PROLOGUS MAGISTRI .

Cupientes aliquid de penuria ac tenuitate nostra cum paupercula in gazophylacium Domini mittere 1, ardua scandere, opus ultra vires nostras agere praesumpsimus : consummationis fiduciam, laborisque mercedem, in Samaritano statuentes, qui prolatis in curationem semivivi duobus denariis, supereroganti cuncta reddere professus est 2. Delectat nos veritas pollicentis, sed terret immensitas laboris. Desiderium hortatur proficiendi, sed dehortatur infirmitas deficendi, quam vincit zelus domus Dei: quo inardescentes fidem nostram adversus errores carnalium atque animalium hominum 3, Davidicae turris clypeis munire 4, vel potius munitam ostendere, ac theologicarum inquisitionum abdita aperire, necnon et sacramentorum Ecclesiasticorum pro modulo intelligentiae nostrae notitiam tradere studuimus: non valentes studiosorum fratrum votis jure resistere, eorum in Christo laudabilibus studiis, lingua ac stylo nos servire flagitantium : quas bigas in nobis agitat Christi charitas 5. Quamvis non ambigamus omnem humani eloquii sermonem calumniæ atque contradictioni æmularum semper fuisse obnoxium 6, quia dissentientibus voluntatum motibus, dissentiens quoque fit animorum sensus : ut cum omne dictum veri ratione perfectum sit, tamen dum aliud aliis aut videtur aut complacet, veritati vel non intellectæ, vel offendenti, et impietatis error obnitatur, ac voluntatis invidia resultet: quam Deus sæculi hujus operatur in illis diffidentiæ filiis 7, qui non rationi voluntatem subjiciunt, nec doctrinae studium impendunt 8: sed his quæ somniarunt sapientiæ verba coaptare nituntur, non veri, sed placiti rationem sectantes : quos iniqua voluntas non ad intelligentiam veritatis, sed ad defensionem placentium incitat : non desiderantes doceri veritatem, sed ab ea ad fabulas convertentes auditum. Quorum professio est magis placita quam docenda conquirere, nec docenda desiderare, sed desideratis doctrinam coaptare 9: häbent rationem sapientiæ in superstitione 10, quia fidei defectionem sequitur hypocrisis mendax ut sit in verbis pietas quam amiserit conscientia, ipsamque simulatam pietatem omni verborum mendacio impiam reddunt : falsæ doctrinae

<--- Page Split --->

institutis, fidei sanctitatem corrumpere molientes: auriumque pruriginem sub novello sui desiderii dogmate aliis ingerentes, qui contentioni studentes contra veritatem sine fcdere bellant 1. Inter veri namque assertionem, et placiti defensionem, pertinax pugna est: dum se et veritas tenet, et se voluntas erroris tuetur.

Horum igitur et Deo odibilem ecclesiam evertere, atque ora oppilare, ne virus nequitiae in alios effundere queant, et lucernam veritatis in candelabro exaltare volentes, in labore multo ac sudore, hoc volumen Deo praestante compegimus, ex testimoniis veritatis in aeternum fundatis, in quatuor libris distinctum. In quo majorum exempla doctrinamque reperies: in quo per Dominice fidei sinceram professionem, vipereae doctrinae fraudulentiam prodidimus, aditum demonstrandae veritatis complexi: nec periculo impiae professionis inserti, temperato inter utrumque moderamine utentes. Sicubi vero parum vox nostra insonuit, non a paternis discessit limitibus.

Non igitur debet hic labor cuiquam pigro vel multum docto videri superfluus 2: cum multis impigris multisque indoctis, inter quos etiam et mihi sit necessarius, brevi volumine complicans Patrum sententias, appositis eorum testimoniis: ut non sit necesse quaerenti librorum numerositatem evolvere, cui brevitas quod quaeritur, offert sine labore.

In hoc autem tractatu non solum pium lectorem, sed etiam liberum correctorem desidero: maxime ubi profunda versatur veritatis questio, quae utinam tot haberet inventores, quot habet contradictores. Ut autem quod quaeritur facilius occurrat, titulos quibus singulorum librorum capitula distinguuntur, praemisimus.

IN PROLOGUM MAGISTRI EXPOSITIO.

« Cupientes aliquid, etc. »

Proemium istud dividitur in tres partes, quarum prima sumitur ex parte scripti sive operis, cujus assignat causas moventes : finalem, materialem, et formalem. Secunda autem sumitur ex parte scripti ejus cui scribitur, sive quibus fit opus istud, quae incipit, ibi, « Non igitur debet. » Tertia autem sumitur ex parte scribentis, in qua Auctor determinat dispositionem suam in scribendo,

dicens se quaerere pium lectorem et liberum correctorem in hoc scripto, et haec incipit, ibi, « In hoc autem tractatu non solum, etc. »

Prima harum partium dividitur in duas, in quarum prima tangit causas moventes ex parte Dei et proximi. In secunda autem ex causis moventibus concludit etiam alias causas hujus operis, ibi, « Horum igitur et Deo odibilem, etc. »

Prima autem quae continet causas moventes ad scribendum, dividitur in duas partes secundum duos ramos charitatis. In prima enim dicit moventes

<--- Page Split --->

ex parte dilectionis Dei. In secunda autem dicit moventes ex parte dilectionis proximi : et hæc incipit, ibi, « Non valentes studiosorum, etc. »

Adhuc, prima quæ continet causas moventes ex parte dilectionis Dei, subdividitur in quatuor. In prima tangit causam moventem ex parte mercedis promissa scribentibus. In secunda miscet duas moventes : unam per se, aliam per aliud, cum duabus retrahentibus, ibi, « Delectat nos veritas pollicentis, etc. » In tertia ponit unam vincentem, et duas retrahentes, ibi, « Quam vincit zelus, etc. » In quarta istarum ex causis istis sufficientibus ad movendum ex parte dilectionis Dei tangit succincite quid scribere intendat : juxta quod infra post omnes alias causas hoc prolixius exsequi disposuit : et hæc incipit, ibi, « Quo inardescentes fidem nostram, etc. »

Littera sic exponitur :

« Cupientes aliquid, etc. » Humilitatem offert, et difficultatem : quia aliquid sonat parum. Unde, Job, xxvi, 14 : Cum vix parvam stillam sermonis ejus audierimus, quis poterit tonitruum magnitudinis illius intueri ? Parva stilla est sermo de creaturis. Tonitruum obruens et emicans de nube obscuritatis, est sermo de Trinitate et unitate. Hoc autem contingit propter materiae difficultatem : sicut habetur, Eccle. 1, 8 : Cunctae res difficiles : non potest eas homo explicare sermone.

« In gazophylacium, etc. » Gazæ divitias persice sonant, φυλάσσειν graece servare : unde gazophylacium servatorium sive theca divitiarum est. Hoc autem in hoc Libro studium significat sanctæ Ecclesiæ, in quo repouserunt Doctores sancti suos libros.

Erat autem apud veteres triplex gazophylacium, scilicet, musach quod erat ad oblationes regum, de quo habetur, IV Regum, xvi, 18, quod Achaz musach sabbati, quod ædificaverat in templo, et ingressum regis exterius, convertit in

templum Domini, propter regem Assyriorum. Corban autem vel corbona erat ad donaria sacerdotum, de 2quo legitur, Matth. xxvii, 6 : Non licet eos mittere in corbonam, etc. Tertium communiter dicitur gazophylacium, quod erat ad oblationes plebis, de quo habetur, Lucæ, xxi, 1 : Respiciens, scilicet Jesus, vidit eos qui mitebant munera sua in gazophylacium, divites, etc. Alii aliter dicunt : eo enim quod legitur musach sabbati, dicunt quod in illo reponebantur oblationes festivæ : quia vero corban hebraice idem est quod votum, dicunt quod in illo reponebantur oblationes votivæ, in gazophylacio autem spontaneæ.

