce. Unde sacramenta veteris legis et novae non distinguuntur per hoc quod est signare, sed potius per id quod est causare. Unde per hoc sunt sacramenta novae legis viciniora veritati, quia continent eam, quod non fecerunt sacramenta veteris legis. Si autem volumus dicere, quod expressiora sunt in significando, tunc dicendum, quod species panis expressius est signum cibi spiritualis mystici corporis, quam caro : quia nec cibus generalis est, nec etiam colligitur ex diversis sicut panis : sed tamen caro expressius est signum passionis, et oblationis in cruce.

Ad quod nota, quod sacramenta veteris legis signabant tantum sacramenta novae legis. Sacramenta vero novae legis signant non solum ipsum sacramentum, sed etiam cum hoc effectum sacramenti in nobis. Ad hunc autem effectum signandum expressius signum est species panis, quam species carnis.

Ad aliud dicendum, quod aliter intelligitur res secundum propriam naturam rei, et aliter in effectu spirituali. Primo modo intelligitur res ex propriis principiis speciei. Secundo autem modo necesse est, quod intelligatur per symbolum corporalium imaginum : et hoc modo fit intellectus spiritualium in sacramentis.

sed nos ei : tamen etiam accessum et contactum formidaret homo ex reverentia. Præterea, quod potissimum est in sacramento, ratio signi non salvaretur ibi, ut prætactum est, nec ea quæ pertinent ad usum sacramenti.

Ad in quod ulterius quaeritur de tertia Adq Ad causa, dicendum quod infideles videntes cruentam carnem Christi dentibus dividi, et sanguinem assumi per potum, non aedificarentur ad fidem : quia dividi et assumi sunt corporalium : et ideo tunc putaretur Christum et corporalem esse, et effectum sacramenti putarent esse praestigium vel incantationem.

Ad aliud dicendum, quod quandoque Sancti oraverunt in casu propter ostensionem effectus sacramenti : sed tamen in assumptione sacramenti oraverunt, ut iterum esset sub forma panis : et ita fecit beatus Gregorius cum matrona, quae ipsum panem sacrae oblationis obtulerat, et de sacramenti efficacia dubitabat : et hoc cum revelaretur beato Gregorio, orabat ut Deus ostenderet sacramenti effectum : et iterum postea oravit, ut rediret species panis, et dedit eidem matrona sumendum.

Ao in autem quod ultimo quaeritur, Ad^ Utrum sic esset sumendum, si in propria forma carnis vel sanguinis appareret ?

Dicendum sine prejudicio, quod aut omnibus apparet sub forma propria, aut aliquibus. Si aliquibus, puto quod sit sumendum : si vero omnibus, tunc non est sumendum, sed pro reliquiis reservandum.

Si autem tunc quaeratur, Utrum sacerdos, cui hoc accidit, missam sine communione celebrare debeat ?

Dicendum, quod si prae devotionis fervore potest, debet aliam missam celebrare, et in illa communicare. Et si in illa idem contingat : tunc potest aliam celebrare, donec communicet in persona Ecclesiae. Si autem ex indevotione impeditur, vel ex hoc quod saepius sine inter-

Ad in quod ulterius quaeritur de secunda causa, dicendum quod est horror qui nascitur ex devotione et reverentia : et est horror qui nascitur ex abominatione. Primo modo esset horror in sumptione sacramenti : nullus enim præsumeret cruentam carnem Christi sumere, quando in propria specie præsentaretur. Et ita intelligitur in Littera.

Ad aliud dicendum, quod licet sciatur a fidelibus, quod nobis non incorporatur,

<--- Page Split --->

missione hoc sibi contingit, tunc potest non celebrare : et ipsa communio quam in persona Ecclesiæ debuit facere, intelligitur in spirituali sumptione per fervo-

rem excitatum ex hoc quod corpus Christi in propria forma omnibus apparet, etc.

B. Quare sub duplici specie ?

Sed quare sub duplici specie sumitur, cum sub alterutra totus sit Christus ? Ut ostenderetur totam humanam naturam assumpsisse, ut totam redimeret. Panis enim ad carnem refertur, vinum ad animam : quia vinum operatur sanguinem, in quo sedes animae a Physicis esse dicitur. Ideo ergo in duabus speciebus celebratur, ut animae et carnis susceptio in Christo, et utriusque liberatio in nobis significetur. Valet enim, ut Ambrosius ait 4, ad tuitionem corporis et animae quod percipimus, quia caro Christi pro salute corporis, sanguis vero pro anima nostra offertur, sicut praefiguravit Moyses : Caro, inquit, pro corpore vestro offertur, sanguis pro anima : sed tamen sub utraque specie sumitur totus : quod ad utramque valet, quia sub utraque sumitur ipse totus Christus. Sed si in altera tantum sumeretur, ad alterius tantum, id est, animae vel corporis, non utriusque pariter tuitionem valere significaretur. Sub utraque specie tamen totus sumitur Christus : nec plus sub utraque, nec minus sub altera tantum sumitur. Eadem enim ratio est, ut ait Hilarius 5, in corpore Christi, quae in manna praecessit. De quo dicitur, Qui plus collegerat, non habuit amplius : nec qui minus paraverat, habuit minus 3. Et licet sub utraque specie sumatur totus Christus, tamen non fit conversio panis nisi in carnem, nec vini nisi in sanguinem. Nec debent dici duo sacramenta, sed unum : quia utraque specie idem sumitur. Neque debet iterari sacramentum : quia benedictio non repetitur super speciem eamdem. Neque aliae substantiae in sacrificium veritatis offerri debent : quia de aliis non potest consecrari corpus Christi vel sanguis.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

An in sacramento Eucharistiae necessaria sit duplex species ?

Deinde quæritur de secunda parte hujus capituli, scilicet de hoc quod dicit ibi, B, « Sed quare sub duplici specie, etc. »

Videtur enim non esse necessaria duplex species :

Item, Agnus non terminatur ad azymum, sicut ad rem quæ est ejusdem speciei cum ipso : nec lactuca agrestis ad vinum, quia non habet conformitatem : ergo illa responsio nulla est.

Præterea, Illa non fuerunt de veritate sacramenti, sed potius signabant præpaparationem eorum qui comedere debebant agnum paschalem : ergo etiam in veritate Novi Testamenti illis nihil debuit respondere : ergo non propter illa plures species debebant esse in materia hujus sacramenti.

tera, quod quia duplices sumus, scilicet corporales, et spirituales, ideo corpus offertur pro corpore, et sanguis pro anima : hoc nihil esse videtur : quia eadem ratione quodlibet sacramentum esset tradendum in duplici specie, cum nos qui suscipimus, duplices sumus, et quærimus in eo duplicem profectum, scilicet animæ, et corporis.

SOLUTIO. Ad hoc puto esse dicendum, quod multis de causis, quarum quædam in Littera tanguntur, quædam autem a Magistris, istud sacramentum in duplici specie traditum est. Una est quæ tangitur in Littera : quia offertur pro corpore, et anima. Alia causa est, ut dicunt quidam, quod sacramentum illud non est tantum sacramentum effectus spiritualis, sed etiam memoriale. Unde per speciem panis qui cor hominis confirmat, facit unionem charitatis, ut unionem corporis mystici. Sed per speciem vini pinguium est memoriale ebrietatis amoris Christi, quando in sanguine passionis pro nobis se obtulit, quasi oblitus suiipsius pro dilectione nostra.

Aliam causam iterum tangunt alii : quia non tantum est sacramentum passionis, sed etiam incarnationis. Incarnationem ergo significat species panis : quia corpus ejus quasi ex guttis sanguinis commixtum et coagulatum et formatum est in panem fidelium : per speciem autem sanguinis significat passionis sanguinem fusum.

Aliam tangunt quidam, quod hoc scilicet factum est in signum duplicis modi sumendi : quidam enim sumunt cum difficultate pœnitentiae, quasi panem doloris, et panem lacrymarum pro peccatis præteritis : et illi quasi masticant diu, et gluttiunt tandem. Alii cum facilitate de-

<--- Page Split --->

votionis, sperantes fruitionem æternam in patria, quæ hic significatur in sacramento : et illi quasi bibunt et inebriantur ab ebrietate domus Dei, et torrente voluptatis potantur.

Adhuc alii dicunt, quod sit hoc in signum duplicis effectus, scilicet unionis corporis mystici per carnem, et redemptionis per sanguinem. Primum ergo significatur in specie panis qui conformando sibi, et caput unit et membra : secundum autem in specie vini.

Probabiles autem sunt omnes illæ causæ : sed una omnibus aliis melior, ut videtur, hæc scilicet, quia inter unita sibi oportet conjunctionem et virtutem unientem esse : cum igitur nos per hoc sacramentum uniamur Christo capiti, oportet aliquid esse in sacramento quo significetur nostra ad eum conjunctio, et aliquid quo significatur virtus uniens. Sed unio non potest significari in pane, quia non est corpus immiscibile, manens in propria specie : et ideo oportet esse substantiam liquidam, cui alia uniretur insipida : sed iterum potuit esse, quod nostra insipiditas per illam debuerit redire ad saporem. Unde ut significaretur unio Christi per naturam, assumitur species vini. Quia pueri communicaverunt carni et sanguini Domini, et ipse similiter participavit eisdem, ut dicitur, ad Hebr. ii, 14. Ut autem signetur unio nostra per gratiam ad ipsum, apponitur aqua, ut nostra insipiditas suo sapore reversa intelligatur ad saporem, et absorpta, sicut illa aqua absorbetur a vino. Ut autem significetur virtus uniens, assumitur species panis qui cor hominis confirmat, et per consequens ligat membra cum capite. Tamen quando omnes illæ rationes adunantur, efficitur ex omnibus una habens vigorem.

esui carnis, et alterum respondens potui sanguinis.

Ad ALIUD dicendum, quod bene conceditur, quod illis nihil respondet in substantialibus sacramento isti, sed potius in circumstantiis, sumentium : sicut est quod azymi significent puritatem, sinceritatem et veritatem, et lactucæ agrestes amaritudinem pœnitentiae pro commissis.

Ad ALIUD dicendum, quod alia sacramenta non sic habent significare modum unionis, qui in duobus expletur, sicut istud, et ideo non sunt tradita in duplici specie.

Ad ALIUD dicendum, quod non est hæc sola causa, quia duplices sumus : sed cum hoc quia Christus corporaliter et spiritualiter per se conjungitur nobis : in aliis autem non conjungitur nobis, nisi uno modo, scilicet spiritualiter per gratiam : et ideo cum hic sit utraque conjunctio, scilicet corporis, et animæ, ideo oportuit esse duplicem speciem in sacramenti materia.

Ad ULTIMUM dicendum, quod licet totus Christus sit sub utraque specie, tamen totus est de vi sacramenti : cum igitur plurima sit ostensa utilitas in causis dictis, oportuit quod ex vi sacramenti sub utraque specie in sacramento haberetur.

ARTICULUS III.

An bene dicat Magister, quod vinum operatur sanguinem, in quo sedes animæ a Physicis dicitur ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit in Littera,ibi, B, circa initium : « Quia vinum operatur sanguinem, etc. »

Hoc enim falsum videtur secundum Physicos, quos tamen inducit in Littera pro testibus.

Aut enim anima comparatur ad corpus

Dico ergo ad primum, quod unum in quo sunt duo, bene terminari potest ad duo illi respondentia. In agno autem fuit quidem carnis esus et sanguinis oblatio, et limitio postium et superliminarium : et ideo duo succedunt : unum respondens

<--- Page Split --->

ut actus, sive forma, vel perfectio : aut comparatur ad ipsum ut motor et principium operum. Si primo modo : tunc non potest esse quod dicit : quia sic est in toto tota, ut dicit Augustinus. Si enim aliquid esset de corpore, in quo non esset tota, oporteret quod aliquid esset de materia non perfectum a forma : omnis autem formaè substantialis hoc proprium est, quod sit in toto tota, sicut lapideitas in lapide, et igneitas in igne, et sic de aliis.

Si forte tu dicas, quod hoc non est verum nisi de totis homogeniis, et non de heterogeniis : quia humanitas est in toto, et non in partibus : hoc non obstat, quia aliud est dicere in toto totam esse, et aliud in partibus totam esse. Et primum competit omni formaè substantiali : secundum autem non, sed tantum competit animæ : quia dicit Augustinus quod est in qualibet parte corporis tota. Videtur autem, quod hoc modo non habeat sedem in sanguine, sed in toto.

Item, Sanguis non est pars hominis, vel alterius animalis, nisi potentia tantum : ergo non est pars animata nisi potentia tantum : sed magis est sedes anima in eo quod actu animatum est, quam in eo quod potentia solum : ergo sedes anima e, eo quod actu animati est, magis est in corde vel in cerebro, quam in sanguine.

Si autem comparatur anima ad corpus, ut motor et principium operum : adhuc est falsa, et magis quam prius : motus enim naturales, ut dicunt Physici, procedunt ab hepate, et vitales a corde, animales autem a cerebro : ergo sedet in his membris, quando movet, et non in sanguine.

Praeterea, Physici dicunt, quod sedes animae est in corde, et non in sanguine : ergo videtur falsum dicere in Littera.

guine. Hoc autem intelligendum est tribus modis : quibus sine contradictione verificatur. Uno modo : quia sedes dicit primam firmitatis permanentiam animae in corpore : et tunc motus animales fundantur in vitalibus, et vitales fundantur in naturalibus : naturales autem, cum sint generare, augere, et alimento uti, duobus prioribus subministrat nutritiva : et ideo fundantur in illa : et sic per consequens omnes in nutritiva. Nutritiva autem non locat alias immobiliter in corpore, nisi per alimentum, quia ex illo suscipitur augmentum, et semen generationis, et generantur ex evaporatione ipsius spiritus in corde vitales et pulsatiles, et ulterius spiritus animales in capite. Constat autem, quod ultimum nutrimentum quod est inter venas, est sanguis in habentibus sanguinem, vel similis humor in non habentibus : ergo nutritiva fundatur in sanguine, et per consequens aliae. Secundo modo intelligitur id quod sedes animae sit in sanguine, tamquam in eo quod potentia est totum corpus in quo est anima. Hoc autem non est caro, neque os : et ideo cum ipsa sit tota in toto, hoc videtur magis ei appropriari ratione sanguinis quam alterius partis. Tertio modo potest id intelligi propter cor, in quo secundum Aristotelem in libris de Animalibus, primo generatur sanguis, et praecipue operatio vitae ab anima procedens in corpore per sanguinem ibi generatum. Sed tamen Galenus contradicit : et est illa contradictio reducenda ad concordiam alibi : quia ad praesentem tractatum non pertinet.

PERDICTAautem patet solutio ad totum : quia nec intelligitur prout anima comparatur ad corpus, ut forma : nec prout comparatur, ut motor ad ipsum : sed potius prout permanet in ipso per sanguinis operationem.

<--- Page Split --->

possibile : ergo nihil mutatur in deitatem.

ARTICULUS IV.

An sub utraque specie sumatur totus Christus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, B, circa medium : Sub utraque specie tamen totus sumitur Christus, etc. »

Si autem hoc concedatur, sequitur absurditas maxima : quia deitas aliquo modo habebit causam, quod absurdissimum est. Quod autem hoc sequatur, patet ex hoc, quod sacramentum est causa omnis rei quam continet.

SOLUTIO. Absque omni dubio dicendum, quod nihil convertitur in deitatem : sed cum sint tria corporis Christi propria, scilicet quod ipsum sit mixtum ex humoribus in se continens eosdem : et essentialis et naturalis pars compositi hominis sive hypostasis, cujus naturalis perfectio est anima rationalis : et quod unitum deitati in singularitate personae. Dico quod in transsubstantiatione panis in corpus Christi, est sanguis Christi in corpore, non virtute sacramenti, sed virtute connexionis ex qua est corpus : et anima Christi virtute compositionis hypostasis : et divinitas Christi virtute unionis factae in singularitate personae divinae. Similiter quando vinum transsubstantiantur in sanguinem, est ibi corpus sicut connexum et continens suum sanguinem per naturam : et anima sicut perfectio corporis : et deitas virtute unionis factae in corpore secundum personae divinae singularitatem.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod totus Christus est ibi virtute sacramenti, sicut aliquid dicitur virtute alicujus fieri, quod operatur unum cui conjuncta sunt alia : et non sic quod virtus sacramenti extendat se immediate in omnia illa, quae in sacramento esse dicuntur.

Ad ALIUD dicendum, quod panis iste descendit de cœlo ratione personæ, et non naturae humanæ : et eadem persona est in sacramento, licet virtus sacramenti non immediate se extendat super personam : et aliud non potest haberi de illa auctoritate.

Ad ALIUD dicendum, quod est intentio Ad 3, 4 et 5. quae est finis operis, et intentio quae est finis ejus quod efficit sacramentum : intentio quae est finis operis, non proprie vocatur intentio, sed terminus operis : et illa in Ecclesia non est ut virtute sacra-

<--- Page Split --->

menti sit in altari totus Christus, ita quod virtus sacramenti totum operetur quod est in ipso : sed intentio Ecclesiæ est, ut sit in virtute sacramenti corpus, vel sanguis : virtute autem mixtionis vel unionis naturalis ad animam, vel unionis gratuitæ ad deitatem, sint ibi cætera quæ sunt in persona Christi.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS V.

An bene dicatur, quod hoc sacramentum non debet iterari ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, B, sub finem : « Neque debet iterari sacramentum, etc. »

Hoc enim videtur falsum per hoc quod dicit Dominus, Luc. xxii, 19 : Hoc facite in meam commemorationem : et Apostolus, I ad Corinth. xi, 25 : Hoc facite quotiescumque bibetis, in meam commemorationem. Ergo multoties iteratur.

SOLUTIO. Dicendum quod infra Magister tangit de iteratione sacramentorum in fine tractatus de Penitentia : sed quantum pertinet ad tractatum istum, dicendum quod sacramentum multis de causis dicitur iterari, vel non iterari. Uno modo : quia causa non iteratur, ut in baptismo, quia ibi causa est originale, quod non iteratur, ad cujus deletionem ordinatur baptismus. Alio modo : quia id quod est res sacramenti non iteratur, eo quod semel acceptum totum consequitur effectum, qui est in se, nisi sit impedimentum ex parte fictionis : et hoc etiam non impedit characterem, nisi ex parte subjecti susceptibilis ejus quod efficere habet character ; et ideo recedente fictione operatur character gratiam propter quam operandam impressus fuerat. Alio modo dicitur non iterari sacramentum non quin sæpius sumatur, sed quia forma sua super eadem numero non iteratur : et ita dicitur hic : quia si hæc iteratur, significaretur forma semel prolata non esse efficax.

Ad in ergo quod primo objicitur, dicendum quod multoties sumitur idem : sed non repetitur forma super eamdem speciem sumptam semel : et hoc modo non repetitur.

Ad aliud dicendum, quod sacramentum idem est specie et numero ex parte rei contentæ : sed ratione ejus non negatur hic iteratio sacramenti : sed non est idem numero ex parte materiae et accidentium quæ sunt signa in sacramento, et ratione illorum cum non super idem repetitur forma, negatur hoc sacramentum iterari.

Ad aliud dicendum, quod hic dicitur unum ab una relatione specierum corporis et vini ad contentum cum ipsis, et non ratione contenti absolute considerati. Et ideo multiplicatis talibus signis materialiter multiplicatur repetitio sacramenti materialiter, licet specie sint signa eadem semper, et in omni consecratione.

Ad aliud dicendum, quod alio modo dicitur non iterari baptismus, et alio modo istud sacramentum, ut jam habitum

<--- Page Split --->

est : istud enim sacramentum ab uno homine, et saepius celebratur, et saepius suscipitur : illud autem non. Unde alio

modo dicitur non iterari illud, et alio modo istud.

Sequitur deinde, etc.

C. Quare aqua admisceatur ?

Aqua vero admicroenda est vino : quia aqua populum signat, qui per Christi passionem redemptus est. Calix ergo Dominicus juxta canonum prseceptum, aqua et vino mixtus debet offerri : quia videmus in aqua populum intelligi ', in vino ostendi sanguinem Christi. Cum ergo in calice vino aqua misceatur 2, Christo populus adunatur, et credentium plebs ei quem credit copulatur : quae copulatio aquae et vini sic miscetur in calice Christi, ut mixtio illa non possit separari. Nam si vinum quis tantum offerat, sanguis Christi incipit esse sine nobis. /

ARTICULUS VI.

Quare hoc sacramentum datur sub specie panis et vini ?

Quarto, de admixtione aquae.

Quinto et ultimo, de admixtione specierum manentium cum aliis corporibus : ut si gutta sanguinis funderetur in dolio, vel alio liquore, quamdiu maneat ibi corpus Christi, vel utrum convertatur in illud, vel non ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi. C,« Aqua vero admiscenda est, etc.»

Et sunt hic quinque quaerenda.

Cum enim supra habitum sit quare dedit corpus suum sub alia specie, et iterum quare dedit sub duplici specie, restat nunc primo quaerendum, Quare sub specie panis et vini ?

Secundo, Quare sub specie panis de frumento et non alterius grani ?

Tertio, An debeat confici in azymo vel fermentato propter Graecorum controversiam ?

Ad PRIMUM autem horum objicitur sic : 1. In multis figuris praefiguratum est istud sacramentum, sicut habitum est in principio hujus tractatus 1 : eadem ergo ratione qua eligitur species unius figurae, eadem ratione fuit eligenda alia : manna autem fuit in specie panis, et agnus paschalis in specie carnis : ergo magis debuit eligi species carnis quae magis convenit, quam species mannatis quae minus convenit, ex quo inter figuras eligenda fuit materia.

<--- Page Split --->

ut dicit Magister Hugo : sed in naturali lege præsignabatur in specie panis tempore Abrahæ, et iterum postea ante legem acceptam in mannate : ergo præcipue in Novo Testamento debuit addi materia, quæ haberet signum majoris convenientiæ : ergo non debuit dari in forma panis.

Eodem modo objicitur de vino :

Solutio. Dicendum, quod multæ causæ convenientiæ assignantur a Magistris, quare debet confici ex pane et vino istud sacramentum : et illas causas non omnes tangemus in solvendo objecta, ut vitetur prolixitas. Sed intelligendum, quod una sola est cogens, scilicet quia Dominus in tali materia illud dedit, et frequentandum instituit : quod si in alia dedisset et instituisset, in alia fieret, et non in ista.

Dicendum ergo ad primum, quod quoad multa quæ sunt in hoc sacramento, præfigurabatur in diversis figuris : et hæc divisio prius est habita : sed hoc non facit ad hoc quod secundum illas sit materia, sed potius institutio, ut dictum est. Non autem institutionis potuit esse major convenientia quæ est istius materiae, quam alterius : et illa convenientia præcipue attenditur in tribus, quorum unum est cibi illius confectio : quia scilicet ex multis granis depuratis est panis, et ex multis uvis confluit vinum : et ex hoc fit convenientia corporis veri ad corpus mysticum. Corpus enim verum componitur ex multis membris similibus et dissimilibus, purissimis : et sanguis Christi effluxit de multis membris Christi. Corpus autem mysticum componitur ex multis fidelibus purissimis : et sanguis significat redemptionem animarum a di-

1 Sapient. xvi, 20 : Paratum panem de ceto prestitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnis saporis suavitatem.

2 Exod. xvii, 31 : Appellavitque domus Israel

nomen ejus Man, quod erat quasi semen coriandri album, gustusque ejus quasi similæ cum melle.

a Joan. xix, 34.

<--- Page Split --->

versis periculis, et non ab uno : et hæc est causa præcipua.

Secunda causa convenientiae : quia panis generalior est cibus, qui infirmis et sanis datur : et licet vinum non detur in aliqua infirmitate, tamen ex effectu habet significationis convenientiam, quia lætificat cor ' , et secundum Philosophum facit bonæ spei hominem, et datur confortatis jam infirmis : et similiter sacramentum lætificat, et bonæ spei facit : quia enim seipsum tam benigne communicat, speramus quod omnia dabit : et datur secundum Augustinum, confortatis bona conscientia qui jam de infirmitate convaluerunt.

Tertia fuit, quia ille cibus inter eos qui præparantur ab homine, mundior est, et mundior potus vinum : et ideo iterum habet convenientiam ad maximæ munditiæ sacramentum.

Ad hoc quod postea objicitur, dicendum quod incrementum signorum non attenditur in hoc quod signa sunt in alia et alia materia : quod patet, quia aqua Maris rubri et lustrationis fuit signum baptismi, et tamen baptismus est in aqua : sed attenditur in hoc quod signa magis conjungantur rei, et sic factum est in Novo Testamento.

Ad 3 et 4. Ad aliud dicendum, quod licet caro cum carne in genere magis conveniat, tamen accipiendo proportionem signi ad signatum prout caro hic sumitur signata, minus convenit : quia hic significata est in diversitate membrorum, nervorum, et musculorum, tamen omnia assimilata sunt in unum gratiae candorem et saporem : et ideo ex parte signi quod est panis, oportuit talem esse compositionem, ut prius etiam habitum est.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod licet non omnes gentes utantur pane, tamen generalior cibus est bene dispositis hominibus: quia caro inflammat, ut dicunt medici, sed non panis cum moderamine sumptus.

Præterea, Non est hæc causa, sed potius major convenientia cum re contenta sub sacramento, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod natura hoc nutrimentum præparat non confortatis, sed imbecillibus ex ætate : sed istud sacramentum, ut dicit Augustinus, non datur nisi confortatis bona conscientia : et ideo non debuit confici in illa materia.

Ad aliud dicendum, quod diversitas saporis refertur ad diversitatem gratiae in contento : quia continet eum qui theca est omnium gratiarum : et huic sufficienter respondet diversitas granorum, ex quibus conficitur panis. Vel dicatur melius, quod licet diversitas gratiarum sit in hoc sacramento, tamen illæ gratiae tendunt ad unum, scilicet summum bonum : sapores autem diversorum ciborum non tendunt ad unum, sed ad diversa : et ideo diversi cibi non sunt materia hujus sacramenti, sed potius unus cibus qui colligitur ex diversis in unum saporem tendentibus.

Ad aliud dicendum, quod sapor olei in mannate erat imperfectionis : quia in re nihil fuit, sed præfigurabatur tantum : sed modo datur sacramentum perfectum : et ideo pinguedo olei tota ex parte rei comprehenditur : et ideo istud sacramentum sui perfectione condimento non indiget.

Ad 10 quod ulterius objicitur de vino, dicendum quod confortatorum accipientium sanguinem bonum melior est potus vinum, et non aqua : et ideo cum talibus detur istud sacramentum, convenientior materia est vinum.

Ad aliud dicendum, quod aqua distincta, et tamen secundum locum conjuncta, effluxit de latere Christi : ut signaretur non esse materia, sed tantum materia sanguinis esse unienda.

Ad ultimum, quod in veritate hoc sacramentum non datur infirmis adhuc morbo peccati subjacentibus, sed potius

1 Psal. ciii, 15 : Et vinum laxificet cor homines. Cf. Judicum, 13 : Numquid possum deserere vi-

<--- Page Split --->

bona conscientia confortatis : et ideo illa objectio supponit falsum.

ARTICULUS VII.

An sacramentum debet dari sub specie panis et de frumento ? et, An alia grana possunt admisceri ?

Secundo quaeritur, Quare datur sub specie panis de frumento, et vini?

Videtur, quod alterius grani panis esse debuit : quia

ULTERIUS quaeritur de admixtione alioquem granorum. Ponamus enim, quod in quadam terra nihil inveniatur frumenti, sed tantum spelta, sicut est in multis terris. Et quaeratur, Utrum de grano spelta possit confectio fieri ?

Videtur, quod non : quia

<--- Page Split --->

Sed contra. Sed contra :

ULTERIUSquæriturdeadmixtionealio - rumgranorumcumpanedefrumento , utrumextalimixtopossitfiericonfectio ? Verbigratia , ponoquodadmodiumfru - mentiponiturdimidiusmodiushordeivelsiliginis , etfiatindepanis , utrumextalipanefieripossetconsecratio ?

V ideturquodsic : q u i a

inde confectio sicut de pane de frumento.

Sed contra :

SIMILITER objicitur, Si de pane corrupto possit fierit confectio ?

V ideturquodnon : q u i a

Sed contra :

Nos videmus hostias diutissime servari a quibusdam in tantum quod etiam si panis in majore quantitate ita diu servaretur, corrumperetur totus : et tamen de his hostiis conficiunt : ergo videtur, quod corruptio non impediat confectionem.

SIMILITER quæritur ex parte vini, Utrum de agresta possit fieri confectio ?

<--- Page Split --->

Videtur autem, quod sic : quia

solutio.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod non nisi de pane frumentino in genere suo potest fieri confectio : et causa sunt, quia melius et nobilius nutrimentum praestat illud granum : et praecipue quia Dominus se illi grano comparavit.

Ad 1.

AD PRIMUM ergo quod contra hoc objicitur, dicendum quod non est simile de baptismo et Eucharistia : quia baptismus est sacramentum necessitatis, sed non Eucharistia, et ideo baptismus in generali materia nobis dari debuit, sed istud in materia qua majorem habet convenientiam cum re signata.

Ad 2.

AD ALIUD dicendum, quod illi panes quos Dominus dedit, signabant libros legis veteris, et non Eucharistiam : et illi habent durum corticem in littera, et dulcedinem in spirituali intelligentia intus : unde ex illis panibus nihil probatur.

Ad 3.

AD ALIUD dicendum, quod passio Dominica non debet praesentari in panis sapore, quia passus Christus optimi saporis fuit : sed potius in modo praeparationis panis, ut dicit Hugo in quadam epistola ad Bernardum, quod panis ille coctus est igne passionis in cruce, formatus autem manibus sapientiae in Virginis utero : et ideo non procedit illa ob-JECTIO.

Ad 4.

AD ALIUD dicendum, quod Dominus utrumque attendit in grano, scilicet confectionem, et in casu in terram mortem : sed materia Eucharistiae habet vim a Christo, qui se illi grano et non alii comparavit.

Ad ALIUD dicendum, quod ipsa ostensio comparationis sui ad granum hoc et non aliud, ostendit causam institutionis, quae postea facta est, cum corpus suum in hoc pane dedit, et non in alio.

Ad ALIUD dicendum, quod istud sacramentum causa amoris et perfectionis est delicatorum in spiritualibus deliciis : et ideo licet caro cito consumatur, tamen si custodiatur quemadmodum oportet, non consumitur : et hoc competit spirituali cibo, qui secum non compatitur concupiscentiae calorem ex peccato mortali procedentem : et etiam in signum hujus manna reservatum computruit.

Ad ALIUD dicendum, quod distinguendum est de via corporali, et de via spirituali : corporalis enim calor ex motu excitato resolvit mollia, sed in via spirituali ex devotione confortatur et non resolvitur spiritus : et ideo non est simile.

Ad ALIUD dicendum, quod amidum non habet similitudinem cum corpore : quia aliquid est dispositum in eo ad putrefactionem, unde efficitur viscosum et tenax : et in illo confici non debuit.

Praeterea, Incautum esset conficere in illo propter humorum liquefactionem.

Ad ID quod ulterius quaeritur de adAdq Ad1 mixtione aliorum granorum, et praecipue de spelta, dicendum, quod absque dubio frumentum genus est, et non species grani : et habet sub se triticum, et speltam : unde spelta frumentum est, et de ipsa potest confici corpus Domini, sicut de tritico : et hoc nulli dubium est consideranti granum cum grano, et panem cum pane : et per hoc patet solutio ad primum.

Ad ALIUD dicendum, quod Dominus constituit in specie tritici dando inde virtutem grani in omni specie frumenti : et hoc ideo quia in terra illa est frumentum secundum speciem tritici.

Ad ALIUD dicendum, quod non est simile de aqua et pane : quia baptismus est sacramentum necessitatis, et aqua est elementum generale : et sic non est de

<--- Page Split --->

tritico et Eucharistia, ut prius dictum est.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod spelta et triticum non sunt unius speciei, sed unius generis proximi quod est frumentum : et sunt vicinae valde species, et ideo parum distant in spicarum formatione, sed quasi nihil distant in forma granorum et calore, et sapore panis.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod non puto curiam ita determinasse : et si ita determinavit, hoc fuit ex ignorantia grani materiae spelta.

quæst.2. Ad 10 quod ulterius quæritur de mixtura, leve est solvere : dicendum enim, quod si est mixtura non fit confectio : quia omnis mixtura proprie dicta solvit species mixtorum : si autem sit quædam parva appositio, ita quod totum appositum absumatur a tritico, tunc potest fieri confectio : absumptio autem illa notari potest in hoc quod idem maneat omnino color, sapor, odor, et hujusmodi : ac si totum sit frumentum.

Ad 1. Ad primum ergo quod de hoc objicitur, dicendum quod granorum dum manent integra, nulla est permixtio : sed Philosophus dicit, quod subtilia et humida permiscibilia sunt : et ideo grana farinata etiam infusa in pasta permiscerentur : unde nihil valet illa objectio.

Ad 2. Item ad aliud dicendum, quod mixtura non semper est secundum æqualitatem quantitatis, sed secundum proportionem virtutum quæ sunt in ipsis mixtis : unde cum virtus siliginis potest alterare frumentum extra speciem panis frumenti, tunc non fit confectio.

Ad 10 quod ulterius quæritur de pane corrupto, dicendum quod si corruptus est a specie panis, non habet fieri confectio : si autem tantum est dispositus ad corruptionem, tunc potest fieri : sed peccant conficientes nisi cogeret eos magna necessitas. Corruptio autem ista perpendi habet in odore, sapore, et colore, et solutione continuitatis : quia si omnia ista

sunt mutata, non potest in eo confici : sed si salva sunt signa, licet dispositus sit ad corruptionem, et non corruptus, potest in eo confici : et per hoc patet solutio ad totum quod objicitur contra hoc.

Ad 10 quod ulterius objicitur de vino, Adquæst. 4. dicendum quod ex agresta non potest fieri confectio sanguinis : quia adhuc non habet vini speciem.

Ad OBJECTUM autem contra dicendum, quod non est verum, quod ex eodem procedunt illud quod habet dispositionem ad speciem, et id quod habet speciem completam : quia et ex eodem ligno procedit aqueum in folio, et acidum magis in succo fructus : et ideo non valet quod objicitur.

Ad ultimum dicendum, quod sicut valt Philosophus in Metaphysica, acetum non est vinum, nec potest fieri vinum : et ideo de aceto non potest fieri confectio : sed de vino acido potest, quia hoc non est acetum, licet non sit tutum etiam de acido conficere propter reverentiam sacramenti.

ARTICULUS VIII.

An debeat fieri confectio in azymo, vel fermentato ?

Tertio quæritur, An debeat fieri consecratio in azymo, vel fermentato ?

Videtur quod in azymo :

<--- Page Split --->

erat fermentatum in domibus Judæorum 1. Ergo ipse tradidit in azymo. Ex hoc sic habetur propositum : præcipue autem patet hoc, Exod. xii, 19, ubi dicitur, quod septem diebus non erat fermentatum in domibus Judæorum.

Item, Hoc videtur ex omnibus Evangelistis : dicitur enim, Matth. xxvi, 17 : Prima die azymorum, accesserunt discipuli ad Jesum, dicentes : Ubi vis paremus tibi comedere Pascha ? Marc. autem, xiv, 12, dicitur : Primo die azymorum, quando pascha immolabant, dicunt ei discipuli, etc. Luc. xxii, 1 : Appropinquabat autem dies festus azymorum Pascha. Et infra, §. 7 : Venit autem dies azymorum, in qua necesse erat occidi pascha. Joan. xvii,28 : Adducunt ergo Jesum a Caipha in prætorium. Erat autem mane : et ipsi non introierunt in prætorium, ut non contaminarentur, sed ut manducarent Pascha. Hoc autem fuit in Paraseeve quæ fuit decima septima dies mensis lunaris quo utuntur Judæi, et præcedenti nocte dederat corpus. Ergo quarta decima die ad vesperum.. Nihil autem fermentatum erat tunc in domibus Judæorum, ut probatur, Exod. xii, 16 ; Levit. xxiii, 5 ; Numer. xxviii, 17. Ergo dedit corpus suum in azymo : et ideo nos ita debemus facere.

et veritatem abomni corruptione alienam. Cum igitur illa major fuit in novo pascha, quam in veteri, magis in azymis debet celebrari novum quam vetus.

Sed contra :

<--- Page Split --->

4.~Item, Nos videmus, quod in aliis sacramentis quibusdam ritum illius gentis mutaverit, et mutari voluit ne judaizare videremur : sicut in observatione sabbati, et circumcisione, et in aliis : ergo præcipue debuit fieri hæc mutatio in principali, in quo maxima spes ponebatur : hoc autem fuit sacramentum paschæ : ergo ritum illius videtur mutasse : cum igitur ante traderetur in azymis, modo videtur tradi debere in fermentato.

Solutio . Dicendum , quodconficipot - estinutroque , scilicetinazymoetfer - mentatodepotestateverborum : seddecongruentiaetjureetsinepeccatononpotestconfici , nisiinazymo : etideoGræcipeccantergacongruentiamsacra - menti , etcontrajusinconsecrando : seddicentes , quodnonpossitconficiinazy - m o , nesciuntquiddicunt : sicutinplu - ribusaliis : quiamodononestverumquoddicitApostolus , quodGræcisa - pientiamquærunt 1 , sedpotiussapien - tiametstudiumamiserunt : etideostultisassertionibusdetinentur .

A d PRIMUM e r g o dicendum , q u o d Adobject 1 . 2 7 0 5 ponitur indifferenter a p u d Græcos p r o azymo e t fermentato : e t i d e o i n VeteriTestamento frequenter invenitur , Panes azymos : e t i d e o nomen n o n sonat nisipanes , licet u s u s loquendi excipiat i n verbo panes fermentatos , q u i a i l l o u t u n - t u r plures .