Et sequitur :

« De penuria, etc. » Penuria dicit defectum bonorum acquisitorum, et secundum translationem ad spiritualia, dicit defectum habitus acquisiti in intellectu qui est scientia. Tenuitas autem dicit diminutionem quantitatis debita, et translatum dicit exigitatem ingenii ad actum inventionis scientiae. Quod autem sequitur : « Ardua scandere, etc., » respondet penuriae : qua divina dicuntur ardua respectu scitorum de quibus est scientia. Quod vero dicit : « Opus ultra vires, » respondet secundo quod est tenuitas : quia hoc dicebat hebetudinem vis naturalis, quod est ingenium.

« Ardua scandere, etc. » Notat, quod ardua sunt alta'quaedam, sed non elevata supra potentiam nostri intellectus. Opus autem ultra vires est, quod est elevatum supra nostram potentiam. Scanduntur autem ardua triplici gradu : quadam enim accedunt ad animam nostram sensu, imaginatione, et intellectu : quadam imaginatione, et intellectu tantum : quaedam autem intellectu tantum. Prima sunt alta tantum, secunda altiora, tertia altissima. Unde, Augustinus super. Genesim : Tria visionum genera occurrunt. Unum per oculos, quibus res corporales videntur : alterum per spiritum, quo res absentes corporales cogitantur : tertium

<--- Page Split --->

per contuitum mentis. quo species rerum intellecta conspicitur'. Et hæc respondent tribus in Prophetia, scilicet, conjunctus secundum rationem diffinitivam cum motu et materia, quæ sunt naturaha : et separatis secundum rationem a motu et materia, sed tamen per esse conjunctus, et hæc sunt mathematicalia : et separatis per esse et per diffinitionem a motu et materia, et hæc sunt divina a quibus trahuntur rationes naturales ad cognoscendum Creatorem, sicut facit, infra, distinctione III et IV.

« Opus autem ultra vires, etc., » est cognitio Trinitatis et unitatis.

Sed videtur esse contra quod dicit Ecclesiasticus, ut, 22 : Altiora te ne quae sieris, et fortiora te ne scrutatus fueris. Item, in Proverb. xxiii, 5 : Ne erigas oculos ad opes quas non potes habere, quia facient sibi pennas quasi aquilæ, et volabunt in caelum. Responsio, quod ultra vires nostras est secundum se : sed cum ratio fide juvatur, valet in id in quod ante non valuit. Unde, ad Hebr. xi, 1 : Est fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentum. Et, II ad Corinth. in, 5 : Non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est.

« Quam vincit zelus domus Dei, etc. » Psal. lxxvii, 10 : Zelus domus tuæ comedt me. Et hoc inducitur, Joan. ii, 17, et ibi dicit Glossa : Zelus bonus est quo animus, abjecto tumore humano, accendtur et eo comeditur, quod quælbet prava quæ viderit, corrigere satagit : si nequiverit, tolerat, et gemit.

« Adversus errores carnalum, etc. » I ad Corinth. ii, 14 : Anunals homo non percipit ea quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi, et non potest untelligere, quia spiritualiter examinatur, id est, fit examinatio spiritualium. Et quos Magister huc distinguendo vocat carnales et animales, Apostolus communiter annales vocat. Unde Glossa ibi-

dem : Animalis homo dicitur vel vita, vel sensu : vita autem homo animalis dicitur, tur duplexqui fertur dissoluta lascivia animæ suæ, quam infra naturalis ordinis metas spuritus rector non continet, eo quod ipse Deo se regenti non subjicit : homo vero sensu dicitur animalis, qui de Deo juxta corporum phantasiam, vel legis litteram, vel rationem physicam judicat.

« Davidæc turris clypeis, etc. » Cantic. iv, 4 : Sicut turris David collum tuum, quæ ædificata est cum propugnaculis : mille clypei pendent ex ea, etc. Collum autem est per quod corpus conjungitur capiti, et in quo verba formantur, et significat fidem quæ Ecclesiam Deo jungit. Clypei autem sunt auctoritates veritatis repertae a Sanctis, habentes signa ducum nostrorum, scilicet, Augustuni, Hieronymi, et aliorum Doctorum. Armatura autem fortium est syllogismus et similitudo congrua quibus progredimur in hac scientia.

« Non valentes studiosorum, etc. » Hic tangit causam moventem ex parte dilectionis proximi, et sicut prius miscet cum hac causa etiam causam retrahentem, et sic sunt huc duo. Primo, causa movens est amor proximi. Secundo, causa retrahens, obtrectatio invidorum, ibi, « Quamvis non ambigamus, etc. »

Prima habet duo, scilicet efflagitationem studiosorum, qua excitat auditorum studium : secundo etiam charitas Christi in membris. Secunda autem dividitur in duas partes, in quarum prima describit detrahentes. Quia vero aperta malitia nocere non potest, ideo in secunda tangit modum simulationis eorum, ibi, « Habent rationem sapientiæ in superstitone, etc »

In prima tangit duo, schiect, quod detrectatio æmolorum non valet eum retrahere, et descriptionem æmolorum, ibi, « Qua dissentientibus, etc. » Et hæc secunda habet quatuor, scilicet descrip-

<--- Page Split --->

tionem eorum a causa proxima pertinaciae. Secundo, a causa extrinseca suggerente, ibi, « Quam Deus hujus saeculi. » Tertio, a perversitate ordinis in anima, ibi, « Quos iniqua voluntas. » Quarto, a studio, ibi, « Quorum professio est lingua ac stylo : » quorum prima scientia docetur, secundo perpetuatur. Vel, lingua dicit, quia alicubi, licet parum vox sua insonuit : stylo autem, propter hoc quod ponit scripta sub stylo Patrum.

« Agitat Christi charitas, etc. » Contra : Eccle. ix, 1 : Nescit homo utrum amore an odio dignus sit. Solutio. Charitas potest sumi secundum virtutem nominis, scilicet, ut est amor appetians multum amatum, et sic certi possumus esse de charitate per conjecturas experientiae : vel potest sumi pro habitu distinguente inter filios regni et perditionis, et sic nemo est certus in via.

Objicitur de hoc quod dicit : « Veritati non intellectae vel offendenti, etc. » Hoc enim videtur dicere Hieronymus, dicens quod veritas odium parit. Sed contra : III Esdræ, iv, 36 : Omnis terra veritatem invocat, caelum, etiam ipsam benedicit, et omnia opera moventur, et tremunt eam. Item, ibidem, yv. 39 et 40 : Omnes benignantur in operibus ejus, scilicet veritatis : et non est in judicio ejus iniquum.

Dominum : sed ego odi eum, quia non prophetat mihi bonum, sed semper malum, Michæas, filius Jemla.

« Quam Deus hujus saeculi operatur, etc. » II ad Corinth. iv, 4 : Deus hujus saeculi exceca vit mentes infidelium, ut non fulgeat illis illuminatio Evangelii gloriae Christi, qui est imago Dei, scilicet invisibilis : et expon tur ibi a Glossa quatuor modis, scilicet pro Deo justo qui regit bonos, et pro merito impietatis in infidelitatem permittit praecipitari malos. Secundo, pro diabolo qui Deus et princeps hujus mundi est. Joan. xiv, 30 : Venit enim princeps mundi hujus, etc. Tertio, de superbia quae est causa excecationis. Quarto, de ventre. Unde, ad Philip. ii, 19 : Quorum Deus venter est.

Objicitur autem contra hoc quod dicit : « Diffidentiae filiis, etc. » Quia dicit Hieronymus, quod de nemine desperandum est, dum est in via. Solutio. Quantum est de misericordia Dei et ratione via non est desperandum : sed quantum est de ratione morbi : quia peccatum incredulitatis vix deseritur, eo quod alludere videtur rationi.