AdALIUDdicendum , quodantefestumAdobject . 2 . dicituranteprimamdiemPaschæ , quæsicuthabetur , Levit . x x i i , 3 etseq . , fuitdecimaseptimadieslunarismensisprimi : s e d , sicutpatetexaliisEvange - listis , Dominusante , nondiu , sedpræ - cedentinoctetradiditcorpussuum , etcomeditpascha : ettunceratquartade - cimadiesadvesperam : ettuncpræce - ptumsubpænamortiserat , utnonessetfermentatumindomibusJudæorum 2 : etideonihilprobatillud .

AdALIUDdicendum , quodDominusAdobject . 3 . noneodemtemporeimmolabatur , quoagnusimmolabatur : quiasiccrucifixusfuissetdiequartadecimaadvesperuminnocte : quodpatetessefalsum : sedpo - tiusconvenienterimmolabatur , utsigni - ficaretpostvetusnovumincipere , etadsuampassionemumbramVeterisTesta - mentiterminari .

AdALIUDdicendum , quodinhisquæAdobject . 4 . nonhabentsignificationemsuamnisiexpartesui , Dominusfinemimposuit : s i c - utagnumnonimmolamus , etcæterahu - jusmodi . Sedillaquæsignificantquodsemperestfaciendum , nonmutavit , sicutazyma , sicutexpressehabeturexverbisApostoli , IadCorinth . v , 8 .

AdALIUDdicendum , quodnonobser - Adobject . 5 . vamusilludutlegale , sedpotiusutcompetenssacramentonovælegis : s i c - utetiamutimuraquainbaptismo , licetipsiusifuerintaqualustrationis .

AdALIUDdicendum , quodsicutjamAdobject . 6 . dictumest , illudnonaccipiturutlegale , quodetiamantelegeminoblationeMel - chisedechfiguratumfuit 3 , e t , Genes .

<--- Page Split --->

xvii, 6, ubi Sara fecit panes subcineritios azymos : sed potius ut novum accipitur congruens significato sacramenti.

Ad object 7. Ad ultimum dicendum quod hoc factum fuit ex dispensatione ad tempus : sicut etiam baptismus in nomine Christi : cessante autem irrisione Judaeorum, et cum praevaleret in virtutibus Ecclesia et viribus, resumpsit usum prime institutionis sacramenti. Proterviores autem tales ritus temporalis dispensationis retinuerunt. Sicut enim narrat Leo Papa, primo conficiebatur in azymo : deinde ex causa prius dicta in fermentato : tertio iterum in azymo : et tunc in contrarium Graeci litigare inceperunt.

gnificat populum uniendum Christo, sicut aqua unitur vino. CONTRA : Pani non adjungitur aliquid, et tamen significat corpus mysticum : ergo nec vino debuit aliquid adjungi, ut videtur.

ARTICULUS IX.

An aqua debeat admisceri vino, et quantum aquæ ? et, Qualiter peccent qui omittunt ?

Quarto, Quæritur de admixtione aquæ. Videtur enim, quod admisceri non debeat : quia

ULTERIUS quæritur de quantitate aquæ q4 adjunctæ :

ULTERIUS quæritur de speciebus aquæ q4 vel assumendæ vel adjungendæ : quia quædam sunt aquæ acutæ, ut lixivia, et colativa metallorum : de quibus agunt Alchimici : et cervisia tenuis, et ptisana, et hujusmodi sunt aquæ quædam.

Et quæritur, Utrum hujusmodi infusis, adhuc fiat consecratio ?

Et videtur quod sic : quia talis aqua vocatur aqua, etc. : ergo videtur, quod cum ipsa fiat confectio.

SED CONTRA objicitur primo de aquæ seinfusione :

<--- Page Split --->

cum sanguine fluxit de latere Domini 4 : ergo etiam in sacramento non est separanda a sanguine.

Sed TUNC quaeritur, Quælìter peccent qui omittunt ?

ULTERIUS objicitur de speciebus aquarum : constat enim, quod quando operatur ars cum natura, scilicet per virtutes activas et passivas in natura, dat speciem licet debilem, et non diu manentem, quia aliter nulla essent opera alchimicorum : sed quaedam aquæ fiunt operante arte per activas et passivas qualitates in natura, ut superius enumerantur : ergo in illis est aliqua species immixtionis : ergo cum propria aqua admiscenda sit, videtur quod tales aquæ non sunt admiscendæ.

Et videtur, quod mortaliter : quia

Item, Illi non ostendunt in signo redemptionem sanguinis ad populum pertinere : cum igitur hoc omnimode sit ostendendum, videtur quod ille graviter peccet, qui non facit.

ULTERIUS videtur, quod in párva quantitate sit aqua admiscenda :

SOLUTIO. Dicendum, quod absque dusolutio. bio aqua calici debet admisceri : puto etiam in parva quantitate : quia in parva quantitate nullum periculum est, sed in magna posset esse periculum, ut probant ultimo inductæ objectiones.

DICENDUM ergo ad primum, quod aqua Ad 1. cum admiscetur sanguini, non admiscetur ut materia, sed potius ut signum populi conjungendi redemptori in opere redemptionis, et absorbenda a vino : unde non est mixtio proprie loquendo, sed transmutatio aquæ in vinum, sicut videtur velle Philosophus in primo Perigeneseos, quod non est mixtio si gutta aquæ decem amphoris vini infundatur : unde bene conceditur, quod aqua nec materia est,nec materiae pars, sed transit in vinum, et saporosa facta per vinum retinet tantum relationem signi ad

<--- Page Split --->

populum unitum in eodem spiritu Redemptori in opere redemptionis.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod aqua ideo adjungitur, quia insipidus est populus, ut ex ipsa conjunctione accipiat simul et vini speciem et saporem : sicut populus saporem spiritus et gratiae non habet nisi a Christo.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod aqua non est materia hujus sacramenti, nec pars materiae : quia in confectione non manet in sua specie, sicut aliae materiae sacramentorum : sed potius transit in vini speciem et saporem, unda illa objectio supponit falsum.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod adjunctio fit vino, et non pani, propter tres causas : quarum una est ex parte materiae, et altera ex parte signi signantis sacramentum : tertia ex parte finis sacramenti. Prima ex parte materiae sumpta est, quia panis est siccum elementum sacramenti et grossum : et tali non est aliquid admiscibile facile, quod assumatur ab ipso, et trahatur ad suam speciem et saporem : sed vinum humidum est habens calorem acutum dividentem, et ex utraque parte aliquid facile permiscentur sibi ad suam speciem et saporem, et ideo convenientius est ut fiat admixtio in vino, quam in pane. Alia causa est, quia corpus Christi in prima oblatione cum pependit in cruce non fuit adjunctum alicui alii, sed sanguis profluxit a latere cum aqua : et ideo congrue illi aqua adjungitur. Tertia causa est, quia sanguis significat redemptionem, ut supra habitum est, quae tota suscepta est propter populum : sed non sic est de corpore, et ideo convenientius fit permixtio aquae significantis populum cum vino, quam cum pane.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod corpus ex parte sua compositionis est ex heterogeniis sive dissimilibus : sed sanguis homogenius est et similis in omnibus partibus : et ideo magis habet in se unde significet diversitatem membrorum corporis, quam sanguis : et ideo additur

elementum diversum vino : nec hoc sufficit, quod fluit ex diversis uvis : quia fluens est unius naturae, et diversitas uvarum non remanet in vino, sicut manet diversitas membrorum in corpore.

Ad aliud patet solutio per ante dicta.

Ad in quod ulterius quaeritur, dicendum quod minima quantitas sensibilis sufficit, ut dictum est : sed magna est in periculo : quia si per admixtionem aqua vinum corrumpitur a specie sua, non erit consecratum : et hoc non est de facili saporabile : quia etiam aqua in vase super vinum posita, ita quod os vasis aquae sit versum super os inferioris vasis et in vino, contrahit vini saporem et colorem : et tamen manet aqua : sicut fit cum aqua in vase stricti oris et longi ponitur in situla plena vini : et ideo non consentio illis qui dicunt, quod potest poni medietas, vel tertia, vel quarta : sed videtur mihi ponenda in parva valde quantitate, praecipue si vinum est valde debile.

Ad in autem quod contra objicitur, dicendum quod sapor non plene indicat speciem nec virtutem vini in mixto : quia non est vinum, nec est aqua, sed medium inter utrumque.

Ad aliud dicendum, quod color adhuc minus indicat : quia cum aqua aliquem colorem actu non habeat, de facili recipit omnem colorem ex modico valde immutante : praecipue cum etiam sine vini admixtione recipit colorem vini et saporem, modo supra dicto, si vas aquae operti et stricti oris in situla vel in dolio vini immittatur.

Ad in quod ulterius quaeritur de speAqurciebus aquae affundendae, dicendum quod viva aqua dicitur quae facit aquae operationem et actum : sicut illa quae est in impetu purificandi et refrigerandi. Unde species aquae de quibus dictum est, corruptae sunt ad aliam speciem, ex quo non faciunt operationem, licet in eis abundet elementum aquae : et hujus ra-

<--- Page Split --->

tio etiam dicta est in quaestione de materia baptismi.

1quest. 3. An ID autem quod postea quaeritur, Quantum peccet qui omittit apponere aquam ?

ARTICULUS X.

Dicendum, quod sine aqua bene fit consecratio : eo quod aqua nec sit materia sacramenti, nec pars materiae, ut dictum est : et ideo dicendum est de causa omissionis. Illa enim potest esse haeresis, aut contemptus, aut negligenria : et primis duobus modis est peccatum mortale contra ritum sacramenti ordinatum ad haeresim vel scissuram. Tertio modo distinguendum mihi videtur in causa negligentiae, scilicet quod haec vel est detentio, vel occupatio circa vana, vel circa illicita. Si primo modo non peccat mortaliter : sed corripiendus est graviter, ne circa hoc de caetero negligens inveniatur. Si secundo modo, aut hoc est ex cura vanorum et temporalium quae pertractat, aut ex inopinata subreptione : et primo quidem modo graviter peccat : et si mihi contingeret, facerem emendam tamquam pro peccato mortali. Secundo autem modo orandum est pro ipso, quia non peccavit mortaliter : sed indiget adjutorio contra tentatorem. Tertio autem modo, quando scilicet fit ex occupatione circa illicita, non est dubium quin peccet mortaliter.

Ad 1. Ad ID autem quod videtur probare, quod semper peccet mortaliter, dicendum quod appositio aquae non est de principalibus sacramenti, sed de adjunctis ad ampliorem significationem.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod non celebrat aliter quam institutum est : quia nec formam mutat, nec materiam, licet aliquid omittat de non principali.

Et per hoc patet solutio ad omnia objecta.

An species sacramentales aliis liquoribus admixtae, corrumpantur, an maneant salvae ?

Quinto, Quaeritur quaestio difficillima harum specierum quando aliis liquorì- bus admiscentur.

Videtur enim, quod numquam corrunpantur per admixtionem aliquam :

<--- Page Split --->

do corrumpi : ergo simpliciter non corrumpuntur : sed manent incorruptibilia : et sic species panis et vini semper manent.

Praeterea, Cum incipit putrefieri, constat quod adhuc manent species : ergo corpus Christi est adhuc sub illis, et non alia substantia.

Praeterea, Non diceretur hic vere esse corpus Christi si accidentia illa ducerent in aliam speciem, quam in corpus Christi : cum igitur verum est dicere hoc esse corpus Christi accidentibus manentibus, constat quod sub illis accidentibus numquam alia substantia est quam corpus Christi erit.

Et ita videtur nihil esse dictum, quod redeat alia substantia : et ideo fuerunt alii dicentes, quod accidentia illa in permixtione et corruptione convertuntur in substantiam, et ut substantiae corrumpuntur et permiscentur.

Sed quod hoc nihil sit, de facili probatur sic : Accidentia illa nec sunt unius generis nec unius sensus, sed quoddam est quantitas, quoddam qualitas, et quoddam est gustus, et quoddam visus : ergo si convertuntur in substantiam, non convertuntur in substantiam unius generis et unius sensus, sed transeunt in diversas substantias etiam genere et sensu, et hoc nihil est dictum.

Si autem dicatur, quod transeunt in substantiam ejusdem generis : tunc quaeritur, quae sit hujusmodi conversio qua diversa genera transeunt in unum genere et numero.

Item, Cum plura sint accidentia, videtur quod plures sint substantiae constitutæ ex illis : et hoc non est verum.

Item, Philosophus dicit, quod ex accidente non fit substantia : ergo accidentia illa non convertuntur in substantiam.

Ideo iterum fuerunt alii qui dixerunt, quod solum unum illorum accidentium converteretur in substantiam, scilicet quantitas, et alia afficerent illam substantiam, sicut prius fecerunt substantiam panis et vini. Sed hoc ridiculum est : quia ex quantitate non fit substantia, ut dicit Philosophus.

Praeterea, Cum illa substantia sit quanta, unde venit quantitas illa, si ita tota transsubstantiat a est in subjectum : oportet enim quod ex sola quantitate fiat quantitas et substantia : et hoc non est

<--- Page Split --->

verum : ergo patet, quod illud nihil est dictum, et non intelligibile.

nec corrumpitur : sed species in se manentes ex mixtione vel corruptione in aliud transeunt : et tunc non est ibi corpus Christi.

Solutio. Dicendum mihi videtur sine praejudicio aliorum, quod accidentia per se miscentur et corrumpuntur, vel in transitu ad aliud subjectum, vel in corruptione in non esse.

Ad hoc autem intelligendum videntur mihi duo consideranda. Unum est, quod nos ideo dicimus formam substantialem et accidentalem unam numero non posse esse in duobus subjectis successive : quia ipsa non est secundum se, sed semper habet esse in subjecto : et quando non est in illo, tunc simpliciter non est : quia si ipsa extra subjectum esset et non in subjecto, nos diceremus, quod sicut unum et idem mobile transfertur de loco ad locum, ita una et eadem forma transferretur de subjecto ad subjectum.

Aliud est, quod ideo accidens apud naturam nec agit nec patitur ab alio sine subjecto : quia non est sine subjecto : et ideo subjectum non confert ipsi virtutem agendi, vel patiendi, sed potius sustinet ipsum tantum : et ideo subjectum neutri est contrarium : sed si esset secundum se sine subjecto, absque dubio propria virtute ageret et pateretur : cum igitur secundum opinionem celebriorem et magis catholicam formae illae maneant sine subjecto, dico quod per se possunt agere et pati admixtionem et putrefactionem, et per se in aliud subjectum transferri : sed ex illo in quod transferuntur, non possunt transferri in tertium : quia quod absque subjecto esse potuerunt, habuerunt ex hoc quod fuerunt in mysterio sacramenti per modum signativum, et hoc modo non sunt in tertio vel quarto vel deinceps subjecto in quod transferuntur a secundo. Hujus autem ratio infra supra ultimum capitulum hujus distinctionis explicabitur.

His habitis, facile est respondere objectis.

Ad 1. DICENDUM ergo ad primum, quod corpus gloriosum divinum, nec miscetur,

Ad aliud dicendum, quod Philosophus non considerat nisi accidentia quorum esse est inesse : et non illa quae sunt secundum esse potentia divina ad mysterium sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod generatio physica sive sit simpliciter, sive secundum quid, semper est substantiae, ut dictum est : hic autem est alia mutatio, eo quod accidens hic manet sine subjecto potestate divina ad usum sacramenti fidei et Ecclesiae.

Ad aliud dicendum, quod hoc intelligitur de accidente quod totum dependet secundum esse ad subjectum in quo est : talia autem accidentia non sunt hic, sed potius ex potestate divina sustentata sunt sine substantia, ideo ut compleatur significatio sacramenti fidei et Ecclesiae.

Ad aliud patet solutio per ante dicta : quia hoc non est ideo ut materia communis det eis virtutem qua agant ad invicem et patiantur, sed potius qua non agant nisi sint : et non sunt nisi quia sunt in materia utriusque in communi in potentia : unde si sine materia essent calidum et frigidum, tunc sine materia repugnarent ad invicem et alterum corrumperet reliquum.

Ad aliud dicendum, quod sine praejudicio loquendo putrefactio est in quantitate hostiae primo : quia haec est ante saporem et colorem, ut infra probabitur: et est in ea alio corrumpente, scilicet qualitatibus aeris activis, vel alterius corporis : vel ex eo quod illae qualitates quae sunt in hostia, actus contrarios habent, et resolvunt eam.

Ad objectum autem dicendum, quod in physica putrefactione tenet hoc : quia in illis accidens dependet a subjecto, et non hic.

Si autem objiciatur, quod illa putrefacio sit physica, dico quod ipsa quidem

Ad 2.

Ad 3.

Ad 4.

Ad 5.

<--- Page Split --->

physica est, sed non est physice existentis, sed potius virtute divina.

Sed adhuc tunc objicitur, quod virtus divina conservans est potentior omni corrumpente : et sic non deberent species illae corrumpi. Ad hoc dicendum videtur, quod virtus divina non conservat et continet nisi ad actum sacramenti : et ideo conservatio ejus non impedit corruptionem earum secundum esse naturale quod habent in se.

Ad m autem quod objicitur contra opiniones inductas, videtur esse conecdendum : sed tamen in rebus difficilibus nulli praejudicandum esse videtur, nisi soli errori, ubi ille apertus cognoscitur : quia quaedam subsunt fidei quae ratione penetrari non possunt : et Deus potest facere plus quam possumus intelligere : quia non erit impossibile apud Deum omne verbum 1.

ARTICULUS XI.

An aqua et vinum quæ miscentur in calice possunt separari ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, C, sub finem : « Quæ copulatio aquæ et vini sic miscetur in calice Christi, ut mixtio illa non possit separari, etc. »

Hoc enim falsum videtur : quia

naturae, quia crescit in aqua, attrahit simile, et ex porositate trahit humidum : ergo ex porositate et similitudine aquae naturae trahit humidum aqueum relinquendo vinum : ergo hoc modo separabitur aqua admixta : ergo separabilis est : et hoc est contra Litteram.

Item, Contra ritum Ecclesiae est et fidem : quia Ecclesia ordinat et dicit, quod aqua absumitur a vino, ita quod transeat in speciem vini et saporem, sicut prius dictum est.

SOLUTIO. Dicendum, quod juncus substantiam aquae non trahit ex omni humido, sive sit mixtum, sive purum : sed quando est plus mixtum, tanto plus trahit, quia plus invenit : et quanto purius tanto trahit minus, quia minus invenit : unde non separatur eadem aqua infusa : sed potius substantia aquae in vino quae actu vinum est, ex qualitatibus aquae in junco existentibus convertitur ad naturam aquae et trahitur. Vinum enim, ut ait Philosophus in IV Meteororum, est species aquae : et sunt in eo partes debiliores, citius quam aliae ad naturam aquae transmutabiles : et illas attrahendo alterat juncus vel scirpus : et ideo non est separatio, sed potius corruptio quarumdam partium vini magis debilium. Et per hoc patet solutio ad totum.

<--- Page Split --->

D. Julius Papa.

Si vero quæritur, An irritum sit quod geritur, si aqua prætermittatur ? Audi quod sequitur in eodem canone 1 : Non potest, inquit, calix Domini esse aqua sola, aut vinum solum, nisi utrumque misceatur. Item Cyprianus 2 : Calix Domini non est aqua sola, aut vinum solum, nisi utrumque misceatur : sicut nec corpus Domini potest esse farina sola, nec aqua sola, nisi utrumque fuerit adunatum, et panis unius compage solidatum. Si quis tamen non intendens introducere haeresim, oblivione vel ignorantia aquam prætermiserit, non videtur esse irritum sacramentum : sed ille graviter est corripiendus. Nam et Græcorum Ecclesia non apponere aquam dicitur. Quod etiam ex dictis Cypriani videtur posse colligi 3. Ait enim : Si quis de antecessoribus nostris vel ignoranter vel simpliciter non hoc servaverit, quod nos Dominus facere et exemplo et magisterio docuit, potest simplicicitati ejus indulgentia Domini venia concedi. Nobis vero non potest ignosci, qui nunca Domino instructi sumus, ut calicem Domini cum vino mixtum, secundum quod Dominus obtulit, offeramus. Ex hoc videtur, quod si quis simpliciter vel ignoranter vinum offerat sine aqua, sacramentum conficiat. Aqua vero nullatenus sine vino potest offerri in sacrificio, nec panis nisi de frumento, nec granum frumenti, nisi redactum fuerit in panem : quia Christus et panem se dicit 4, et grano frumenti se comparat 5. Quod ergo supra dictum est non posse vinum solum offerri, determinari oportet : recipit enim exceptionem. Non potest, nisi simpliciter vel ignoranter fiat : vel, non potest, id est, non debet. Quibusdam tamen videtur hoc generaliter verum. Colligitur etiam ex prædictis, quod Christus vinum aqua mixtum dedit discipulis.

Corpus vero tale dedit, quale tunc habuit, id est, mortale et passibile. Nunc vero sumitur a nobis immortale et impassibile : nec tamen majorem habet efficientiam. Eucharistia quoque intinca non debet dari populo pro

<--- Page Split --->

supplemento communionis : quia non legitur Christus alicui discipulorum præbuisse panem intinctum nisi Judæ 2. Tunc vero non accepit Judas corpus Christi, sed tantum panem : corpus vero et sanguinem Christi ante cum aliis discipulis perceperat.

ARTICULUS XII.

An calix possit esse aqua sola, aut vinum solum, aut mixtum ex utroque ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, circa medium : « Quod ergo supra dictum est non posse vinum solum, etc. »

Videtur enim expositio nihil valere, cum dicit : « Nisi simpliciter fiat, vel ignoranter. » Quia simplicitas vel ignorantia sunt dispositiones consecrantis, et non de esse sacramenti : ergo non faciunt ad hoc quod fiat consecratio, vel non fiat, sed potius quod meritorie vel non meritorie fiat.

Circa hoc ante Litteram yidentur tria esse quaerenda : quorum primum est, Quale corpus dedit discipulis, utrum scilicet mortale et passibile, vel immortale et impassibile ?

Secundum, Et quid esset si servatum fuisset in pyxide usque in triduum, vel celebratum fuisset in triduo, vel de novo confectum ?

Tertium, Utrum ipse sumpsit corpus suum, quando illud dedit discipulis suis, an non ?

AD PRIMUM obiicitur sic :

SOLUTIO. Dicendum, quod posse hoc non est posse sacramenti : sed potius posse juris ex ordinatione Ecclesiae et congruentia sacramenti, ut supra dictum est : et per hoc patet solutio.

ARTICULUS XIII.

Quale corpus Christus dedit discipulis suis, an mortale et passibile, vel immortale et impassibile ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, § 2 : « Corpus vero tale dedit, quale tunc habuit, etc. »

<--- Page Split --->

Sed contra. SED CONTRA hoc objicitur :

stat autem, quod passibilis non esset esui apta : ergo fecit eam impassibilem.

Item, Hugo : « Ego absque præjudicio veritatis magis ad hoc accedo, ut illud impassibile et immortale quantum pertinet ad sanctificationem sacramenti tradidisse dicitur : si enim hoc esse potuit, quod ipse seipsum manibus gestaret, et corpus suum sine corruptione sui edendum distribuit : et tamen qui dedit et qui dabatur, et qui portabat et qui portabatur, idem esset : quid mirum si dicatur, quod ipse in eo quod dabatur, erat immortalis, et in eo quod dabat mortalis fuit, non duo, sed unus ? »

SOLUTIO. Dicendum, quod circa hanc quaestionem ambæ partes habent suos defensores : et illi qui sequuntur Hugonem de sancto Victore dicunt, quod Dominus ante resurrectionem suam, usum quatuor dotium corporis assumpsit, quavis non assumpserit habitum : actum enim sive usum subtilitatis assumpsit, quando ex utero matris clausis pudoris repagulis exivit : vim autem agilitatis, quando sicco vestigio super undas ambulavit : claritatis autem, quando resplenduit facies ejus in monte Thabor, quando transfiguratus est ante discipulos : sed actum impassibilitatis in cœna, quando corpus suum discipulis dedit, non passibile secundum actum, licet habitu esset passibile : quia (sicut dictum est) ipse non assumpsit habitum dotium, sed tantum actum : et hæc est sententia

<--- Page Split --->

Magistri Hugonis de sancto Victore. Adl.2,4et5. Et tunc patet solutio ad onmia primo objecta, praeter duo, scilicet quod objicitur de fictione,et de verificatione contradictoriorum simul de eodem.

Ad 3. AD PRIMUM ergo illorum dicendum, quod non erit fictio (ut dicit Augustinus) nisi quando ordinatur ad deceptionem : unde etiam dicitur, Luce, xxiv, 28, quod finxit se longius ire : nec reputatur fictio nisi bona, ut dicit Augustinus, quia non ordinatur ad decipere, sed potius ad instructionem : unde sicut ipse ostendit discipulis claritatem, ne de morte sua nimis tristantem et turbarentur : ita in cena propter instructionem resurrectionis ostendit eis impassibilitatem, et in aliis locis actus aliarum dotium.

Ad alud dicendum, quod non erat ibi aliqua oppositio contradictionis : quia æquivoce sumitur passibile, et impassibile : mortale, et immortale : passibile enim et mortale sumuntur secundum habitum, sed immortale et impassibile secundum actum : ut idem sit impassibile et immortale, quia non patiens, et non moriens in distributione sacramenti.

Hoc autem qui dicere voluerit, potest, et habet unde respondeat objectis. Ego autem magis assentio alteri opinioni quam Magister tangit in Littera, et Glossa super epistolam I ad Corinth. xi, 24, et Innocentius in libro de Sacramentis, scilicet quod passibile dedit corpus suum : et ideo etiam in memoriam passionis frequentatur sacramentum ab Ecclesia.

Ad object.1 Ad hoc autem quod primo objicitur, dicendum quod Glossa sic intelligitur, scilicet quod dedit immortale et impassibile, id est, non passum, et non mortuum in sacramento vel sacramenti susceptione : et hujus non est causa quod fuit impassibile, sed causa in solutione patebit.

Ad object.2. Ad aliud dicendum, quod illa Glossa Levitici non intelligitur de impassibilitate, sed potius quia corpus in figura et forma humana non est esui aptum, ideo tradidit illud sub forma panis sub qua est esui aptum.

Ad aliud dicendum, quod illa fuit opiAdobiet. nio Hugonis quam non tenemur sequi, nisi velimus. Si tamen velimus sustinere quod dicunt, dicemus quod ipse refert hoc ad id quod non patiebatur secundum actum sub sacramento : sed causam hujus non determinat : et ego non credo, quod haec fuit causa quod impassibilitatem assumpsit, quia nulla ad hoc cogit necessitas, ut jam infra patebit.

Ad aliud dicendum, quod illa propoAdobiet. sitio verissima est, qua dicitur, Passibile patitur accedente læsivo : sed in sacramento nullum accessit sibi læsivum : quia sicut habebimus in sequenti distinctione a Magistro determinatum, masticatio et divisio non referuntur ad corpus Christi, sed ad formas tantum sive species accidentales : hoc tamen puto fuisse quod coegit eos qui diversa sunt opinati a Magistro hic, quod dederit corpus suum impassibile : unde cum hoc, sicut jam patuit, nihil omnino cogat, patet quod non est ratio quare dicatur corpus suum impassibile tradidisse.

ARTICULUS XIV.

Quid de corpore Christi esset factum, si ab aliquo discipulorum fuisset consecratum in triduo, aut servatum in pyxide? et, An anima existens in limbo etiam potuerit esse in corpore consecrato ?

Secundo quaeritur, Quid esset de corpore illo factum, si ab aliquo discipulorum fuisset servatum per triduum, vel ab aliquo eorum de novo confectum vel consecratum ?

<--- Page Split --->

rabatur, lanceabatur, irridebatur, potabatur aceto : ergo et in pyxide fiebat ei quodlibet istorum : et hoc plane falsum est : quia crucifixio et hujusmodi ad visus hominum fuerunt, et nihil talium videbatur in pyxide fieri circa corpus.

1ed contra. SED CONTRA :

ITEM. Ulterius quæritur hic, Si confe - Quæst. 1. ctum fuisset in triduo, utrum esset perfectum sacramentum, an non ?

Videtur, quod non :

Si TUNC quæritur, Utrum Christus poterat præcipere animæ existenti in limbo ut esset in corpore consecrato ?

Videtur, quod sic : quia

Sed contra :

Hac positione facta idem corpus nu-

<--- Page Split --->

mero esset in forma sacramenti, et in sepulcro : et in forma sacramenti esset animatum et vivum, in sepulcro autem inanimatum et mortuum : ergo idem corpus numero et in eodem tempore esset animatum et non animatum, et vivum et mortuum : quod est inconveniens, et absurdum, et etiam contra fidem.

nerari, et hujusmodi, præter passionis substantiam dicunt comparationem ad agentem extra : et ideo non oportet, quod accidant ei. Et est in argumento locus sophisticus figurae dictionis ex commutatione ejus quod dicit quid passionis, in id quod dicit passionem qualem, scilicet ad actionem agentis comparatam.

Solutio. Solutio. Dicendum videtur cum antiquis in hac quaestione, qui dicunt, quod quaedam nomina, verba, et participia, dicunt passiones naturales vel communes ad naturales et violentas, et haec possunt copulari corpori existenti in pixide si servatum fuisset per triduum, sicut patitur, dolet, moritur, sentit dolores, sentit passiones, et hujusmodi. Quaedam autem dicut passiones violentas ipsa voce, sicut vulneratur, verberatur, crucifigitur, et hujusmodi, et haec non possunt copulari corpori nisi ubi est sub propria forma, sicut fuit in Calvariae loco sive in Golgotha, quod idem est. Causa autem hujus est, quia talia dicunt passionem, non secundum quod est passionati, sed secundum quod est illatio et effectus actionis : et cum actus crucifigentium non fuerit nisi in loco crucifigendi, non possunt talia fieri circa Christum nisi secundum formam qua inter crucifigentes apparuit, et in loco crucifixionis. Alia autem dicunt passionem, secundum quod est tantum in patiente : et cum patiens fuerit idem in cruce et in pixide, ideo illa copulantur ei utrobique. Unde antiqui determinabant hanc quaesstionem per duos versus, sic dicentes :

Pyxide servatum poterit copulare dolorem Innatum : sed non illatus convenit illi.

Ad 1. SECUNDUM hoc ergo videtur dicendum ad primum, quod licet idem sit corpus in cruce, et in pixide, tamen sub alia et alia forma : et verum est, quod quidquid accidit ei in cruce, accidit ei in pixide, quod dicit ipsius passionis quantitatem et substantiam ex parte patientis : sed vul-

Ad aliud dicendum, quod contradicito de eodem non verificatur : quia haec est vera, quod corpus Christi crucifigebatur : et haec est falsa, corpus Christi non crucifigebatur : sed haec est duplex, Corpus Christi crucifigebatur in pixide, ex eo quod ly in pixide potest determinare corpus Christi mediante participio subintellecto, scilicet ens, sub hoc sensu, corpus Christi ens in pixide crucifigebatur, et sic est vera. Vel potest determinare ly crucifigebatur, et sic est falsa. Similiter et haec est duplex, Corpus Christi in pixide non crucifigebatur, ut patet per se ex distinctione praecedenti. Et iste, Corpus Christi crucifigebatur in pyxide, et, Corpus Christi non crucifigebatur, non sunt contradictoriae, nisi secundum quod determinatio refertur ad idem in una et in alia : et hoc non est inconveniens, quod hoc modo non crucifigebatur in pixide, quia ex hoc non sequitur, quod non crucifigebatur : et est ibi fallacia secundum quid ad simpliciter.

Ad aliud dicendum, quod in pixide moriebatur, et eodem genere mortis quo extra, sed haec mors in pixide non inferebatur ei, sed in cruce. Et ideo non sequitur, moriebatur in pixide eodem genere mortis : ergo crucifigebatur : quia crucifigi non tantum dicit idem genus mortis, sed etiam illationem illius secundum quod est ab agente, et gratia illius non convenit ei in pixide, sed gratia ejus quod tantum fuit ex parte patientis : et haec solutio dicit idem genus mortis.

Ad 1D quod ulterius quaeritur, sine Adqu praejudicio videtur mihi, posito quod conficeretur in triduo, quod corpus Christi esset in sacramento sine anima : nec

<--- Page Split --->

puto verum esse quod quidam dicunt, scilicet quod suspensa esset forma sacramenti in triduo, sed potius puto, quod si sacramentum consecratum esset in triduo, quod habuisset effectum.

Ad in autem quod contra objicitur, dicendum quod perfectum sacramentum dicitur tribus modis. Uno modo a perfectione materiae et formae sacramenti : sicut omnis res in esse perfecta est perfectione illorum duorum in compositione, dummodo illares non sit simplex, sed composita ex materia et forma. Secundo modo dicitur sacramentum perfectum : quia perfecte facit actum ad quem institutum est. Et his duobus fuisset illud sacramentum perfectum in triduo. Tertio dicitur sacramentum perfectum a numero eorum quae sacramentum continet, et hoc modo improprie. Et hoc modo verum est, quod non tot substantias contineret in triduo, quot continet extra triduum, quia non continet animam.

Ad aliud dicendum, quod corpus Christi non est vivificatum a vita naturali, cujus causa est anima, sed a vita quae est deitas : et illam vitam haberet unitam sibi in triduo, et gratia illius vivificaret, et ideo etiam Christus morte sua deitatis virtute vivificavit mortuos, ut dicit Augustinus,

Ad id quod ulterius quaeritur, Utrum Christus potuit facere animam suam intrare suum corpus sub sacramento, et non in sepulcro ?

Dicendum, quod aliud est posse facere, et aliud posse fieri, et de suo posse, et fieri, alibi dictum est, scilicet in fine primi libri Sententiarum. Sed puto dicendum, quod non potuit illud fieri : quia sic sequeretur, quod idem esset animatum et inanimatum, quod est inconveniens.

Ad primum autem quod contra objicitur, dicendum quod potest omnia : non tamen omnia possunt fieri simul propter oppositionem vel consecutionem impossibilitatis.

Ad aliud dicendum, quod haec non est causa, quod possit esse in pluribus simul : sed potius illa, quod idem corpus numero in uno et eodem tempore non potest esse animatum in uno loco, et inanimatum in alio loco : quia si hoc esset, ubique esset inanimatum : et si est hic animatum, ubique est animatum : et ideo non potest esse, quod anima sit in corpore in sacramento, et non in sepulcro.

Aliter autem dicunt quidam : et qui volunt sequi illos, possunt : sed hic opiniones omnium prosequi esset dispendiosum.

ARTICULUS XV.

An Christus in coena in propria persona sumpserit corpus suum ?

Tertio quaeritur, An Christus in propria persona sumpsit suum corpus in coena, quando illud dedit discipulis ?

Et videtur, quod sic : quia

<--- Page Split --->

Moyses, sumeus de sanguine ejus, etc., Glossa : « Primo sacerdos, postea alii ejus sanguine unguntur : quia in cœna primo Christus sanguinem suum accepit, deinde discipulis tradidit. »

Rex sedet in cœna, turba cinctus duodena : Se tenet in manibus, se cibat ipse cibus.

Sed contra. SED CONTRA :

unionem membrorum cum capite : sed Christus nihil perdidit, nec magis uniri potuit quam unitus fuit : ergo in ipso ad nullum finem fuisset communio si communicasset : ergo frustra et in vanum : quia dicit Philosophus, quod frustra vel vanum est, quod est ad aliquem finem, et non includit illum.

Item, Non est ejusdem propinare suum sanguinem et bibere : sed Christus fuit ut pincerna sanguinis : ergo non bibit ipsum.

SOLUTIO. Sine præjudicio quorumdam sed aliter dicentium, videtur mihi tutius esse, quod dicamus hoc quod sancti Patres expresse tradiderunt, scilicet quod Christus sanguinem suum accepit, et suum corpus. Et fateor me deficere in solvendo dicta eorum : sed mihi videtur, quod hoc cxpresse intendunt dicere.

AD PRIMUM quod contra objicitur, dici Adi potest, quod est finis in se, et finis in alio : communio autem corporis et sanguinis Christi finem non habuit in se, sed in alio : et illum tangit prima auctoritas Chrysostomi, scilicet ne alii horrerent qui ante horruerant, dicentes : Durus est hic sermo, quis potest eum audire 1 ? Et relicto eo abierunt retro.

Alia autem causa est ut significaret, quod sicut gratia redemptionis ab ipso derivatur ad membra, ita etiam ritus et institutio observationis, et ideo communicavit.

Ad ALIUD dicendum, quod communio Ado

<--- Page Split --->

in Christo non causat redemptionem, sed potius fuit ut forma et exemplar ritus observandi, et sine horrore communicandi de caetero. Hæc etiam fuit una causarum supra positarum, qua etiam ipse sub speciebus cibi et potus generaliter tradidit corpus suum et sanguinem.

objecL 3. AD ALIUD dicendum, quod hæc non fuit occasio hæresis : quia jam per doc-

trinam et miraculum et testimonium Patris de cœlo factum, et transfigurationem didicerant, quod nullo horum indigeret, sed restabat solum informatio ad ritum Ecclesiæ per exemplum acceptum a Christo. Unde Apostolus, I ad Corinth. xi, 23 : Ego enim accepi a Domino quod et tradidi vobis.

E. Ubi illa accidentia fundentur 1 ?

Si autem quaeritur de accidentibus quae remanent, id est, de speciebus et sapore et pondere, in quo subjecto fundentur? potius mihi videtur fatendum existere sine subjecto, quam esse in subjecto : quia ibi non est substantia, nisi corporis et sanguinis[Dominici, quae non afficitur illis accidentibus. Non enim corpus Christi talem habet in se formam, sed qualis in judicio apparebit. Remanent ergo illa accidentia per se subsistentia ad mysterii ritum, ad gustus fideique suffragium : quibus corpus Christi habens formam et naturam suam tegitur.

ARTICULUS XVI.

An in sacramento Eucharistiae maneant accidentia sine subjecto ?

Deinde quaeritur dc hoc quod dicit, ibi, E, « Si autem quaeritur de accidentibus quae remanent, etc. »

Hæc est quaestio gravissima de accidentibus, quia dicit accidentia hic esse sine subjecto.

Et contra hoc objicitur multipliciter :

eo quod tota philosophia videatur esse contra.

<--- Page Split --->

Deus possit facere, sed quid in creatura possit fieri : sed jam ostensum est, quod esse alicujus entis non potest separari ab ipso, quin sequatur contradictio si separetur secundum actum : ergo hoc non potest fieri in accidente.

matum, et nihil nisi substantia et subjectum : ergo accidens non est sine subjecto. Si non : ergo aliter est in sacramento veritatis, quam apparet extra adspectum hominis, et sic est phantasia vel præstigium, quod absurdum est dicere et credere de sacramento veritatis et Ecclesiæ.

<--- Page Split --->

ibi superficies : sed sicut se habet album ad superficiem in dependentia secundum esse, ita etiam se habet superficies ad substantiam : ergo sicut album non est sine superficie, ita superficies non est sine corpore et substantia, in qua sit.

Item, Ridiculosum videtur esse : quia nihil convertitur in aliud eodem modo manens quo prius erat : sed nos videmus accidentia in sacramento eodem modo manere, ut prius erant : ergo in substantiam non convertuntur accidentia.

Item, Si convertantur in substantiam, in quam substantiam convertuntur? Cum

enim in supra dictis patet, quod non sunt nisi duæ substantiæ, scilicet panis et vini, et corporis Christi, in alteram harum convertuntur. Constat autem quod non convertuntur in substantiam panis et vini : quia illæ substantiæ non manent, sed in corpus et sanguinem Christi transsubstantiantur : ergo relinquitur quod convertuntur in substantiam corporis Christi : et hoc absurdum est : quia corpus Christi gloriosum, nec album, nec rotundum est, nec saporem panis nec vini habet.

Hoc ETIAM alia via multipliciter probari potest, scilicet per operationem accidentium :

<--- Page Split --->

hens colorem : ergo non erit color visibilis : sed in sacramento est color visibilis : ergo est ibi corpus cui lux abstrahens ipsum incorporatur : ergo non est sine subjecto ibi.

factionem ipsarum specierum ad ea quae generantur ex putrefactione earum specierum :

Sed contra haec omnia disputatur sic : se' "

<--- Page Split --->

super lib. de Anima, secundum esse spirituale suscipit sensibilia : sed separata magis sunt secundum esse spirituale, quam quando sunt in materia et subjecto : ergo magis susceptivus est sensus sensibilium separatorum, quam eorum quae sunt in materia : ergo non est impedimentum quin illae formae sentiri possint, licet sint separatae a subjecto.

<--- Page Split --->

Solutio. Dicendum, quod accidentia manent ibi sine subjecto, sicut probant ultimæ rationes : et de hoc consueverunt a Magistris quatuor rationes assignari : quarum prima est, ut, scilicet non exstente ibi substantia quæ proprium est subjectum illarum specierum, humana mens ad aliam spiritualem escam rapiatur ex accidentium significatione, in corporalibus spiritualia intelligens, sicut et in aliis sacramentis. Unde Ambrosius : « In isto sacramento quod est corpus non est corporalis esca, sed spiritualis. »

Secunda ratio, ut ostendatur totum esse fidei quod in sacramento est, et nihil naturae. Unde Hugo de sancto Victore : « Divina sapientia carnem Christi sub corporalis eduli specie velavit, et sic sumendam proposuit, ut sensus foveretur in uno, et fides in alio. »

Tertia ratio est assuefactio hominum ad credendum supernaturalia, cum videant oculis suis accidentia quæ nullum subjectum afficiunt, ut dicit hic Magister in Littera.

Quarta ratio est ordinatio completa eorum quæ sunt in sacramento, et haec tacta fuit in objiciendo : quia cum omnia inferiora hujus sacramenti altiorem statum accipiant, conveniens fuit ut etiam signa accidentalia qualitatum acciperent statum altiorem in hoc quod sine subjecto ibi ad obsequium sacramenti remanerent.

Et his habitis, respondendum est objectis per ordinem, tenendo quidem fidem, sed philosophiam non sequentes nisi quantum possumus salva fide.

Dicendum ergo videtur ad primum, quod illa accidentia duplicia sunt, scilicet qualitates sensibiles quæ sunt objecta propriorum sensuum : et quantitas, et figura, quæ sunt objecta sensus communis : et non ex æquo se habent ad subjectum : sed secundum ordinem naturae quantitas proximior est subjecto, quam qualitas.

Item, Inter qualitates illæ quæ sunt objecta tactus, causæ sunt aliarum, et immediate sequuntur complexionem qualitatum tactus, ut qualitates gustus, quia ille est quidam tactus : et quia saporis signa sunt odores, ideo odor proximior est subjecto, quam color. Et per hunc modum dicendum videtur, quod continens colorem est quantitas, et causans ipsum complexio qualitatum tactus : unde non causatur ibi nec continentur virtute divina solum, sed etiam per naturam, ut jam dictum est. Et idem dicendum videtur de odore et sapore. Sed objecta tactus continentur quidem quantitate : sed secundum causam non possunt causari ab aliis qualitatibus. Figura etiam cum sit qualitas circa quantitatem dicta, ut dicit Philosophus, est in quantitate ut in subjecto : eo quod ipsa est terminativa quantitatis, sicut ex diffinitione ejus accipitur in primo Euclidis, ubi dicitur, quod figura est superficies una vel pluribus lineis contenta. Sed de quantitate non videtur mihi, quod secundum naturam possit esse sine subjecto nisi virtute divina contineatur : licet enim quantitas sit ante corpus naturale, non tamen est ante compositum ex partibus substantiæ quæ sunt forma et materia, quale compositum considerat Metaphysicus : eo quod probatur in libro de Substantia orbis, quod materia primo susceptibilis est formæ substantialis, eo quod illa sola finit eam : et ideo etiam non dividitur forma substantialis divisione subjecti : quia non est major in majori parte subjecti, et minor in minori : omnis autem forma quæ suscipitur a subjecto secundum ordinem naturae post quantitatem, dividitur per

<--- Page Split --->

accidens, et major est in majori, et minor in minori. Unde dico, quod quantitas est formae, et non materiae, sed compositi ex materia et forma. Sed quod materia et forma sint partes substantiae, quod est ens primum, quod separatum a quantitate et motu considerat primus Philosophus, hoc jam alias satis plane probatum est a Philosophis. Sed tamen quia quidam in illa quaestione huic contradixerunt, ideo hic posita sunt ista.

Ad objectionem autem dicendum, quod esse numquam separatur ab ente : sed esse est actus entis, et actus essentiae : unde si essentiam secundum se accipimus, secundum intellectum adhuc essentia est. Et ita dico hic, quod quantitas est esse essentiae, et non esse quantitatis alicujus quod ipsa informet, ut subjectum in quo est : et hoc contingit virtute divina hoc operante ad congruentiam sacramenti.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod bene potest fieri id quod jam dictum est : quia sicut habitum est, esse quod habet accidens in subjecto, est quasi esse entis compositi : sed esse quo essentia est id quod est, intelligitur in accidente secundum se : et de hoc non intelligit Philosophus, quod ejus esse est inesse, sed potius hoc constituitur ex principiis suae essentiae et suae quidditatis : sicut ipse Philosophus dicit, quod si quis cubitali magnitudine posita, dixerit id quod positum est, quantum esse, quid dicit, et quantum significat, et hoc non est separabile ab ipso, ita quod ipsum remaneat : sed id quod habet in subjecto, separabile est potestate Creatoris.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod ex ordinatione sapientiae divinae est, quod accidens non sit sine subjecto secundum causas seminales naturales quas prius conditor inseruit, ut dicit Augustinus : sed praeter has causas, etiam Dominus inseruit primis creatis potestatem obedientiae ad id quod Creator vellet ad fidei demonstra-

tionem : sed in hoc sibi non contrariatur, si utraque pro tempore explicat prout voluerit, ut dicit Augustinus.

Ad aliud dicendum, quod accidens nec tantum causatur a principiis substantiae in esse, nec tantum continetur ab eisdem, sed a virtute divina : unde etiam secundum esse subtracta substantia subjecti, potest teneri, eo quod virtus divina non dependet ad subjectum continens et causans, sed potius e converso, cum sicut jam patuit, non secundum omne esse causatur accidens a principiis subjecti, quia secundum esse suae essentiae sive diffinitivum, non dependet a principiis sui subjecti, sed potius ab his quae ingrediuntur ipsius diffinitionem.

Ad aliud dicendum, quod hic diversimode respondetur 1, et ego nulli praejudico : quidam enim dicunt, quod in transitu illarum specierum in alia redit substantia prima illarum specierum. Quidam autem alii dicunt, quod sicut species sunt ibi sine subjecto quasi in actu substantiae, ita in nutriendo habent actum substantiae. Et utrumque potest satis congrue dici.

Ad aliud dicendum, quod accidens hic non mutatur in substantiam : et hoc supponit objectio, et ideo non valet.

Ad aliud dicendum, quod in omnibus accidentibus salvatur satis informatio praeterquam in quantitate, ut patet ex praedictis, sed in quantitate non potest meo judicio dici proprie quantum per denominationem, nisi hoc modo quo prima denominant seipsa, sicut unitas seipsa est una. Et Augustinus in libris de Trinitate dicit, quod albedo seipsa est alba : licet Philosophus in alio sensu videatur negare hoc : cum enim denominare sit formae accidentalis, et non substantialis, ut habetur ex principio Praedicamentorum : et quantitas sit prima forma accidentalis, ipsa erit prima denominans : et cum ipsa sit loco subjecti aliarum specierum quae ibi apparent, erit

<--- Page Split --->

ipsa denominata ab aliis, et denominans seipsam : et ideo quantum quod videtur ibi, est quantitas ipsa, ut mihi videtur.

Ad aluud dicendum, quod verum est, quod diffinitio non separatur a diffinito : sed duplex est diffinitio accidentis, scilicet secundum esse quod habet in subjecto : et sic dantur illae diffinitiones quae continentur in Topics, scilicet quod accidens est quod contingit eidem inesse, et non inesse : et istae conveniunt accidenti secundum suum nomen : quia accidens est dictum quasi ad aliud cadens. Sed secundum essentiam accidentis dantur aliae diffinitiones ex genere et differentia accidentis, secundum quod accidens est absolute intellectum in sua essentia : et illa diffinitio non separatur ab ipso, ita quod ipsum remaneat, ut dictum est : objectio autem procedit ac si accidens non habeat esse diffinitivum nisi in subjecto, et hoc non est verum.

Per idem etiam patet solutio ad sequens : quia animal et bipes sunt de diffinitione hominis, et aliter inesse est de diffinitione accidentis : quia animal et bipes constituunt essentiam hominis, sed inesse non dat essentiam accidenti, sed tantum esse quod habet in subjecto, et illo abstracto adhuc remanet essentia accidentis, aliquo continenti ad usum sacramenti.

Ad aluud dicendum, quod hoc solvendum est, ut Magister supra dixit, per tropum quo solent signantes et continentes rerum sortiri vocabula quae signantur et continentur : et hic tropus est metonymia dictus a Donato. Unde ponit ibi Damascenus panem pro specie panis.

Ad aluud dicendum, quod illa propositio hic non valet : quia sicut se habet album ad superficiem, ita superficies ad subjectum : quia superficies hic continetur virtute divina ad usum sacramenti, eo quod superficies in hoc convenit cum natura subjecti, quod ipsa est subjectum qualitatum quae per eam insunt subjecto : unde superficiei et quantitati quae secundum aliquid convenit cum subjecto,

scilicet in suscipiendo qualitates quasdam, datur ad usum sacramenti in toto cum subjecto convenire, scilicet quantum ad ejus per se existere sine subjecto.

Ad aluud dicendum, quod haec propositio, Non erit ens per accidens nisi sit ens per se, non sic intelligitur, quod essentia accidentis non sit nisi sit essentia subjecti in quo fundetur : quia hoc falsum est, cum expresse dicat Avicenna, quod accidens est cujus esse est absoluti intellectus, et est dependens ad subjectum : sed intelligitur, quod omne per accidens reducitur ad aliquid per se, quod est ante illud, et hoc verum est : et hoc modo nihil valet ad propositum concludendum.

Ad aluud dicendum, quod bene concedo hoc, quod absurdum est dicere quod accidens mutatur in substantiam. Unde ea quae contra hoc objecta sunt, videntur esse concedenda.

Ad aluud dicendum, quod scilicet ultimum est in prima via objiciendi, quod accidens et substantia non differunt tantum in modis essendi per se et in alio, sed etiam in suis essentii : unde licet post transsubstantiationem substantiae quae est materia sacramenti, sit accidens subjecfi sine subjecto per se, adhuc tamen differt a substantia propria essentia accidentalis naturae per se, scilicet quod ipsum in natura sua est accidens.

Ad hoc autem quod objicitur per sesecundum viam, dicendum, quod hoc nihil valet : quia Philosophus non dicit nisi de operatione illa in qua transmutatur unum in aliud quae abjicit a subjecto, et non de quacumque operatione : quia Philosophus non considerat accidens nisi causatum et contentum in esse a subjecto : eo quod ipse per rationem a principiis naturalibus rei sumptam, aliud investigare non potest : ideo dicit, quod non agit sine subjecto : sed ubi continetur virtute superiori ad opus divinum in sacramento demonstrandum, nihil prohibet etiam remanere suam operationem.

Ad aluud dicendum, quod sicut Philo-

<--- Page Split --->

sophus dicit, Pythagoras appellavit colorem epiphanium, eo quod apparet in superficie : unde lux intelligitur incorporari, quando facit colorem actu immutativum visus. Et quod dicit Philosophus in libro de Sensu et sensato, quod color est extremitas perspicui in corpore determinato, intelligitur sic, quod ad determinalum corpus sit reflexio lucis : ideo extremitas perspicui lucidi ibi magis lucet, et ideo magis facit colorem actu in extremitate quam alibi : et ideo etiam, quia lux non tantum ibi abstrahit colorem, sed reflectit ad visum : et ad omnia illa sufficit superficies quantitatis dum per se maneat, et ideo nihil impedit hoc quin accidentia immutent visum.

Ad 3.

Ad ALIUD dicendum, quod Philosophus in primo de Generatione et Corruptione dicit, quod etiam tactus est metaphysicus : et ideo quod separatum rectum non tangit aeneam sphæram, hoc est ideo, quia aenea sphæra est corpus naturale, et habet esse in materia ex parte æris in quo est : et rectum non in quantum rectum est : sed si esset in natura rectum in quantum rectum, ita tangeret, sicut tangit rectum ligneum vel cupreum : illa autem accidentia sunt, et ideo agere possunt.

Ad ALIUD dicendum, quod præsente materia suscipit, hoc ideo est, quia suscipit speciem existentem in materia : sed si esset sine materia, sine materia susciperet eam : unde hoc accidit sensui, quod non suscipit speciem nisi præsente materia, et nihilominus susciperet eam, si esset sensibile sine materia.

Ad ALIUD et sequens est una solutio per ea quae ante dicta sunt, scilicet quod est ibi tactus physicus quoad qualitates immutantes tactum, et metaphysicus quoad quantitatem : et quod non est ibi substantia, hoc non impedit tactum : quia substantia secundum quod substantia nullo sensu sensibilis est : et quod exigitur in aliis, hoc est ideo, quia tangibilia non habent esse sine subjecto sicut hic.

Ad ULTIMUM patet solutio per ea quae ante dicta sunt in solutione praecedentis immediate argumenti.

Ad 11 quod objicitur per tertiam viam, Tertia via. Ad 1. gravius est solvere. Dicendum tamen mihi videtur, quod illæ species putrefiunt illo modo quo supra in quæstione propria de hoc determinatum est 1. Et bene mihi videtur, quod vermes vel alia quædam possunt generari ex putrefactione altero duorum modorum, scilicet quod aut substantia redeat, et illa fit materia ex putrefactione generati : aut si non redit : quia tunc ex mutua actione et passione illarum specierum in circumstantia corpora, aliquid de circumstantibus corporibus abjiciatur, et ex corruptione illa materialiter vermes generantur. Quidam autem dicunt, quod nihil umquam generatur ex tali putrefactione : sed hoc est contra hoc quod frequenter videmus, præcipue si in magna quantitate consecraremus.

Ad ALIUD dicendum mihi videtur, quod sicut quantitas in hoc convenit cum substantia, quod ipsa est subjectum quorumdam accidentium, ita etiam convenit cum proprietate substantiæ, quod ipsa secundum sui mutationem recipit contraria : non tamen est substantia : quia hoc non convenit ei per se et primo, sed per accidens, scilicet per substantiam tenentem eam in esse : et hoc est ex eo quod virtute divina loco subjecti in esse continetur, et ideo naturaliter corrumpuntur corruptione contrarii.

Ad ALIUD dicendum, quod Porretanus absque dubio ibi loquitur de forma accidentali, et loquitur de illa secundum quod ipsa est essentia abstracta ab hoc et ab illo, et non secundum quod habet esse in natura per subjectum continens, vel per divinam virtutem ad usum sacramenti : et ideo non est in tali esse corruptibilis.

Ad ALIA objecta de plano mihi videtur esse concedendum.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XIII.

A. De fractione et partibus.

Solet etiam quaeri de fractione et partitione qua e ibi videtur fieri, utrum vera sit ? Et si ibi vera fractio est, cujus rei sit, vel in qua re fiat ? Cumque non sit ibi alia substantia quam Christi, si in aliqua substantia est illa fractio, in corpore Christi videtur esse. Sed econtra, cum ipsum corpus incorruptibile sit (quia immortale et impassibile) in ipso non posse esse videtur. Nam et Christus redarguit carnalem sensum discipulorum, qui putabant carnem Christi sicut aliam in partes dividendam, et morsibus dilacerandam 1. Ideo quibusdam placet, quod non sit ibi fractio sicut videtur : sed dicitur frangi, quia videtur frangi. Quibus objicitur quod ait Ambrosius : Nihil falsi putandum est in sacrificio veritatis : vel sicut fit in magorum praestigiis, ubi delusione quadam falluntur oculi, ut videant esse quod non est. Ad hoc illi dicunt : Non fallit nos visus, nec fallitur : quod esset, si crederetur ita frangi, ut videtur. Nec illusio est : quia ad utilitatem fidei, non ad deceptionem ita fit : sicut et Christus ostendit se duobus discipulis in via in specie peregrini : nec in eo tamen talis forma erat, sed oculi eorum tenebantur ne eum agnoscerent 2.

<--- Page Split --->

quam est nisi in substantia : sed nulla substantia est ibi frangibilis : ergo non est ibi fractio nisi secundum phantasiam.

« Solet etiam quæri de fractione, etc. » Haec distinctio dividitur in duas partes : in quarum prima Magister primo movet quaestionem, quid frangatur in sacramento, et solvit secundum quatuor opiniones. In secunda autem tangit partium significationem, ibi, E, « Quid autem illæ partes significent, etc. »

Adhuc prima dividitur in quatuor secundum quatuor opiniones in Littera tactas. Et secunda incipit ibi, B, « Alii vero dicunt, etc. » Tertia, ibi, C, « Alii tradunt corpus Christi, etc. » Quarta, ibi, D, « Sed quia corpus Christi incorruptibile, etc. »

In prima autem quatuor continentur. Primo enim ponit rationem ad hoc quod corpus frangatur. Secundo, rationem ad oppositum. Tertio, elicit quorumdam circa hoc opinonem falsam. Quarto, objicit contra illam.

Et haec plane patent in Littera.

ARTICULUS I.

An possibile sit aliquid frangi in sacramento ?

Sed incidit hic quaestio, Utrum possibile sit ibi aliquid frangi ?

Et videtur, quod non :

<--- Page Split --->

prius habitum est : si ergo propter hoc non dicitur falsitas esse in sacramento, nec propter ista debet aliqua falsitas dici in sacramento.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

potest eam ad rem non referre : ergo similiter erit in sacramento : sed in sacramento non accipitur fractio vel divisio imaginativa vel intellecta tantum, sed secundum actum : ergo refertur ad rem : ergo aliquid ibi frangitur realiter et in veritate.

exigentiam significationis sacramenti, et ideo continet hic quantitatem sine subjecto.

Ad aliud dicendum, quod quantitas aliter accipitur secundum quod est accidens rei naturalis in cujus diffinitione cadit materia sensibilis, et aliter secundum quod virtute divina refertur ad usum sacramenti. Et primo quidem modo procedit objectio inducta, secundo autem modo non.

Ad aliud dicendum, quod divisio haec est corruptio quaedam : et bene concedo hoc quod naturaliter corrumpitur forma panis accidentalis : et hoc qualiter fiat, in praecedenti distinctione habitum est et determinatum 1.

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est ubi quantitas manet secundum esse naturale : jam autem habitum est, quod in sacramento est sine subjecto.

3olutio.

Solutio. Dicendum, quod in veritate realis est fractio in sacramento, sicut dicit ultima opinio quae sola liquide veritatem fidei tenet.

Ad 1. Ad primum autem quod objicitur dicendum, quod accidens quod est quantitas, est ibi secundum se : secundum se autem esse, est esse sine subjecto, ut prius dictum est, hoc est, non secundum esse naturale, sed virtute divina continente species ad usum sacramenti et fidei. Unde cum sic virtute divina teneatur, frangi secundum se et dividi potest.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod per accidens fit hoc quod nulla divisio violentia fit nisi in substantia, scilicet quia quantitas non est secundum esse naturale nisi in substantia : nihilominus tamen si esset secundum se, divideretur : in sacramento autem est secundum se, ut habitum est, et ideo ibi frangi potest et violenter dividi.

Ad 3. Ad aliud similiter dicendum, quod aliter est hic, et aliter in naturalibus est : quia hic operatur virtus divina secundum

Ad aliud dicendum, quod bene videtur mihi concedendum esse, quod tantum posset multiplicari divisio, quod corrumperentur species panis accidentales quae manent ibi : et ideo non est omnino fracti0 mathematicae quantitatis quae fit ibi, nec etiam naturalis proprie, sed ejus cui convenit fractio naturalis propter hoc quod virtute divina continetur in esse.

Ad aliud quod objicitur contra causam quam Magister assignat quare non valeat opinio ex verbis Ambrosii, dicendum quod optime objicitur : quia opinio nulla est. Ad id autem quod objicitur, dicendum quod impossibile est eam divisionem quae actu fit, ad rem non referre : quia divisio nulla est nisi in re actuali : et ideo illi nihil dicunt. Ad hoc quod objicitur de mathematicis, dicendum quod non est simile : quia in mathematicis passio probata convenit quanto secundum se, licet non conveniat huic quanto vel illi : hic autem consideratur non ut convenit quanto secundum se, sed potius huic secundum quod est aliquid hoc.

Ad aliud dicendum, quod in veritate

<--- Page Split --->

ibi sunt plura et plures partes, sed non plura sacramenta : quia numerus ille non ponitur circa formam sacramenti, sed potius circa species sacramentales.

Ad 10. Ad aliud dicendum, quod accidentia videntur esse, et sensus particularis non est de substantia quae subest accidentibus nisi per accidens : hic autem intellectus sacramenti cogit ut accipiantur sine subjecto. Unde falsum est, quod ibi videantur in subjecto : sensus enim non est nisi de accidentibus : et intellectus accipit ea sine subjecto propter exigentiam sacramenti.

ARTICULUS II.

An fractio prædicta sit in corpore Christi, aut in formis tantum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, circa initium : « Sed econtra, cum ipsum corpus incorruptibile sit, etc. »

Videtur enim hoc nihil impedire fractionem : quia

ptum corpus esse in diversis locis, et accidens esse sine subjecto, et corpus inanimatum grossum transsubstantiani in corpus animatum divinum gloriosum : quaero ergo, Quare illa esse in sacramento conceduntur, sed non quod est incorruptibile simul frangatur?

SOLUTIO. Dicendum, quod absque dubio fractio non est in corpore Christi, sed potius in formis tantum.

Ad PRIMUM autem dicendum, quod comestio multa importat, scilicet divisionem cibi per dentes, et trajectionem in corpus, et digestionem, et incorporationem, sive unionem. Et tamen passive conceditur, quod corpus Christi comeditur ratione illius quod est trajicere in corpus, quia verum corpus Christi trajicitur sub speciebus sacramenti in corpus nostrum : sed divisio per dentes refertur ad speciem : digestio autem non est ibi : quia non cadit in secessum, et unio sive incorporatio spiritualis passive convenit comedenti, ut supra ostensum est, et ita patet quod comestio non ponit fractionem.

Ad ALIUD patet solutio, quod comestio non est species fractionis ratione trajectionis in corpus, sed ratione attritionis per dentes, et illa non refertur ad corpus Christi.

Ad ALIUD dicendum, quod passio repræsentatur in sacramento secundum quod est effectiva redemptionis et solutiva pretii : et hoc patet ex ipso actu immolationis in quod offerimus sacramentum quod Christus pro nobis in ara crucis obtulit : non autem repræsentantur particulares pœnæ inflictae, et ideo non esset conveniens dividi corpus Christi.

Ad ALIUD dicendum, quod contraria simul, vel ex quibus directe sequuntur disposita per affirmationem et negotionem, numquam ponuntur esse simul : quia hoc fieri non potest. Cum autem dicitur, quod est simul in pluribus locis, hoc dicitur ratione consecrationis quæ fit in pluribus locis, et ex hoc non sequitur

<--- Page Split --->

aliquod oppositum illi : et sic de aliis inductis. Sed si concederetur frangi, cum frangi sit corrumpi quoddam, oporteret per locum a specie concedere, quod corrumperetur : et per hoc quod est incorruptibile, habet quod non corrumpitur : ergo simul corrumperetur, et non corrumperetur : quod est simul opposita per affirmationem et negationem esse vera, quod lieri non potest.

infirmo videtur, sub propria videtur specie : sed oculi discipulorum non fuerunt infirmi, nec præstigiosé ligati : ergo species quam viderunt in Deo fuit species peregrini : sed constat, quod secundum veritatem peregrinus non fuit : ergo simulata ab ipso fuit species peregrini, et sic fuit ibi verissima illusio.

SOLUTIO. Dicendum, quod nulla illusio solutio. fuit ibi. Unde dicendum est exemplum esse bonum : sed tamen id esse falsum ad quod confirmandum inducitur ab illa opinione.

ARTICULUS III.

An quando Christus ostendit se discipulis in via in specie peregrini, fecerit actum simulatorium sive illusorium ?

Deinde quaeritur de hoc quod inducunt isti pro exemplo, ibi, A, sub finem : « Sicut et Christus ostendit se duobus discipulis in via specie peregrini 1, etc. »

Videtur enim illusio fuisse :

AD PRIMUM autem dicendum, quod intentio facit non simulatorium agentem : sed duplex est intentum, scilicet in opere, et intentum per opus : intentum in opere fuit ostendere eis per similitudinem qualis fuit tunc in mentibus discipulorum, et quoad hoc verissime et non similitudinarie egit : quia nullus alius ita hoc demonstrat : intentum autem per opus non fuit in opere, sed consequens ipsum, scilicet confirmatio fidei discipulorum quoad articulum resurrectionis, et hoc est extra opus, et non facit opus verum, vel simulatorium, sed potius primum : sicut etiam nos non dicimus simulare Ezechielem, quando fecit perfodi domum, et latenter se exportari 3 : quia in illo tempore demonstravit, quod ita fugere haberent de domibus suis transmigrandi.

Ad aliud dicendum, quod simulatio Ad 2. est etiam in uno in comparatione ad alterum : sed ita non fuit hic, sed potius instructio per actum quem propter discipulos exercuit : quia faciilor est instructio quae fit similitudine parabolarum et operum.

Ad aliud dicendum, quod oculi disciAd 3. pulorum in veritate tenebantur, et tenens erat dubietas resurrectionis. Unde Christus se eis in propria specie objecit : et tamen propter impotentiam oculi non

<--- Page Split --->

glorificati, non viderunt eum sub lumine gloriosi corporis, sed potius sub specie coloris : et dubietas resurrectionis fecit aestimare peregrinum, eo quod vide-

runt eum venientem de loco adorationis, scilicet Jerusalem. Unde patet nullam ibi fuisse simulationem.

B. Aliorum opinio.

Alii vero dicunt, quod sicut ibi species panis est, et non est ibi res cujus vel in qua sit illa species : ita est ibi fractio quæ non fit in aliqua re, quia nihil ibi frangitur : quod mirabiliter Dei potentia fieri dicunt, ut ibi fiat ' fractio, ubi nihil frangitur.

ARTICULUS IV.

An consecratione facta maneant omnium accidentia, et etiam soliditas mathematica secundum esse reale ?

Deinde quaeritur de secunda opinione quae incipit, ibi, B, « Alii vero dicunt, quod sicut ibi species panis est, et non est ibi res cujus vel in qua sit illa species, etc. »

Videtur enim falsum esse quod inducunt pro exemplo, scilicet quod sit ibi species, et non res aliqua cujus species sit illa :

corpus : ergo post consecrationem est ibi corpus illud quod est species : constat autem quod corpus Christi verum non est species illa, nec aliqua pars illarum specierum : ergo corpus Christi verum non est corpus illud quod manet in numero specierum : ergo post consecrationem manet aliquod corpus quod non est corpus Christi in sacramento altaris, quod in praecedenti distinctione negatum est in Littera.

<--- Page Split --->

et corpus naturale, duo corpora quorum unum est mathematicum et alterum est naturale, sunt in eodem loco, quod inconveniens dicit esse Philosophus : ergo non est ibi corpus tale.

Si propter hoc dicatur, quod species non omnes manent in sacramento, hoc erit irrationabile, cum eadem ratio sit de una specie accidentali manente et de alia.

Praeterea, Supra ostensum est, quod praecipue manet ibi quantitas ut fundamentum aliarum specierum : sed non est ratio quare longitudo maneat, et non latitudo, et profundum : ergo videtur, quod tota soliditas mathematica maneat.

Item, Euclides in principio Geometriae dicit, quod corpus mathematicum est, quod longitudinem, latitudinem et profunditatem habet : hoc autem videmus habere ipsam speciem manentem : ergo manet corpus mathematicum, et ita redit idem quod prius.

quorum utrumque sit corpus : sed tamen non proprie dicuntur duo corpora : quia corpus non per unam rationem dicitur de naturali et mathematico, ut quidam dicunt. Sed tamen videtur mihi dicendum si proprie velimus loqui, quod sunt duo corpora, scilicet naturale, et mathematicum : quorum unum per se et substantialiter corpus est : alterum autem non per se, sed per denominationem et mensuram ab illo, scilicet naturali : et talia duo corpora nihil prohibet esse in sacramento, et hoc non est negatum supra, sed quod non sunt ibi duo corpora naturalia constantia ex materia et forma quae sunt partes physici corporis.

Ad aliud dicendum, quod illa propositio est falsa, nisi intelligatur aliud esse quod est essentia alia, et alia : alia enim est essentia substantiae, et alia accidentis, si tamen accidens est essentia aliqua. Unde si accidens maneret corrupto sub-jecto, denominaretur quantitas mathematica ab illo : sicut dicimus, quod hoc quod videmus in altari est figura alba, non erit hoc album a primo albo diversum quod fuit panis, nisi sit alia essentia, sed subjecto est idem. Dicit enim Philosophus, quod unum per accidens dicitur tripliciter, scilicet sicut accidens et subjectum, ut album, et hoc quocumque demonstrato, etc. : sed verum est quod quaecumque per naturam separantur, illa sunt diversa substantialiter : sed virtus divina ad usum operans sacramenti, facit in sacramento quod est supra naturam, ut saepius dictum est.

Ad aliud dicendum, quod meo judicio, duo corpora sive naturalia, sive mathematicalia, sive quorum unum est naturale et alterum mathematicum, dummodo due sint ibi quantitates, non possunt esse in eodem loco per naturam. Unde dico sine praejudicio, quod corpus quidem est in veritate in sacramento, sed non sicut in loco, sed in signo : sed hoc infra patebit melius in hac eadem distinctione, in explanatione quarta opinionis. Et ideo objectio quae supponebat

Solutio. Dicendum, quod sicut in praecedenti opinione, ita et in ista exemplum verissimum est : sed tamen opinio per exemplum confirmata falsa est : et bene concedo, quod omnes species accidentales manent, et etiam soliditas mathematica manet ibi secundum esse reale, non in anima tantum secundum quod habet esse in abstractione.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod ego non reputo inconveniens, quod post consecrationem in sacramento sint duo,

<--- Page Split --->

quod ibi erant duo corpora ut in loco, supponebat falsum, et procedit ex falsis.

Si autem objiciatur, quod ubicumque est corpus aliquod contentum in alio corpore per veritatem suae naturae et quantitatis, ibi est sicut in loco : dico quod hoc falsum est : sed hoc expediri sine longa disputatione non potest quam statim infra ponemus, Domino concedente.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod sicut patuit prius, eadem numero lineae fuerunt panis ut subjecti, quae manent in formis sacramentalibus essentialiter : et ideo numquam fuerunt ibi tria corpora, nec tria quorum quodlibet est corpus subjectum divisum ab alio.

ARTICULUS V.

An fractione facta maneat unum sacramentum, sed plures sint ibi forma?

Sed adhuc quaeritur de ista opinione quae tangitur in Littera, ibi, C, « Ita est ibi fractio quae non fit in aliqua re, etc. »

Videtur enim esse vera. Ita enim videmus, quod in corpore quod potentia est duo, si dividatur, fit actu duo et esse essentiale praedicatur de ipso sicut duo secundum esse : ut linea actu divisa est duae lineae, et duae longitudines, et duae quantitates : cujus igitur essentiale principium secundum esse manet unum, illud manet indivisum : sed de speciebus essentialiter praedicatur sacramentum, et illud divisione facta manet unum : ergo divisio illa non fuit in speciebus, nec in corpore Christi : ergo non est ibi divisum.

Quod autem essentialiter praedicetur de iis speciebus, ex hoc accipitur, quod unum cadit in diffinitione alterius, ut patuit in principio hujus libri in Littera.

Item, Quod manet unum sacramentum secundum actum, hoc patet ex suppositione omnium : quia per omnia quafiunt in canone, non intendunt conficere nisi unum sacramentum.

ULTERIUS quaeritur, In quo differt haec opinio a praecedenti ?

Videtur autem, quod in nullo : quia praecedens dixit, quod videtur ibi fractio quae non est, cum nihil frangatur : haec autem videtur penitus secundum rem dicere idem : ergo videtur aut falsum dicere, vel superflua esse : quoniam unum bis vel pro duobus refert.

Ad hoc dicendum, quod unum remanet sacramentum, et forma efficitur plures forma per divisionem. Propositio autem illa quae inducta est, quod inferiori diviso secundum esse, multiplicatur id quod de ipso praedicatur, intelligitur de iis quae absolute insunt inferiori : sed si respective insunt, non est necessarium : ut si dividatur album, erunt duo alba, sed tamen non duae similitudines alborum ad tertium album, sed potius una similitudo : quia relatio non accipit unitatem vel multitudinem ab eo in quo est, proprie in eo quod relatio est, sed potius ab eo ad quod est : et hoc patet ex diffinitione relativorum quae secundum Philosophum sunt quaecumque hoc ipsum quod sunt, aliorum dicuntur. Unde etiam relatio plus est ratio quam ens vel essentia : sed tamen habet aliquid entis vel aliquid essentiae. Ratio autem sacramenti in relatione est : et ideo trahit unitatem ab eo cujus est sicut rei interioris significat et causatae.

Ad aliud dicendum, quod haec opinio differt a praehabita : quia illa ponebat, quod divisio in veritate est in sacramento secundum quod est actus dividentis, et non secundum quod est actus rei divisa : sed praecedens non dixit in sacramento esse divisionem nisi secundum quod divisio est apparens ad sensum, sed non existens in veritate rei.

<--- Page Split --->

C. Aliorum opinio.

Alii tradunt corpus Christi essentialiter frangi et dividi, et tamen integrum et incorruptibile existere. Quod se colligere asserunt ex confessione Berengarii, qui confessus est coram Nicolao Papa et pluribus Episcopis, panem et vinum quae in altari ponuntur, post consecrationem non solum sacramentum, sed etiam verum corpus et sanguinem Christi esse : et sensualiter non solum sub sacramento, sed in veritate manibus sacerdottum tractari et frangi, et fidelium dentibus atteri.

ARTICULUS VI.

An opinio illa sit vera quae dicit corpus Christi essentialiter frangi, et dividi : et tamen integrum, et incorruptibile manere ?

Deinde quaeritur de tertia opinione quam tangit, ibi, C, « Alii tradunt corpus Christi essentialiter frangi et dividi, etc. »

Hoc enim videtur competere sacramento : quia

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

lis est oblatus : divisio autem refertur ad partes Ecclesiae : cum igitur pro singulis partibus totus sit oblatus, totus Christus debet manere in singulis partibus : ergo non debet frangi.

Ad aliud dicendum, quod fides non habet experimentum humanae rationis : sed hoc intelligitur ita quod non rationi innititur, sed veritati : ratio autem obsequitur fidei : unde in corde fidelis ratio innititur fidei, et non fides rationi : et sic intelligitur dictum Gregorii.

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod haec opinio falsa est et non ponenda : quia, sicut rationibus probatum est, nec fidei congruit, nec cum ratione.

Ad 1. Ad PRIMUM igitur dicendum, quod licet aliquâ sint supra naturam, non tamen oportet quod illud sit supra naturam, quia sacramento non convenit : quaedam enim operantur ad esse sacramenti, quaedam ad usum : et illa quae sunt ad esse sacramenti, sunt supra naturam : quae autem ad usum, non oportet esse supra naturam : et fractio ordinatur ad usum sacramenti, non ad esse, cujus signum est quod fractio fit propter triformes partes Ecclesiae pro quibus sacramentum istud offertur, et non sicut aliquid quod operetur vel pertineat ad esse sacramenti.

Ad aliud dicendum, quod hoc non oportet : quia corpus materiale inanimatum non assumitur, nisi ut per transsubstantiationem fiat ibi corpus divinum gloriosum : et ideo panis transsubstantiiatur in corpus Christi gloriosum, ut supra dictum est in quaestione de transsubstantiatione 1 : non enim corpus Christi transsubstantiiatur in panem, sed e converso.