« Non rationi voluntatem subjiciunt, etc. » Hoc secundum Avicennam est principium mali : sicut etiam dicit versus :

Praeterea, Philosophus dicit, quod finis intelligentiae speculativæ est veritas : nihil autem odit finem, sed potius desiderat. Sed contra, Joan. iii, 20 : Omnis qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus. Solutio. Veritas per se delectabilis est omni homini, et omni naturae intellective et rationali : sed per accidens offendit, aut habet contradictores. Et hoc accidens est ut frequenter triplex, scilicet, quia est contraria voluto, et sic loquitur hic Magister, ut patet in Littera : vel quia ab aliquo cui invidetur, est inventa : vel quia arguit malitiam in audiente, sicut habetur, III Regum, xxi, 8 : Remansit vir unus per quem possumus interrogare

Sic volo, sic jubeo, sit pro ratione voluntas

Hæc enim est perversitas recti ordinis : de quibus, Eccle. i, 13 : Perversi difficile corriguntur, et stultorum infinitus est numerus.

« Sed his quæ somniarunt, etc. » Bene Hæresis divocat hæresim somnium : quod in somnio simulacra ex imaginatione moventur ad organum sensus communis : et fit conversio animæ super simulacrum sicut super rem. Ita hæretici de corde suo phantastico proferunt simulacra et convertuntur ad ea, sicut ad rerum veritatem.

« Ad fabulas, etc. » Mira dicere quærunt : quia dicit Philosophus in primo

<--- Page Split --->

Metaphysicae, quod fabula composita est ex miris. II ad Timoth. iv, 4 : A veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur.

« Magis placita, etc. » Isa. xxx, 10 : Dicunt videntibus : Nolite videre : et adspicientibus : Nolite adspicere nobis ea quae recta sunt : loquimini nobis placentia : videte nobis errores.

« Habent rationem sapientiae, etc. » Haec pars quae est de modo simulationis eorum, habet tres partes. Prima continet pietatis simulationes : secunda, simulationis falsitatem et mendacium, ibi, « Ipsamque simulatan pietatem. » Tertio, ponit hujus mendacii et falsitatis probationem, ibi, « Falsa doctrinae institutis. »

« In superstitione, etc. » Augustinus : « Religio supra modum observata, su- « perstitio est vocata. »

Sequitur : « Quia fidei defectionem, etc. » I ad Timoth. iv, 1 : Spiritus manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis demoniorum, in hypocrisi loquentium mendacium, et cauteriatam habentium suam conscientiam.

Sequitur : « Ut sit in verbis pietas, etc. » II ad Timoth. iii, 5 : Habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes : et hos devita.

Obijicitur autem de hoc quod dicit : « Omni verborum mendacio, etc. » Contra : Supra illud Luc. xvii, 12 : Occurrerunt ei decem viri leprosi, ibi Glossa Beda : Leprosi sunt haeretici, qui quasi varios colores habentes in eodem corpore, varias sectas nunc falsitatis, nunc veritatis perniscent in eadem praedicatione. Solutio. Licet non semper quoad dicta, tamen quoad finem semper mentiuntur : et ita intelligit Magister.

Sequitur :

« Falsa doctrina institutis, etc. » In hac parte tres ponit rationes manifestan-

tes mendacium haereticorum. Prima sumitur ab institutis fallacibus, id est, principii s et articulis. Secunda sumitur a modo dictorum ab eis : quod novella dicunt. Novum autem est quod quoad sui initium est propinquum, ibi, « Sub novello, etc. » Contra quod dicitur, ad Hebr. xi, 2 : In hac, scilicet fide, testimonium consecuti sunt senes. Et, Proverb. xxii, 28 : Ne transgrediaris terminos antiquos quos posuerunt patres tui. Tertia sumitur a modo disputandi, qui est cum contentione^et clamoribus, ibi, « Qui contentioni studentes, etc. »

« Auriumque pruriginem, etc. » II ad Heresia dTimoth. iv, 3 : Erit tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt : sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros, prurientes auribus. Est autem prurigo ex evaporatione corrupta tangere organa sensibilia, et est similis haeresis.

Sequitur :

« Qui contentioni, etc. » Ambrosus in Glossa super Epistolam ad Roman. I, 29 : Contentio est impugnatio veritatis cum confidentia clamors. Et Tullius in II Rhetoricae dicit, quod contentio est oratio acris, et ad confirmandum et ad confutandum accommodata.

« Dum et se veritas tenet, etc. » Psal. cxvi, 2 : Veritas Domini manet in æternum. III Esdrae, ii, 12 : Super omnia vincit veritas. Et subdit, iv, 38 : Veritas manet, et invalescit in æternum, et obtinet in saecula saeculorum.

« Horum igitur odibilem Deo, etc. » Psal. xxv, 5 : Odvii Ecclesiam malignantium.

In hac parte ex causis moventibus etiam alias hujus operis causas concludit. Et habet sex partes : in quarum prima repetit breviter causas moventes duas, scilicet eversionem haereticorum, et exaltationem lucerna veritatis, quae sumitur secundum duplex opus sapientis determinatum a Philosopho, quod et non mentiri eum de quibus novit, et mentientem manifestare posse.

<--- Page Split --->

In secunda tangit Auctorem, ibi, « In labore multo, etc. » Et dicit tria, scilicet laborem compilationis ut attentos reddat : modum compositionis per hoc quod dicit : « Compegimus, etc. » Compactum enim est quod est ex diversis conjunctum : sicut diversæ sunt quaestiones, et auctoritates in hoc opere. Dicit etiam supponendo Auctorem, cum dicit : « Compegimus, » quia in verbo primæ personæ determinata persona agens intelligitur.

In tertia tangit materiam, cum dicit : « Ex testimoniis veritatis in æternum fundatis, etc., » id est, in æternitate : quia fides quæ in ipsis exprimitur, est de veritate prima et æterna. Unde Dionysius in libro de Divinis nominibus : Fides est unicum credentium fundamentum, eos collocans in veritate, et in eis veritatem, incredibili incommutabilitate simplam veritatis scientiam habentibus credulis 1. Et Apostolus, I ad Corinth. III, 11 : Fundamentum aliud nemo potest ponere, præter id quod positum est, quod est Christus Jesus, id est, fides Jesu Christi.

In quarta tangit formam duplicem, scilicet distinctionis materiae secundum illum actum formæ, quo distinguit formatum ab aliis, cum dicit : « In quatuor libris, etc. » Et modum probationum suarum quibus utitur secundum actum formæ quo agit, et est principium actionum, cum dicit : « In quo majorum exempla, etc. » Et exempla referuntur ad similitudines quibus utitur : doctrina autem ad auctoritates, et rationes alias.

In quinta tangit finem, cum dicit : « In quo per Dominicae, etc. » Et sincera professio fidei est finis per se : proditio autem haeresis est finis per accidens : et hos fines consequi contingit uno et eodem actu : quia manifestatio veritatis est destructio falsitatis. Unde, Dionysius in Epistola ad Polycarpum Episc. : Hoc

quodcumque est secundum legem veritatis recte demonstrato et puro existente, omne quod aliter habet, et veritatem simila, reprehendetur, etc.

In sexta et ultima tangit modum agendi triplicem, scilicet, pertingentiae ad veritatis aditum per rationes fidei, et excludendo errores, et hoc. ibi, « Aditum demonstrandæ. » Secundo, tangit modum inter subtile et grossum, cum dicit : « Temperato inter utrumque. » Tertio, tangit modum inter proprium inventum, et alienum, ibi, « Sicubi vero parum, etc. »

« Et lucernam veritatis, etc. » Matth. Quid sit auctoritas 1 v, 13 : Neque accendunt lucernam, et ponunt eam sub modio, etc. Lucerna autem est lux in testa : et hic ponitur pro intellectu rationis in littera : quia sicut dicit Commentator super primum caput de Divinis nominibus : Nihil aliud est auctoritas quam rationis reperta veritas, ob posteritatis utilitatem scripto commendata.

Sequitur :

« Non a paternis discessit lunitibus. » Fecit Magister sicut docet Dionysius, in libro de Divinis nominibus : Universalister non audendum est dicere, nec etiam cogitare aliud de supersubstantiali et occulta divinitate, præter ea quæ divinitus nobis ex sacris eloquiis sunt expressa 2.