Ad aliud dicendum, quod non omnino signum est omnipotentiae facere ea quae sunt supra rationem, sed in talibus quae necessaria sunt saluti, et expediunt Ecclesiae : aliter sequeretur, quod melius operaretur Deus faciendo contrarium ordini naturae, quam operando secundum naturam.

ARTICULUS VII.

An confessio Berengarii, qui confessus est coram Papa panem et vinum qui in altari ponuntur, post consecrationem non solum sacramentum, sed etiam verum corpus Christi esse, etc., sit vera ?

Deinde quaeritur de confessione Berengarii qui dicit, ibi, C, in fine : « Sed in veritate manibus sacerdotum tractari et frangi, et fidelium dentibus atteri. »

<--- Page Split --->

sionem scriptam in hæc verba, juravit dicens : « Per sanctam homousion Trinitatem, et per hæc sacrosancta Evangelia, eos qui contra hanc fidem venerint cum dogmatibus et sectatoribus suis æterno anathematé dignos esse pronuntio. » Ex hoc accipitur, quod concilium excommunicandos decrevit qui aliquid aliud sentirent quam professus est Berengarius. Et videtur, quod tota fere Doctorum universitas quæ quartam tenet opinionem incidit in excommunicationem.

nis. Quod autem ita sit, patet ex confessione Berengarii, ubi sic dicit : « Anathematizo omnem hæresim, præcipue eam de qua hactenus infamatus sum : quæ adstruere conabatur panem et vinum quæ in altari ponuntur, post consecrationem solummodo sacramentum, et non verum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi esse. » Unde Papa ad talem modum expressionis compulit, qui ostendit quod omnibus modis quocumque modo factis, tentis, retentis, et repositis formis, post consecrationem semper continent verum corpus sive sub dentibus sive sub manibus : et hoc quidem est verum.

Unde hoc etiam conceditur, quod corpus Christi verum atteritur dentibus fidelium in sacramento : sed hoc simpliciter sine determinatione concedendum non est hic. Cum enim dicitur quod corpus Christi verum atteritur dentibus fidelium in sacramento, non veritas continentiae corporis Christi, sed attritio refertur ad formas continentes : et hoc intellexit Papa et concilium : quia hoc directe fuit contrarium hæresi suæ quam prius habuerat.

solu tio. Solutio. Dicendum, quod opinio quæ tertia ponitur, non est sana, nec tenenda.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum quod non est confessio præcepta dilatari, nisi gratia ejus quod in veritate sub speciebus corpus Christi post consecrationem continetur.

Ad aliud dicendum, quod non juravit Ad 2, 3 et 4. nisi de veritate corporis Christi contenti sub sacramento.

Et eodem modo dicendum est ad omnia quæ de confessione sua objiciuntur.

D. Sententia probabilior.

Sed quia corpus Christi incorruptibile est, sane dici potest fractio illa et partitio non in substantia corporis, sed in ipsa a forma panis sacra-

<--- Page Split --->

mentaliter fieri : ut vera fractio et partitio sit ibi, quæ fit non in substantia corporis, sed in sacramento, id est, in specie. Ne autem mireris vel insultes si accidentia videantur frangi, cum ibi sint sine subjecto, licet quidam asserant ea fundari in aere. Est ibi vera fractio et partitio, quæ fit in pane, id est, in forma panis. Unde Apostolus ait : Panis quem frangimus 1 : quia forma panis ibi frangitur, et in partes dividitur. Christus vero integer manet, et totus est in singulis. Unde Augustinus 2 : Quando Christus manducatur, vita manducatur. Sed quis audeat manducare Dominum suum ? et tamen veritas invitans nos ad manducandum ait : Qui manducat me, et ipse vivet propter me 3. Nec occiditur Christus ut manducetur, sed mortuos vivificat : quando manducatur, reficit, non deficit : vivit manducatus, quia surrexit occisus : nec quando manducamus, partes de illo facimus : et quidem in sacramento sic fit. Item 4, Norunt fideles quomodo manducent carnem Christi : unusquisque accipit partem suam. Unde et ipsa gratia partes vocantur. Per partes manducatur, et manet integer totus : per partes manducatur in sacramento, et manet integer totus in cœlo, manet integer totus in corde tuo. Ideo ista dicuntur sacramenta, quia in eis aliud videtur, et aliud intelligitur : videtur panis et calix, quod et oculi renuntiant : quod autem fides instruenda postulat, panis est corpus Christi, calix est sanguis. Ex his datur intelligi, quod fractio et partes quæ ibi videntur fieri, in sacramento fiunt, id est, in specie visibili. Ideoque illa Berengarii verba ita distinguenda sunt, ut sensualiter non modo in sacramento, sed in veritate dicatur corpus Christi tractari manibus sacerdotum : frangi vero et atteri dentibus, vere quidem, sed in sacramento tantum. Vera ergo est ibi attritio et partitio : sed in singulis partibus totus est Christus. Unde Hieronymus : Singuli accipiunt Christum Dominum, et in singulis portionibus totus est : nec per singulos 5 minuitur, sed integrum se præbet singulis 6. Item, Hilarius : Ubi pars est corporis, ibi est et totum.

<--- Page Split --->

non est prima causa materia vel substantia, sed potius quantitas : ideo procedere non videtur prima ratio.

ARTICULUS VIII.

An opinio illorum sit vera qui dicunt, quod in sacramento nulla fractio vel partitio sit, quæ non sit in substantia ac in sacramento ?

Deinde quæritur de opinione quarta quæ dicit, quod est ibi vera fractio et partitio quæ fit non in substantia, sed in sacramento.

Videtur enim hoc esse falsum : quia

Ad in autem quod ex Littera videtur innui probatio hujus, videtur dicendum, quod hoc innuit in Littera : non quia primo fractio conveniat substantia, sed quia accidentia non est accipere nisi in substantia : et quia non convenit eis fractio nisi secundum esse acceptis, ideo innuit in Littera, quod nihil secundum naturam frangatur, nisi in substantia : tamen in veritate si quis proprie dicere vellet quid est quod frangitur, diceret quod substantia quanta per se : sed quia accidens in sacramento habet esse praeter substantiam, ideo per se convenit ei frangi sine substantia.

Ad aliud dicendum, quod forma de se unit id cujus est forma : sed divisio convenit ei per accidens, id est, secundum suum esse : hoc autem esse est duplex : secundum naturam in materia, et secundum usum sacramenti per se, ut saepius dictum est supra.

ARTICULUS IX.

An potest dici, quod accidentia post consecretionem maneant in aere ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, D, circa initium : « Licet quidam asserant ea fundari in aere. »

Videtur hæc opinio esse concedenda : quia

Solutio. Dicendum ad primum, quod licet aliqui dicant, quod divisio et fractio etiam per prius conveniunt substantiae, et per posterius quanto : ego tamen hoc, quia non intelligo, non dico : quia dicit Philosophus, quod si unum tantum est quod est substantia, ipsum est indivisibile : et ideo quia fractionis et divisionis

<--- Page Split --->

sed contra. SED CONTRA :

Solutio. Solutio. Dicendum, quod non fundantur in aere, ut patet duabus ultimis rationibus.

Ad 1. Ad PRIMUM autem dicendum, quod neutrum multum vicinum est rationi, scilicet quod sint ibi accidentia sine sub-jecto, vel quod fundentur in aere : sed tamen quia hoc magis est secundum congruentiam sacramenti, quod sint sine subjecto, ideo hoc conceditur, et alterum non.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod veritas sacramenti per hoc non excluderetur : et ideo non reputantur haeretici qui hoc dicebant : sed congruentia sacramenti, et eorum quae sunt in sacramento, per hoc excluderetur : et ideo non conceditur.

ARTICULUS X.

Quomodo totum corpus Christi sub tantilla forma contineatur in sacramento ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, post initium : « Christus vero integer manet, et totus est in singulis. »

Est enim gravis quaestio, Qualiter corpus Christi totum sub tantilla forma contineatur ?

Videtur enim, quod hoc sit impossibile :

<--- Page Split --->

ponitur in demonstrativis, quod majus non æquatur minori: sed continens et contentum si proprie sumantur, æquantur: ergo sunt æqualia: sed forma continet, et corpus Christi continetur: ergo sunt æqualia. Inde sic: Species est digitalis, et corpus Christi est bicubitale: ergo digitale et bicubitale sunt æqualia: sed bicubitale est majus digitali: igitur majus æquatur minori, quod etiam impossibile est.

caput reversatum : et hoc est ridiculum.

PRÆTEREAquæritur , Utrumsignatumsecundumveritatemtotiusquantitascon - tineturasigno , velnoncontinetur , sedsignaturtantum ? Siprimomodo : tuncredibiteademquæstio . Sisecundomodo : tuncincidithæresisBerengarii , quidi - xitChristumnonsecundumveritatem , sedsecundumsignationemcontineriinsacramento .

Ad hoc quidam volunt dicere, quod corpus Christi gloriosum est modo in loco non per modum corporis grossi, sed per modum corporis spiritualis: et ut melius intelligatur, ponunt simile in corpore spirituali quod dicunt esse lucem, quæ situaliter quidem dilatatur per mundum, et tamen tota posset esse in uno puncto. Et hoc quidem dictum est eorum, quod ego si bene intelligo, sic intelligo esse dictum, quod corporis habentis quantitatem dimensivam duplices sunt partes: ita quod quædam habeant partem juxta partem: et hoc exigit locum sibi æqualem. Aliud est quod habet se indifferenter ad hoc, quod habeat partem juxta partem, et quod habeat partem sub parte: et ideo indifferenter potest esse in loco partis et totius, et in loco indivisibili propter sui spiritualitatem. Et hoc quidem ego confinxi ad intelligendum dicta quorumdam modernorum: quia constat, quod nulli antiquorum concordant. Potest igitur dici secundum eos, quod corpus Christi maximæ simplicitatis est inter corpora: et ideo indifferenter se habet ad hoc quod habeat partem juxta partem, et partem sub parte, et ideo potest esse in loco minori sua statura, et etiam indivisibili.

Sed quod hoc figmentum stare non possit, sic probatur: quia figura est terminatio quantitatis secundum quemdam

<--- Page Split --->

modum eminentiae et depressionis in corporibus naturalibus : sicut alia est figura hominis, et alia asini : figura igitur illa aut est terminatio quanti quod habet partem juxta partem, aut partem sub parte, aut quantum ad utrumque. Si primo modo, habeo propositum : quia dicit Philosophus in prima philosophia, quod omne corpus naturale habet figuram propriam, sine qua non est ipsum in specie sua : et idem dicit Commentator super II de Anima. Aut igitur Christi corpus retinet figuram suam unam, aut non. Si sic : ergo sub speciebus habet partem juxta partem, et tunc redit prima quaestio. Si non : ergo Christus est ibi sine figura nasi, et oculorum, et oris, et non existente figura, non sunt etiam ipsa membra : ergo erit ibi sine membris, sicut truncus, et neque sicut truncus, quia etiam figura trunci destruitur ibi. Si autem figura est terminatio quanti secundum quod habet partem sub parte.

CONTRA : Habens partem sub parte, omnes partes habet in una vel habere potest, et tunc illa est indivisibilis per sensus : ergo idem videtur esse capax figurae totius, et partis : figura autem nasi tendit in conum et intus est triangularis : et figura trunci est rotunda et circularis : ergo in eodem indivisibili secundum sensum erit circularis figura, et pyramidalis intus triangularis : quod si intelligibile est, mirum est.

Item, Quædam partes hominis sunt quæ de sua natura sunt concavæ, ut nasus, pectus, et hujusmodi : illæ igitur in illo indivisibili aut sunt manentes concavæ, aut compressæ sub parte una. Si primo modo : ergo pars erit juxta partem et in indivisibili, et non sub parte. Si secundo modo : ergo corpus gloriosum comprimitur, et destruitur ejus figura, et per consequens natura, ut prius dictum est. Si tertio modo dicatur se habere corpus gloriosum, idem sequitur impossibile.

sitio sub notat situm et positionem unius sub alia tantum, aut continentiam. Si primo modo : ergo tantum crescit in augmentum subtus propter partium quantitativarum aggregationem, quantum diminuitur in latum, vel in longum : et sic non valebit ad propositum : quia forma illa non continebit ipsum secundum illum situm quem notat præpositio sub. Si notet continentiam : ergo totum vel omnes partes possunt esse in una : quod iterum mirum est si aliquis intelligit.

Si forte dicas, quod esse partem sub parte notat partium indifferentiam quoad locum, et non quoad aliud. CONTRA: Locus datur quanto in eo quod quantum est finibile sive terminale extra : ergo quæcumque differentiam habent in tali quantitate, differunt secundum situm necessario : sic autem differunt totum et pars : ergo locus eorum habebit differentiam.

Si forte dicas, quod hæc omnia vera sunt de corpore quod obstat alteri, et hoc est grossum et materiale : tale autem non est corpus spirituale quod est sicut lux. CONTRA : Istæ rationes non supponunt nisi corporis quantitatem : ergo indifferenter concludunt in quocumque corpore quantitatem habente.

Item, Accipiamus aliquod corporum cælestium, cujus substantia sit quod sit corpus rotundum, habens diametrum centum cubitorum : quæro, si hac manente figura potest esse in loco indivisibili quoad sensum ? Si sic : ergo figura secundum esse accepta centum cubitorum in diametro et trecentorum in circumferentia, sine sui corruptione potest esse in eo quod est indivisibile secundum sensum : et hoc est dicere, quod cælum potest esse localiter in uno grano milii : quod qui dicit, non oportet quod aliquid absurdum neget. Si secundo modo : tunc rationes prius habitæ tenent etiam in corporibus spiritualibus.

Præterea, Quando dicitur pars esse sub parte : aut intelligitur quod præpo-

<--- Page Split --->

quæstionisderesurrectione 1 , modoquædictasunt , sufficiant .

Solvendo autem dicimus adquæstio - n e m , quodChristustriplicitercompara - turadresæcreatas . ComparaturenimutDeus , etsictripliciterestinrebus : unomodoquiconvenitPatrietSpirituisan - c t o , quoestinomnibusessentialiter , præsentialiteretpotentialiter . AliomodoidemconvenitPatrietSpirituisancto , quoestinsanctisperinhabitantemgratiam . TertiomododiscretoaPatreetSpiritusancto , quoestinnaturahu - manaperunionem .

Secundomodocomparaturadresaliasperassumptamcarnem , secundumquodnatusestdeVirgine , etpependitincruce : etsicestinlocopercircumscriptionem .

Tertio modo, secundum quod ipse plenus gratia in deitate et humanitate existens, supermundana ratione est res sacrementalis, et cibus spiritualis Ecclesiae, et sic est in sacramento. Unde sicut panis non secundum partem et partem est in illa et alia ratione cibi, sed eadem ratio cibi est in toto et in qualibet parte cibi : ita ipse, ut signatum respondeat signo, non est in una parte aliter quam in alia, sed uno modo essentialiter in toto : et si in partes dividatur, erit in qualibet parte. Et similiter de vino in quo est una ratio significandi totum in toto, et in qualibet parte : et ideo licet dividatur vinum, erit totus qui fuit sub tota specie vini, et totus sub qualibet parte : et ideo nullae rationes in hoc sacramento recipiendae sunt, quae non sunt secundum operationem sacramenti ad esse, vel usum. Unde sicut supermundana ratione operatur virtus divina ad esse sacramenti in transsubstantiatione et mensura accidentium sine subjecto : ita etiam commetitur se toti et parti secundum congruentiam signati ad signum : et ideo omnino nihil valent ra-

tionesquæfueruntdecomparationelo - catiadlocum : quialicetsitibiChristusstantiæ , nontamensecundumlegeslocietlocati , sedsecundumlegessignatiinsacramentoetsignicontinentisidquodsignificatsecundumproprietatemsacra - mentorumnovælegis , quamistudsacra - mentumplenissimehabetinteromnianovælegissacramenta .

Dicendumergoadprimum , quodsup - poniturfalsumobjiciendo : quiaformaillanonhabetseadcorpusChristisicutlocusadlocatum , sedpotiussicutsig - numcontinensadsignatumsecundumveritatemcontentum , nonquidemsecun - dumlegesloci , sedsecundumlegessi - g n i : etideoetiamsifrangatur , inquali - betpartetotumerit , quodnonessetsiessetineosicutinloco .

Adaliuddicendum , quodcorpusChri - stihabetomnestresdimensionescumfigurapropria , ctsinealiquacontra - ctione , etideoverissimecorpusest : sednoncomparaturadformamillamsicutadlocumvelæqualecuicommensuratur , sedpotius , utdictumest , utsignatumadsignum .

Adaliuddicendum , utdictumest , quodnonhabentsesicutlocusetloca - tumadinvicem .

Adaliuddicendum , quodnonin - tellexeruntantiqui , quodsacramentaessentquædamvasainquantumlocusestvas , sedinquantumvashabetsequodammodoadactummedicinæetme - d i c i : dicimusenim , quodmedicussanat , etmedicinaetclysteretembutum : sedmedicuseffective , etmedicinasicutvir - tusconjunctanaturæ , etclysterestsicutinstrumentumponensmedicinaminlo - cumdebitum : etitasehabentincura - tioneanimæDeus , etgratia , etsacra - mentum : undenihilvaletobjectioin - ducta .

Adaliuddicendum , quodminusnon

editionis.

<--- Page Split --->

æquatur majori : hoc enim demonstratum est : sed non est hic comparatio quanti ad quantum secundum legem et principium quantitatis, sed potius secundum rationem cibi comparatur ad conjunctum : et quia illa ratio una est in toto et in parte, ideo una ratione comparatur ad totum et partem, ut dictum est.

Ad alud dicendum, quod secundum rationem sacramenti nulla potest egredi linea de centro formæ rotundæ quæ in altari apparet, nec figurabile est centrum ejus : quia sic jam attenderetur secundum principia et leges quantitatis, et jam diximus, quod sic non est ibi commensuratio corporis Christi ad sacramentum : et ideo illa objectio nihil valet.

Ad alud dicendum, quod æqualitas duplex est, scilicet secundum quantitatem molis, et secundum quantitatem virtutis : secundum quantitatem molis non attenditur æqualitas inter signum et signatum, sed secundum quantitatem virtutis : ut scilicet cum ibi illud contineatur signatum, quod illud continet et signum, et est hoc in toto et parte æqualiter, ratione supra dicta, qua diximus, quod una est ratio cibi in toto et in parte.

Eodem modo respondeo ad sequens : quia hoc non est verum nisi de illis quæ ita sunt in aliis, quod pars una est in parte una continentis, et alia in alia : in sacramento Eucharistiae non sic est : sed una est comparatio contenti ad totum et ad partem propter unam rationem significandi cibum spiritualem in toto et in parte.

substantiae et quantitatis esse in sacramento, sed tantum sicut signatum remotum per substantiam a signo, ille esset de haeresi Berengarii : sed nos non sic dicimus, sed potius dicimus ipsum signatum esse in signo substantialiter in tota sua quantitate : et ideo nihil commune cum haeresi, Domino concedente, habebimus.

Ad aliud dicendum, quod quaedam Ad, sunt in loco secundum veritatem substantiæ et quantitatis, et secundum leges loci et locati : quaedam autem sunt in loco secundum veritatem substantiæ et non quantitatis, nec secundum legem loci : et quaedam quasi medio modo sunt in aliquo, non ut in loco, per veritatem substantiæ et quantitatis, et non secundum leges loci, sed secundum legem illius in quo sunt vel esse dicuntur. Primo modo sunt in loco ea quæ circumscribuntur in loco. Secundo modo sunt in loco ea quæ diffiniuntur in loco, ut spiritus creati. Tertio modo corpus Christi est in sacramento, non secundum legem loci, sed secundum legem signi signantis cibum spiritualem æqualiter in toto et in parte : et ideo patet solutio illius objectionis.

Ad aliud quod objicitur de opinione inducta, sine præjudicio respondeat qui voluerit : quia ego numquam potui intelligere, quod lux esset corpus, vel quod corpus haberet partem sub parte, vel quod duo corpora possent esse in eodem loco. Et ideo quod non intelligo, defendere non præsumo : sed nostra opinio est quæ dicta est : et infra, in quæstione de resurrectione, apparebit quid sentiam de corporibus gloriosis 1.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XI.

An quisque fidelium communicans accipiat totum Christum vel partem suam? et, An totus Christus est in qualibet parte hostiae?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, circa medium : « Norunt fideles quomodo manducent carnem Christi : unusquisque accipit partem suam. »

Sed contra : Unusquisque accipit totum Christum : non ergo unusquisque accipit partem suam.

Si forte dicas, quod pars refertur ad divisionem hostiae continentis, et non ad Christum contentum, videtur falsum : quaero enim, Unde hoc quod totus Christus sit sub qualibet parte ?

viso non manet in singulis, nec multiplicatur in illis : sed ad similitudinem hujus videtur se habere corpus Christi ad species sacramentales : ergo videtur, quod illis divisis, non sub singulis debeat esse totus Christus.

PRAETEREA quaeratur, Unde contingit hoc, quod sub qualibet parte sit totus Christus quando frangitur hostia ?

Videtur enim, quod non debeat contingere : Christus enim non habetur in hostia nisi virtute consecrationis unius : virtute ergo consecrationis unius habebitur semel Christus, et virtute duarum bis, et sic deinceps : sed in omnibus partibus hostiae non est nisi una consecratio : ergo non debet haberi nisi sub toto, et non sub hac parte hic, et sub illa ibi.

Si forte hoc aliquis adstruere velit per exempla, et ponat exemplum in speculo in quo integre resultat forma una, et fracto resultant plures formae : videtur, quod hoc nihil sit : quia in uno speculo convexo vel plano resultat forma una propter reflexionem quae sit ad unum : sed in pluribus fractis non potest fieri reflexio ad unum : quia dividitur radius in termino vitri, et sic revertitur ad centrum continui : hoc autem non est in hostia, unde nulla videtur esse similitudo.

Item, Quidam ponunt simile in anima sensuali quorumdam animalium habentium corpora rugosa aut annulosa et aequalia in compositione et complexione per totum vel fere aequalia, quibus divisis manet anima sensibilis per sensum et motum in omnibus partibus truncatis : et hoc iterum non videtur habere similitudinem : quia ibi non est una numero anima in utraque parte truncata, sed due factae per divisionem ab una, quae propter similitudinem complexionis sit due : hic autem unus numero Christus manet in singulis partibus hostiae : unde nihil simile videtur.

Si forte dicas, quod nihil prohibet unum numero esse in diversis locis. Unde dicit Augustinus, quod anima est in

<--- Page Split --->

diversis locis, quia est in corde et in cerebro tota et in aliis partibus. Et forte aliquis vellet dicere, quod sic est, et in aliis spiritualibus substantiis. Videtur, quod hoc nihil sit ad propositum : quia etiamsi dicamus, quod sic sit in spiritualibus substantiis, quod tamen non est verum, non tamen propter hoc sequeretur, quod sic sit in corpore Christi vero : quia hoc verissime corpus est, et non spiritus.

Praeterea, De spiritualibus substantiis creatis, hoc est falsum : quia, ut dicit Damascenus, diffiniuntur in loco : et ut idem Damascenus dicit, diffiniri loco est hic et non alibi esse : cuicumque autem convenit esse in pluribus locis simul, huic convenit hic et alibi esse : ergo non diffinitur in loco, quod negat Damascenus.

Si autem propter hoc aliquis dicat, quod hoc convenit corpori divino secundum quod medium est inter Deum qui ubique est, et creaturam quae in uno loco est, ut dictum est. Unde corpus creatum Deo unitum est in pluribus locis, ubi consecratur, et in quas partes hostia dividitur : videtur hoc esse falsum : proprietas enim medii semper comitatur medium, quamdiu medium est : cum igitur corpus Christi sit semper medium inter Deum increatum, et creaturam, si tamen medium est, semper erit in pluribus locis : sive ergo consecratur in pluribus locis sive non, et sive hostia dividatur sive non, semper erit in pluribus locis, quod falsum est et haereticum : ergo ratio nulla quae tamen fere ab omnibus solet assignari.

menta novæ legis, continentia sequatur rationem significandi, cum unum est significans, unum erit continens in se cibum signatum : et cum plura sunt signantia, plura erunt continentia cibum eumdem totum et integrum : et hæc est causa, quare hostia divisa, in qualibet parte sub qualibet manet totus Christus, cibus animæ spiritualis.

Ad hoc ergo quod primo objicitur, dicendum, quod secundum esse dependent a se invicem forma et materia : et in talibus procedit objectio : sed secundum contineri dependent a se signum in sacramento et signatum prout accipitur sacramentum novæ legis : et ideo multiplicato signo, necesse est rem signatam esse sub quolibet illorum.

Ad aliud dicendum, quod objectio ali procedit secundum granum formæ magis et minus separatæ : sed in signo sacrementali non est sic : non enim dicimus, Christum esse in sacramento sicut animam in corpore, et sicut intellectum in corpore : licet quoad hoc quod in tota forma est totus Christus, et in qualibet parte totus, habeat similitudinem quamdam cum esse animæ rationalis incorpore : quæ, secundum Augustinum, « in toto est tota, et in qualibet parte tota. »

Ad aliud dicendum, quod sicut jam dictum est, virtute significationis talis, et non virtute significationis simpliciter, hoc contingit, scilicet quod sacramentum hoc illius causa est secundum esse quod signat, et continet illud : consecratio autem non est causa nisi remota, scilicet quod sit sub hostia, sive divisa sive indivisa.

Ad aliud dicendum, quod significatio in genere non est causa hujus : sed potius significatios peculiis, et præcipue hujus sacramenti, quod antonomastice est sacramentum novæ legis, ut dictum est.

Ad hoc quod dicitur de exemplis, dicendum quod illa exempla sunt in parte similia, et non in toto, sicut bene probant objectiones : divina enim non habent similia perfecta in rebus corporali-

<--- Page Split --->

bus. Unde Hilarius : « Si qua nos exempla ad divina afferimus, nemo ea putet perfectionis formam in se continere : et tamen bona sunt similia, eo modo quo id quod est in parte, representat id quod est in toto. »

Ad iD quod objicitur de Augustino, dicendum quod dupliciter contingit aliquid esse in alio ut in loco, scilicet proprie, et improprie : proprie ut circumscriptum vel diffinitum est in loco : et hoc simul non potest esse in pluribus locis : improprie autem quod in alio est, sicut in materia quae habet similitudinem cum loco secundum Isidorum propter capacitatem : et sic intelligitur dictum Augustini : quia anima est in corpore sicut in eo quod aliquam habet similitudinem cum loco : quod tamen proprie est materia sua et subjectum. Unde sicut nulla pars materiae est quae non perficiatur a forma, ita nulla pars corporis est in qua essentialiter non sit anima : non tamen proprie est in pluribus locis.

De hoc autem quod dicitur, quod habeat hoc corpus Christi, in quantum medium est inter pure creatum, et pure increatum, dicendum videtur quod falsum est : sicut probant in contrarium factae rationes.

quid inveniatur extra terminum substantiae suae : sed locus est terminus substantiae et entis : sicut enim tempus est mensura esse, ita locus entis sive ejus quod est : sed in hoc loco est terminus Christi in quo est : igitur nihil sui extra illum locum invenitur, ut videtur.

Au vere dicatur, Christus per partes manducatur in sacramento, et manet integer totus in cælo, manet integer totus in corde tuo ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, post medium : « Per partes manducatur in sacramento, et manet integer totus in cælo, manet integer totus in corde tuo. »

Secundum hoc enim videtur esse in pluribus locis simul et semel, quod videtur stare non posse :

Item quaeratur, Utrum Christus sit in pluribus locis ?

Posset enim aliquis dicere, quod esse in sacramento non est esse in loco, ut prius dictum est, sed sacramentum est in pluribus locis : et ex hoc non sequitur, quod Christus sit in pluribus locis. Contra : Quidquid est in omni loco in quo consecratur, si loca suae consecrationis sunt plura, ipsum erit in pluribus locis : sed corpus Christi est in omni loco in quo consecratur, et loca suae consecrationis sunt plura : ergo est in pluribus locis.

Ulterius quaeritur hic., Qualiter haec tria specialiter enumerentur in Littera, quod manducatur in sacramento, et manet totus integer in mente, et totus in coelo ?

<--- Page Split --->

Aut enim corporaliter est in mente, aut non. Si non : tunc equivoce dicitur esse in mente, et in cœlo, et in sacramento : quia in sacramento est et in cœlo corporaliter, in mente autem spiritualiter tantum : ergo videtur, quod non debet enumerari cum duobus aliis modis. Si autem dicitur ens corporaliter in mente : ergo aliquid præter Deum Trinitatem illabitur substantialiter menti : quod est contra Augustinum qui dicit, quod « nihil illabitur substantialiter menti præter Deum Trinitatem. »

sicut vult Philosophus : quia in mathematicis etiam datur locus, cum tamen corpora mathematicalia sint accidentia. Patet ergo, quod objectio non valet : quia cum sic dicitur, quod « nihil est cujus substantiae aliquid inveniatur extra terminum proprium, » intelligitur hoc de termino intra, sicut est superficies locati : vel termino extra, sicut est locus eorum quae per se sunt in loco : et sic necessitatem habet propositio. Sed non intelligitur de his quae per accidens sunt in loco : quia si detur per impossibile, quod corpus hominis sit in pluribus locis, sequitur necessario quod anima esset in pluribus locis per accidens : et ita dicendum est hic gratia specierum sacramenti : et hoc non est inconveniens, quod illae sint in pluribus locis per se, quia illae numero plures species sunt.

ULTERIUS autem adhuc videtur, quod corporaliter debeat illabi menti : quia dicitur, quod ille est cibus animæ. Sed constat, quod cibus illabitur illi quod cibat : ergo corpus Christi illabitur animæ.

Item, Augustinus, « Ut quid paras dentem et ventrem ? crede, et manducasti : » ergo videtur, quod non transit in ventrem, sed in animam : ergo animæ substantialiter illabitur.

Ad aliud dicendum, quod dictum Philosophi intelligitur de his quae dividuntur sive distinguuntur loco per se, et non de his quae dividuntur loco per accidens.

Sed quia de hoc multum supra 1 inquisitum est, sufficiat hoc quod dictum est.

Ad aliud dicendum, quod sicut patuit ex praehabitis, æquivoce dicitur esse Christus in loco, in cœlo, et in sacramento : quia in cœlo per se, et in sacramento per accidens : æqualitas autem est eorum in quibus est quantitas una vel univoce : unde objectio illa non valet.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod esse in loco dicitur duplicitur, scilicet per se, et per accidens. Per se non credo, quod aliquid creatum in pluribus locis possit esse simul. Hoc tamen dico sine præjudicio sententiae aliorum. Per se autem in loco esse dico, quod loco circumscribitur : et hoc modo corpus Christi non est nisi in uno loco, hoc est, in cœlo empyreo in potioribus bonis Patris collocatum. Per accidens autem dicitur esse in loco, quod gratia alterius in quo ipsum essentialiter est, est in loco : sicut anima est in loco, et corpus Christi est in loco in Ecclesia vel in altari, quia species sacramenti in quo ipsum essentialiter est, in loco est per se : aliquod enim accidens nihil prohibet esse in loco per se,

Præterea habitum est, quod inter species sacramenti et corpus contentum non potest attendi æqualitas, nisi tantum quantitas secundum virtutem, et adhuc per relationem, ut quantum id significat, tantum istud significetur : et hoc ratione iterum patet, quod hæc objectio non procedit.

Ad aliud dicendum, quod Christus Adper se non est nisi in loco uno : per accidens autem est in pluribus locis, ut dictum est : et hoc non est inconveniens : sic enim per accidens est in omni loco in quo consecratur, et tamen essentialiter et

<--- Page Split --->

secundum veritatem est ibi : sicut anima si corpus esset in pluribus locis per se, per accidens esset in pluribus locis : et tamen secundum veritatem et substantiam esset in illis. Quod enim in loco est per se, secundum leges loci est in loco : et hoc satis supra ostensum est, quod non convenit corpori Christi in sacramento.

Ad id autem quod obiicitur, quod nihil illabitur menti præter Deum Trinitàtem, dicendum quod Christus quoad corpus substantialiter non implet mentem, sed potius quoad divinitatem unitam corpori.

1.3. Ad id autem quod contra obiicitur, dicendum quod dicitur cibus mentis, quia per effectum gratiae implet mentem.

Qualiter autem transeat in ventrem, et qualiter non, superius late est disputatum 1.

ARTICULUS XIII.

An ubi pars corporis est, ibi sit et totum secundum Hilarium ? et, Quale sit illud ubi, quando dicitur : Ubi est princeps, ibi rex ?

Deinde quæritur de dicto Hilarii, ibi, D, in fine : « Ubi pars est corporis, ibi est et totum. »

Hoc enim impossibile videtur : quia 1. Bene sequitur in toto integro, ubi est totum, ibi est pars, cum totum positum in esse ponit partem : sed Hilarius dat nobis conversam hujus : conjungantur ergo istae duae sic : ubi pars est, ibi est totum : et ubi est totum, ibi est pars : ergo ubi est pars aliqua una, ibi est pars quælibet : ergo ubi est pes, ibi est manus, et oculus, et auris : ergo omnia membra confusa sunt in loco uno.

ULTERIUS quæritur, Cujusmodi ubi significatur cum dicitur : Ubi est pars, ibi est totum ? Ubi enim (sicut dicit Philosophus) est circumscriptio corporis a loci circumscriptione procedens : et si tale ubi signatur, hoc videbitur esse impossibile : quia sicut sæpius habitum est, locus et locatum sunt æqualia : unde locus partis, et pars æqualia sunt : et si totum esset in eodem loco, oporteret quod to-

<--- Page Split --->

tum et pars essent aequalia : et hoc est contra primum principium, Omne totum est majus sua parte.

Solutio. Ad 1. Solutio. Dicendum, quod Hilarius meo judicio intendit dicere, quod Christus aliter sit in sacramento, et aliter in loco per se : quia ubi est in loco per se, ibi assignatur ei distinctio partium in loco : sed ubi est ut in sacramento, ibi non assignatur ei hujusmodi distinctio : et hoc intendit dicere Hilarius quando dicit, « Ubi est pars, ibi est totum : » quia ubique est in forma : si enim frangitur, ubique est quælibet pars, et ubique est totum in omnibus partibus : et hoc modo est improprie verum, quod ubi est caput, ibi est pes, quia non de quacumque parte forme acceptæ. Sed non sequitur quod infertur ulterius, quod membra sint confusa in loco uno : quia non sunt ibi sicut in loco nisi per accidens, ut prius dictum est, per hoc scilicet, quod forma illa vel pars ejus est in loco.

Ad 2 et 3. Ad alud dicendum, quod non sequitur, quod sit corpus inordinatum : quia cum dicitur, Ubi est pes, ibi est caput, intelligitur quod ubi ut in sacramento signante et continente est pes, ibi est caput : et hoc non est inconveniens : quia

nec pes ibi continetur et signatur ut pes. nec caput ut caput, sed utrumque ut cibus spiritualis : et ex hoc nulla sequitur confusio vel inordinatio corporis : sed sequeretur si membra ibi distingueretur sicut in loco per se.

Per idem patet solutio ad sequens.

Ad alud dicendum, quod in corpori Christi secundum se distingui possunt membra : sed in comparatione ad formas signantes non possunt distingui : quia per quamlibet partem formæ totum corpus cum omnibus partibus signatur et continetur. Sed Hilarius loquitur hic quod ubi est pars, ibi est totum : ut exprimat illam distinctionem per comparationem ad formam signantem et continentem.

Ad 10 quod ulterius quæritur, dicendum quod ubi dicitur per accidens, et per se. Per accidens : sicut dicimus, quod ubi est corpus, ibi est anima, cum tamen anima non habeat ubi per se. Per se autem, sicut cum dicimus, ibi est corpus circumscriptum : et Hilarius consignare intendit hic ubi per accidens : quia ubi pars est ut in sacramento, ibi est totum, ut præhabitum est.

E. Quid illæ partes significent ?

Quid autem partes illæ significent, Sergius Papa tradit, inquiens 1 : Triforme est corpus Christi. Pars oblata, in calicem missa, corpus Christi quod jam surrexit, monstrat : pars comesta, ambulantem adhuc super terram : pars in altari usque ad finem missæ remanens, corpus jacens in sepulcro significat : quia usque in finem saeculi corpora sanctorum in sepulcris erunt.

Et sicut partes illæ mysticam tenent significationem, ita etiam et fractio, passionis Christi et mortis est repræsentatio : unde ipse ait,

<--- Page Split --->

Hoc facite in meam commemorationem 1, id est, in memoriam Passionis et mortis meae. Nam, ut ait Ambrosius 2 : Quia in morte Christi li herati sumus, hujus in edendo et bibendo carnem et sanguinem, memores esse debemus.

Sed caveat quisque ne indigne percipiat, quia judicium sibi manducat. Non enim est iste panis qui vadit in corpus, sed panis vitae aeternae, qui animae nostrae substantiam fulcit. Sic ergo vive, ut quotidie merearis accipere, nec accedas indignus. Indignus est, qui aliter celebrat mysterium quam Christus tradidit, vel qui habens mortale peccatum accedit. Ergo etsi sint peccata quotidiana, ut non sint mortifera, antequam accedas dimitte debitoribus tuis. Si dimittis, dimittetur tibi : et sic securus accede. Panis enim salutaris est, non venenum. Si ita accedis, spiritualiter manducas. Spiritualiter enim manducat, qui innocentiam ad altare portat.

ARTICULUS XIV.

DIVISIO TEXTUS.

Quid significent partes, in quas hostia dividitur a sacerdote celebrante ?

« Quid autem partes illae significent, etc. »

Hic incipit secunda pars hujus distinctionis in qua agitur de harum partium significatione. Et dicuntur tria hic in capitulo isto, scilicet quid partes illae significent : et hoc in principio capituli. Secundo, quid significet fractio per quam partes illae dividuntur, quia passionem Domini, ibi, E, § 2 : « Et sicut partes illae, etc. » Tertio, tangit, qui digne et qui indigne participant, ibi, E, § 3 : Sed caveat quisque ne, etc. »

Sententia primi notatur in duobus versibus :

Hostia dividitur in partes : tincta beatos Plene, sicca notat vivos, servata sepultos.

Incidit quaestio, Cum multiplex sit Ecclesiae divisio :

<--- Page Split --->

niens : quia Christus pro se non obtulit sacrificium : ergo nec modo pro Christo offerri debet : ergo nulla pars debet offer. ri pro his qui jam surrexerunt, ut videtur.

ULTERIUS videtur, quod comestio non debet significare ambulantes adhuc supra terram : quia

Quest. 1. ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicitur in Littera, quod « pars oblata, in calicem missa, corpus Christi quod jam surrexit, monstrat. »

Videtur enim, quod hoc sit inconveniens : quia calix significat passionem : corpus autem quod jam resurrexit, extractum est extra passiones : ergo pars immissa calici non significat congrue partem quae jam resurrexit.

Quest 2. PRÆTEREA quaeritur, Quæ sit pars illa quae jam resurrexit ?

Certum enim a Sanctis non habemus quod aliquis jam in corpore cum Christo sit beatus : de his enim qui cum Christo surrexerunt, et de beata Virgine quidam sic et quidam aliter sentiunt : ergo illa pars quae immittitur calici, non significat nisi Christum : sed hoc videtur inconve-

ULTERIUS videtur, quod pars ea quae remanet in altari, non debeat significare eos qui jacent in sepulcris : in fine enim missae illa pars quae mansit, sumitur per comestionem : sed comestio significat ambulantes super terram : ergo etiam signatur per hoc quod illi qui jacent in sepulcris, in fine resurgent et ambulabunt super terram : quod falsum est, cum tunc obviam Christo rapientur in nubibus in aera, et sic semper cum Domino futuri sunt, ut dicit Apostolus 1.

ULTERIUS videtur, quod iste usus fractionis qui hic scribitur, non generaliter observatur ab Ecclesia : quia in religionibus pluribus, scilicet Prædicatorum, Minorum, et Cisterciensium, et multis Ecclesiis sæcularibus nihil relinquitur in

<--- Page Split --->

generaliter videtur intelligere jacentes in sepulcro, dicendum quod ideo loquitur generaliter : quia talis vicissitudo morientium et purgandorum et evoIantium usque ad finem mundi durabit : unde illi qui sunt in purgatorio jacent, quia neutram stolam adhuc adepti sunt in anima, jam stant aliqualiter in resurrectione, quia a culpa et etiam a piena in anima resurrexerunt.

Ad quest. 1. Ad aliud dicendum, quod non attenditur in hoc sacramento, quod calix significat passionem : sed cum duplex sit Eucharistiae perceptio : una est cum labore masticationis, et alia sine labore, sed cum suavitate potus habet sapientiam : hic sumitur in specie sacramenti quasi sub cortice alieno quem masticari oportet : in futuro autem sumitur in gustu sapientiae salutaris sine resistentia, ut potus, et hoc significatur per partem in calicem missam. Unde nihil prohibet uno multa significari secundum diversas proprietates : ut si calix per se significet passionem, in quantum tamen habet potum, significat statum in gloria.

Ad quest. 2. Ad aliud dicendum, quod illa pars quae jam resurrexit, est illa quae adepta est stolam animae, ut patet ex praedictis, vel stolam corporis et animae, si aliqui sunt qui cum Domino jam sunt in patria : quod ego credo quidem esse verissimum de beata Virgine, et aliis qui cum Domino surrexerunt.

Ad aliud dicendum, quod illa quae reAa manet jacens, congruissime significat jacentes in sepulcro : et ideo relinquitur jacens super patenam, quae significat pressuram lapidis claudentis sepulcrum : et ideo significat pœenam quae sequitur mortem in purgatorio. Alii enim non sunt in sepulcro Domino nisi qui ad locum purgandorum bonorum descendunt. Quod autem in fine comeditur, non fit ad hoc ut significetur, quod iterum debent ambulare super terram, sed quod per oblationem puniti in purgatorio accipiunt confortationem sicut per cibum : et non oportet, quod omnes proprietates in significando aliquid secundum rem mysticam attendantur : quia et haec eadem res habet multas proprietates, et potest multa significare secundum modum in sacra Scriptura.

Ad aliud dicendum, quod non oporAdtet, quod iste usus generaliter observetur : quia non omnium est cautela qua sciant sibi cavere ne aliquid decidat de sacramenti partitione : sed bene puto, quod quando solemnes primo celebrant, ut Papa, vel aliqui qui loco capitum generalium sunt in Ecclesia, quod tunc debet observari : ut per personas quae generaliter praesident Ecclesiae, totus status partium Ecclesiae significetur.

Ad hoc autem quod ultimo objicitur, bene concedo quod hoc non intellexit Sergius Papa, talem significationem partibus attribuendo.

Ad quest. 3. Ad aliud dicendum, quod pars comesta significat ambulantes super terram, non ex ea proprietate qua comestio est incorporatio, sed ex illa qua comestio est restauratio deperditi et confirmatio debilitati per famem : spiritualis enim gratiae fervor per calorem concupiscentiae deperditur, et homo spiritualis debilitatur : propter quod inductus est usus comedendi : et ideo nihil valet objectio facta de unione et incorporatione.

ARTICULUS XV.

An communio et fractio hostiae sint signum ejusdem vel diversorum ? et, Quid significet quælibet ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, E, § 2 : Et sicut partes illæ mysti-

<--- Page Split --->

cam tenent significationem, ita etiam et fractio, etc. »

DICENDUM ergo ad primum, quod illa verba Dionysii dicunt signata communionis, quam communionem per gratiam unionis efficit sacramentum : haec autem communio consistit in conversatione simili ad Christum cui incorporantur, et memoriam cænæ in qua incorporantur et confortantur, et memoriam communionis charitatis Christi in quam primi perfecte congregati et uniti sunt, et adhuc congregatur et unitur Ecclesia.

Ad in autem quod objicitur de Calesti hierarchia, dicendum quod ipse ibi loquitur de signato communionis secundum rationem anagogicam : et hoc verum est, quia significat per hanc perceplionem in sacramento, perceptionem rerum in veritate futuram in beatitudine : sed hoc non importatur in fractione proprie loquendo.

Ad ultimum autem dicendum, quod licet fractio non sit in corpore Christi, eo quod illud frangi non potest, repraesentat tamen fractio in specie illud quod fuit in corpore Christi : et hoc non est inconveniens : quia etiam tunc mortale et passibile fractum est, quale nunc non est : et illa fractio per aliquid quod est circa corpus, designatur.

SOLUTIO. Dicendum sicut tactum est, quod communio ipsa alterius signum est, et alterius ipsa fractio : quia fractio sufficit ad communionem : unde dicitur, Luc. XXII, 19 : Fregit, et dedit eis, scilicet discipulis suis. Unde fractio significat passionem, communio autem unionem charitatis ad proximum et ad Deum. Unde Augustinus dicit in libro Sententiarum Prosperi : « Dum frangitur hostia, dum sanguis de calice in ora fidelium funditur, quid aliud quam Dominici corporis in cruce immolatio ejusque sanguinis effusio de latere designatur ? »

ARTICULUS XVI.

An aliquis existens in peccato mortali, potest accedere ad communionem, et accipere corpus Christi ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, E, § 3 : « Sed caveat quisque ne indigne percipiat, etc. »

Infra enim statim dicet, quod « indignus est, qui habens mortale peccatum accedit. »

Unde quaeruntur hic tria, quorum pri-

<--- Page Split --->

mum est, an aliquis potest accedere cum peccato mortali existens ?

Secundo, Utrum sacerdos potest repellere aliquem in peccato mortali existentem ?

Tertio, An habens mortale peccatum, potest videre corpus Christi ?

AD PRIMUM PROCEDITUR SIC :

SED CONTRA :

SOLUTIO . Dicendum , quoddignusali - quisdiciturdupliciter , scilicetperæqui - valentiam : ethocmodonullusestdignusvitaæterna , necetiamcorporeDomini . Secundomododiciturdignusperæsti - mationem : ethocdupliciteradhuc , s c i - licetæstimationerei , etsicnullusdignusest : velæstimationeæstimantisperbo - nitatemsuamproptervaloremnostrumexpartenostrorumoperum : sicutdici - turinepistolaadTitum , I I I , § : Nonexoperibusjustitiæquæfecimusnos , sedsecundumsuammisericordiamsalvosnosfecit : etsicsumusdignivitaæterna , etdignicommunionecorporisetsangui - nisDomini : quiadignosnosæstimat , quandosumussinemortalipeccatose - cundumnostramconscientiam : indigniautemquandoconscientiaaccuasantesu - musinmortalipeccato .

ADPRIMUMergoquodobjiciturcontraMhoc , dicendumquodnemoscitutrumsitdignusscientiacerta : sedscientiapræsumptionismultisciunt : ethocsuf - ficit : quiadelictanullusintelligit 4 . UndeetiamAugustinusdicit , quodpeccatumdequoquisnonrecordatur , ettamenparatusestconfiterietsatisfacere , s i r e - coleret , autDeusmisericorditerindul - g e t , aututpiuspaterrevelat . Etideotalisdignusreputatur .

ADALIUD patet solutioperdistinctio - Mnempriuspositam .

<--- Page Split --->

cerdos non debet repellere aliquem, ut videtur.

SED CONTRA :

Sed contra.

Deinde quaeritur, An sacerdos debet repellere aliquem in mortali peccato existentem? Videtur autem quod non : quia 1. Dicit Augustinus in libro IV de Trinitate : « Non prohibeat dispensator pingues terra mensam Domini manducare, sed exactorem monetat timere. » Pingues autem terra, sicut dicit Glossa super illud Psalmi xxi, 30 : Manducaverunt et adoraverunt omnes pingues terra, sunt peccatores indigni : ergo tales a sacerdote qui dispensator est, non sunt prohibendi.

<--- Page Split --->

set indignus, deberet nolle sibi dari corpus Domini : ergo non debet dare alteri : ergo repellere debet indignum.

actibus renuntiantes satisfaciant. Alii autem non sunt repellendi, ne prodantur, et ne populus scandalizetur qui ignorat peccata eorum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non Adoljec est simile de peccatore, et furioso : quia furiosus non videt periculum suum, et ideo nihil habet retrahens ab interfectione sui, quando habet gladium : sed peccator usum habet rationis, et videt suum periculum, et potest retrahi si vult.

Ad ALIUD dicendum, quod per se juAd objecstum cavet proximo de periculo ex parte alterius, sed de periculo malae voluntattis non cavet : et ideo vir justus restituit alteri quod suum est, etiam quando scit, quod male expendit, licet non daret quando est inter latrones qui possunt auferre : et ita se habet sacerdos justus ad peccatorem postulantem corpus Domini.

Ad ALIUD dicendum, quod lex divina Ad objecpraecipit, quod sacerdos non det, et sacerdos non dat, sed ille rapit de manibus ejus : praecipue cum sacerdos non sit nisi dispensator. Vel dicatur, quod vis est in eo quod dicit, Nolite, id est, non velitis : etsi quandoque aliud oporteat fieri propter necessitatem scandali : sicut dicitur, Jacobi, v, 12 : Ante omnia, fratres mei, nolite jurare : tamen quandoque jurare necesse est propter malitiam incredulitatis.

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod peccator duplex est, scilicet notorius, et occultus : occultus non debet repelli, notorius autem perseverans in peccato debet repelli. Est autem notorius duplex, scilicet per convictionem testium in judicio, sicut adulter convictus et non pœenitens : et notorius per turpe officium vel artem vel contubernium quod exercet, sicut usurarii et publicani per exercitium et officium publicum : et per artem histrio, et magus : et per contubernium turpe, sicut meretrix : tales enim repellendi sunt nisi pœenitentia publica prius prioribus

Ad ALIUD dicendum, quod haec est falAd objecsa, quod sacerdos deberet velle in casu, quod sibi non daretur : imo deberet velle, quod sibi daretur, sed non deberet velle se accipere si daretur : quia dare justum est, accipere autem injustum.

Ad ALIUD dicendum, quod non est siAd objecmile : quia latrina et lutum impossibilitatem habent munditiae ad recipiendum corpus Domini : sed non sic peccator qui in momento potest conteri et effici dignus : et ideo non debet negare : quia posset nocere multum si subtraheret peccatori pœenitenti, et peccator potest converti in momento.

<--- Page Split --->

Ad object. 6 et 7.

Ad aliud et ultimum patet solutio per distinctionem in fine istius solutionis positam.

probabiliter celebranti, quod multi existentes in mortalibus peccatis assistant in Ecclesia : constat autem, quod universalis Ecclesia nihil agit periculosum : non ergo periculosum est videre, sed salubre, ut videtur.

ARTICULUS XVIII.

In habenti peccatum mortale liceat videre corpus Christi, et quomodo ?

Tertio quaeritur, Utrum liceat videre corpus Christi habenti mortale peccatum ?

Videtur enim, quod non : quia

Sed contra. Sed contra :

Solutio. Dicendum videtur, quod videri potest, et debet : sed non multiplicari respectus propter humilitatem : sed potius viso corpore percutiendo pectus in pænitentia recogitet, quod non sit dignus, quod in conspectu et visu frequenti remaneat tantæ sanctitatis.

Dicendum igitur ad auctoritates duas Ad 1 et 2. quae primo inducuntur, quod laudatur humilitas in illis : et illa laudatur in isto in hoc quod respectum non multiplicat : sed tamen propter admonitionem mortis Christi quae petras scindit, et ex illis suscitat filios Abrahæ, bonum est videre memoriale mortis. Unde non est simile de cœlo, co£quod tale non est memoralie ejus, quod tam efficaciter convertit peccatores.

Ad aliud dicendum, quod Bethsamitæ percussi sunt qui nudam arcam viderunt, quam videre non debuerunt nisi involutam, sicut dicitur, Numer. iv, 6 : unde etiam in Littera innuitur, quod curiositate multi potius respiciebant arcam, quam vocarent sacerdotes qui involverent cam. Hic autem corpus Domini involutum est specie panis et vini : et ideo videri potest.

Ad aliud dicendum, quod ut communiter dicitur, (0za percussus est propter duo : unum, quia pollutus in nocte cum uxore, præsumpsit in mane propior accedere ad currum, et tenere eum volens propior inter cæteros accedere, debuit se digne præparare : vel quando noluit se præparare, debuit dimittere, et alium propius accedere, qui dignior esset. Alia causa erat : quia cum esset Levita, debuit portare arcam propriis huneris, sed ipse permisit eam hoves trahere, et ideo percussus est.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIX.

An ille qui aliter celebrat quam institutum est a Christo, peccet mortaliter ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, E, § 3 : » Indignus est, qui aliter celebrat mysterium quam Christus tradidit, etc. »

Quæritur enim, Quis sit ille? Potest enim multipliciter aliter celebrari, aut ex parte materiae, aut ex parte formae. Ex parte materiae : sicut Graeci qui conficiunt in fermentato, cum Dominus consecravit in azymo : vel qui non miscet vino aquam.

Videtur ergo, quod omnis talis peccat mortaliter : vel dicatur, quis sit ille qui aliter celebrat.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod omnia illa consideranda sunt circa materiam et formam, et modum missae et canonis : quae supra determinata sunt : et aliter celebrans ex contemptu, peccat mortaliter, et adeo indignus est, quod gradus sui periculo debet subjacere.

Cum quosdam errores contra celebrationem sacramenti Julius Papa tangat scribens (et ponitur in decreto de consecratione, distinct. II, cap. Cum omne crimen) sic dicens : « Audivimus quosdam schismatica ambitione detentos, contra divinos ordines et Apostolicas institutiones, lac pro vino in divinis sacrificiis dedicare : alios quoque intinctam Eucharistiam populis pro complemento communionis porrigere : quosdam etiam expressum vinum in sacramento Dominici calicis offerre : alios vero pannum lineum musto intinctum per totum annum reservare, et in tempore sacrificii partem ejus aqua lavare, et sic offerre :

quod quam sit Evangelicae atque Apostolicae doctrinae contrarium, et consuetudini Ecclesiasticae adversum, non difticile ab ipso fonte veritatis probabitur, a quo ordinata ipsa sacramentorum mysteria processerunt. »

Quintus error est in celebrandi et sumendi modo, ut parum infra dicetur. Unde Gelasius Papa : « Comperimus, quod quidam, sumpta tantummodo corporis sacri portione, a calice sacrati cruoris abstineant : qui procul dubio (quoniam nescio qua superstitione docentur adstringi) aut integra sacramenta percipiant, aut ab integris arceantur : quia divisio unius ejusdem mysterii sine grandi sacrilegio non potest provenire. »

Alius error tangitur in concilio Toletano XII : « Relatum est nobis quosdam de sacerdotibus non tot vicibus communionis sanctae gratiam sumere, quot sacrificia in uno die videntur offerre : sed si in uno die plurima offerant sacrificia, omnibus se oblationibus a communione suspendunt : et in sola tantum extremi sacrificii oblatione communionis sanctae gratiam sumunt, etc. Quare ita certum est, quod hi qui sacrificantes non edunt, rei sunt Dominici sacramenti. Quicumque ergo sacerdotum deinceps divini altaris sacrificium oblaturus accesserit, et se a communione suspenderit, ab ipsa qua se indecenter privavit gratia communionis, anno uno repulsum se noverit. Nam quale erit sacrificium cui nec ipse sacrificans particeps esse dignoscitur ? »

Alii etiam sunt modi infiniti : sed isti modi sufficiant quia a sanctis Patribus modo sunt tacti.

<--- Page Split --->

pungi : et si compungitur, nocet ei sacerdos subtrahendo cibum salutarem : ergo non debet facere.

ARTICULUS XX.

An existenti in peccato mortali debeat sacerdos dare hostiam consecratam, vel non consecratam?

Deinde quæritur de hoc quod dicit statim post, ibi, E, § 3 : « Vel qui habens mortale peccatum accedit. »

Videtur enim cum sacerdos sit medicus, et sacramentum medicina, quod sacerdos tali quantumcumque desideranti dare non debet : ergo repellere debet eum : quod supra improbatum est 1.

3st. 1. JUXTA hoc ulterius quæritur, Utrum tali melius sit dare hostiam non conseccratam ?

Videtur, quod sic : quia

conira. SED CONTRA :

3st. 2. ULTERIUS quæritur, Si sacerdos per se non petentibus talibus possit dare panem benedictum, et non Eucharistiam?

Videtur autem quod non,

Item, Dominus dedit Judæ Eucharistiam : ergo et dispensator ejus debet dare malis.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod non omnino simile est de medico et sacerdote : quia sacerdos adjuvant voluntatem hominis quæ libera est ad hoc quod faciat quod in se est : et tunc Deus non negat gratiam : sed medicus adjuvant naturam quæ subjacet necessitati, et quandoque adjuvari non potest, nec redire potest quando vult : et ideo sacerdos dat quod ille vult, ut sic a morte et verecundia retrahatur voluntas, et convertatur ad Dominum : medicus autem non, quia nocivis non adjuvatur natura, sed potius impeditur.

Ad aliud quod juxta hoc quæritur, dicendum quod tali petenti potest dari hostia non consecrata scorsum quidem posita, non corpori Domini intermixta : tamen non sæpe debet fieri, ut puto, ut magis de peccato suo territus citius revertatur.

Ad hoc quod contra objicitur, dicendum quod non est simile de Eleazaro : quia ille rogabatur simulare se comedere illicitum, quod nullus simulare debet : hic autem simulatut licitum, quod etiam præceptum est fieri.

Ad aliud dicendum, quod non est falsitas, sed potius cautela mali quod posset ex scandalo multorum esse : nec etiam est simulatio in sacramenti confectione, sed potius in similitudine usus sacramenti.

<--- Page Split --->

Ad quod est. 2. Ad in quod ulterius quaeritur, dicendum quod nullo modo debet hoc sacerdos ex scipso facere, sicut probatum est : sed si rogatur, aliquando acquicsecre potest, et non saepe, sicut dixinus.

tam obnoxii erant servituti. Et ideo peccatum odii fratrum maxime contrariatur communioni. I ad Corinth. xt, 18 : Primum quidem, id est, praecipuum malum, convenientibus vobis in Ecclesiam, audio scissuras esse inter vos, etc.

ARTICULUS XXI.

ARTICULUS XXII.

Quare communicaturus specialiter jubctur dimittere debitoribus suis?

An Magister bene dicat, quod spiritualiter manducat qui innocentiam ad altare portat ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, E, § 3 : « Antequam accedas, dimitte debitoribus tuis, etc. »

Quare specialiter facit mentionem de isto peccato in communicando : omne enim peccatum facit indignum si est mortale, ut ante dixi : ergo mentionem generaliter facere deboret de omnibus ut dimitteretur ei.

Deinde quaeritur de hoc quod dici, ibi, E, § 3, in fine : « Spiritualiter manducat, qui innocentiam ad altare portat. »

Secundum hoc enim videtur, quod pauci manducent spiritualiter : quia pauci sunt innocentes, qui non peccaverunt.

Ad hoc videtur dicendum, quod sacrificium quo Christus obtulit seipsum, praecipue fuit propter amorem fraternum. Unde, ad Hebr. 11, 14 et 13 : Quia pueri communicaverunt carni et sanguini, et ipse similiter participavit eisdem, ut per mortem destrueret eum qui habebal mortis imperium, id est, diabolum : et liberaret eos qui timore mortis per to-

SOLUTIO. Dicendum quod intelligitur de innocentia quantum ad immunitatem culpae mortalis, et non de innocentia baptismi : homo enim per pœnitentiam potest esse immunis a culpa : et sic sumitur innocentia a beato Gregorio in quadam quadragesimali Collecta : « Deus innocentiae restitutor et amator, quem nosse vivere, et cui servire regnare est, etc. »

F. Si illud sit sacrificium, etsi saepius immoletur Christus ?

Post haec quaeritur, Si quod gerit sacerdos, proprie dicatur sacrificium vel immolatio : et si Christus quotidie immoletur, vel semel tantum immolatus sit ? Ad hoc breviter dici potest, illud quod offertur et consecratur a sacerdote vocari sacrificium et oblationem : quia memoria

<--- Page Split --->

est et repraesentatio veri sacrificii et sanctae immolationis factae in ara crucis. Et semel Christus mortuus in cruce est, ibique immolatus est in semetipso '. Quotidie autem immolatur in sacramento, quia in sacramento recordatio fit illius quod factum est semel. Unde Augustinus 2 : Certum habemus quia Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur, etc. 1, tamen ne obliviscamur quod semel factum est, in memoria nostra omni anno fit, scilicet quoties pascha celebratur. Numquid toties Christus occiditur ? sed tantum anniversaria recordatio repraesentat quod olim factum est: et sic nos facit moveri, tanquam videamus Dominum in cruce. Item, Semel immolatus Christus in semetipso, et tamen quotidie immolatur in sacramento 4. Quod sic intelligendum, quia in manifestatione corporis et distinctione membrorum semel tantum in cruce pependit, offerens se Deo patri hostiam redemptionis efficacem, eorum scilicet quos praedestinavit. Item, Ambrosius: In Christo semel oblata est hostia ad salutem potens: quid ergo nos? Nonne per singulos dies offerimus? Et si quotidie offeramus, ad recordationem ejus mortis fit: et una est hostia, non multae. Quomodo una, et non multae ? quia semel immolatus est Christus. Hoc autem sacrificium exemplum est illius: idipsum, et semper idipsum offertur: proinde hoc idem est sacrificium, alioquin dicetur, quoniam in multis locis offertur, multi sunt Christi: non, sed unus ubique est Christus: et hic plenus existens, et illic plenus: sicut quod ubique offertur, unum est corpus, ita et unum sacrificium. Christus hostiam obtulit: ipsam offerimus et nunc: sed quod nos agimus, recordatio est sacrificii. Nec causa suae infirmitatis repetitur, quia perficit hominem: sed nostrae, quia quotidie peccamus 4. Ex his colligitur esse sacrificium et dici, quod agitur in altari: et Christum semel oblatum, et quotidie offerri: sed aliter tunc, aliter nunc. Et etiam quae sit virtus hujus sacramenti ostenditur: remisso scilicet peccatorum venialium, et perfectio virtutis.

<--- Page Split --->

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS XXIII.

« Post hæc quæritur, Si quod gerit sacerdos, proprie dicatur sacrificium vel immolatio ? »

Hæc est ultima pars hujus tractatus de Eucharistia, in qua agitur de ipsa ex parte consecrantis eam : et hoc est ex parte causæ efficientis vel quasi efficientis.

Et dividitur in"duas partes : in quarum prima agitur de actu sacerdotis quem facit in conficiendo. In secunda, agitur de his qua» hoc sacramentum requirit in consecrando, sicut ordinem, et vitam, et intentionem : et incipit ibi, H, « Solet autem quaeri, Utrum pravi sacerdotes, etc. »

Adhuc autem prima habet quaestiones quatuor, quarum tamen duae simul tanguntur et determinantur in libro, scilicet quo nomine vocetur actus sacerdotis, et utrum Christus semel vel saepius immoletur ? et de solutione harum est capitulum primum.

Secunda quaestio est de institutione hujus sacramenti : et de hoc est capitulum secundum, quod ibi incipit ibi, G, § 1 : « Institutum est enim hoc sacramentum, etc. »

Tertio quaestio est, Utrum quotidie vel raro celebrandum et communicandum sit ? et de hoc est tertium capitulum quod incipit ibi, G, § 2 : « Siautem quaratur, Utrum quotidie communicandum sit, etc. »

An Christus immolatur in omni sacrificio ?

Incidit autem quaestio circa primum. Videtur, quod non dicatur Christus quotidie sacrificari et immolari propter repraesentationem praeteritorum :

ULTERIUS quaeritur, Quare dicatur immolatio vel sacrificium ?

Ad hoc dicendum, quod Christus omni die verissime immolatur, cum sacrificium offertur Deo Patri : immolatio enim dicit actum oblationis ex parte rei obla

4 Ad Roman. vi, 9 : Christus resurgens ex mortuis, jam non moritur, etc.

2 Ad Hebr. ix, 27 : Christus semel oblatus est a multorum exhatienda peccata.

<--- Page Split --->

tæ, et sacrificium dicit eundem actum ex parte effectus : unde cum ex parte rei oblata semper maneat oblatio pro nobis oblata et offerenda, semper immolamus et semper sacrificamus. Non est autem ita de crucifixione : hæc enim dicit non actum rei oblata, sed potius actum iniquum Judæorum vel passionem, prout est ab eis illata : sic autem non fuitieranda : et ideo non est simile. Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod immolatio nostra non tantum est repræsentatio, sed immolatio vera, id est, rei immolatae oblatio per manus sacerdorum : unde duo dicit, scilicet rem occisam, et oblationem : quia immolatio proprie est oblatio occisi ad cultum Dei : et quoad oblationem non est repræsentatio tantum, sed verus actus offerendi. Sic autem non est de occisione et crucifixione.

Ad aliud dicendum, quod non est hic occasio hæresis : sed csset si notaretur iterari occisio : et hoc dictum est quia non notatur.

Ad aliud dicendum, quod non fit injuria : quia eadem res semper offertur, et sub uno effectu : sed si quæreretur alia res ad occisionem et redemptionem, tunc morti Christi fieret injuria.

Ad ultimum dicendum, quod nomen ipsum quod est immolatio, dicitur ab instrumentis, ubi occidebatur pecus quod offerebatur : occidebatur enim super magnum lapidem ad modum molaris rotundum, et partes occisi super eum ponebantur : et loco illius modo utimur altari : sed secundum significationem propriam sonat actum oblationis ex parte rei oblatae et occisa : sacrificatio autem seu sacrificium dicit eumdem ex parte effectus.

ARTICULUS XXIV.

An Christus quotidie immoletur in sacramento ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur, ibi, F, post principium : « Quotidie autem immolatur in sacramento, etc. »

Instantia enim hujus videtur esse in Parascove : quia tunc non consecratur.

ULTERIUS quæritur, quare illo die non consecratur ?

ULTERIUS adhuc quæritur, Quare sanguis a die cœnæ usque in diem Parascves non reservatur, sicut corpus ?

SOLUTIO. Dicendum, quod quotidie immolatur, licet non quotidie conficiatur : quia etiam in Parascove immolatio fit absque consecratione.

Ad aliud dicendum, quod instituit Ecclesia, quia illo die Christus vere seipsum obtulit in cruce : et ideo noluit Ecclesia ut immolaretur in sacramento, ut populus circa veram oblationem, ablata sacramentali quæ sub velamine est, magis afficeretur.

Ad aliud dicendum, quod nulla causa Ad quest. 2. est quam quidam dicunt, quod hostiæ consecratae intentione vinum in Parasceve convertatur in sanguinem : quia secundum hoc alicui sacerdoti intingenti corpus Christi in vino, et postea sumenti utrumque, scilicet corpus et vinum, iterum eodem die liceret celebrare : quod falsum est, cum sit pransus.

Item, Vinum non fit sacramentum nisi accedente verbo : si autem verum esset quod isti dicunt, efficeretur sacramentum sine forma sacramenti. Unde di-

<--- Page Split --->

cendum, quod sanguis non reservatur propter periculum effusionis, quia effundi posset : et iterum quia non potest reponi de vase in vas nisi aliquid adhaereat vasi de humore : et ideo Ecclesia statuit non reservandum esse.

Deinde notandum est circa hoc quod dicit, ibi, F, sub medio : « Quoties pascha celebratur, etc., » quod pascha dicitur multipliciter.

Quandoque enim dicitur panes azymi, qui tunc comedebantur. Joan. xvii, 28 : Ipsi non introierunt in prætorium, ut non contaminarentur, sed ut manducarent pascha.

Item, Dicitur Christus immolatus. I ad Corinth. v, 7 : Etenim pascha nostrum immolatus est Christus.

Item, Agnus paschalis qui tunc comedebatur. Matth. xxvi, 17 : Ubi vis paremus tibi comedere Pascha ?

Item, Tempus illud quando celebratur. Joan. xiii, 1 : Ante diem festum Pascha, etc.

Item, Ccena quam comedebant in vespera. Matth. xxvi, 2 : Scitis quia post biduum Pascha fiet. Unde versus :

Trinitate sic dicens : « Cur gradum quemdam atque ordinem consummanda veritatis exposuit, nisi ut ille in Patre per naturam divinitatis, nos e contra in eo per corporalem nativitatem ejus : et ille rursus in nobis per sacramentorum mysterium crederetur : ac si perfectamediatoris unitas doceret, ut nobis in se manentibus ipse maneret in Patre, et in Patre manens maneret in nobis : et ita ad unitatem perficiendam cum qua in eo naturaliter per nativitatem inest, nos quoque natura in eo inessemus, ipso Christo naturaliter in nobis permanente. Quod autem in nobis naturaliter haec unitas sit, ipse ita testatus est, dicens : Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, in me manet et ego in eo 1. »

Quarta causa,est ut habeamus memoriam passionis : et haec tangitur, I ad Corinth. xi, 24 : Hoc facite in meam commemorationem.

Quinta est, ut Judæi conversi agno vero loco typici utantur, quem esurient, sicut dicit Psalmus lvni, 7 : Convertentur ad vesperam, et famem patientur ut canes: et circuitbunt civitatem.

Est azymum pascha, Jesus, agnus, vespera, [ccena.

ARTICULUS XXV.

Deinde notandum est super hoc quod dicit, ibi, F, post medium : Nonne per singulos dies offerimus, etc. »

An sacramentum Eucharistiae valeat contra venialia peccata ?

Innocentius enim dicit, quod quinque de causis haec fit immolatio.

Prima est, quia quotidie peccamus : et ideo oportet paratam esse medicinam : et haec tangitur in Littera.

Secunda est, ut lignum vitæ semper sit in medio paradisi.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, F, circa finem : « Nec causa suæ infirmitatis repetitur, etc. »

Ex hoc enim quod hic dicitur, videtur quod hoc sacramentum valeat contra venialia : videtur autem, quod etiam contra mortalia valeat : quia

Tertia est, ut nobis uniatur Christus sacramentalter, et nos ei spiritualiter. Et hanc tangit Hilarius in libro VIII de

<--- Page Split --->

tudo fragilium, sit contra mundi pericula firmamentum, sit vivorum atque mortuorum fidelium remissio omnium delictorum. » Ex prima parte accipitur, quod valet contra mortalia : quia scelera non nisi mortalia dicuntur. Ex parte vero ultima accipitur quod æqualiter valet contra venialia et contra mortalia.

Sed contra videtur, quod non valet contra venialia.

illa sint unum in ratione, vel unum reducatur ad aliud : sed contra veniale multa ordinantur, sicut aqua benedicta, benedictio pontificalis, et hujusmodi : et non habent omnia haec unam rationem, nec reducitur unum ad aliud : ergo nullum eorum est proprium destructivum peccati venialis.

Item, In cœna Christi valuit omnibus præter eum qui accessit cum mortali, scilicet Judam, de quo dicitur, Joan. xiii, 27. quod post buccellam, introivit in eum Satanas : ergo similiter fit adhuc: ergo non remittitur mortale peccatum in perceptione hujus sacramenti.

Solutio. Sicut supra dictum est in questione de distinctione sacramentorum, 2 Eucharistia nec contra mortale nec contra veniale ordinatur, sicut ad proprium effectum, sed potius contra debilitatem quae procedit ex deperditione spiritualitatis : quae deperditio spiritualitatis contingit tam ex originali quam actuali

<--- Page Split --->

peccato. Sed quod hic dicit Ambrosius, et Magister in fine capituli concludit, intelligitur de effectu consequentia, et communi huic sacramento et aliis quibusdam remediis peccati: cum enim per spiritualem cibum restituitur robur spiritus, tunc excludit venialium frequentiam: et ex fervore devotionis deletur veniale quod inest, et etiam reatus penea peccati mortalis, quod per pcnientiam factum est veniale. Et hoc modo intelliguntur verba Sanctorum inducta.

tio, secundo baptismus, tertio Eucharistia,et quarto matrimonium dignius dicitur : et ideo non sequitur si majus est in genere, quod majorem gratiam conferat contra peccatum, quod est esse majus secundum quemdam modum majoritatis sacramentorum. Et est ibi fallacia consequentis.

Ad aliud dicendum, quod actus Dei qui est dolor satisfactivus pro peccatis nostris, non est per veritatem in sacramento, sed per repraesentationem solum: et ideo illa objectio non valet.

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod ablutio est scelerum, quantum ad reliquias remanentes, et debitum penea.

Ad aliud dicendum, quod hoc modo quo dictum est, valet contra omne peccatum, sed proprie restaurat robur spiritus deperditi ex peccato et penea peccati.

Ad aliud dicendum, quod mors Christi multa habuit, quae non habet in se, nisi per repraesentationem sacramentum : habuit enim positionem animae secundum veritatem, et peneam pro omnibus satisfacientem sufficienter, licet non efficienter : et hoc non habet in se sacramentum per veritatem : quia Christus modo non moritur, nec peneam passionis patitur : et ideo non sequitur, quod sacramentum sicut passio valeat contra omne peccatum, sed quod repraesentatur in ipso remissio omnis peccati sufficienter, non efficienter.

Ad aliud dicendum, quod multis modis sicut etiam supra tactum est, et de Confirmatione habitum est, dicitur unum sacramentum majus alio : quia vel a majori datur : vel majoris gratiae collativum : vel quia dignior est res contenta : vel dignioris rei non contentae significativum. Et primo quidem modo confirma-

Ad id quod objicitur, quod non valet Ad 1. contra venialia, bene videtur esse concedendum per eum modum quo procedit prima objectio. Sed secunda non valet : quia ex consequentii delet venialia : et ideo si aliquis consequitur remissionem venialium omnium, quod bene credo quod saepe contingit : tamen verbum Augustini et Joannis Evangeliste manet verum : quia non diu potest manere in tali statu, manente concupiscentia in carne.

Ad aliud dicendum, quod etiamsi vaAdou leat contra venialia, non sequitur quod frequenter debeat iterari : quia cum sit sacramentum dignissimum quantum ad rem contentam, exigit magnam praeparationem ante faciendam, quae non potest saepe fieri : tamen commendatur propter hoc omni die communicans, ut dicitur in Littera, dummodo digne communicet : quae dignitas causatur ex praeparatione praecedenti.

Ad aliud dicendum, quod non est acceAdoudendum cum mortali peccato : sed tamen contra mortale valet, non ex parte culpae, sed penea, ut dictum est.

Et per hoc etiam patet solutio ad totum.

<--- Page Split --->

Institutum est enim hoc sacramentum duabus de causis. In augmentum virtutis, scilicet charitatis, et in medicinam quotidianae infirmitatis. Unde Ambrosius : Si quoties effunditur sanguis Christi, in remissionem peccatorum effunditur, debeo semper accipere, qui semper pecco : debeo semper habere medicinam 4. Item, Augustinus : Iteratur quotidie haec oblatio, licet Christus semel sit passus : quia quotidie peccamus peccatis, sine quibus mortalis infirmitas vivere non potest. Et quia quotidie labimur, quotidie Christus mystice immolatur pro nobis. Dedit enim nobis hoc sacramentum salutis, ut quia nos quotidie peccamus, et ille jam mori non potest, per hoc sacramentum remissionem consequamur. Quotidie comeditur ipse et bibitur in veritate, sed integer et vivus manet 5. Item, Mysterium fidei dicitur : quia credere debes, quod ibi salus nostra consistat 3.

Si autem quaeratur, Utrum quotidie communicandum sit? Audi quid inde tradit Augustinus : Quotidie, inquit, Eucharistiam accipere, nec laudo, nec vitupero : omnibus tamen Dominicis diebus communicandum hortor. Si tamen mens in affectu peccandi est, gravari magis dico Eucharistiae perceptione, quam purificari. Et licet quis peccato mordeatur, si peccandi tamen de caetero non habeat voluntatem, et satisfaciat lacrymis et orationibus, accedat securus : sed hoc de illo dico, quem mortalia peccata non gravant 4. Si non frequentius, saltem ter in anno homines communicent, nisi forte quis criminalibus impediatur : in Pascha scilicet, et Pentecoste, et in Natali. Omnes ergo communicent, qui noluerint carere ecclesiasticis liminibus 5.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXVI.