« Non igitur debet hic labor, etc. » Hæc est pars secunda totius proæmii, in qua determinantur hujus voluminis utilitates ex parte auditoris, vel lectoris. Et tangit tria, scilicet cui utile est, scilicet impigro indocto : et primo notat studium, quod innuit operis aliquam difficultatem : secundo autem notat scientiæ indigentiam, quod facit inquisitionem, quia non quæritur nisi quod non habetur. Secundo, tangit rationem utilitatis ex

<--- Page Split --->

brevitate, cum dicit : « Brevi volumine, etc. » Tertio, tangit rationem utilitatis ex materia, cum dicit : « Patrum sententias. » Et nota quod Avicenna dicit, quod sententia est conceptio definita et certissima. Isaac autem in libro Diffinitionum fere idem dicit sic : Sententia est conceptio alterius partis contradictionis. Et a certitudine harum sententiarum quae hic collectae sunt, vocatur Liber Sententiarum.

« In hoc autem tractatu, etc. » Hic tangitur ultima pars totius proemii, in qua Auctor tangit habitudinem sui ad legentes. Et tangit tria, scilicet, qualem desiderat lectorem, quia pium, fidelem, et benevolum ex charitate. Unde Bernardus super Cantica : Ante carnem disciplinae studiis edomitam, et mancipatam spiritui, ante spretam et abjectam saeculi pompam et sarcinam, indigne ab impuris lectio sancta praesumitur ».

Secundo, tangit qualem, et ubi vult habere correctorem, quia liberum. Est autem corrector liber, sicut et homo liber. Dicit autem Philosophus, quod dicimus hominem liberum cum sui tantum causa est, et non alterius : ita etiam corrector est liber. quando tantum corrigit causa correctionis, et non causa subsannationis vel invidia : et de hoc bene dicit Augustinus, sic : Magis amabo inspici a rectis, quam timebo morderi a perversis : gratanter enim suscipit osculum columbinum pulcherrima et modestissima charitas : dentem autem caninum vel evitat cautissima humilitas, vel retundit solidissima veritas : magisque optabo a quolibet reprehendi, quam sive ab errante sive ab adulante laudari 2.

Tertio, terminat proemium in hoc quod titulos ad faciliorem adjungit inventionem.

<--- Page Split --->

Expositio Textus.

Littera sic exponitur :

« Prævia Dei gratia » quia intellectus sacræ Scripturæ quærit revelationem : unde, Psal. cxviii, 18 : Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua.

« Diligenti indagine, » id est, diligenti inquisitione.

« Etiam atque etiam, » quia per lectionem et meditationem, vel rationem et revelationem, vel litteraliter et mystice.

« Speculatio studiosa, » quoad exercitium.

« Modesta, » ne limites fidei transgrediantur.

« Primum de rebus, » in tribus primis libris : « et postea de signis, disseremus, » in quarto libro.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Hoc esset verum si signum et res acciperentur in eodem ordine, scilicet, quod signum esset illius rei signum, de qua est locutio : sed hoc non est verum : quia res sunt fruibiles, et utibiles, fruentes et utentes, quæ non per se significantur illis signis, de quibus agitur in libro quarto : et ideo objectio illa non procedit.

DIVISIO TEXTUS.

« Veteris ac novæ legis, etc. » Doctrina istius libri quæ modo dispu-

tationis procedit, et ad perfectionem intellectus secundum scientiam Theologiæ est ordinata, dividitur in tres partes totales : in quarum prima modo proæmiali proponit ea de quibus ut subjecti partibus est hæc doctrina. In secunda autem exsequitur quæsita circa subjectum, et partes ipsius : ut de subjecto et passionibus ejus scientia habeatur. Quia vero materia diffuse per quatuor partes tractatur in libro, et quædam partes ipsius occultæ sunt, quædam autem magis manifestæ : sicut de æternis, et de his quæ erunt post finem mundi, occultæ : de creatis autem magis manifestæ : ideo in Epilogo in fine libri repetit ea de quibus dixit.

Secunda autem pars incipit in principio secundæ Distinctionis libri primi, ibi, « Hoc itaque vera et pia fide, etc. » Tertia vero incipit in fine quarti libri, ibi, « Hæc de pedibus. »

Prima harum partium continetur in hac præsenti Distinctione, et dividitur in duas partes. In prima enim parte investigat dividendo et definiendo per auctoritates Sanctorum ea de quibus tractabit ut de subjecto. Secundo, exsecuturus ea, summatim colligit, et tangit ordinem quo exsequatur : et hoc in ultimo capitulo istius Distinctionis, ibi, « Omnium igitur quæ dicta sunt, etc. 1. »

Prima harum adhuc dividitur in duas : in quarum prima per auctoritates et divisiones et distinctiones quærit, De quo ut de subjecto sit tota Theologia ? Secundo autem tangit dubia circumstantia quæ determinavit, ibi, C, « Notandum vero quod idem Augustinus, etc. 1 »

Prima harum adhuc subdividitur in duas, secundum quod duo exiguntur ad scientiam, scilicet, ut sciatur de quo est ut de subjecto, et ut sciatur quid quæritur de illo, id est, quæ passiones illius subjecti et partium ejus, sive quæ proprietates ejus investigentur. Prima ha-

<--- Page Split --->

rum continet primum capitulum, ubi Magister probat tractatum Theologiae versari circa res et signa. Secunda autem incipit in secundo capitulo 1, ibi, B, « Id igitur in rebus, etc. » Et hoc ideo inducitur, quia tam res quam signa communioris significationis sunt quam in hac scientia intendantur : et ideo non omnes proprietates rerum, nec omnes proprietates signorum inquiruntur hic : et ideo oportet determinare secundum quas proprietates de rebus et signis inquiratur.

ARTICULUS I.

Quomodo investigat subjectum Theologiae ?

jecta : præcipue quando sunt occultæ, ut in scientiis altis, quarum altissima est Theologia : et per hoc patet solutio ad utrumque.

In primo igitur capitulo Magister tanDiviso capitus I. git quinque : quorum primum est probatio subjecti, per ductivum in illud quod est gratia Dei prævia. Secundum autem est probatio ipsius per auctoritatem, ibi, « Ut enim egregius Doctor Augustinus, etc. » Tertium est exemplatio rerum et signorum, ibi, « Proprie autem hic, etc. » Quartum, conclusio ad alterum, quod scilicet quilibet advertit hanc esse formam Scripturæ, ibi, « Cumque his intenderit, etc. » Quintum et ultimum est de ordine procedendi in partibus, ibi, « De his igitur nobis, etc. »

Littera patet ex diffinitione.

OBJICITUR autem contra hanc diffinitionem, sicut dicit Philosophus,

ARTICULUS II.

Quid sit subjectum Theologiae?

Sed objicitur de hoc quod dicit, sacram Scripturam esse circa res et signa.

Et quæruntur quatuor : quorum prinum est, quid sit Theologiae subjectum? Secundum, Utrum ipsa sit scientia una, vel plures ? Tertium, Utrum sit speculativa, vel practica? Quartum de modis expositionum, et probationum ejus.