An sacramentum Eucharistiae congruo tempore sit institutum a Christo post cenam ?

ccenam, vel sine cena offerre seipsum. 5. Item, Cum Christus recepit circumcisionem, non statim ad circumcisionem continuavit baptismum, sed diu post. Cum igitur similiter se habeant ad invicem agnus typicus et verus, sicut circumcisio et baptismus, videtur quod non statim post agnum typicum debuit institui immolatio agni veri, sed diu post: et hoc non est factum.

Deinde quaeritur de hoc quod tertio quaeritur : et tangitur ibi, G, « Institutum est enim hoc sacramentum duabus de causis, etc. »

ULTERIUS quaeritur de causa institutio. nis, quam Magister tangit in Littera, scilicet quae est augmentum virtutis : de alia enim causa quam tangit in Littera, ante habitum est.

<--- Page Split --->

cta perficiatur : » cum autem hoc facere sit gratiae et bonae vitae, non erit proprius effectus hujus sacramenti.

Item, Nihil augetur nisi per id quod unitum sibi simile est in specie, ut caro hominis per id quod fit caro hominis, et sic de aliis : sed supra probatum est, quod gratia sacramentalis et gratia virtutum non sunt unius speciei : ergo una non auget aliam : ergo falsum est quod dicitur in Littera, ut videtur.

sub cineribus coopertus, id est, exprobrationibus occidentium, et sputis, et flagellis, et etiam ideo frequentius iteratur figura crucis in consecratione, quod non fiet quando aperta rerum veritate accipietur.

Ad aliud dicendum, quod Christus Novum Testamentum in sacrificiis utriusque continuavit Veteri, sumendo prius agnum paschalem, et postea dando suum corpus : et ideo debuit institui post ccenam, quod verum est : Christus ergo agnum paschalem sumpsit, et non fecit ut ostenderet se indigere liberatione, sed in omnibus tenendo legem, ostendit legem non esse profanam, sicut idololatriam, et a Deo esse datam : et in veritatem Novi Testamenti esse convertendam. Objectio autem illa procedit ac si agnus a nullo comederetur, nisi hoc fine quod liberaretur per ipsum ab Angelo externinatore.

Ad aliud dicendum, quod ad baptisAd 5. mum multipliciter oportuit homines induci, tum quia est sacramentum necessitatis, tum quia est generale sacramentum, tum etiam quia est janua sacramentorum : et bene et congrue isto introducto, omnia alia sunt introducta : et ideo oportuit diu post circumcisionem susceptam exspectare : sed non sic est in Eucharistia : sed statim continuari debuit Novum ad Vetus, consummato Veteri per passionem Christi.

Ad 10 autem quod ulterius quaeritur de Ad quæst. causa quam tangit Magister in Littera, dicendum quod sacramentum corporis Christi multipliciter potest ostendi, secundum quod ipsum multa in se habet.

Potest enim attendi quantum ad suam rem principalem quam continet et causat ex parte suscipientis quantum in se est : et sic proprie est sacramentum novae legis, specialis gratiae collativum, quae est ordinata contra infirmitatem quotidia-

Solutio. Dicendum videtur ad hoc, quod instituta est Eucharistia, ut hic dicitur, a Deo ad medicinam quotidianae infirmitatis, quae causatur ex deperdito robore abstinentia spiritualis cibi, ut saepius dictum est, et non debuit institui nisi post ccenam ante passionem, quia non nisi a passione trahit effectum, et est repræsentatio ipsius passionis: et ideo tamquam memoriale arctius memoriae commendandum, ultimo institui debuit, ut infra in Littera dicetur.

Ad 1. Ad 10 autem quod primo objicitur, dicendum quod in baptismo multa fuerunt, et penes illa multa varias habuit institutiones, ut supra in quaestionibus de baptismo dictum est 1 : sed non sic est in Eucharistia, quae tota gratiae est, et ideo non nisi prope ostensionem maximae gratiae debuit ostendi.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod baptismus est sacramentum necessitatis ad quod multis modis oportuit assuefacere homines : et ideo ante Christum inducebatur a Joanne, et postea a Christo multis modis instituebatur, et post resurrectionem habuit complementum formae : sed Eucharistia est repræsentatio immolationis factae in passione, et ideo non debuit post, sed ante institui : licet enim innovet, hoc est effectus ejus consequens, et non proprius, ut habitum est.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod lignum vitae est panis Angelorum : tamen secundum quod sub sacramento accipitur, panis est

<--- Page Split --->

nam, quae est ex debilitate roboris spiritualis, ut dictum est.

Potest et attendi non in quantum est sacramentum, sed in quantum est representatio eorum quae facta sunt circa mortem Christi : et sic est sacramentum amoris, quia ibi Jesus circa nos majorem amorem ostendit, et sic nostrum amorem ad se excitavit et emit. Unde Bernardus : « Supra omnia te mihi reddit amabilem, bone Jesu, calix quem bibisti opus redemptionis nostrae. » Item, Bernardus : « Multum difficultatis assumpsit quo te multae dilectionis 'debitorem constitueret, admoneretque ad gratiarum actiones difficultas redemptionis, quem minus devotum effecerat facilitas conditionis. » Et hoc modo loquitur Magister hic. Unde hic non est proprius effectus sacramenti in quantum sacramentum est ex re operata in sacramento, sed potius in quantum est repre sentatio passionis Christi, nostram sibi ementis charitatem.

Potest etiam considerari, in quantum habet pro re eum qui est causa et auctor omnis gratiae, et de cujus plenitudine nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia 1 : et sic non confert tantum augmentum charitatis, sed etiam omnium virtutum.

Et per hoc patet solutio ad primum : quia nihil prohibet plures causas secundarias esse ejusdem effectus, licet una sit per se secundum unum modum causalitatis. Unde baptismus dat augmentum virtutum, per hoc quod est majoris gratiae principium : Eucharistia autem per hoc quod est excitativum ad majorem devotionem et amorem ex memoria passionis Christi.

Per hoc etiam patet solutio ad secundum.

Ad aliud dicendum, quod in veritate sacramentalis gratia differt a gratia virtutum et donorum, et non auget eam per essentialem unionem cum illa, sed po-

tius per occasionem, scilicet quia excitat ad devotionem, qua habita, confertur frequenter major gratia in habitu, semper autem in actu.

Ad aliud dicendum, quod augmentum charitatis per modum meriti multis attribui potest, omnibus videlicet quae faciunt mereri : sed tamen essentialiter non augetur nisi a Deo per gratiae appositionem vel assimilationem suae bonitatis, sicut determinari habet in quaestione de augmento virtutum.

ARTICULUS XXVII.

An quotidie sit communicandum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, G, § 2 : « Si autem quaeritur, Utrum quotidie communicandum sit, etc. »

Haec est autem quarta quaestio in principio hujus distinctionis taca.

<--- Page Split --->

semper fuit bonum, et erit bonum : ergo optimum sacrificium Deo offerre, est optimum : ergo saepissime offerendum : ergo laudabile est, quod quotidie immoletur et accipiatur Christus, quia ipse est optimum sacrificium.

id contra.

Et hoc patet in decreto de consecratione, dist. II, cap. Quotidie, ubi verba quae hic deficiunt, supplentur sic : « Si dixerit quispiam non quotidie accipiendam Eucharistiam, alius autem affirmat quotidie, faciat unusquisque quod secundum fidem suam pie credit esse faciendum. Nec enim litigaverunt inter se, aut quisquam eorum alteri se praeposuit, Zacheus, et ille centurio, cum alter eorum gaudens in domum suam suscepit Dominum 4 : alter dicit, Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum 5 : ambo Salvatorem honorificantes, quamvis non uno modo : ambo peccatis miseri, ambo misericordiam consecuti. Ad hoc valet, quod manna secundum propriam voluntatem in ore cujusque sapiebat 6. » Ex his accipitur, quod ratione diversarum virtutum, scilicet humilitatis recognoscentis propriam infirmitatem, et charitatis cupientis se Deo conjungere, ambo sunt laudabiles. Discretio autem quae auriga virtutum est,temperat utrasque : et medium semper laudabilius est extremis.

DICENDUM igitur ad primum, quod de bonis loquitur Augustinus : et licet sit idoneus, tamen sua reputatione non est satis idoneus : et quia in hoc honorat Deum recognoscendo excellentiam corporis sui cui nihil satis dignum est, convertitur ei hoc ipsum in laudem et meritum.

Ad aliud dicendum, quod stultus nec sacramentaliter, nec spiritualiter manducat. Unde ipse abstinens sacramentaliter ad tempus propter humilitatem, non est stultus, quia spiritualiter non abstinet : et ideo non tenet illa objectio.

Ad aliud dicendum, quod multi actus in se boni sunt, et tamen propter nostram fragilitatem ad illos actus compa-

Solutio. Solutio. Dicendum, quod causa dicti Augustini procedunt verba objectionum.

4 Cf. Luc. XIX, 6, 5 Matth. VII, 8. 6 Sapient. XVI, 26 et 24.

<--- Page Split --->

ratam, nobis efficiuntur mali vel incauti, sicut jurare. Dicere enim verum bonum est, et advocare testem Dei veritatem bonum est : tamen propter nostram scientiam quae semper dubio permixta est, vitandum est nobis jurare : et ita dicendum videtur hic de communione : quia licet in se optima sit, tamen quia multae sunt aversiones nostrae et inidoneitates, quandoque nobis tutum est abstinere propter humilitatem.

habuimus : « Si quoties effunditur sanguis Christi, in remissionem peccatorum effunditur, debeo semper accipere, qui semper pecco : debeo semper habere medicinam. »

Ergo ipsa est panis quotidianus : ergo quotidie sumendus : non igitur tantum tribus vicibus in anno.

ARTICULUS XXVIII.

ULTERIUS videtur, quod ad minus quatuor vicibus sit communicandum in anno.

An ter in anno sit communicandum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, G, § 2, circa finem : « Si non frequentius, saltem ter in anno homines communicent, etc. » Hoc enim est decretum Fabiani Papæ, sicut dicitur ibi, de consecratione, dist.II.

Videtur autem sæpius esse communicandum : quia

<--- Page Split --->

lientur. » Ergo in Ccena communicandum est ad minus.

ULTERIUS quæritur hic, Quæ pœna sit non communicantis secundum statuta canonum ?

Videtur, quod ejiciendus sit extra Ecclesiam, eo quod

ULTERIUS quæritur, Quare his tribus temporibus communicandum institurunt Patres, potius quam aliis ?

<--- Page Split --->

habeant respondentiam in Veteri Testamento, scilicet Pascha et Pentecoste, in quibus populus edebat coram Domino : quare tertium, scilicet Natale, non habet correspondens aliquod : in Januario enim non convenit populus coram Domino, sed in Septembri, et tunc nos non communicamus.

Solutio. Dicendum videtur ad primum, quod non loquitur solum de communione sacramentali, sed magis de spirituali : haec enim saepius iteranda est, etiam eodem die : quia medicina est nostra infirmitatis. Alia autem ordinanda est, ut cum solemnitate et honore tanti sacramenti fiat.

Ad 2 et 3. Ad aliud dicendum, quod Hilarius Papa loquitur de his qui abstinent semper. Illi enim male faciunt et contra canonum statuta.

Per hoc idem patet solutio ad sequens : quia loquitur de his qui abstinent temporibus in quibus communicandum ordinat Ecclesia.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod non est omnino simile de corporali cibo ad spiritualem : quia corporalis non repugnat nostrae indignitati ex sua dignitate, sed semper indignior est comedente : panis

autem spiritualis propter suam dignitatem quandoque repellit nos a se; quando fœditates vel peccata in nobis apparent.

Item, Panis corporalis non supplet defectum nostrum, nisi materialiter sumatur : sed spiritualis supplet defectum nostrum, etiamsi solum sacramentaliter sumatur.

Ad aliud dicendum, quod Glossa illa in contrarium, loquitur sub distinctione, scilicet quod quotidianus debet esse quoad usum sacramentalis manducationis, vel spiritualis : et non quoad usum sacramentalis manducationis tantum.

Ad aliud dicendum, quod in veritate Ad 1 satis consonum est operibus spiritualibus Ad 1 communicare in Cœna : et bene puto, quod alias præparati, et tunc volentes communicare, non sunt prohibendi : sed tamen quia infirmitates hominum multæ sunt, et communicante uno vult alius communicare : quandoque differuntur usque in diem Paschæ, ut duobus residuis diebus in ampliori custodia sua sint : quia populus male custodit se post communionem, et in expectando communionem custodit se melius. Unde si aliqua est persona in qua hoc non timetur, puto ei concedendum esse, quod communicet in illo die : et sic fit apud religiosos, ut probatur in sequenti objectione.

Ad aliud quod ulterius quaeritur, Quae Ad 1 sit pœna non communicantis ? Dicendum, videtur, quod absque dubio talis excommunicandus est post sufficientem admonitionem. Ego autem reputo signum alterius duorum peccatorum : scilicet quia aut obstinatae malitiae, quoniam nullo modo vult recedere a peccatis, aut hæresis. Unde multum etiam meo judicio delinquunt Prælati, tales fovendo, cum illos præcipue excommunicare deberent : et hoc videtur velle Fabianus Papa cum dicit, quod « omnes tribus his temporibus communicent, si noluerint ecclesiasticis carere liminibus. »

<--- Page Split --->

Ad hoc quod objicitur in illo decreto, quod præcipit tribus diebus ab uxore abtinendum esse, etc., dicendum quod bene puto, quod sit sic faciendum : si tamen alter conjugum inveniatur debitum reddere coactus et non expetere : et hoc frequenter facere, eo quod alter non vult etiam illo tempore abstinere : ego communicare concederem illi qui reddit invitus, et non alteri qui extorquet debitum, quando non est extorquendum : quia constat, quod etiam illo tempore reddere tenetur, si probabiliter timet de incontinentia alterius.

quest. 3. Ad hoc quod ulterius quaeritur de his specialibus temporibus, dicendum quod tria sunt in communione, scilicet manducatio spiritualis quae vivificat, ut dicit Dominus, et corpus quod sumitur, et repraesentatio passionis. Et primum respondet tempori quoad adventum Spiritus sancti in die Pentecostes. Secundum autem quoad Natale, quando corpus illud apparuit in mundo. Tertium autem quoad Pascha, quando passio celebrata fuit.

Ad 2. Ad m quod objicitur de Pentecoste, dicendum quod carnalis praesentia quae erat cum fidei debilitate, impedivit consolationem divinam : sed talis non est in sacramento, sed potius quae est cum fidei plenitudine : quia nihil in hoc sacramento operatur nisi fides : et ideo praecipue convenit communio in tempore quo Spiritus sanctus est datus.

Ad ALIUD dicendum, quod Patres Novi Testamenti, non attendunt immunditiam nisi peccati : vel quae signum est peccati, ut pollutio, vel matrimonialis coitus ex vitio incontinentiae procedens. Et quia hae infirmitates cito corrigibiles sunt, non oportet alia tempora providere, nisi forte in diem alium, vel tertium : et hoc bene habet Ecclesiae consuetudo ; nec super hoc novam oportuit facere con-

stitutionem, ut beatus Gregorius determinat de hac pollutione loquens, sicut supra etiam est notatum.

Ad ALIUD dicendum, quod octo diebus sacrificia repetebantur propter memoriam resurrectionis, ad quam per sacrificium Christi venimus. Quod autem continue octo diebus epulabantur, non significat epulationem sacramentalem, sed potius spiritualem manducationem, quae non est intermittenda, sicut dicit Apostolus, I ad Corinth. v, 8 : Epulemur...in azymis sinceritatis et veritatis.

Ad ALIUD dicendum, quod Scenopegia quae fit mense Septembri, non habet aliquid respondens in Novo Testamento : quia significat iter per desertum, in quo accipiebatur lex vetus, quae finienda erat in Novo Testamento : sed Pascha et Pentecostes significant sacramenta novae legis, scilicet Passionem, et Spiritus sancti adventum : et ideo ista habent tempora respondentia, illud aurem non.

Ad ALIUD dicendum, quod antiqui Patres fuerunt in aureo saeculo respectu nostri temporis, scilicet quia adhuc novitio fervore fervebat Ecclesia. Postea autem venerunt novissimo tempore tempora periculosa, in quibus refriguit charitas multorum, et propter indignitatem populi constitutum fuit ter in anno. Sed quia proni sunt sensus hominis in malum ab adolescentia sua 4, ideo temporibus istis statutum est, ut semel generaliter communicet populus in anno : et utinam adhuc dignet communicaret !

Ad ALIUD dicendum, quod mihi videAd 7 et 8. tur, quod praeparantes se ad communionem per abstinentiam a coitu vel coeuntes non debent prohiberi a frequenti communione, praecipue de mense in mensem secundum solemnitates majores : quia injuste arcentur qui digni sunt : et impie cum eis agitur, quando eis subtrahitur cibus salutaris, qui datus auget eis gratiam quam acceperunt.

<--- Page Split --->

Solet etiam quaeri, Utrum pravi sacerdotes hoc sacramentum conficere queant? Ad quod dici potest, quod aliqui licet sint pravi consecrant vere, scilicet qui intus sunt nomine et sacramento, etsi non vita : quia non in merito consecrantis, sed in verbo efficitur Creatoris. Unde Augustinus : Intra Catholicam Ecclesiam in mysterio corporis et sanguinis Domini, nihil a bono majus, nihil a malo minus perficitur sacerdote : quia non in merito consecrantis, sed in verbo perficitur Creatoris, et virtute Spiritus sancti. Credendum est enim, quod in verbis Christi sacramenta conficiantur. Sicut ipse est qui baptizat, ita ipse est qui per Spiritum sanctum suam efficit carnem et sanguinem 1. Item, Gregorius : Putant quidam communionem corporis minus esse sanctificatam, si illorum fiat officio, quorum vita eorum oculis videtur ignobilis. Heu ! in quam magnum laqueum incidunt : ut divina et occulta mysteria plus ab aliis sanctificata posse fieri credant, cum unus idemque Spiritus sanctus in tota Ecclesia invisibiliter ea mysteria et operando sanctificet, et sanctificando benedicat 2. Mysterium ideo dicitur, quod secretam et reconditam habeat dispensationem. Sacrificium vero, quasi sacrum factum : quia prece mystica consecratur pro nobis in memoriam Dominicae passionis. Sacramentum est in aliqua celebratione, cum res ita fit, ut aliquid significatae rei accipiamus. Sacramenta sunt baptisma, chrisma, corpus Christi : quae ideo sacramenta dicuntur, quia sub tegumento visibilium rerum divina virtus secretius salutem eorumdem sacramentorum operatur. Unde a secretis virtutibus vel sacris sacramenta dicuntur 3. Panis et calicis sacramentum Graece Eucharistia dicitur, Latine bona gratia interpretatur : et quid melius corpore et sanguine Christi ? Sive ergo per bonos, sive per malos ministros intra Ecclesiam dispensetur, sacramentum tamen est, quia Spiritus sanctus vivificat : nec bonorum dispensatorum meritis ampliatur, nec malorum attenua-

<--- Page Split --->

tur. Hoc de corpore Domini, hoc et de baptismate et chrismate dicendum est et tenendum : quia virtus divina secretius operatur in eis, et divina solummodo est haec virtus sive potestas, non humanae efficaciae.

Illi vero qui excommunicati sunt, vel de haeresi manifeste notati, non videntur hoc sacramentum posse conficere, licet sacerdotes sint : quia nemo dicit in ipsa consecratione, Offero, sed Offerimus, quasi ex persona Ecclesiæ 4. Et ideo cum alia sacramenta extra Ecclesiam possint celebrari, de hoc non videtur. Quod etiam Augustinus 5 tradere videtur dicens : Recolite nomen, et advertite veritatem. Missa enim dicitur, eo quod ccclestis inissus 6 ad consecrandum vivificum corpus adveniat : juxta dictum sacerdotis dicentis, « Omnipotens Deus, jube haec perferri per manus sancti Angeli tui in sublime altare tuum, etc. » Idcirco nisi Angelus venerit, missa nequaquam jure vocari potest. Numquid enim si hoc mysterium haereticus ausus fuerit usurpare, Angelum de ccclis 7 mittit Deus oblationem ejus consecrare ? maxime cum eisdem per Prophetam comminatus sit, dicens : Maledicam benedictionibus vestris 8. Quod si benedictionibus eorum se asserit maledicturam veritas, quid erit de hostia ? Ergo dicemus illam posse benedici ab illo, quem scimus a Deo fore maledictum cum sua benedictione ? Si enim Deus maledixerit benedictionibus haereticorum, et simoniacus 9 benedixerit : quis eorum prævalebit ? Numquid benedictio maledicti ad nihilum poterit redigere verba verissima comminantis Dei ? Ex his colligitur, quod haereticus a Catholica Ecclesia præcisus, nequeat hoc sacramentum conficere : quia sancti Angeli, qui hujus mysterii celebrationi assistunt, tunc non adsunt, quando haereticus vel simoniacus 10 hoc mysterium temerarie celebrare præsumit. Non enim dubitare licet, ubi corporis Domini 8 et sanguinis mysteria geruntur, supernorum civium adesse conventus.

In hujus autem mysterii expletione, sicut formam servari, ita ordinem haberi, scilicet ut sit sacerdos, et intentionem adhiberi oportet ut illud facere intendat. Sed si non credit de illo mysterio sicut veritas habet, numquid potest intendere illud conficere ? et si non intendit, numquid con-

<--- Page Split --->

ficit? Aliqui dicunt, etiam non recte de illo mysterio sentientes posse intendere : non quidem illud conficere, quod jam esset recte credere, sed id agere quod geritur ab aliis dum conficitur : et sic adhibetur intentio : et si intentio dicatur deesse conficiendi illud mysterium, tamen ex quo intendit ea dicere et agere quae ab aliis geruntur, impletur mysterium.

Illud etiam sane dici potest, quod a brutis animalibus corpus Christi non sumitur, etsi videatur. Quid ergo sumit mus, vel quid manducat? Deus novit hoc.

De hoc coelesti mysterio aliqua perstrinximus a Catholicis fideliter tenenda. Qui enim his contradicit, haereticus judicatur.

ciunt, licet mali sint. Secunda incipit, ibi, H, § 2 : « Illi vero qui excommunicati sunt, etc. »

DIVISIO TEXTUS.

Deinde transeundum est ad aliam partem distinctionis quae incipit, ibi, H, « Solet etiam quæri, Utrum pravi sacerdotes, etc. »

ARTICULUS XXIX.

An malus etiam sacerdos conficiat ?

In hac enim parte agitur de his quae hoc sacramentum requirit in consecrante.

Et habet tres partes : in quarum prima ostendit quid requirit in vita, scilicet quod intra Ecclesiam. In secunda, ostendit quod requirit ordinem et intentionem, ibi, H, § 3 : In hujus autem mysterii expletione, etc. » In tertia vero dicit, quid requiritur ex parte sumentis, scilicet quod sit rationalis. Et illis in fine par accidens adjungit, quid sit haereticus, eo quod dixit in epilogo, quod qui hic determinatis contradicit, est haereticus : haec autem incipit, ibi, H, § 4 : « Illud etiam sane potest dici, etc. »

Duo autem dicuntur in prima parte : in quarum secunda ostendit multis auctoritatibus et rationibus, quia qui non est intus, sed exclusus per schisma vel haeresim vel excommunicationem, non conficit communionem, id est, Eucharistiam. In prima autem ostendit, quod mali qui sunt intus non præcisi ab Ecclesia confi-

Incidit autem quaestio contra hoc quod intendit Magister in prima parte, scilicet utrum malus conficiat ?

Deinde, Utrum præcisus ab Ecclesia conficiat ?

Tertio, Utrum missa boni melior sit, quam missa mali sacerdotis ?

Quarto, Quare specialiter prohibetur a canonibus, quod sacramenta non recipiantur ab haereticis, simoniacis, et fornicariis manifestis ?

AD PRIMUM OBJECTUR SIC :

<--- Page Split --->

actus sunt divini, ita quod etiam fiant per alias causas : quidam autem divini tantum. Verbi gratia, actus naturae a Deo sunt et a natura : creare autem, et gratiam dare, et resuscitare, non sunt nisi divini : ergo illi communieari non possunt, licet homo orando aliquid circa eos promovendos valeat per ministerium operari : ergo in talibus actibus, nec bonus, nec malus, aliquid facit : ergo aequaliter fiunt per bonum et malum ministrum : sed tales sunt actus sacramentales, ut ha. betur in Littera illa, ubi ex Augustino diffinitur sacramentum, dicendo quod « sacramentum illud est quod sub quodam tegumento visibilium rerum divina virtus secretius operatur salutem : » ergo hujusmodi omnia aequaliter fiunt per bonos, et per malos ministros.

SOLUTIO. Absque omni dubitatione tenendum est, quod mali sacerdotes conficiunt, et alia dant sacramenta : et oppositum est error, et defenditur ut haeresis.

UNDE dicendum ad primum, quod non

<--- Page Split --->

dedit eis Christus potestatem, ut necessario boni essent in vita : sed Christus volens non tantum dare ministros sacramentorum, sed etiam ostendere quis minister sit idoneus qui meritorie tractet sacramenta, elegit perfectos in vita, et contulit eis scientiam et potestatem : sed non est necessarium alios sic esse : sed verum est quod nisi sint tales, non sunt digni, sed ad perditionem animae suae tractant sacramenta.

Ad alud dicendum, quod actum illum qui est transsubstantiatio, non agit sacerdos, sed potius Verbum increatum in verbo creato, sicut supra in quaestione de forma hujus sacramenti ostensum est : unde si iste actus esset sacerdotis, tunc objectio faceret aliquid ad propositum : sed non operatur ibi sacerdos nisi in ministerio tamquam proferens verba, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod columbæ membra dicuntur dupliciter, sicut etiam membra corporis. Sunt enim membra quibus explentur actus potentiarum animæ quæ sunt in corpore. Spiritus autem sanctus est motor totius mystici corporis, et movet multipliciter, scilicet quantum ad potestatem in miraculis quibusdam, et quantum ad potestatem in sacramentis, et dispensationibus jurisdictionum, et quantum ad actum meriti. Et ille qui est membrum columbæ quantum ad actum miraculorum quem operatur Spiritus sanctus per ipsum, non est membrum nisi in quantum conformat se motori. Et ideo non sunt membra nisi quæ moventur secundum gratiam ad opera meritoria. Unde malus est membrum columbæ quantum ad potestatem dispensationis sacramentorum : sicut etiam idem potest esse membrum per quod expletur actus gratiae gratis datæ per Spiritum, sicut miracula, vel doctrina, vel prophetia.

non descendit id quod movet formaliter, in malos : quia contrarium ejus est in subjecto, scilicet peccatum : sed quoad potestatem descendit, quia peccatum non contrariatur potestati, sed potius frequenter aggravatur.

Ad aliud dicendum, quod nec in natuturis membra uno modo moventur ab anima : quia quaedam recipiunt sensum, et motum : quaedam autem motum, et non sensum, et ossa, et hujusmodi. Et hoc modo sunt mali in corpore mystico in quos descendit robur potestatis ad sustinendum totam Ecclesiam : cum tamen ipsi non recipiant sensum gratiae.

Ad aliud dicendum, quod ibi vis est in eo quod dicit Spiritus sanctus disciplinae : quia Spiritus in quantum sanctus, inspirat sanctitatem et disciplinam, id est, morum correctionem : et quoad hujusmodi actus effugiet aperte malum, sicut et fictum. Sed sunt alii actus Spiritus in quantum est spiritus, ut roborare in potestate miraculi, et hujusmodi actuum : et illi non habent impedimentum in malis : et ideo Spiritus omnia convertens in obsequium suum, talibus frequenter confert potestatem ad opera sacramentorum.

Ad aliud dicendum, quod illud quod non potest minus, non potest etiam majus : sed non est majus operari in ministerio ad actum sacramentalem, quam impetrare primam gratiam, sed potius multo minus : et ideo illa objectio non procedit. Actus autem ille qui est transsubstantiatio, non est sacerdotis, sed Dei, ut dictum est.

ARTICULUS XXX.

An præcisus ab Ecclesia etiam potest conficere ?

Ad aliud dicendum, quod omnis potestas descendit ordinate : sed duplex est conjunctio corporis ad caput, scilicet in vita, et potestate. Et quantum ad vitam

Secundo quaeritur, Utrum ab Ecclesia præcisus conficere possit ?

<--- Page Split --->

Videtur autem, quod non : quia

Item, Hieronymus : « Panem pollutum comedunt hæretici : » ergo panem sancitificationis videntur non habere : sed Eucharistia est panis sanctificationis : ergo hæretici non conficiunt, ut videtur.

festivitatis die, intempestæ noctis silentio, ad eum perfidus pater Arianum Episcopum misit, ut ex ejus manu sacrilegæ consecrationis communionem perciperet, atque per hoc ad patris gratiam redire mereretur. Sed vir Deo deditus, Ariano Episcopo ad se venienti exprobravit, ut debuit, ejusque a se perfidiam dignis increpationibus repulit. » Aliaque etiam multa ad hoc facienda adducuntur in decreto 1, cau. q. 1.

Ex his ergo omnibus videtur accipi, quod præcipue in isto sacramento præcisi ab Ecclesia non conficiunt.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

de hoc. Ergo videtur, quod Magister hic falsum dicat in Littera.

Solutio. Solutio. Dicendum videtur, quod Magister non est sustinendus : quia communis sententia et veritas est, ut dicit Augustinus, quod omnia Dei sacramenta non requirunt in faciente nisi ordinem quo ipse minister est, et intentionem, ut infra patebit. In se autem non exigunt nisi materiam debitam, et formam propriam. Cum igitur haec Eucharistia habeat etiam extra Ecclesiam, confici potest, licet hoc illi faciant ad suam damnationem.

Et ideo etiam non videtur quibusdam Doctoribus consentiendum, qui hoc subtiliando inquirunt, quare haeretici, vel schismatici, vel simoniaci, vel aperti fornicarii, non conficiant? quia simpliciter falsum est quod dicunt, ut infra in quarto hujus quaestionis articulo ostendetur.

Si quis autem Magistrum sustinere voluerit, aliter dicere poterit, scilicet quod loquitur Magister de haereticis, et extra Ecclesiam existentibus non tantum quantum ad reputationem Ecclesiae quae excommunicavit eos, sed etiam quantum ad modum et ritum celebrandi sacramenta : quia formam Ecclesiae in celebrando sacramenta non tenent : et tunc verum est quod dicit Magister in Littera.

DICENDUM ergo ad omnia decreta quae pro illa parte inducta sunt, quia non prosunt ad salutem suam, et aliorum, secundum quod duplex est res sacramenti. Una quae est res et sacramentum : et illam conferunt sicut in Baptismo characterem, et in Confirmatione, et O drine. Similiter et in Eucharistia corpus Christi verum sub speciebus visibilibus panis et vini. Alia est res quae facit salutem formaliter, sicut gratia causatur in sacramentis : et illam conferre non possunt : quia Spiritus sanctus disciplinae effugiet

factum 1. Et haec solutio est communis.

Alia autem solutio est prius tacta, quod loquuntur illa decreta Patrum de illis qui extra sunt quantum ad veram formam consecrandi, et quantum ad materiam : et tunc non est mirum si sacramenta non conficiunt, quia ordinem et formam non servant.

Ea autem quae objiciuntur in contrarium, ego de plano concedo.

ARTICULUS XXXI.

An missa boni sacerdotis sit melior quam missa mali sacerdotis?

Tertio quaeritur, Utrum missa boni sacerdotis melior sit, quam mali ?

Videtur autem, quod non : quia

SED CONTRA :

1 Sapient. i, 3. 2 Joan. xvii, 5 : Maledictus homo qui confidit

<--- Page Split --->

in orationibus, et devotione, et hujusmodi : in missa autem mali nihil talium adjungitur : ergo missa boni sacerdotis melior est quam mali sacerdotis.

sacramenta non recipiantur ab haereticis, simoniacis, schismaticis, et notoriis fornicariis ?

Et de haereticis, et praecisis, et simoniacis, satis habetur, I, q.1, et XXIV, q. 3. De fornicariis autem multum habetur, ubi de vita et honestate clericorum.

SOLUTIO. Dicendum, quod missæ ratione substantialis quod in missa est, equales sunt : sed ratione illius quod adjunctum est, et est opus hominis, inæquales : et sic melior est missa boni, ut probant objectiones. Neque vitupero libentius audientem bonum hominem quam malum : quia frequenter malus homo irreverenter tractat corpus Domini, sic quod pallæ non sunt mundæ, nec attentus stat in altari : et hoc abominale debet esse omni diligenti corpus Domini.

Ad EA autem quae primo objiciuntur, dicendum quod hoc verum est ratione substantiae sacramenti tantum ; sed multa sunt adjuncta sacramento. Dixi autem, caeteris paribus : quia obedientia posset cogere audire malum potius quam bonum : et tunc melius est audire malum quam bonum, quia obedientia melior est quam victima, et quam bonum personale.

Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita.

ARTICULUS XXXII.

Quare specialiter prohibetur a canonbus, quod missa vel sacramenta non recipiantur ab haereticis, simoniacis, schismaticis, et notoriis fornicariis ?

Si forte dicas, quod Lucius Papa tertius distinguit inter fornicatorem notorium, et occultum : tunc quaestio est, Quid de hoc tenendum, et quid sentiendum sit ?

Quarto quaeritur, Quare specialiter prohibetur a canonibus, quod missa vel

SOLUTIO. Dicendum, quod notorii in Solutio.

<--- Page Split --->

talibus vitiis existentes non sunt audiendi, si quidem notorium est per confessionem coram judice factam, vel testium probationem : vel quod nulla tergiversatione possit celari quod sit haereticus, vel schismaticus, vel simoniacus : cum ille ipso jure excommunicatus sit, nullus debet ab eo sacramenta percipere : et si scienter percipit, mortaliter peccat. Quamdiu autem hoc non est factum, et celatur ab Ecclesia, tunc audiri debet.

De fornicariis autem eodem modo distinguendum est inter notorium, et occultum. Si autem sit famosum tantum in ore multorum, debet sibi purgatio imponi, in qua si deficeret, pro convicto habetur : et tunc non debet audiri : et hoc est de rigore juris, ut caeteri terreantur : quia alias non esset malum tales audire. Antequam autem fiat notorium, debet talis audiri : et contumax reputatur, qui non audierit.

Ad 1, 2 et 3. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Apostolus loquitur ad terrorem, ut citius corrigantur : et ita etiam jura loquuntur.

Et per hoc patet solutio ad omnia quae sequuntur.

Ad objeet. 1. Ad ea autem quae in contrarium objiciuntur, patet solutio : quia de quolibet, et praecipue de superioribus, praesumendum est bonum, nisi probatum sit contrarium.

Ad objeet. 2. Ad ALIUD autem quod posset quaeri, Cum multa sint mortalia peccata, quare jura magis loquuntur contra ista, quam alia ?

Dicendum quod isti peccant directe contra ipsum sacramentum : est enim hoc totum sacramentum fidei, et causativum unionis corporis mystici per charitatem Christi passi,et maximae gratie,ita quod in se continet auctorem omnis gratie, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae et gratie Dei absconditi : et consummativum maximae spiritualitatis. Sed fidem operantem in sacramento violat haereticus : charitatem autem et unitatem schismaticus : gratiam autem incomparabilem, vilem et sub pretio ponit simo-

niacus : et fornicator per carnalem inmunditiam contrariatur spiritualitati sacramenti. Et ideo isti praecipue arcentur a celebratione.

Deinde notandum super illud, « Nihil a bono majus, etc.» Versus enim sunt in determinationem hujus quaestionis sic :

Vim sacramenti non mutat vita ministri. Sicut deterius non fit pro deteriori, Sic nec fit melius pro presbytero meliori. Hoc sacramentum numquam licet esse sini- [strum, Quamvis per pravum celebretur saepe mini- [strum.

ARTICULUS XXXIII.

An corpus Christi verum sit melius corpore Christi mystico ?

Deinde objicitur de hoc quod dicit, ibi, H, § 1, sub finem : « Et quid melius corpore et sanguine Christi, etc. »

<--- Page Split --->

pus Christi verum, melius est corpore Christi mystico.

sed contra.

SED CONTRA :

solutio.

RESPONSIO. Dicendum, quod corpus Christi verum, melius est corpore mystico, proprie loquendo : quia proprie loquendo corpus mysticum non dicit nisi membra adhaerentia capiti : et tunc fit comparatio inter membra et caput : et in illa comparatione non intelligitur caput in altero comparatorum.

Adobject.1. Et secundum hoc dicendum ad primum, quod Glossa super verba Apostoli ad Corinthios, loquitur de his quae sunt figura tantum : quorum scilicet totus usus est in significando, et non in communicando, sicut fuit agnus paschalis : et non intelligitur de his quae sunt signa, et causa, et res.

Adobject.2. Ad aliud patet solutio per prædieta : quia licet totus Christus sit caput cum membris, tamen quando comparatio fit inter verum corpus quod est caput, et corpus mysticum quod est membra, non intelligitur caput includi cum membris.

Aliter dicunt quidam distinguentes in corpore mystico, scilicet quod potest dicere membra tantum, vel caput cum membris. Si primo modo, dicunt melius esse corpus Christi verum quam mysticum : si secundo modo, tunc dicunt mysticum melius esse quam verum.

ARTICULUS XXXIV.

An bene dicatur missa, quia caelestis missus est ad consecrandum vel vivificandum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, § 2 : « Missa enim dicitur, eo quod caelestis missus ad consecrandum vivificum corpus adveniat, etc. »

Coelestis missus Angelus est : ergo Angelus mittitur ad consecrandum et vivificandum : et hoc falsum est : quia supra probatum est, quod Verbum increatum consecrat et vivificat in verbo creato.

Item quaeratur, Quid vivificatur ibi ?

Videtur, quod nihil : quia corpus Christi ante vivebat, et species illæ numquam vivunt, nec ante, nec post : et non sunt ibi plura in sacramento : ergo videtur, quod nihil ibi vivificetur.