RESPONSIOestadhoc , quodestscien - tiamconsiderareduobusmodis : unomodoincomparationeadmateriamdequaestscientia , etsicpropriescientiavocatur , etnonquæritsubjectumsuum , sedsupponit : alnomodoproutestdo - ctrinaquæfaciliorimododiscendipro - cederehabet , utdicitPhilosophus , etsicquædamscientiæinvestigantsuasub -

Circa primum sic proceditur :

1 Vide infra, B, Artic. viii et seq. 2 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Doctrina christia-

<--- Page Split --->

Scultio. Solutio. Dicendum, quod subjectum scientiae dicitur multipliciter, scilicet generaliter, et specialiter. Generaliter sic ut omne illud dicatur subjectum esse vel pars subjecti, de quo tractatur in scientia : et sic verum est quod dicit Augustinus, quod res et signa sunt subjectum : non tamen absolute in eo quod res, nec absolute in eo quod signa : sed in quantum faciunt aliquo modo ad beatitudinis participationem : et hoc notat Augustinus cum infra subdit, dicens : « Id vero « in rebus considerandum est, quod res « aliae sunt quibus fruendum est, etc. » Ac si dicat : Theologia non speculatur res in quantum res sunt absolute, sed prout ordinantur ad perfectionem beatitudinis et fruitionis, ad quas quaedam or-

dinantur ut beatificantes, quaedam autem ut adjuvantes et disponentes ad beatitudinem sicut utilia. Similiter dicendum est de signis, quod non considerantur in generali acceptance signorum, sed prout demonstrant non continendo, vel demonstrant continendo gratiam, quae est propria dispositio ad beatitudinem.

Alio modo dicitur subjectum specialiter, circa quod negotiatur scientia probando de ipso proprietates quae passiones dicuntur, et differentias per principia, scilicet propria : et sic quidam antiqui dixerunt, quod credibile generaliter acceptum est subjectum Theologiae. Voco autem credibile generaliter acceptum, praebulbum articulo, sicut Deum esse veracem, Deum esse, sacram Scripturam a Spiritu sancto esse factam, Scripturam non posse excipere, et hujusmodi. Et similiter articulos qui secundum divisionem eorum qui ediderunt Credo in Deum, sunt duodecim : secundum autem divisionem aliam, quae est secundum res credendas in Credo in unum Deum, positas, sunt quatuordecim. Et etiam illud quod sequitur ad illa duo ex parte bonorum morum, ut fornicationem esse mortale, et hujusmodi : de istis enim probatur omne quod probatur in sacra Scriptura. Speciale autem dicitur subjectum, id quod est dignius inter considerata in scientia, et sic subjectum hujus scientiae Deus est, a quo denominatur : non autem absolute tantum est subjectum, sed secundum quod ipse est Alpha et Omega, principium et finis 1 : quia sic ea quae sunt in ipso, considerantur in ista scientia, tamquam principia ab ipso, quae representant indicia sui factoris : sicut dicit Augustinus, quod omnia clamant : « Ipse fecit nos, et non ipsi nos. » Secundum autem quod ipse est finis, sic considerantur propter ipsum ordinata ad finem illum, ut dispositiones ordinantes, sicut virtutes, dona, sacramenta, et hujusmodi.

<--- Page Split --->

DICENDUM ergo ad primum, quod Augustinus tangit subjectum secundum generalem acceptionem ipsius, ut dictum est.

AD ALIUD dicendum, quod opera restaurationis large sumuntur ab Hugone, secundum quod restaurationem attingunt quocumque modo, scilicet, ut restaurantia effective, sicut Deus Trinitas : sive per modum mediatoris, sicut Verbum incarnatum et passum : sive per modum disponentium, sicut differentiae gratiarum : sive per modum ostendentium, sicut signa veteris et novae legis.

Ad ALIUD dicendum, quod illa objectio bene procedit de subjecto specialissime dicto, ut patet ex prius habitis. Per idem etiam patet solutio ad sequens.

AD ULTIMUM dicendum, quod litterale et spirituale non tangunt id quod est subjectum in hac scientia, sed potius modum quemdam expositionis ipsius, secundum quod ipsa est doctrina, ut infra dicetur.

ARTICULUS III.

An Theologia sit una scientia, vel plures ?

Secundo quaeritur, Utrum ipsa sit scientia una? Et videtur, quod non : quia

SOLUTIO. Dicendum est, quod haec scientia una est proportione non ad unum quod subjectum sit aliorum, sicut substantia subjectum est accidentium : sed proportione ad unum quod est finis beatificans : quia sic beatificabile considerabitur ut participans illud, et dispositiones beatificantes ut removentes a contrario : et res hujus mundi ut adjuvantes et adminiculantes : ut plane patet in Littera ex auctoritatibus Augustini.

AD PRIMUM dicendum, quod licet tracata in hac scientia non sint unum supposito et subjecto, sunt tamen unum in ratione proportionis dictæ.

AD ALIUD dicendum, quod res creatae in mundo, et vita Patriarcharum, et hujusmodi, non considerantur in hac scientia secundum se, sed secundum rationem determinatam : si enim consideraret haec scientia elementa mundi et elementata, deberet inquirere de principiis actionum et passionum ipsorum, et cæteras proprietates quae inquiruntur in naturali Philosophia. Sed accipit ea prout

<--- Page Split --->

in usum veniunt ejus qui ad beatitudinem progreditur : in usum, dico, secundum intellectum meum in cogitando per ipsa Creatorem, vel secundum opus in adjuvando ad beatitudinem, secundum quod dicitur in Cantic. ii, 6 : Læva ejus sub capite meo, etc. Simulter actus Patrum accipit non ut actus particulares, quia sic non est de ipsis scientia : sed ut exempla quaedam quae habent vim principiorum in moribus, vel fide : scientiae enim quae est ut boni fiamus, proprius est ille modus qui est per exempla, eo quod ipsa sunt operibus magis apta quam universalia : et sic patet qualiter omnes actus Patrum in rationem unam utilem incidunt, et hoc modo sunt de scientia ista.

Ad aliud dicendum, quod ista scientia non est universalis universalitate entis, vel subjecti, sicut prima Philosophia : quia non accipit res in quantum sunt res, sed potus (sicut supra habitum est ex auctoritate Augustni) ubi determinat quid in rebus considerat tractatus hujus scientiae.

ARTICULUS IV.

An Theologia sit scientia speculativa, vel practica ?

Tertio quaeritur, Utrum ipsa sit scientia speculativa, vel practica? Et videtur, quod non sit practica : qua

Dei in patria : ergo scientia quae est in via, licet imperfectus, est ad idem : contemplatio autem veritatis, praecipue primae veritatis et summae, est perfectio intellectus speculativi : ergo videtur, quod ista scientia sit speculativa.

SED CONTRA :

SOLUTIO Dicendum, quod ista scientia ex fine determinanda est : finis autem dicitur, ad Titum, i, 1 et 2, ubi dicitur : Paulus, servus Dei, apostolus autem Jesu Christi, secundum agnitonem veritatis quae secundum pnetatem est, in spem vitae aeternae. Et ibi dicit Glossa, secundum pietatem, id est, Christi religionem. Et hoc ideo dicit, qua est veritas in liberalibus artibus, sed quae mhil pertinet ad Christanam religionem. Vertatis autem quae secundum pietatem est, sunt duo : unum scilicet secundum pietatem cultus Dei in se et in membris, ad quod pertinent omnia promoventia cultum illum. Alterum autem est finis intentionis, et hic est conjungi intellectu et affectu et substantia cum eo quod colitur prout est finis beatificans : et ideo ista scientia proprie est affectiva, id est, veritatis quae non sequestratur a ratione bon, et ideo perficit et intellectum et affectum. Talis autem finis in rebus creatis non invenitur : et ideo Philosophi non tractaverunt hujusmodi scientiam : sed diviserunt unam ad verum quod est in rebus, aliam autem ad bonum quod est in ipsis

<--- Page Split --->

Ad PRIMUM ergo quod objicitur, dicendum quod ista scientia principalissine dicitur sapientia, eo quod ipsa est de altissimis, et altissimo modo : quia de Deo per principia fidei : aliae autem scientiae quae a Philosophis sunt inventae, etsi sapientiae dicantur, quia sunt de altis, non tamen sunt altissimo modo, sed potius per principia quae sub ratione sunt. Sic dico etiam, quod ipsa vel sola libera est, vel aliis liberior : dicitur enim scientia libera (sicut dicitur Philosophus) ut homo liber, scilicet, quia gratia sui, et non propter alterum est : et hoc est propter scitum quod quaeritur in illa, quod propter se desideratum est : hoc autem praecipue Deus est, quem omnes sciro scientia beatificante desiderant : et ideo libera est, quia hoc scitum non quaeritur propter aliud, sed propter se.

Ad id quod ulterius objicitur, dicendum quod non quaeritur cognitio ad veritatem per intellectum tantum, sed per affectum et substantiam : et ideo non est intellectiva, sed affectiva : quia intellectus ordinatur ad affectum ut ad finem.

Ad aliud quod contra objicitur, dicendum est quod finis doctrinae illius determinatur ab Apostolo, ad Titum, i, 9, ubi dicitur : Ampletentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere. Finis autem scientiae duplex est, scilicet ultinus, et ordinatus ad illum Qui a quibusdam finis vocatur ultimus, veritas est affectiva beatificans : finis autem citra illum est, ut boni fiamus. Nec tamen sequitur quod ipsa sit moralis Philosophia, vel illi subalternata : moralis non est, quia mores non sunt ultimus finis in ea, ut habitum est : subalternata non est, quia scientia subalternata accipit principia et causas subalternantis : sed ista scientia non accipit ab aliqua, sed propria habet principia fidei et proprias causas secundum intentionem meriti, et

ideo non accipit ab aliis, sed aliae famulantur ei.

ARTICULUS V.

De modis exponendi sacram Scripturam.

Quarto et ultimo, Quaeritur de modo expositionum et probationum ejus.

Et objicitur sic :

Omnis scientia distincta ab aliis proprium habet habitum regentem et proprium instrumentum, quibus procedit ad usum et ad opus, sicut rationalis Philosophia opinionem, et syllogismum, vel argumentum : haec scientia distincta est ab aliis : ergo proprium habet habitum regentem in ea, et instrumentum.

Quod concedimus, dicentes quod habitus ejus lumen fidei est : instrumentum autem duplex secundum duplicem finem doctrinae et artis, qui duplex finis promissus est in auctoritate Apostoli, scilicet, exhortari in doctrina sana, et contradicentes revincere.

Et quoad exhortationem habet quadruplicem expositionem, scilicet historialem, allegoricam, moralem, et anagogicam : quorum modorum numerus dupliciter potest accipi, scilicet quoad exponentem, et quoad exposita.

Quoad exponentem sic : Primo occurrit sensus ostendens historiam, et ideo historicus sensus est in intellectu secundum quod reflectitur ad sensum. Circumstant autem adhuc tria intellectum, scilicet habitus illuminans qui est fides, ei sic in ipso est allegoricus sensus qui aedificat fidem, sicut dicit Gregorius. Circumstat etiam ipsum intellectus practicus, et sic in ipso per reflexionem ad praxim sive opus, est sensus moralis. Tertium quod circumstat ipsum, est finis beatificans, et sic in ipso per conversionem ad ipsum, est sensus anagogicus.

<--- Page Split --->

Cum autem non plura circumstent intellectum, non sunt plures sensus Scripturae.

Penes exposita numerus iste accipitur sic: Scriptura potest attendi penes intentum a scribente, vel penes intentum a Spiritu insprante et illuminante. Si primo modo, sic est sensus historicus : si secundo modo, intentum a Spiritu, aut est respectu via, aut respectu patria : si respectu via, aut secundum verum fidei, et sic est sensus allegoricus : aut secundum bonum operum, et sic est moralis : si autem est intentum respectu patria, tunc est anagogicus.

In quantum autem finis est, scilicet contradicentes revincere, habet alium modum. Contradicens enim non revincutur nisi duobus, scilicet probatione veritatis, et manifestatione erroris. Hoc autem non fit nisi per argumentationem congruam a ratione auctoritatis, vel naturalis rationis, vel similitudinis congrue sumptam : et sic hoc modo argumentatio talis erit instrumentum ejus, et (ut patet in procemio) iste modus est scientiae ustus libri, alu autem modu sunt observati in Biblia.

trina universali, aut de doctrina sacra Scripturae. Si universaliter, tunc videtur esse falsum : quia dicit Avicenna, quod quaedam scientiae sunt de rebus naturae : quaedam autem de his quae fiunta nobis : quaedam autem de his quae fiunt ab intellectu, sicut scire de sermone : quaedam autem de his quae fiunt a mera voluntate, ut scientiae morales : et ita videtur, quod non universaliter res et signa omnem doctrinam comprehendant, praecipue secundum quod signum hic accipitur pro sacramento demonstrante et causante gratiam. Si autem intelligatur de doctrina ista tantum, tunc adhuc videtur esse falsum : quia quaedam sunt res et signa, sicut character baptismalis, et corpus Christi verum, et hujusmodi.

ARTICULUS VI.

Au diviso bona sit in res, et signa ?

Sed revertendum est iterum ad Litteram, ad hoc quod dicit Augustnus : « Omnis doctrina vel rerum est, vel si- « gnorum. etc 1. »

Ad hoc dicendum, quod divisio ista non est per oppostas res, sed per oppositas rationes. Rationes autem istae sunt absolutum, vel ad alud relatum secundum rationem significanti. Absolutum autem vocatur hic res : eo quod intentio nominis rei non dicit relationem ad alquid, sicut signum relationem signi ad signatum . quod probatur per rationem signi positam in principio libri quarti : Signum est quod praeter speciem quam ingerit sensibus, facit aliquid in notitiam venire. Res autem absoluto intellectu accipitur a ratione signi, et licet quandoque accipiatur in ratione utilis, et sic ad aliquid referatur, tunc etiam relatio illa non habet rationem relationis signi : et sic patet, quod est per oppositas rationes, licet supposita quandoque sunt eadem.

<--- Page Split --->

Ad aliud dicendum, quod sicut in originali in primo, scilicet, de Doctrina Christiana, Augustinus intelligit universaliter de omni doctrina : sed tunc res accipitur, sive sit causata a natura, sive a nostro opere. Signum autem large accipitur pro instituto ad signandum : et sic patet qualiter comprehendit divisionem Philosophi. Si autem dicamus, quod accipitur specialiter pro doctrina sacrae Scripturae, tunc tota est de rebus et signis, sicut supra est expeditum in quaestione de subjecto Theologiae.

Ad hoc quod objicitur, quod idem est res et signum, dicendum quod non secundum idem, nec secundum eamdem rationem : sicut character signum est gratiae, et res tinctionis exterioris : et corpus Christi verum res respectu specierum visibilium, et signum respectu gratiae consequentis.

primæ incorruptionis lapsus, in corpore per mortalitatem, et in anima per iniquitatem ægrotare cœpit, continuo Deus reparando homini in sacramentis suis medicinam præparavit : sed non præparavit tunc nisi per sacramenta veteris legis : ergo ipsa erant medicina, et non nisi per gratiam : ergo, etc.

SED CONTRA :

ARTICULUS VII.

An Sacramenta veteris legis conferebant gratiam ?

PRÆTEREA quaeritur ulterius, Quare dicit Magister, ut aliqua sacramenta legalia, tamquam aliqua contulerant gratiam, et aliqua non ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, quod « Eorum, scilicet signorum, aliqua sunt, quorum omnis usus est in significando, non in justificando, etc. » Ex hoc enim videtur, quod sacramenta veteris legis gratiam conferebant.

Et dicitur communiter, quod hoc dicit propter circumcisionem quæ gratiam conferebat, sicut dicunt Beda et Gregorius, sic : « Idem salutifere curationis « auxilium circumcisio in lege contra « vulnus originalis peccati præbebat, « quod baptismus revelata tempore gra- « tæ facere consuevit, excepto quod ja- « nuam regni cœlestis non aperuit. »

SED CONTRA :

1 Sacramentum non causat nisi per modum per quem signat : sed circumci-

Quaestuuncula

1 Vulgata habet vivificare.

2 Ad Hebr. ix, 9 et 10 : Quæ parabola est temporis nstantis, juxta quam munera et hostiæ offeruntur, quæ non possunt juxta conscientiam

perfectum facere servientem, solummodo in cibis, et in potibus, et varus baptismatibus, et justtitis carnis, usque ad tempus correctionis impositis.