Si forte tu dicas, quod caelestis missus non vocatur hic Angelus, sed potius Christus qui dicitur magni consilii Angelus, secundum translationem Septuaginta 4. Contrarium videtur ex Littera statim, ubi sequitur : « Jube hæc perferri per manus sancti Angeli tui in sublime altare tuum, etc. » Cum enim nihil perferat seipsum, patet quod ibi non sumitur Angelus pro Christo.

ULTERIUS videtur falsum, quod dicunt, quod hæc sit ratio quare missa dicatur.

<--- Page Split --->

Hugo in tribus auctoritatibus tangit, et quartam tangit Magister in Littera, et aliae plures inveniri possunt.

Ad aliud dicendum, quod petitio illa adqu tota refertur ad corpus mysticum intel- lectum in vero : unde sensus est : « Jube haec, etc., » id est, omnes fideles intelle- ctos in verbo haec, perferri, etc., ut scilicet socientur corpori vero in cœlo secundum bona patriæ, sicut sociantur secundum gratiam via.

Quæst. 3

Ulterius adhuc quæritur de hoc quod dicit : « Jube haec perferri in sublime altare tuum. »

Aut enim demonstratur species, aut corpus Christi verum per ly haec. Si primo modo : tunc nihil dicit : quia species non perferuntur, et non habent locum, ubi aperta rerum est veritas, sicut in patria : unde inutiliter illuc perferuntur. Si secundo modo, inutilis est petitio : quia corpus Christi verum semper est in potioribus bonis Patris.

Ad aliud dicendum, quod sublime alAd quæl tare dicitur hic eminentia Trinitatis, in qua omne sacrificium reponitur, quod ab Ecclesia offertur. Est enim altare superius, inferius, interius, exterius.

Superius autem duplex, scilicet eminentia Trinitatis, Exod. xx, 26 : Non ascendes per gradus ad altare meum. Glossa : « In Trinitate non facies gradus, secundum magis et minus distinctos. » Item, Superius est Ecclesia triumphans, Psal. l, 21 : Tunc imponent super altare tuum vitulos.

Quæst. 4.

Ulterius quæritur adhuc, Quid sit sublime altare ?

Solutio.

Solutio. Dicendum ad primum, quod calestis missus secundum Magistrum in Littera dicitur Angelus creatus qui propter reverentiam tanti sacramenti advenit et assistit altari. Vel potius dicendum, quod multitudo Angelorum : et secundum hoc gerundia illa, ad consecrandum et vivificandum, descendunt a verbo impersonali : et sensus est, ut consecretur et vivificetur. Si autem de Christo intelligitur, tunc non habet locum prima objectio.

Inferius iterum duplex est, scilicet Ecclesia militans, Exod. xx, 25 : Si altare lapideum feceris mihi, non ædificabis illud de sectis lapidibus. Item, Inferius est mensa templi, Psal. cxvn, 27 : Constituite diem solemnem in condensis, usque ad cornu altaris.

Est autem interius iterum duplex. Primum est cor mundum, Levit. v, 12 : Ignis in altari semper ardebit. Glossa, id est, charitas in corde. Item, Interius altare, fides incarnationis, Exod. xx, 24 : Altare de terra facietis mihi, id est, fidem habebitis de incarnatione, non solum de deitate.

Ad quæst. 1.

Ad aliud dicendum, quod vivificatio refertur ad corpus Christi mysticum, unitum vero vel intellectum in vero : et non refertur ad corpus verum, vel ad species.

Ad quæst.2.

Ad aliud dicendum, quod multis rationibus missa dicitur : quarum tres

Est etiam altare exterius, et hoc duplex, scilicet ara crucis, Levit. vi, 9, Super altare holocausti ponebatur sacrificium vespertinum. Item, Exterius, sacramenta Ecclesiae, et praecipue Eucharistia, Psal. lxxxiii, 5 : Altaria tua, Domine virtutum, rex meus, et Deus meus.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXXV.

ARTICULUS XXXVI.

Quomodo intelligendum sit illud, Maledicam benedictionibus vestris?

Quare dulcedo sacramenti non sentitur a sumentibus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, in notula, § 2, « Maledicam benedictionibus vestris i. »

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, H, § 2, in fine : « Non enim dubitare licet, etc. »

Cum enim benedictiones sacerdotum sint vel esse videantur sacramenta, videtur quod sint maledicta : quod est contra decretum I, quaestione 1, quia dicit, quod sacramenta immundari non possunt.

Hoc enim quod dicit hic, reverentiam sacramenti ostendit quæ exprimitur, Sapient. xvi, 20 : Paratum panem de cælo præstitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnis saporis suavitatem.

Quaest.

Ulterius quaeritur etiam juxta hoc de duobus sacerdotibus æqualiter malis, quorum unus cum conscientia mortalis peccati celebrat, alter autem territus non celebrat, sed simulat se celebrare : quis eorum magis peccat?

Et videtur, quod primus : quia ille contemnit, et, quantum in se est,temerat sacramentum.

Sed TUNC quaeritur, Quare dulcedo non sentiatur?

Si forte dicas, quod palatum non est bene dispositum in ipso gustante, videtur hoc nihil esse : quia optime disponunt palatum virtutes : et multi accedunt qui habent omnes virtutes : quia qui habet unam, habet omnes : et tamen nihil sentiunt.

Jolito.

Solutio, Dicendum ad primum, quod si vis fiat in Littera, nulla est objectio. Hoc enim quod dicitur vestris, discretive sumitur : et nulla est tunc objectio : quia sacramenta non sunt benedictiones sacordotum, sed Dei : unde, Numer. vi, 27, dicitur : Invocabunt nomen meum super filios Israel, et ego benedicam eis.

Solutio. Ad hoc dicendum, quod pasolutio. sis iste voluntarius est, et sentitur ut vult ipse, et tenet suam dulcedinem nunc ne sentiatur, ut amplius sit meritum in fine, et ut amplius sentiatur in futurum.

Praeterea, Licet quis habeat virtutes, non tamen adhuc purgavit reliquias peccati, quæ impediunt gustum spiritualem.

Ad quest.

Ad aliud dicendum, quod simulans plus peccat, quia peccat in Deum, ponendo simulationes in sacramento suo : et in homines quos decipit, et adorare creaturam facit, id est, hostiam non consecratam : et in seipsum, quia Ordo sibi datus est ad consecrandum. Alius autem peccat in seipsum.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXXVII.

An sacerdos extra altare et sine sacris vestibus potest celebrare?

Deinde notandum est de hoc quod dicit, ibi, H, § 3: « In hujus autem mysterii expletione, sicut formam servari, ita ordinem haberi, etc. »

Videtur autem hoc esse falsum :

Sed si hoc secundum hæreticos concedatur, videtur tunc, quod pro nihilo detur ordo presbyteralis, quod est inconveniens.

DICENDUM ergo ad primum, quod sine ordine non potest quis conficere. Omnis enim actus quærit proprium efficiens. Unde non proprium efficiens in ministerio est ipse sacerdos, nisi habeat ordinem : et per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod efficiens operans est Verbum increatum cum verbo creato : sed ministrans est sacerdos : et hunc oportet appropriari per ordinem sacerdotalem.

Ad id quod ulterius quæritur, dicendum quod conficeretur sine vestibus sacris, et sine altari, et a non jejuno : sed mortalissime peccaret conficiens, et degradandus esset, si inveniretur.

Ad aliud dicendum, quod Ecclesia instituit hoc tamquam existens de solemnitate sacramenti, et non ut de substantia.

Ad aliud dicendum, quod non cedit hoc in dedecus Filii, quia dedecus habere non potest : sed permitteret hoc Deus, si permitteret, ut justior appareret condemnatio facientis.

Ulterius quæritur hic, Si sacerdos non in debito loco, id est, altari non consecrato, vel super terram ubi non est altare, et sine sacris vestibus possit celebrare ?

ARTICULUS XXXVIII.

An mus vel aliud animal brutum potest sumere corpus Christi ?

Videtur quod non : quia

Ulterius notandum, quod omnia quæ dicta sunt in tractatu de baptismo de intentione et his quæ exiguntur ad sacramentum, habent hic locum.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, H, § 4: « Illud etiam sane dici potest, quod brutis animalibus, etc. »

Videtur hoc esse falsum : quia

<--- Page Split --->

Si autem transfiguratur quoad visum omnium : tunc non videtur mihi esse sumendum, sed pro reliquiis habendum : et aliud consecrandum, et illud sumendum est a sacerdote : quia canon dicit, quod toties sacerdos communicare debet, quoties celebrat. Quod autem ita sit, patet in decreto de consecratione, distinct. II, ubi dicit Hieronymus super

Leviticum : « De hac quidem hostia qua» in Christi commemoratione mirabiliter fit, edere licet : de illa vero quam Christus in ara crucis obtulit, secundum se edere nulli licet, hoc est, quando accipit speciem in qua pependit in cruce, id est, in specie cruenta carnis, vel membri alicujus. »

I. Quid faciat hæreticum, et quid sit hæreticus ?

Ne autem ignores quid faciat hæreticum, vel quid sit hæreticus, audi breviter quid inde sancti Doctores tradant. Hilarius ait : Exstiterunt plures qui cœlestium verborum simplicitatem, non veritatis ipsius absolutionem susceperunt : aliter interpretantes quam dictorum virtus postularet. De intelligentia enim hæresis, non de scriptura est : et sensus, non sermo, fit crimen. Idem in libro VIII de Trinitate : Intelligentiæ sensus in crimine est. Hieronymus dicit, quod ex verbis inordinate prolatis incurritur hæresis. Augustinus diffiniens quid sit hæreticus, ait : Hæreticus est qui pro alicujus temporalis commodi, et maxime gloriæ principatusque sui gratia, falsas ac novas opiniones gignit vel sequitur.

ARTICULUS XXXIX.

Hæreticus quis sit, et unde dicatur?

Deinde videndum est de hoc quod dicit, ibi, I, « Ne autem ignores quid faciat hæreticum, etc. »

qui hæret sententiæ suæ defendendo eam, ille hæreticus est, si sententia illa est hæretica. Si secundo modo : tunc ille est hæreticus, qui electionem suam sequitur, et non sententiam Scripturarum et defendit illam.

Videtur autem contrarietas inter Hilarium et Hieronymum in Littera : quia Hilarius dicit, quod « non sermo sed sensus in crimine est. » Hieronymus antem, quod « ex verbis inordinate prolatis incurritur hæresis. »

Hæreticus enim potest venire a verbo Latino hæreo, es : vel a Græco αίρεσις, quod est electio. Si primo modo : tunc

SED SOLUTIO est, quod verba inordinate quandoque proferuntur sub alia significatione quam habent : eo quod pro-

<--- Page Split --->

ferens putat eam sanam facere intelligentiam. Et in hoc casu loquitur Hilarius : quia tunc quando ostenditur venenum latere in his, ille qui dixit, corrigat dictum suum : et in tali casu sufficit corrigere suum dictum, et retinere sensum. Si au-

tem adhaereat modo significandi verborum, tunc sensus fuit haereticus : et sic intelligitur dictum Hieronymi : et praecipue in materia difficili, sicut de Trinitate et Incarnatione.

Et haec de Eucharistia dicta sufficiant.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XIV.

De sacramento poenitentiae.

A. De poenitentia.

Post hæc de poenitentia agendum est. Poenitentia longe positis a Deo necessaria est, ut appropinquent. Est enim, ut ait Hieronymus1, secunda tabula post naufragium : quia si quis vestem innocentiae in baptismo perceptam peccando corruperit, poenitentiae remedio reparare potest. Prima tabula est baptismus, ubi deponitur vetus homo, et induitur novus. Secunda, poenitentia, qua post lapsum resurgimus, dum vetustas reversa repellitur, et novitas perdita resumitur. Post baptismum prolapsi per poenitentiam renovari valent, sed non per baptismum. Licet homini sæpius poenitere, sed non baptizari.

Baptismus tantum est sacramentum : sed poenitentia dicitur et sacramentum, et virtus mentis. Est enim poenitentia interior, et est poenitentia exterior. Exterior, sacramentum est : interior, virtus mentis est : et utraque causa salutis est et justificationis. Utrum vero omnis exterior poenitentia sit sacramentum, vel si non omnis, quae hoc nomine censenda sit, consequenter investigabimus. A poenitentia coepit Joannis prædicatio dicentis : Poenitentiam agile, appropinquavit enim regnum cælorum 2. Quod autem præco docuit, illud post veritas prædicavit, exordium sumens sermonis a poenitentia. Poenitentia dicitur a puniendo, qua quis punit illicita quae commisit. Poenitentiæ virtus timore concipitur. Unde Isaias : A timore tuo, Domine, concepimus et peperimus spiritum salutis 3.

Est enim poenitentia, ut ait Ambrosius, mala præterita plangere, et

<--- Page Split --->

plangenda iterum non committere 1. Item, Gregorius : Pœnitere est anteacta peccata deflere, et flenda non committere. Nam qui sic alia deplorat,ut alia tamen committat, adhuc pœnitentiam agere aut ignorat, aut dissimulat. Quid enim prodest si peccata luxuriae quis defleat, et adhuc avaritiae vestibus anhelet?

His verbis quidam vehementius inhaerentes, contendunt vere pœnitentem ultra non posse peccare damnabiliter : et si graviter peccaverit, veram non praecessisse pœnitentiam. Quod etiam aliis muniunt testimoniis. Ait enim Isidorus 2 : Irrisor est et non pœnitens, qui adhuc agit quod pœnitet: nec videtur Deum poscere subditus, sed subsannare superbus. Canis reversus ad vomitum 3, et pœnitens ad peccatum. Multi lacrymas indesinenter fundunt, et peccare non desinunt. Quosdam accipere lacrymas ad pœnitentiam cerno, et affectum pœnitentiae non habere : quia inconstantia mentis nunc recordatione peccati lacrymas fundunt, nunc reviviscente usu, ea quae fleverunt iterando committunt. Isaias de peccatoribus dicit : Lavamini, mundi estote 4. Lavatur et mundus est qui et præterita plangit, et flenda iterum non committit. Lavatur, et non est mundus qui plangit quae gessit, nec deserit, et post lacrymas ea quae defleverat repetit. Item, Augustinus : Inanis est pœnitentia, quam sequens culpa coinquinat. Nihil prosunt lamenta, si replicantur peccata. Nihil valet veniam a malis. poscere, et mala denuo iterare 5. Item, Gregorius : Qui commissa plangit, nec tamen deserit, pœnæ graviori se subjicit 6. Item, Ambrosius : Reperiuntur 7 qui sæpius agendam pœnitentiam putant : qui luxuriantur in Christo. Nam si vere in Christo pœnitentiam agerent, iterandam postea non putarent : quia sicut unum baptisma, ita est una pœnitentia 8. His aliisque pluribus utuntur in assertionem suæ opinionis. Sed Ambrosius dicit : Hæc vera pœnitentia est, cessare a peccato. Et iterum, Magni profectus est renuntiasse errori : imbutos enim vitiis animos exuere atque emendare, virtutis est perfectæ et cœlestis gratiae : et ideo sane ita diffiniri potest : Pœnitentia est virtus qua commissa mala cum emendationis propo-

<--- Page Split --->

sito plangimus et odimus, et plangenda ulterius committere nolumus: quia pœnitentia vera est, in animo dolere, et odire vitia 1. Unde illa verba praemissa: « Pœnitere est anteacta deflere, et flenda non committere: » recte sic accipi possunt, ut non ad diversa tempora, sed ad idem referantur: ut scilicet tempore quo deflet commissa mala, non committat voluntate vel opere flenda: quod innuitur ex verbis consequentibus: « Nam qui sic alia deplorat, etc. » Hinc Augustinus 2 ait: Cavendum est ne quis existimet nefanda illa crimina (qualia qui agunt, regnum Dei non possidebunt) quotidie perpetranda, et eleemosynis redimenda. In melius est enim vita mutanda, et per eleemosynas de peccatis præteritis propitiandus est Deus, non ad hoc emendus quodammodo, ut ea semper liceat impune committere. Nemini enim dedit laxamentum peccandi, etsi miserando deleat commissa peccata, si non satisfactio congrua negligatur. Item, Pius Papa : Nihil prodest homini jejunare et orare, et alia religionis opera agere, nisi mens ab iniquitate revocetur 3. Qui ergo a malis sic mentem revocat, ut commissa plangat, et plangenda committere non velit, nec satisfacere negligit, vere pœnitet. Nec ideo non est vera pœnitentia, quia forte post, non de proposito, sed casu vel infirmitate peccabit. Ille autem irrisor est et non pœnitens, qui sic commissa plangit, ut plangenda voluntate vel opere committere non desinat. Ille etiam qui post lacrymas repetit quæ flevit, lavatur ad tempus: sed mundus non est, id est, illa munditia non est ei sufficiens ad salutem: quia est momentanea, non perseverans. Item, Illud, « Inanis est pœnitentia quam sequens culpa coinquinat, » sic intelligendum est. Inanis est, scilicet carens fructu illius pœnitentiæ quam sequens culpa inquinat. Illius enim fructus est vitatio gehennæ, et adeptio gloriæ. Mortificatur enim illa pœnitentia et alia anteacta bona per sequens peccatum, ut non sortiantur mercedem, quam meruerunt cum fierent, et quam haberent si peccatum non succederet. Sed et si de peccato succedenti pœnitentia agatur, et pœnitentia quæ præcessit, et alia anteacta bona reviviscunt : sed illa tantum, quæ ex charitate prodierunt. Illa enim sola viva sunt, quæ ex charitate fiunt. Ideoque si per sequentia peccata mortificantur, per subsequentem pœnitentiam reviviscere possunt. Quæ vero sine charitate fiunt, mortua et inania generantur: et ideo per pœnitentiam reviviscere non valent. Similiter intelligendum est illud, « Nihil prosunt lamenta, etc. » Et illud, « Nihil valet, etc. » Si enim replicentur peccata, nihil valet

<--- Page Split --->

ad salutem vel ad veniam in fine praecedens lamentum, quia nihil relinquitur de vitae munditia : quia aut peccata dimissa redeunt, ut quibusdam placet, cum replicantur : vel si non redeunt, eis tamen deletis, propter ingratitudinem ita reus et immundus constituitur, cum adhuc in expiandis implicatur, ac si jam deleta redirent. De hoc tamen, scilicet an peccata redeant, post plenius agemus. Similiter nihil valet ad salutem obtinendam, vel ad munditiam vitae habendam, veniam de malefactis poscere, et malefacta denuo iterare. Ita etiam intelligendum est illud quod idem Augustinus alibi ait : Pœnitentia est quaedam dolentis vindicta, semper puniens in se quod dolet commisisse 1. Et infra : Quotidie dolendum est de peccato, quod declarat ipsa dilectionis 2 virtus. Pœnitere enim est pœnam tenere : ut semper puniat in se ulciscendo, quod commisit peccando. Ille autem pœnam tenet, qui semper vindicat quod commisisse se dolet. Pœnitentia ergo est vindicta semper puniens in se quod dolet commisisse. Quid restat nobis, nisi dolere in vita ? ubi enim dolor finitur, deficit et pœnitentia. Si vero pœnitentia finitur, quid relinquitur de venia ? Tandiu gaudeat et speret de gratia, quamdiu sustentatur a pœnitentia. Dicit enim Dominus : Vade, et jam amplius noli peccare 3. Non dixit, Ne pecces : sed ne voluntas peccandi in te oriatur. Quod quomodo servabitur, nisi dolor in pœnitentia continue custodiatur ? Sed semper doleat, et de dolore gaudeat : et non sit satis quod doleat, sed ex tide doleat, et non semper doluisse doleat.

DIVISIO TEXTUS.

« Post haec de pœnitentia, etc. » Totus tractatus hujus sacramenti dividitur in tres partes : in quarum prima agit de pœnitentia secundum se, scilicet prout non contrahitur ad hanc partem quæ est compunctio, vel ad illam quæ est confessio, vel ad eam quæ est satisfactio. In secunda autem' agitur de partibus ejus, sive de ipsa prout in partibus consideratur : et incipit infra, distinct.

XVI, ibi, A, « In perfectione autem panitentiae tria observanda sunt, etc.» Tertio autem agit de his quæ sunt signa sacrementalia in pœnitentia : et haec pars incipit circa finem hujus tractatus ante finem distinctionis XXII, ibi, C, « Post prædicta restat investigare, quid in actione pœnitentiae sit sacramentum, etc. »

Adhuc autem prima pars subdividitur in duas partes : in quarum prima dicit, quid sit pœnitentia re, et diffinitione : in secunda autem elidit quosdam errores circa pœnitentiam, ibi, A, § 4 : « His verbis quidam vehementius, etc. »

Adhuc autem in prima parte determinat tria : quorum primum est ordo hu-

<--- Page Split --->

jus sacramenti ad alia, et necessitas ad sanandum peccatum. Secundum est distinctio pœnitentiae secundum quod ipsa cadit in diversa genera, scilicet virtutis, gratiae, passionis, sacramenti : et hæc incipit, ibi, A, §. 2: « Baptismus tantum est sacramentum sed pœnitentia, etc. » In tertia, diffinit pœnitentiam per actum suum proprium, ibi, A, § 3: « Est enim pœnitentia, ut ait Ambrosius, etc. »

Tangit autem primo necessitatem pœnitentiae dicens, quod necessaria est longe positis a Deo, ut appropinquent : et tangit ordinem, cum dicit quod pœnitenttia est secunda tabula post naufragium.

ARTICULUS I.

An sacramentum pœnitentiae bene ordinetur quantum in ordine sacramentorum ?

Sed circa hoc incidit duplex quaestio, scilicet de ordine hujus sacramenti : et de verbo Hieronymi quod adducit : « Secunda tabula post naufragium. »

Item videtur, quod tractari debuit ante Eucharistiam : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod Magister congruo ordine ordinat sacramenta : qui ordo supra assignatus est in principio notularum super hunc quartum librum Sententiarum.

Quantum autem pertinet ad hunc tractatum,

DICENDUM ad primum, quod Magister ordinat sacramenta secundum ordinem morbi, contra quem ordinatur gratia cujuscumque sacramenti : et quia primus morbus est morbus originalis, et pene ad sequentes illum, propter hoc primo oportuit poni sacramenta que sunt remedia contra illum cum suis sequelis. Est autem gratia baptismalis contra morbum illum secundum se : sed quia remanet concupiscentia debilitans in prælio, ideo datur gratia confirmationis : ex concupiscentiae autem motu sequitur defectus virium ex deperditione roboris spiritualis, contra quod ordinatur gratia sacramenti Eucharistiae. Quia autem post omnia hæc frequenter incidit actuale mor-

<--- Page Split --->

tale, igitur quarto hoc loco agit de pœnitentia, quae ordinatur contra id : posset tamen aliquo respectu ordinari pœnitentia ante Eucharistiam, ut alibi ostensum est 1.

Patet igitur solutio ad primum , et etiam ad tertium : quia hoc est particulare et per accidens, scilicet quia adultus habet actuale : tamen originale per se est quod curatur baptismo, et pœnitentia non præexigitur quantum ad naturam peccati, contra quod per se est baptismus ordinatus : sed potius quia baptizatus, si adultus est, et peccavit, pœnitet, aliter esset fictus : sed quod non sit per se, patet, quia si per se esset, semper pœnitentia præcederet baptismum : et hoc non est verum, ut patet in parvulis.

1

Ad ALIUD dicendum, quod baptizati a Joanne, omnes erant adulti, et in peccatis actualibus existentes : et ideo oportuit eos pœnitentia præparari ad baptismum Christi : sed tamen non oportet propter hoc quin per se et secundum naturam gratiae quam causat baptismus, præcedat pœnitentiam, ut dictum est.

1

1

Ad ALIUD dicendum, quod in morbo sunt duo, scilicet culpa, et pœna : et numerando culpam cum culpa, tunc prima culpa est originalis, et secunda actualis : et contra primam est baptismus, et contra secundam pœnitentia. Cum autem non sit sacramentum tantum ordinatum contra culpam, sed etiam contra pœnam, non sequitur, quod sit secundum sacramentum : sicut non sequitur, actuale est secunda culpa in genere : ergo est secundus morbus : quia secundus morbus est ille qui procedit ex primo, nullo addito : et hic est concupiscentia et pronitas ad malum, quæ est ex fomite vel ipse fomes : naufragium autem per se non facit pœna quæ justa est, sed potius culpa : et ideo pœnitentia est secunda tabula, non tamen secundum sacramentum, nec secundo loco ordinandum.

Ad ALIUD dicendum, quod gratia sacramentalis solvit a peccato, non tantum ex parte culpæ ex qua per se facit naufragium, sed etiam ex parte pœnæ, ut dictum est : et ideo illa ratio non procedit.

Ad ALIUD dicendum, quod sicut generatum confortatur post generationem a natura, et deinceps nutritur : ita etiam est in sacramentis : quia primo datur sacramentum regenerationis quod dat esse gratiae contra defectum primum : deinde confortatur ex gratia confirmationis, et tertio nutritur statim.

Si autem aliquis objiciat, quod confortatio sit per nutrimentum : ergo secundum hoc Eucharistia debet præcedere Confirmationem : dicendum, quod hoc non valet : quia duplex est confortatio in natura. Una est quæ est per remotionem dispositionum contrariarum : et hanc dat ipsum generans cum forma, vel statim post formam : quia aliter generatum non resisteret alterationibus sequentibus, sed statim corrumperetur. Alia autem est per restaurationem deperditi ; et illa fit per cibum.

Dicendum igitur, quod prima confortatio est cui similis est confirmatio, sicut sonat suum nomen : et gratia ejus debilitat concupiscentiam, et confirmat gratiam collatam in baptismo : sequens autem confortatio assimilatur Eucharistiae : et sic patet, quod stat ordo Magistri.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc per accidens sic est, in quantum est peccatum actuale in comedentibus : sed tamen defectus contra quem generaliter in omnibus ordinatur Eucharistia, est ante actuale : et ideo Eucharistia est ante pœnitentiam.

<--- Page Split --->

sacramentum simpliciter, sed secundum contra culpam ordinatum. Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS II.

An pænitetia sit secunda tabula post naufragium ?

ARTICULUS III.

An pænitetia est virtus ?

Secundo quæritur, Qualiter dicatur secunda tabula ?

Naufragium enim primo factum est per originale peccatum, et tabula salvans est baptismus : secundum autem naufragium est per actuale sive personale peccatum, et tabula salvans est pænitentia : quæritur igitur, Utrum sit tabula in quantum virtus est, vel in quantum est gratia, vel in quantum est sacramentum ?

In omnibus enim his generibus est, ut infra patebit.

Si dicatur, In quantum virtus. Contra : Secunda virtus communicare debet alicui prime virtuti : non enim congrue dicitur, quod Petrus secundus est homo, si prior eo fuit asinus : ergo baptismus esset prima virtus : et hoc est falsum : ergo non in quantum virtus est secunda tabula.

Si dicatur, quod est secunda in quantum gratia : videtur falsum : quia multæ gratia præcedunt, scilicet confirmationis, Eucharistiæ, et baptismi.

Eodem modo objicitur si dicatur, In quantum est sacramentum : prius enim habitum est, quod non est secundum sacramentum : ergo videtur, quod nullo modo sit secunda tabula.

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod secunda tabula est, in quantum est sacramentum contra morbum, qui est culpa, ordinatum : quia, sicut prius dictum est, pœna non facit naufragium in quantum hujusmodi : quia multæ pœnæ promovent ad meritum : et ille qui meretur, non patitur naufragium : unde non est secundum

Deinde objicitur de hoc quod dicit, ibi, A, § 2 : « Pænitetia dicitur et sacramentum, et virtus mentis, etc. »

Et quæruntur hic duo, scilicet an pænitentia sit virtus ?

Et, Utrum sit virtus generalis, vel specialis, si virtus est ?

Quod autem sit virtus, videtur ratione et auctoritate.

Item, Hoc dicitur in Littera in pluribus locis.

<--- Page Split --->

enim Philosophus, quod non expellitur contingens a contingente, sed oppositum a per se sibi opposito : nec fit contingens a contingente, sed ex opposito in situ. Ergo quod expellit peccatum, est virtus : pcnitentia autem expellit peccatum.

Si forte dicas, quod pænitere non est opus, sed passio. CONTRA : Aut est passio tantum, aut ponit actum interiorem. Constat autem, quod non passio tantum : quia dicitur in Littera statim infra, quod « pænitentia est virtus, vel gratia 1, qua commissa mala cum emendationis proposito plangimus et odimus, et plangenda ulterius committere nolumus : » emendationis autem propositum est actus, et nolle iterum committere actum ponit, quia in hoc verbo nolo, non vis, manet voluntas actualis affirmata et supposita : ergo habetur propositum, quod opus bonum reddit : ergo est virtus.

nem : est enim idem pænitentia quod pæna tenta : nulla autem passio virtus est, ut ostenditur in secundo Ethicorum. Ergo pænitentia non est virtus.

Item, Omnis virtus habitus est : ergo suus erit actus aliquis et non passio : patet igitur quod virtutis non est pati proprie.

Item, Virtus est cum lætitia, vel sine tristitia ad minus : sed pænitentia est dolor, vel cum dolore et tristitia semper : ergo non est virtus.

Si dicas, quod est virtus reducta ad aliquam illarum : hoc falsum videtur : quia omnis reductio est penes aliquid commune : nulla autem virtus est, quæ

<--- Page Split --->

cum pœnitentia commune aliquid videattur habere : cum virtus sit circa opus ordinatum in bonum, pœnitentia autem est quodammodo detestatio, et non bonum secundum quod bonum : ergo videtur, quod non sit virtus.

Alia autem multa valde facile est hic ad utramque partem objecta adducere : sed hæc sufficiant.

Solutio . Dicendummihividetur , quodvirtussumiturproprie , etcommuniter : propriequidemaPhilosophoinEthicis , etsecundumhocesthabitusordinansinbonumintellectualisvelmoralis : intel . lectualisquidemquiadoctrinaetexpe - riendocircaoperabiliasumitgeneratio . nemsuænaturævelsuiipsiusexparteillaquamaterialisest : etvoluntasestcomplensformamsecundumquoddicitPhilosophus , quodvirtutesvoluntatessuntsimplicitervelnonsinevoluntate , sicut φ ρ ό ν η σ ι ς , etprudentia , ethujusmodi , quæsicutipsePhilosophusinVIEthico - rumdicit , estidemquodrectaratio : etintelligiturderectarationeeligibilisadopusvirtutis . Moralisautemcircapas - sionesest , veloperationes : circapassio - nesquideminnatas , velillatas : circain - natasquidemtemperantia , illatasautemfortitudo . Justitiaverocircaoperationes , inquibusnullaproprieestpassio : p r o p - terquodipsajustitiadiciturcommunebonum : quiaetvirtutesmoderativæde - lectationumveltristitiarumsuntcircapropria : mediumautemsicutidemPhilo - sophusdicitinVEthicorumnonhabentipsæeodemmodo : quoniamillavirtusquæestcircapassiones , proprieestme - diumduarummalitiarum , quarumutra - queestabundantia , etdefectusdifferen - t e r : sicutmediumaudaciæquæauden - doabundat , timendoautemdeficit : ettimiditatisquætimendoabundat , e t a u - dendodeficit : ethocquidemmediumestfortitudo : etitaestreperireintempe - rantia , etinaliis . Sedjustitianonsem - perestmediumduarummalitiarum , necduarum , quarumutraquediffertsicutabundantia , etdefectus : quodfacileos - tenditurinjustitiadirectiva : quiasiin - justitiaabundatindecem , inquibusmedecipit : egoinjustedeficioindecem : etmediumerituttantummihirestituatur , quantumegodeficioinjuste , ettuabun - dasinjuste : etmalitiahicnonestnisiexpartedecipientisvelfraudantis : exparteautemejusquipatiturinjuriam , nonestmalitia , sedpænatantum . S i m i -

<--- Page Split --->

liter non nisi unus habens hic qui plus habet quam deberet : et non nisi unus deficio. Differt et aliter ratio medii : quia in duabus quæ sunt circa passiones, medium est quoad nos : et in justitia est medium rei proprie : et ideo accipitur proportionalitate geometrica vel arithmetica, ut Philosophus dicit. Sed de his alias. Sic ergo propriissime loquendo de virtute, bene concedo, quod pænitentia non est virtus.

Aliter sumitur virtus qua recte vivitur, et extenso nomine : et hoc præcipue a Theologo qui multa quæ in genere passionum ab Ethico ponuntur, virtutes dicit : ut timorem dicit Gregorius virtutem, sicut et generaliter septem dona : et gaudium dicit Ambrosius virtutem, sicut et generaliter duodecim fructus enumeratos in epistola ad Galatas 4. Et spem dicit virtutem theologicam omnis theologus : et similiter charitatem, et alia quæ secundum ipsum nomen passionem sonare videntur : et secundum hoc virtus erit generalius diffinita : scilicet quod quicumque habitus perficit animam rationalem secundum actum ordinantem in bonum vel a malo, quod ille virtus dicatur : et sic pænitentia est virtus, et timor, et gaudium, et hujusmodi, secundum dicta Sanctorum.

Hac tamen diversitate virtutis inducti Doctores nostri, diversas acceperunt opiniones, scilicet dicentibus Magistro Gulielmo Antisiodorensi et suis sequentibus, quod pænitentia non sit virtus : aliis autem dicta Sanctorum venerantibus, et dicentibus, quod sit virtus : mihi autem et quibusdam aliis videtur, quod sit virtus.

Oportet autem respondere ad utramque partem objectorum, ne deficiamus opinantibus utrumque, quia nos quodammodo consentimus utrisque.

Ad 1 at 2. DICIMUS igitur ad primum et secundum, quod virtus sumitur ibi extenso

nomine. Qualiter autem dicitur perfecta virtus, infra erit in quaestione.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc intelligitur de virtute generaliter accepta : secundum quod etiam quarumdam passionum tractatus pertinet ad tractatum virtutum, ut verecundia, et timoris, et pænitentia, et hujusmodi. Vel fiat vis in actu laudabili : actus enim laudabilis determinatus est in bonum propter bonum finem : et talem actum non habet pænitentia quæ est respectu mali.

Ad ALIUD dicendum, quod non oportet, quod omne illud de quo est præceptum legale, sit essentialis actus virtutis. Et est instantia : quia est præceptum legis non ascendere turrim : cum tamen non sit actus essentialis alicujus virtutis : et in theologicis ire ad Ecclesiam, vel tribus vicibus per annum apparere in conspectu Domini. Et ideo distinguunt Magistri, quod duplex est actus virtutis, scilicet proprius, et communis. Proprius est essentialis, et ille est unus solus : communis autem est ille qui secundario intenditur propter aliquid quod circa actum virtutis fit.

Item, Distinguunt actus ut egrediuntur a virtute, dupliciter, scilicet elicitive, et imperative : elicitive, sicut quælibet efficit suum actum : imperative autem, sicut una bene efficit actum alterius, secundum quod ut imperans illi efficitur, et alia ut obediens illi : et sic verum est, quod omne præceptum est circa actum virtutis primum vel consequentem, elicitum vel imperatum : sed ex hoc actu sic accepto non potest probari, quod aliquis habitus sit virtutis, si virtus proprie accipiatur.

Ad ALIUD dicendum, quod iterum medium illius rationis non probat pænitentiam esse virtutem, nisi generaliter sumpta virtute : quia ad rationem meriti sufficit in virtute, quod sit actus consequens vel imperatus ab aliqua virtute.

4 Ad Galat, v, 22 et 23 : Fructus autem spiritus est charitas, gaudium, pae, patientia, benigni-

<--- Page Split --->

Ad 6. Ad aliud dicendum, quod peccatum duplex habet expulsivum, scilicet per modum contrarii : et sic quodlibet peccatum expellitur virtute sibi contraria : et hoc est expulsivum formale, et per se. Habet etiam expulsivum per modum efficientis : et hoc est duplex, scilicet, efficientis per se : et hoc est solus Deus, secundum quod ipse dicit, Isa. xlii, 35 : Ego sum, ego sum ipse qui deleo iniquitates tuas propter me. Et est expulsivum per modum meriti ex parte peccantis : et hoc est detestatio peccati, quæ est actus pœnitentiæ, quia meretur peccatum abolere, cui non placet peccatum, sed detestatur ipsum : et illud expulsivum quod sic expellit, non propter hoc est virtus : sed esset virtus, si expelleret primo modo, scilicet ut contrarium : et hoc modo procedit objectio. Quod autem ita sit, patet : quia ex terminis motus ostenditur, quid sit contrarium : sicut ex sano ægram est, non ex albo : et ex albo nigrum, non ex tricubito : sic ex vitioso virtuosus, et non ex pœnitente, nisi ibi ex notet ordinem esse, ut dictum est.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod pœnitere non est perfecte bonum per se : quia pœnitere dicit quoddam quod exigitur ad bonum per se : unde est sicut adjunctum bono per se : et ideo non sequitur proprie, quod sit actus virtutis proprie acceptæ. Cum autem dicitur, quod « bonum est per se, vel ex præcepto, » accipitur generaliter bonum per se, et non stricte, scilicet prout communiter se habet ad bonum honestum, et utile, ad illud et conjunctum illi : et cum dicitur, quod « virtus est de per se bonis, » accipitur pro honesto stricte accepto : quod diffinit Tullius dicens, quod « honestum est quod sua vi nos trahit, et sua dignitate nos allicit. »

Ad 8. Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, « virtus bonum facit habentem, et opus illius bonum reddit, » intelligitur de opere quod est per se bonum secundum rationem medii et finis : tale autem non

est opus quod est tantum a malo recedens, ut dictum est.

Et sic patet qualiter respondentum est pro parte una : et hæc forte est verior pars opinionum.

Pro ali a parte, scilicet sustinendo Ad 8. quod sit virtus, dicemus ad primum in contrarium objectum, quod multa sunt, quæ ipso nomine passionem sonant, ut misericordia, nemesis, et hujusmodi, quæ tamen sunt habitus : et ideo quia nomen proprium ipsius habitus non habenus, nominamus ea nominibus passionum, propter aliquam similitudinem actus passionis et habitus : sicut in spe, gaudio, dilectione, etc. Et sic etiam pœnitentia est nomen passionis quo nominatur habitus ille qui movet liberum arbitrium ad detestandum peccatum.