<--- Page Split --->

B. De rebus communiter agit.

Id ergo in rebus considerandum est, ut in eodem Augustinus ait, quod res aliæ sunt quibus fruendum est, aliæ quibus utendum est, aliæ quæ fruuntur et utuntur 1. Illæ quibus fruendum est, nos beatos faciunt. Istis quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, adjuvamur, et quasi adminiculamur, ut ad illas res quæ nos beatos faciunt, pervenire, eisque inhærere possimus. Res vero quæ fruuntur et utuntur, nos sumus : quasi inter utrasque constituti, et Angeli, et Sancti. Frui autem est amore alicui rei inhærere propter seipsam. Uti vero, id quod in usum venerit referre, ad obtinendum illud quo fruendum est : alias abuti est, non uti : nam usus illicitus, abusus vel abusio nominari debet.

Res igitur quibus fruendum est, sunt Pater, et Filius, et Spiritus santus. Eadem tamen Trinitas quaedam summa res est, communisque omnihus fruentibus, ea si tamen res dici debet, et non rerum omnium causa, si tamen et causa. Non enim facile potest finveniri nomen, quod tante excellentiae conveniat, nisi quod melius dicitur Trinitas haec unus Deus. Res autem quibus utendum est, mundus est, et in eo creata. Unde Augustinus in eodem : Utendum est hoc mundo, non fruendum, ut invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciantur 2, id est, ut de temporalibus aeterna capiantur 3 . Item, in eodem : In omnibus rebus illae tantum sunt quibus fruendum est, quæ aeternæ et incommutabiles sunt : ceteris autem utendum est, ut ad illarum perfruitionem perveniatur 4. Idem Augustinus in libro X de Trinitate : Fruimur cognitis, in quibus ipsis propter se voluntas delectata conquiescit : utimur vero eis quæ ad aliud referimus, quo fruendum est.

Expositio Textus.

Littera partis hujus sic exponitur : « Pervenire, » per fidem et spem. « Eisque inhærere, » per charitatem.

« Si tamen res dici debet. » Hoc ideo contingit, quia hujusmodi nomina secundum quod cadunt in nostrum intellectum, significant creata vel modos creaturarum qui non conveniunt Deo, sicut (dicit hic) ipsum quod dico, res a reor

<--- Page Split --->

reris, trahit significationem, et ita videtur dicere quandoque ens in opinione : et haec Deo non conveniunt.

ARTICULUS VIII.

« Si tamen et causam, » quia causa est quam de necessitate sequitur aliquid, et Deus non causat aliquid de necessitate. Item : quia causa proportonata est causato : Deus autem nulli suo causato proportonatur.

An res bene dividantur in fruibiles, et utibiles ?

« Non possunt invenir nomen, etc. » Hujus causam reddit Anselmus in Monologio, dicens, quod « licet summa es- « sentia nominetur ex omnibus quae me- « lus est esse quam non esse, tamen si « ista nomina accipiantur secundum « quod sonant apud nos, secundum « rationes nominum non conveniunt « Deo, licet secundum rem ipsam per « prus conveniant Deo quam creatu- « re : » sicut cum dicitur, substantia, secundum nomen sonat apud nos quod est subjectum accidentibus, et sic non convenit Deo Smultter essentia apud nos est quae facit esse in composito, et sic iterum non convenit Deo. Et idem dicit Dionysius, quod « affirmationes in « Deo sunt incompactae, negationes au- « tem sunt verae. »

Sequtur : « Idergoinrebus , e t c . » InhacparteMagisterdeterminatquidinrebusquærendumest , eoquodresse - cundumsuigeneralitatemineoquodresnonquæriturhe : etpontdvissonemrerumsecundumquodveniuntihancspeculationem , sclicet , quodsuntfrui - biles , velutbiles , velfruentesetuten - t e s .

Et hanc divisionem manifestat quatuor modis, scilicet, ab effectu, cum dicit : « Illæ quibus fruendum est, etc. » Secundo, ab actu qui est fruentus super fruibile, et utentus super utibile, ibi, « Frui autem, etc. » Tertio, a suppositus, ibi, « Res igitur quibus fruendum est, etc. » Quarto, a proprietate, ibi, « In eodem in omnibus rebus, etc. » Et per hæe patet sententia hujus partis.

« Ut invisibila Dei per ea quae facta sunt, intellecta, conspicuuntur, » duplicuter, scilicet per adspectum, et per relationem utilis ad ipsa acquirantur.

Et hoc innuit per sequens cum dicit : Id est, ut de temporatibus, etc. : frumur cognitis, ut quibus ipsis propter se voluntas delectata conquieserit, » id est, simul cum alus potentis quiescit qua dictum est quod fru est actus voluntatis, secundum quod voluntas conjuncta est intellectu, et alius potentius.

Inciditautemdubiumsuperdivisio - nemprimamquamponitdicens , quodrerum « aliæsuntqubusfruendumest . »

<--- Page Split --->

Canum alius latrabilis, alius cœeleste sidus, etc.

SOLUTIO. Dicendum, quod Creatori et creaturæ nihil est commune univoce : nec etiam per analogiam talem, quod idem participetur per prius et posterius a Creatore et creatura : quia Creator nihil habet per participationem, sed per essentiam et substantiam. Sed est ibi communitas proportionis ad unum, quod substantialiter primo convenit Creatori : ab illo autem, et posterius sub illo, et ad illud convenit creaturæ : sicut vita, sapientia, et bonum conveniunt Creatori, et creaturæ.

DICENDUM ERGO ad primum argumentum, quod non procedit nisi univoce conveniret divisum dividentibus, quod non est verum, ut patet ex dictis.

PERIDEMpatetsolutioadaliaquæsuntdedivisounivoceconvenientidivi - dentibus : nectamendico , quodomni - noæquivocedividentibusconveniat : sedperpriusetposteriusconvenitsecun - dumdeterminatummodumpriorisetposterioris .

ARTICULUS IX.

An beatitudine sit fruendum ?

Deinde objicitur contra hoc quod dicit : « Illæ quibus fruendum est, etc. » 1. Beatitudo enim nos beatos facit : ergo beatitudine est fruendum. Si forte dicatur, sicut communiter solvitur, quod cum dicit Augustinus, quod « res quibus « fruendum est, nos beatos faciunt, » intelligitur effective : beatitudo autem facit beatos formaliter : sicut albedo facit album formaliter, et pictor facit album

effective : et ideo beatitudine non est fruendum : quia non facit nos beatos effective. Si, inquam, sic dicatur, CoxTRA : Beatitudo est post quod non desideratur aliud. PROBATIO : Beatitudo (ut dicit Boetius) est status omnium bonorum aggregatione perfectus : ergo post beatitudinem non remanet aliquid aliud desiderabilium : sed ultimum est id quo fruimur, quia hoc quietat desiderium : ergo beatitudine fruimur.

SOLUTIO. Dicendum, quod duplex est Solutio. beatitudo, scilicet, creatae quae conficitur ex bonis gratiae transeuntis in gloriam, et haec est perfectio formalis beatorum, elevans eos ad hoc quod immediate possint conjungi Deo. Alia autem beatitudo est increata, et haec est beatitudo substantialis, et duobus modis considerata, scilicet ut participata a Sanctis, et sic est Deus ut summum bonum in Sanctis et beatis : vel ut in se, et sic est beatitudo ut in objecto beatitudinis. Dico ergo, quod beatitudine increata utroque modo fruimur : sed beatitudine creata utimur cum gustu gaudii fruitionis, quia illa unit nos fruibili. Concedimus autem solutionem communem, quod beatitudo creata formaliter nos beatificat, increata autem effective ut in objecto, et ut parti-

<--- Page Split --->

cipata per substantiam ipsius summi boni.