Ad aliud dicendum, quod non est siAd 8. mile de verecundia, et pœnitentia : quia verecundia non dicit proprie actum, sed passionem culpæ consequentem : et ideo etiam verecundus, ut dicit Philosophus, non fugit turpe, quia turpe, sed quia secum habet convicium vel exprobrationem : et ideo illa tantum passio est : sed pœnitentia detestatur peccatum : non quia habet convicium vel exprobrationem : sed peccatum perpetratum, quia turpe est et malum : et hoc est actus quidam simpliciter bonus : et ideo pœnitentia virtus erit, et non verecundia.

Ad aliud dicendum, quod actus virtuAd 8. tis non habet actum passionis extra quam est, quia hoc est impossibile : sed jam habitum est, quod falsum est, quod omnis virtus est circa passiones vel operationes optimorum operativa : et etiam dicimus, quod pœnitentia est circa opus quoddam, id est, detestari peccatum perpetratum : et est cum dolore adjuncto illi actui.

Ad aliud dicendum, quod virtus haAd 8. bet delectationem quæ est consequens actum virtutis, in quantum est virtus : sed quod non habeat aliquem dolorem circa materiam, vel circa contrarium, velut instrumentum, hoc non est verum :

<--- Page Split --->

et pœenitentia habet dolorem voluntatrium, ut instrumentum, tamen habet gaudium consequens actum, ut infra habebitur ex verbis Augustini : « Spiritus doleat, et de dolore gaudeat. »

Ad object 5. Ad ALIUD dicendum, quod ut dictum est, Ethicus non considerat nisi stricte dictas virtutes : si tamen large sumatur cardinalis virtus, tunc reducetur ad aliquam cardinalium virtutum, ut habitus secundarius ad principalem : et secundum hoc reducitur ad partem justitiae, secundum quod pœenitentia est satisfactiva pro peccatis, Deo debitum honorem reddens, ut dicit Anselmus : et penes hoc patet, quid sit commune in actu penes quod fit reductio.

Ad object 6. Ad ALIUD dicendum, quod pœenitentia recte vivitur : quia rectitudo est regula in bonum et a malo perpetrato secundum quod communiter accipitur : et ideo hic rectitudo est a malo. Objectio autem non accipit rectum, nisi valde stricte acceptum, quod est in bonum tantum.

Id object. 7 et 8. Ad ALIUD dicendum, quod diversi diversimode respondent, et omnes bene : quia objectio illa de multis fit. Quidam dicunt satis probabiliter, quod duplex est virtus, scilicet informans ad bonum, et reformans a malo : informans ad bonum perfecta et vera est virtus, ut charitas, et justitia, et hujusmodi : sed reformans a malo dicitur virtus imperfecta. Et dicunt, quod hoc quod dicitur, « Qui habet unam, habet omnes, » intelligitur de virtute perfecta informante ad bonum : et adhuc in illa non sequitur nisi de perfectionibus virtutum, quia fides non mansit secundum actum imperfectum in Christo, sed secundum actum sui generis qui est visio. De hoc autem multa supra sunt notata in libro tertio Sententiarum. Alii dicunt, quibus videtur consentiendum esse, quod licet qui habet unam, habeat omnes, tamen non oportet quod habeat secundum eosdem actus, sicut jam dictum est de fide quam non habuit Christus secundum quod videre per speculum in ænigmate, est ac-

tus fidei, sed habuit id quod perfectum est in virtute. Ita dicunt etiam de pænitentia, secundum quod est virtus, quod qui habet unam, habet pænitentiam, et parvulus, et innocens, et Christus : sed non actum cui competit imperfectio, qui est detestatio peccati cum voluntate numquam admittendi : actus enim qui est detestari peccatum commissum et dolere de commisso, imperfectionis est : et ideo secundum hunc actum non inest illis.

Ad hoc autem quod objicitur de parvulis, intelligendum est de pœenitentia, secundum quod est virtus in genere passionis, et sacramenti : sic enim verum est, quod nullus pœenitet, nisi qui peccavit.

Ad ALIUD dicendum, quod iste actus, Ad object 8. qui est detestatio peccati et voluntas non admittendi, completissimus est in patria : et hoc modo potest dici in futuro esse pœenitentia, quae omni modo erit sine passione : sicut dicit Gregorius, quod læti meminimus quandoque vulnerum : non ex quibus tristemur, sed ex quibus medico gratias uberiores agamus.

ARTICULUS IV.

An pænitentia sit virtus generalis vel specialis ?

Secundo adhuc ad majorem intellectum habitorum, quæritur, Utrum sit virtus generalis, vel specialis ?

Videtur autem, quod sit generalis : quia

<--- Page Split --->

bonum, et non bonum : ita velle hoc et velle hoc bonum. Ergo similiter etiam se habebunt et per eamdem rationem detestari malum, et detestari hoc vel illud : sed pœnitentia non est detestatio hujus vel illius, sed generaliter mali perpetrati : ergo est virtus generalis, ut videtur.

Item, Quando dicitur, quod objecti generalis est generalis actus, et objecti specialis actus est specialis, non intelligitur nisi de generalitate et specialitate materiae.

SOLUTIO. Dicendum, quod generalis soluti virtus dicitur dupliciter. Uno modo accipitur a Philosopho : alio modo a Sanctis. In V enim Ethicorum dicitur : « Justitia est legalis virtus generalis, differens a virtute in genere ratione tantum, non subjecto : quia virtus est secundum quod perficit animam : et justitia vel injustitia secundum quod consonat legi, vel non, in opere de quo est lex : » hoc autem

<--- Page Split --->

modo non potest dici pœnitentia virtus generalis, id est, idem quod virtus sub-jecto, et differens ratione : quia pœnitentiœ opus non est generale opus omnium virtutum prout opus ejus accipitur proprie, scilicet detestatio peccati perpetrati propter spem veniœ et timorem gehennœ. Si autem communiter sumatur detestatio peccati vel dolor, secundum quod dicit Boetius, quod virtus sese diligit aspernaturque contrarium, tunc quœlibet virtus aspernatur et detestatur vitium sibi oppositum : et hoc modo detestatio generalis vitii vel peccati, erit actus virtutis in genere. Sed hoc non dicitur proprie pœnitentia : quia pœnitudo omnis est in actu perpetrato non voluntario, id est, cui contrariatur voluntas in eo quod factus est, ut habetur ex principio II Ethicorum. Sed virtus in genere aspernatur omne vitium sive factum sit sive non.

Generalis autem virtus specialiter a Sanctis vocatur justitia quaedam generalis, qua de impio fit justus : quam dicunt quidam esse statum generaliter rectitudinis ad Deum, ad se, et ad proximum : et hoc iterum modo non est verum, quod pœnitentia sit virtus generalis. His modis quidam addunt tertium, scilicet quod generalis virtus est colligens alias virtutes integraliter, vel quasi integraliter, secundum quod Chrysostomus dicit, quod justitia generalis est : quia est quasi vinea : et aliae virtutes speciales sunt sicut vites. Hoc autem ego non sic intelligo : sed intelligo Chrysostomum loquentem de justitia legali, quae generalis est per dictum modum : tamen non est ut totum integrale ad virtutem : sed dicitur vinea propter ambitum communitatis suæ ad opera aliarum virtutum, secundum quod ad legis præceptum referuntur : et aliae dicuntur vites, quia sunt particulares quasi in ratione justitiæ legalis plantatæ. Sed aliquo modo in veritate dicitur virtus generalis secundum materiam, licet formam et rationem habeat specialem : sicut prudentia cujus

objectum est eligibile ad opus morale, non in una materia, sed in omni ratione : tamen in speciali quadam ratione contrahitur prudentia in virtutem specialem. Hæc autem ratio a quibusdam vocatur ordo operis in circumstantiis et fine, secundum quod omnis virtus dicitur inspectrix medii aliquo modo, sed prudentia simpliciter. Et hoc modo per quamdam similitudinem potest dici pœnitentia virtus generalis : quia habet actum qui non determinat sibi materiam hanc vel illam, sed potius recipit malum vel peccatum in omni materia sub ratione specialis, scilicet perpetrati, quod potest consequi veniam.

Secundum hunc igitur modum dicemus, quod pœnitentia est virtus generalis generalitate materiae circa quam est : habens tamen determinatam rationem existendi circa illam : et ideo est specialis dicta ab aliis virtutibus.

DICENDUM ergo ad primum, sicut supra, quod revocans defectus duplex est, scilicet per modum formæ, et per modum quodammodo efficientis et operantis circa subjectum deficiens, ut a defectu removeatur. Primum est generale. Secundum non oportet quod sit generale, sed potest esse speciale.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus ibi loquitur de revocantibus singulos defectus formaliter.

Ad aliud dicendum, quod illa objectio non probat, quod pœnitentia sit generalis nisi communitate materiae circa quam est, quæ est quasi materia remota. Contrahitur autem illa et efficitur quasi materia propria, per rationem specialem quam pœnitentia ponit circa illam : et hoc est peccatum perpetratum, per dolorem potens habere veniam, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod perpetratum ponit necessitatem perpetrati : et secundum hoc non est de ipso pœnitentia purgans peccatum : sed ex hoc quod perpetratum adhuc inest quodammodo in subjecto, secundum quod dicit Magi-

<--- Page Split --->

ster supra in libro secundo Sententiarum, quod peccatum transit actu, et manet reatu: et non manet indissolubile in subjecto, sed potius solubile per pœnitentiam: et hoc modo pœnitentia est de peccato perpetrato, sed in quantum perpetratio est causa qua aliquo modo est in subjecto non solubile nisi per pœnitentiam.

est sola privatio, sed in quantum est actus perpetratus cum privatione : et sic licet ex parte privationis non specificetur, nisi per oppositum, tamen ex parte actus specificari potest : et hoc modo pœnitentia est de ipso sicut virtus specialis.

Ad EA autem quae objiciuntur in contrarium videtur esse concedendum.

Ad aliud dicendum, quod est generale peccatum quoad materiam : sed tamen restringitur per hoc quod est perpetratum circa subjectum : unde ex hoc inest peccatum quod perpetratum est, et non inest quod non est perpetratum : et aliam specialitatem non quaerit pœnitentia : et cum illam specialitatem recipiat formaliter actus pœnitentiæ, non erit pœnitentia virtus generalis, sed specialis, sicut prudentia, ut prius dictum est.

Ad aliud dicendum, quod verum est, quod voluntas determinatur per volitum : sed pœnitere non est determinare malum in quantum hujusmodi, sed potius secundum quod malum est in subjecto existens : et per hoc quod est perpetratum, potens habere veniam per dolorem : et sic efficitur voluntas specialis : et ideo non est simile quod pro simili adducitur in opposito.

Ad aliud dicendum, quod peccatum dicit actum privativum, et malitia dicit ipsam privationem: et bene concedo, quod non specificatur nisi per oppositum: sed per oppositum specificatur dupliciter, scilicet per id quod est materia circa quam est, vel per rationem quam ponit circa materiam remotam, quae quamvis alterius est, tamen per determinationem efficitur sua: sicut prudentia quae circa materiam castitatis vel fortitudinis, ponit rationem specialem, et efficit eam per hoc sibi propriam: et ita specificatur etiam virtus ex parte subjecti, scilicet quae inest, et per ipsum consequens perpetratum, in quantum per opus proprium privativum est hujus vel illius virtutis. Vel melius dicitur, quod pœnitenlia non est de peccato in quantum

ARTICULUS V.

Utrum pœnitentia sit in uno genere, vel in pluribus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, A, § 2 : « Est enim pœnitentia interior, et est exterior, etc. »

Ex hoc enim quod hic dicitur, et parum infra, videtur pœnitentia poni in multiplici genere : dicitur enim hic virtus, et sacramentum.

Item, Parum infra, dicitur actus, cum dicit Ambrosius, quod « pœnitentia est præterita mala flere vel plangere, et plangenda non committere. »

Parum autem infra etiam virtus, vel gratia : cum tamen gratia proprie loquendo non sit virtus.

Item, Ulterius in eadem distinctione dicitur dolor sive afficitio et amaritudo animæ. Ergo pœnitentia est in genere virtutis, et gratiae, et actus qui est plangere, et passionis, scilicet doloris, et sacramenti : cum autem una et eadem species non sit in diversis generibus, videtur quod istis modis non dicatur univoce, sed æquivoce.

ITEM, Videtur quod falsum dicat Magister in Littera, cum dicit, quod pœnitentia exterior est sacramentum : quia, sicut supra sæpius habitum est, in sacramento quoddam est quod est sacramentum tantum, et quoddam quod est res tantum, et quoddam quod est res et

<--- Page Split --->

sacramentum : et hoc est interius semper et verissimum sacramentum : ergo in pœnitentia similiter est : ergo non est exterior tantum sacramentum.

Item dicitur infra 1, et Magister dicit in Littera, quod in pœnitentia quiddam est quod est res et sacramentum, et est interius : ergo videtur sibi contrarius ad hoc quod hic dicit.

Ulterius quaeritur, Cum alia sint sacramenta tantum, ut baptismus, et confirmatio, et Eucharistia, et sic de aliis : quare istud est virtus et sacramentum, et gratia, et dolor, et actus quidam, sicut jam habitum est, quod in diversis ponitur generibus ?

Quest. 2. ITEM ulterius quaeritur, Utrum pœnitentia secundum quod est virtus, sit res pœnitentiae secundum quod est sacramentum ?

Et videtur quod sic : quia

Sed contr. SED CONTRA :

a multis causatur : ergo non est effectus sacramenti istius, ut videtur.

Solutio. Dicendum ad hoc, ut videtur, quod pœnitentia non accipitur in una significatione, secundum quod cadit in diversis generibus supra dictis : sed cum in peccato multa sint, et pœnitentia sit contraria peccato secundum diversas rationes contrahendi peccata, cadit in diversis generibus : est enim in peccato culpa, quæ est contraria gratiae : et est ibi actus qui causat existentiam ejus in subjecto, quia licet actus ejus transeat, tamen remanet adhuc in subjecto peccatum, ut prius dictum est : et est iterum peccatum vulnus quoddam boni naturalis, et spoliatio gratuitorum : et idem est cum quadam delectatione in opere. Secundum igitur contrarietatem quam habet pœnitentia ad ipsum in eo quod est culpa quædam, sic pœnitentia est gratia, et ponitur in genere gratiae : in eo autem quod est in subjecto manens ex perpetratione, sic contrarium ejus est virtus, et ponitur in genere virtutis : peccatum autem secundum quod est quoddam vulnus animæ, sic habet medicinam quæ est sacramentum, et hoc modo cadit pœnitentia in genere sacramenti : et secundum quod est in opere delectabili, contrariatur actus qui est plangere sive dolere : et secundum quod est libido quædam vel ex libidine, contrariatur passio quæ est tristitia quæ pœnitentia dicitur.

<--- Page Split --->

Si autem aliquis dicat, quod istæ sunt differentiæ penes modos quosdam consideratæ, magis quam penes rem : cum ea quæ sunt in diversis generibus, differunt secundum rem : et ita ista distinctio non sit competens. Dicendum, quod hæc distinctio est penes rem : quia in veritate pænitentia quæ in toto, id est, quantum ad omnem modum et omnia quæ sunt in peccato, estdolor procedens ex habitu liberi arbitrii informati per gratiam, habens actum quemdam destructivum peccati, et manifestatus in signo, et ad intus vi clavium : unde pænitentia singulariter dicitur omnia illa, scilicet gratia, et habitus, et actus, et sacramentum, et dolor, et etiam id quod extra injungitur per claves : et ideo æquivoce cadit in diversis generibus, licet in omnibus significationibus habeat analogiam ad unum, quod est peccato contrariari quod est perpetratum.

Ad aliud dicendum, quod Magister hic accipit exteriorem, secundum quod interiori attestatur : et sic patet, quod non valet objectio. Vel potest dici, quod Magister hic loquitur de eo quod est sacramentum tantum : sed prima solutio est melior, prout probatur infra, distinctione XXII, cap. ultimo 1.

Ad quæst. 1. Ad aliud dicendum, quod hoc sacramentum ordinatur contra peccatum personale, in quantum proprium est et personale : hoc autem consistit in actu voluntario vituperabili, eo quod est turpis : et ideo necessario habet remedium duplex contrarium, scilicet in quantum est actus, et in quantum est vulnus : et primo modo contrariatur ei virtus, secundo modo medicinæ sacramentum : et ideo pænitentia quæ in toto contrariatur ei, est virtus et sacramentum diversa consideratione. Alia autem sacramenta non sunt contra peccatum sic consideratum, sed potius sunt contra originale, quod

non agitur, sed contrahitur : vel sunt contra pœnas peccati, ut supra probatur in quæstione de divisione et sufficientia sacramentorum a : et ideo quia illa non respiciunt actum voluntarium circa quem est virtus et vitium, ideo nullo modo habent rationem virtutis.

Ad aliud dicendum, quod res sacramenti pænitentiæ non est proprie virtus pænitentiæ, sicut patet per objectionem contrariam, quæ bona est, et causam reddit, quare non sit res ejus : quia duplex est res sacramenti, scilicet propria, et communis, sive conjuncta illi : propria quidem est gratia specialis curans illum morbum specialem contra quem institutum est sacramentum : et habita una gratia sacramentali, non habetur propter hoc alia quæ proprie est virtus alterius sacramenti. Quia vero gratia nulla datur in parte, sed in toto, jam concomitatur illam gratiam omnis virtus : et ideo recipit omnem virtutem : et hic est effectus consequens : et hoc modo procedunt objectiones probantes virtutem pænitentiæ esse effectum sacramenti pænitentiæ.

EA AUTEM quæ objiciuntur in contraAd 1 rium, licet secundum argumentum parum valeat, concedo. Dico autem, parum valet : quia dictum est supra in quæstionibus de baptismo 3, quod sacramenta dupliciter comparantur ad unum effectum inducendum, scilicet secundum quod sunt in proposito ad suscipiendum et secundum quod in re suscipiuntur : et sic nihil prohибet, quod veniens ad recipiendum pænitentiæ sacramentum, habeat effectum pænitentiæ, sicut veniens ad baptismum, quandoque habet effectum baptismi.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VI.

An penitentia sit justitia ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, A, § 2 : « Penitentia dicitur a puniendo, etc. »

Et quaeruntur tria, quorum primum est, Utrum pœenitentia sit justitia : sicut videtur innuere Magister in Littera.

Secundo, An sit charitas ?

Tertio, Si est virtus specialis, in qua animae vi sit ?

AD PRIMUM autem objicitur sic :

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod quaestio ista levis est, et parum valet. Potest enim pœenitentia considerari in habitu vel in actu. Si in habitu, est habitus distinctus per se movens liberum arbitrium in peccati delectationem sub spe veniae : et non est justitia, nec proprie justitiae spe-

<--- Page Split --->

cies, de qua prædicetur justitia sicut genus de specie : sicut justitia communis de justitia distributiva, et de justitia directiva. Si autem consideretur in actu qui est detestari : tunc potest actus suus imperatus esse a justitia secundum quod dicit Augustinus, quod pænitentia est quædam dolens vindicta, puniens in se quod dolet commisisse. Et secundum quod dicit Anselmus, quod restituit pænitens Deo honorem debitum : et hujusmodi verba dicunt Sancti frequenter : non tamen hunc actum elicit proprie justitia, sed imperat tantum : et tunc rationem debiti assumit. Secundum autem quod in habitu consideratur, est habitus secundarius juxta principalem sumptus qui est cardinalis justitia : sicut etiam aliæ virtutes secundariæ sumuntur juxta cardinales, quæ nec sunt cardinales, nec species cardinalium, ut magnanimitas, largitas, magnificentia, mansuetudo, et hujusmodi, de quibus determinatur in IV Ethicorum. Et per hoc patet responsio ad objecta.

vir in matrimonio, et hujusmodi. Large tamen justitia est inter istas personas quam justitiam vocat Philosophus justitiam directivam. Sed justitia proprie est inter eos qui jure suo sunt pares et æquales, ita quod suum unius non est suum alterius : et hoc modo pænitentia secundum quod actus ejus imperatur a justitia, est quædam paritas juris inter Deum et hominem : ut Deus quidem sit damnificatus in suo, et homo superabundans et damnificans : pænitentia aurem est æqualitas, tantum restituens Deo quantum damnificatus est et homo damnificavit.

Ad ALIUD dicendum, quod est æqualiaAd ad tas rei, et æqualitas accepta ab eo qui damnificatus est, quæ est æqualitas reputationis. Et æquale rei restituere non possumus : sed æquale quod est reputationis, scilicet quia Deus non exigit plus a nobis, quam dat nobis ex dono gratiae : sicut si deberem tibi centum, et darem tibi nonaginta novem, et ego restituerem tibi unum, juste restituissem.

Ad 1 eiseq. DICENDUM igitur ad primum, quod illa Glossa loquitur in illo sensu quo imperativum pænitentiae justitia est : tamen est alius habitus eliciens actum illum.

Et hoc modo procedunt objectiones ad partem illam inductæ : unde patet solutio ad omnes.

Ad ID quod quæritur de Gregorio, diAd quod intelligitur de radicibus peccati perpetrati : et hoc potest fieri imperio justitiæ, licet non semper ita fieri sit necessarium, ut dictum est.

Ad objecf. 1. Ad ea autem quæ objiciuntur in contrarium, dicendum quod justitia proprie non est hominis ad se, nisi sicut dicit Philosophus, sit hominis ad se in quantum diversa sunt in uno homine, sicut superiores vires et inferiores, et quodammodo justum est inferiores famulari, et superiores imperare : et hæc justitia non vocatur mathematica a Philosopho. Nec proprie justitia est hominis ad suos, ut sunt sui : ut patris ad filiumfamilias, vel servi ad dominum, vel viri ad uxorem : quia servus et filiusfamilias et uxor non habent suum nisi nomine domini et patris et mariti : et id proprie non redditur eis nisi in aliquo æquales sint, et nisi unus in potestate alterius, sicut uxor et

ARTICULUS VII.

An pænitentia sit charitas vel alia virtus ?

Secundo quæritur, An sit charitas, vel alia virtus, vel aliqua species ejus ?

<--- Page Split --->

erit, quod omne odium provenit ex 4 amore boni : ergo odium hoc propter peccatum perpetratum provenit ex amore boni, et præcipue boni summi : et hic est charitas : ergo primum in pænitentia est charitas. A principio autem motivo debet trahi ad speciem ipse actus : quia illud informat actum, quod primo movet potentiam : ergo pænitentia erit charitatis actus, ut videtur : ergo habitualis pænitentia est charitas.

SED CONTRA videtur, quod

Solutio. Solutio. Ad hoc et omnia hujusmodi dicendum, quod pænitentia non est charitas : sed aliud est esse actum virtutis alicujus naturaliter, sive per se elicitive, ut dicunt Magistri, eo quod talem actum per modum naturæ cujusdam active elicit : sicut calidum elicit ex se calefacere. Et aliud etiam per imperium aliquod esse aliquem actum alicujus virtutis : et

unc actus ille habet aliquid de ratione virtutis imperantis. Et aliud est esse actum aliquem alicujus virtutis sicut promoventis et expedientis per adjutorium aliquod ad actum : quia, sicut dicit beatus Gregorius, virtutes vocant se invicem ad convivia et adjutoria. Omnes autem hic inductæ objectiones non probant actum pænitentiae esse hujus vel illius virtutis, nisi per modum adjutorii.

SED TAMEN sciendum, quod duo prima argumenta nihil omnino valent. Quod enim primo objicitur ibi, quod omnis timor ex amore est : hoc plane verum est : sed ille amor est habitualis placentia sui, qui dicitur esse radix vitii, non vitium aliquod in specie vel genere determinatum. Similiter cum dicitur, quod odium mali procedit ex amore boni, ille amor non est charitas vel alia virtus, sed habitualis placentia et boni naturalis, secundum quod generaliter sumitur propositio. Si autem particulariter sumatur, eo quod quandoque odium peccati ex charitate Dei est, quando oditur peccatum in quantum Deo dilecto est contrarium : tunc erit actus ille per imperium charitatis. Et forma arguendi non valet : quia procedit ex omnibus particularibus.

Ad aliud dicendum, quod haec est falsa, amor boni universaliter est in concupiscibili : sive enim ly universaliter determinet ly boni : ut sit sensus, amor boni universaliter sumpti, est in concupiscibili : sive distributionem ponat circa ly amor, et determinet compositionem, falsa est propositio : particulare enim est bonum, quod amat ex concupiscibili, sicut sciunt omnes qui jam alibi didicerunt, quod concupiscibilis est sensibilis animæ pars. Similiter bonum est aliquid uniuscujusque objecti quod amat potentia : sicut et concupiscibilis amat suum bonum. Unde per omnem modum falsa est proposito.

Si autem dicatur, quod bonum simpliciter amatur a concupiscibili, et ab

<--- Page Split --->

aliis bonum sui et secundum quid, adhuc falsa est proposito, si consentimus, quod concupiscibilis est pars sensibilis animae: sicut concorditer pronuntiant omnes auctoritates tam Sanctorum, quam Philosophorum. Si autem dicamus propositionem intelligi de concupiscibili humana quam dicunt quidam esse partem animae rationalis: tunc nihil valet ad propositum: quia, sicut prius ostensum est, ille amor non universaliter est charitas: et si sit quandoque charitas, tunc actus pœnitentiae erit per imperium tantum charitatis, et non essentialiter. Et forma arguendi ex paribus non valet.

Ad object. 1. Ad aliud dicendum, quod sustinere æquivoce sumitur de patientia et pœnitentia: patientia enim est in periculis, et pressuris illatis per violentiam ab extrinseco: sed in pœnitentia est sustinentia doloris assumpta voluntarie: unde illa objectio non valet.

Ad aliud dicendum, quod illa objectio non probat, nisi quod temperantia per modum advenientis promovet pœnitentiam: et eodem modo procedit id quod ultimo inducitur de prudentia: et tales adaptations Sanctorum, similitudines quasdam, et non proprietates considerant: et valde parum probant de proposito.

ARTICULUS VIII.

In qua vi animæ est pœnitentia ?

Tertio quaeritur, In qua vi animæ sit pœnitentia ?

animae: ergo actus iste proprie est synderesis: ergo et habitus a quo elicitur: sed habitus ille est pœnitentia, ut dictum est: ergo pœnitentia est in synderesi.

Sed iterum hoc videtur impossibile: quia non est possibile unam et eamdem numero formam in diversis subjectis esse: sed pœnitentia est una numero forma: ergo non est nisi in uno subjecto: sed omnes potentiae simul, sunt diversa subjecta: ergo pœnitentia non est in omnibus simul.

<--- Page Split --->

Solutio . Dicendum , quodlicetquidamdicantpotentiasanimæessesubjectaetvirtutumetvitiorum , tamenhocnonestverum : etquoddicunt , nonestdictumsubtiliratione . Impossibileenimest , quodaliquidsitsubjectumnonhabensproprietatemaliquammateriæ : undeanimaestsubjectumomniumeorumquæsuntinanimasecundumidquodest , etnonsecundumidquoest : sedverumest , quodcumperficiaturanimahabitibusetformisquæsuntinipsa , quodammodoperficiturquoadhancpo - tentiam , etquodammodoquoadaliam : ethocmodofortevoluntdicere , quodvirtussitinistavelinillapotentia . Dicoergosinepræjudicioaliterdicentium , quodillehabitusquiestpænientiaestinirascibilicumrationeparticipanteali - quidrationis , secundumquodadratio - nemordinatur : ethocvideturexdictoAugustini , quodpænientiaestvindictapuniensinsequoddoletcommissise . ftemetiamexhocquodpænientiadici - turesseindignatiosuipropeccatoper - petrato . Etiterumhocprætenditipsumnomenquodsonatinpænætentionem , quahomopunitseipsum .

ADPRIMUMergo quod objicitur, dicendum quod synderesis non illo modo remurmurat peccato quo irascibilis : quia synderesis remurmurat peccato universaliter, non perpetrato in quantum est in subjecto : sed irascibilis remurmurat sicut pœenitens remurmurat : quia hoc improprie dictum est : sed detestatur peccatum perpetratum secundum quod perpetratio causa est quod ipsum sit in subjecto et in particulari : et sic patet solutio ad primum.

ADALIUDdicendum , quodratiodici - turhicutordinatrixaliarumvirium : etideoatribuitureiquodestviriumalia - rumordinatrix .

ADALIUDdicendum , quodinconcu - piscibiliestamorbonigeneraliter , sicutetiaminpræcedentiquæstionedictumest . Sitamenconcedatur : tuncdicatur , quododiumvitiiduplexest . Unumquod

estdissensusvitiiingenereetsequituramoremvirtutisingenere : ethicamornonestconcupiscibilisproprie , sedap - propriate , cumsitcommuniteromnium . Aliudetiamodiumestspecialecumin - dignationeetinsurrectionecontraip - s u m , inquantumestinsubjecto : ethocestpænientiæetirascibilis , ethocnonopponituramorivirtutisvelboniinge - n e r e , sedinspeciequoamatirascibilissibipropriumobjectum .

Adinautemquodsequitur , licetcon - cedamusconclusionem , tamensciendum , quodGlossaillaloquiturnondepropriispotentiarum , seddeappropriatispotius : etdetalibushocquodintelligerepotui - musscripsimusinconclusionibusnostrisdeanimaintractatudepotentiismoti - v i s .

ADALIUDquodsequiturdicendum , quodnonomnepecatumestinliberoarbitrio , sicutinsubjecto : necinanimasecundumliberumarbitrium : sedomnepeccatumestinliberoarbitriosicutincausacausanteetcomplentepeccatum : ratioeniminchoatperdeterminationemquoditafiat , sedvoluntascomplet . Deindenota , quodquidamhocconce - d u n t , etutunturhacratione : quiainfe - riorespotentiæsuntmoventesmotæ : undesivirtutesessentinillis , essentvir - tutesmotæaratione : etcumipsæsintgratuitæ , oporteretquodmotumgratiæpræveniretmotusnaturæexparteratio - n i s , velliberiarbitrii , ethocestincon - veniens : ideodicunt , quodnullavirtusestininferioribusviribus . Etsihocestverumquoddicunt : videturtuncquodquidquiddiciturinfineprimiEthicorum , etaDamasceno , etaGregorioNicæno , etabAvicenna , totumfalsumest : ethocreputoegoabsurdum : etideodico , quodmotusquoratioordinatetregitinferioresvires , æquivocusestadmotumvirtutisgratuitæinformantisopus : etideosiillepræveniretistam , nonessetpropterhocpriornisiessetejusdemra - tionis .

Præterca , Nonestinconveniens , q u o d

<--- Page Split --->

ratio informata gratia præveniat concupiscibilem vel irascibilem informatam gratia: quia semper erit motus gratiae primus.

Ad 6. Ad ultimum dicendum, quod non est in qualibet potentia pœnitentia, licet materia circa quam est, sit in omnibus vel possit esse : et hæc est ratio, quia non est in omnibus, secundum quod est de ipsa pœnitentia, sed tantum in irascibili: est enim irascibilis detestari peccatum perpetratum sub spe veniæ, et in quantum est sibi indignum peccatum et contemptibile : et hoc modo efficitur peccatum propria materia irascibilis : et hoc modo pœnitentia est de ipso.

ARTICULUS IX.

An pœnitentia sit prior aliis virtutibus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur, ibi, A, § 2 : « Pœnitentiae virtus timore concipitur, etc. »

Et quaeruntur hic tria : primo de ordine ipsius ad alias virtutes, tam ex parte intellectus, quam ex parte affectus.

Et secundo, Qualiter verum est quod dicit, quod concipitur timore ?

Tertio, Quare non dicitur, quod concipitur amore ?

Ad PRIMUM autem objicitur :

per Hilarium in libro I de Trinitate, ubi dicit sic: « Sicut in baptismo omnia peccata remitti credimus, vel per martyrium nullum credimus peccatum imputari : ita pœnitentiæ compunctione fructuosa deleri fatemur peccatum : lacrymæ enim pœnitentium apud Deum pro baptismo reputantur. »

Item, Bernardus dicit, quod « prius exstirpanda sunt vitia, quam inserantur virtutes : » sed pœnitentia exstirpat vitia : ergo ipsa est ante insertionem virtutum : ergo nulla virtus præcedit eam.

Item, Augustinus : « Nullus nisi pœniteat eum veteris vitæ, novam inchoare potest : » sed abjectio veteris vitæ est ante inchoationem novæ : ergo pœnitentia est ante inchoationem novæ vitæ : inchoatio autem novæ vitæ est per virtutes : ergo pœnitentia est ante alias virtutes.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Dicendum, quod habitus virtutum omnes infunduntur simul tempore : tamen natura unius habet ordinem ad alium secundum ordinem suorum actuum : quia actus sunt prævii habitibus. Unde sine præjudicio quorumdam modernorum aliter dicentium, dico cum antiquis, quod illa prioritate fides prima est, sed pœnitentia proxima est justificationi, et timor Domini est media virtus, et spes similiter. Hoc autem expresse videri potest ex ipso motu pœnitentis, de quo dicit Gregorius, quod inter spem et timorem fide stabilimur : necesse est enim accedentem ad Deum primo credere, quia est, et quia remunerator est bonorum, et retributor malorum. 1 Ex isto autem conceptu habituali et actuali præhabito, consequitur timor pœnarum, et spes bonorum, et veniæ, vel bonorum per veniam : et ex isto dolor de peccatis spe veniæ ex consideratione pœnæ. Et hoc antiqui concorditer scribunt et dicunt : licet quidam moderni quadam deliberatione aliud dicere conentur.

AD 1. DICENDUM ergo ad primum, quod prima virtus dicitur ibi proxima, non quæ secundum ordinem naturæ est prima. Vel dicatur melius, quod pœnitentia dicitur prima, non simpliciter prima virtutum, sed ex parte subjecti j ustificabilis : quia ex parte illius prius est abjicere vitia, quam imbui virtutibus : et cum per pœnitentiam abjiciantur vitia, erit ipsa ex parte materie sui subjecti prima. Et hoc est primum generatione, et non formaliter : et non est primum natura nisi eo modo quo materia dicitur natura : et hoc est per posterius, ut vult Philosophus.

AD ALIUD dicendum, quod ex hoc quod est causa justificationis, non probatur prior nisi modo dicto. Causa enim justificationis est duplex, scilicet removens contrarium, et est formalis causa : formalis autem causa justificationis non est pœnitentia in eo quod hujusmodi, sed potius justitia : sed est removens contrarium ex parte materie. Per hoc etiam patet solutio ad dicta trium Doctorum, scilicet Hilarii, Bernardi, et Augustini.

AD ALIUD dicendum, quod fundamentum dicitur bonorum ex parte præparationis subjecti sive loci, ubi ædificandum est, et non sicut primum substans quod est pars essentialis ædificii : quia sic fides est fundamentum.

Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS X.

Qualiter pœnitentia timore concipiatur ?

Secundum quæritur, Qualiter pœnitentia timore concipiatur ?

Videtur autem quod non concipiatur : quia omnes virtutes simul dantur per infusionem : ergo nulla concipitur per aliam, ut videtur.

PRÆTERA, Qualiter concipitur potius Quæst. 1. quam generatur ?

ULTERIUS quæritur, Si timore, conciQuæst. 2. pitur, quo timore concipiatur ?

Videtur autem, quod servili : quia ille prius est, et fugit pœnam : ergo inducit dolorem de merito vel reatu pœnæ : et hic est actus pœnitentiæ : ergo concipitur timore servili.

CONTRA : Conceptum est intra conciSed contra. piens : ergo pœnitentia est intra timorem

<--- Page Split --->

concipientem, sed pœnitentia est cum gratia : ergo timor est gratuitus, quo concipitur pœnitentia : sed servilis timor non est gratuitus : ergo non concipitur timore servili, ut videtur, sed initiali.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod conceptum dicit intus captum, imperfectum : et ideo cum duo sint inter quae movetur pœnitens, ut dicit Gregorius, scilicet spes, et timor : et duo sint in pœnitentia, scilicet dolor, et gratia informans, quam consequitur gaudium de dolore, ut infra habebitur. Ex parte spei magis se tenent gratia et gaudium quae sunt perfectiva pœnitentiae in quantum est meritoria : ex parte autem timoris magis se tenet dolor qui est materialis in pœnitentia, et secundum se imperfectus. Et hoc patet ex hoc quod contritio dolorem communem habet cum attritione : cum tamen attritio sit dolor informis de peccatis : et quia conceptum dicit intus captum imperfectum, et ex parte doloris tenet se ad timorem, dicitur magis, quod timore concipitur, quam spe vel alia virtute.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod licet omnes simul tempore infundantur, tamen habent ordinem quemdam secundum naturam acluum ipsarum virtutum, et etiam ex parte subjecti cui infunduntur, ut in praecedenti quaestione determinatum est.

cepta est sicut puerperium informe, et ideo est sine gratia : et ideo generat eam et claudit in se timor servilis. Si autem intelligatur per concipiens generans intra et claudens pœnitentiam habentem formam gratiae, sicut clauduntur puerperia formata : tunc concipiens erit timor initialis : et non valet primum argumentum, quia ostensio pœnæ non est causa pœnitentiæ in eo quod hujusmodi, sed doloris tantum.

ARTICULUS XI.

Quare pœnitentia non concipiatur amore, vel alia virtute ?

Tertio quaeritur, Quare non concipiatur amore vel alia virtute ?

Fide enim videtur concipi, quia

Ad quest. 1. Ad aliud dicendum, quod 'generari ædificationem dicit perfecti : et secundum hoc pœnitentia reducitur etiam ad timorem ut ad effectum, ut in se claudit pœnitentiam.

Ad quest. 2. Ad aliud dicendum, quod uterque timor potest significari cum dicitur, Pœnitentiæ virtus timore concipitur. Per concipiens autem potest significari efficiens extra, et claudens in se pœnitentiam, non simpliciter, sed imperfectam : et hoc est in dolore attritionis.