Ad 1. Ad m quod contra objicitur, dicendum quod post beatitudinem formalem aliud desideratur : quia bonum increatum est beatificans, ut dictum est. Et ad definitivam Boetii dicendum est, quod intelligitur de beatitudine increata participata : quia alias non erunt in ea omnia bona, cum maximum bonorum deesset sine quo nihil est bonum.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod beatitudo creata refertur ad beatitudinem increatam : sed tamen ipsa est utilis, in cujus relatione jam gustatur fructus beatitudinis increata,

Ad 3. Ad aliud dicendum eodem modo.

ARTICULUS X.

An creaturae juveni hominem ad beatitudinem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Istis quibus utendum est, tendentes ad beatitudinem, etc. »

Solutio. Solutio. Vis est in hoc quod dicit, tendentes : innuit enim, quod non tendentes non juvantur. Vel melius dicatur, quod omnis creatura in quantum indicium ostendit Creatoris et usum exhibet, adjuvat ad beatitudinem, sed in quantum corruptus affectus est circa eam ejus qui debet uti, impedit et retrahit, et hoc est per accidens. Et nota, quod tribus modis

promovet, scilicet ostendendo viam per vestigium, et hoc est generale omni creaturae : aut juvando naturam ad necessitatem et solatium, sicut cibi, vestes, et hujusmodi : aut tertio, reducendo hominem in cognitionem sua infermitatis et miseriae, sicut faciunt illa quae exercitant hominem.

ARTICULUS XI.

An homines medii sint inter res utibiles, et fruibiles ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Res vero quae fruuntur et utuntur, etc. »

CONTRA :

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Dicendum, quod divisio ista datur penes ea quæ exiguntur ad progressum rationalis creaturæ in Deum : exiguntur autem tria, scilicet progrediens, et via, et terminus. Progrediens est homo, via vero utibile, et terminus fruibile.

Ad id ergo quod primo contra objicitur, dicendum quod secundum largam acceptionem utibilis, homo et Angelus sub utibili continentur : sed nihilominus habent et aliam relationem ad viam in fruibile, scilicet ut utentes et fruentes, et secundum hoc quod addunt super utibile homo et Angelus, sic constituunt tertium membrum in divisione.

Ad ALIUD dicendum, quod utibile in acceptione passiva consideratum, non dicit utentem, et sic non supponit omne id quod est ad finem, sed tantum id quod est ut via ad finem, et non id quod est ut progrediens in illa : et ideo finis, et illud quod est ad finem, non omnino se habent sicut utibile et fruibile, nisi utibile valde large accipiatur prout comprehendt utentem qui est ad finem ut progrediens, et utibile quod est ad finem ut via.

Ad ALIUD dicendum, quod bonum aliter et aliter accipitur ab Augustino, in libro de libero arbitrio, et hic. Ibi enim attenditur comparatio boni secundum ordinem causæ ad faciendam certitudinem in vita et opere : unde majus bonum est quod se habet ut causa immediata et perfecta

ad bonam vitam, sicut virtus, quam id quod se habet ut causa insufficiens et remota, sicut sunt potentiae rationalis animæ, voluntas, et intellectus, et aliæ, sine quibus quidem non est vita recta, et tamen non faciunt eam. Species autem corporum, ut pulchritudo, sanitas, et hujusmodi, non habent nisi modicam causam per accidens et occasionaliter ad illam. Hic autem attenditur comparatio inter progressum ad beatitudinem, et ea quæ perficiunt illam : et ideo maximum est beatificans : medium autem illud quod beatitudinem participat : minimum autem quod non participat, et tamen juvat ad participationem ipsius. Et non est inconveniens diversas esse comparationes secundum diversas rationes bonorum.

Ad ALIUD dicendum, quod virtutes maxima bona sunt formata secundum perfectionem vitæ : sed minora sunt in ordine ad beatitudinis participationem, quam natura rationalis quæ participat eam secundum vitam et gustum. Et per hoc etiam patet solutio ad sequens.

Ad ULTIMUM dicendum, quod virtus est medium, et natura rationalis est medium diversis respectibus : virtus enim est media ut dispositio jungens, et similiter beatitudo creata. Rationalis autem natura est media per participationem utriusque extremorum. Ipsa enim participat usum utibilis, et fructum beatificantis, et sic loquitur hic Augustinus.

ARTICULUS XII.

An diffinitio prima verbi frui sit bona ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Frui est amore alicui rei inhærere propter seipsam, etc. » Per hoc enim quod dicit, « amore, » videtur frui esse actus virtutis motivæ.

<--- Page Split --->

Sed contra :

Questioncula I.

ULTERIUS quæritur :

inhæremus Deo, et non tantum amore.

ULTERIUS quæritur de hoc quod dicit : Quæstium- « Alicui rei. » Per hoc enim videtur significare, quod alii quam Deo possumus inhærere amore propter se.

Sed contra :

Sed contra : ' Augustinus : « Omnis Sed contra « humana perversitas est frui utendis, et « uti fruendis : » ergo contingit etiam frui aliis, non ergo solo Deo.

ULTERIUS etiam quæritur de hoc quod cula 3. dicit : « Propter seipsam. »

<--- Page Split --->

dem est ratio : ergo hoc ibit in infinitum.

Solutio. Dicendum ad primum, quod frui est actus affectus sequentis actum intellectus secundum quod hujusmodi, et non actus affectus simpliciter. Et voco affectum voluntatem, et haec est vis altissima animae : quia in illa ut in completivo perficitur gaudium ejus, et quietatur totus affectus. Frui etiam non accipitur ut tantum in speculatione remaneat : quia speculatio de se non ponit inhæsionem, sed potest esse per distantiam rei a speculante : sed fructus ponit unionem et gustum dulcedinis substantialis intimius in rei complexione et natura fundatae : et ideo licet intellectus sit in altiori parte animae, non tamen solus est ibi, sed etiam voluntas et perfectio inhæsionis in fructu est penes actum voluntatis.

Ad aliud dicendum, quod habitualiter vel actualiter secundum naturam intellectus prius concipit et contemplatur : tamen penes concipere illud non est perfectio inhæsionis et gaudii, sed penes actum voluntatis : et ideo per habitum voluntatis diffinitur frui, quia etiam actus voluntatis complet ipsum.

Ad aliud dicendum, quod actus potentiarum duplices sunt : quidam enim sunt ipsarum secundum ipsas, id est, secundum quod referuntur ad sua objecta absolute, et illi denominantur ab ipsis, sicut videre, intelligere, velle : quidam autem sunt in eis secundum quod una ordinatur ad aliam, et tunc aliquid præcedentis remanet in ratione actus sequentis potentiae : et tales actus quinque sunt in ordine cognitivarum ad invicem tantum, sicut est scire, credere, opinari, et hujusmodi. Scire enim non nominatur nomine alicujus potentiae : non enim dicitur intellectus, nec rationis simpliciter, sed rationis formatae ex principiis quorum est intellectus : quinque autem sunt in ordine motivarum ad cognitivas, sicut est eligere, uti, frui, et hujusmodi : et illi non possunt ab una vi denominari : quia nec sunt unius ab-

solute, sed secundum quod ipsa est ordinata ad alias.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod potentia non componitur cum potentia ad perficiendum tertiam potentiam, sed ordinatur bene ad ipsam ad perficiendum alterius rationis actum, quam sit ille qui est suus absolute.

Ad aliud dicendum, quod in diffinitione alterius rei non oportet ponere ea quae sunt per modum dispositionum præcedentium : sed sufficit quod ponatur forma completiva, et sic in diffinitione frui ponitur amor, eo quod in illo completur et perficitur.

Ad id quod ulterius quæritur, quidam dicunt quod amor in diffinitione ejus quod est frui, non ponitur intellectu speciali charitatis, sed potius generaliter, secundum quod est forma quaedam omnis virtutis, secundum quod dicit Augustinus in libro de moribus Ecclesiæ, quod « virtus nihil aliud est quam ordo « amoris : » et ideo objectio non tenet de eo quod succedit fidei, et spei : quia illud non sic est formale in omni virtute. Et secundum illos oportet dicere, quod fructus est confectus ex omnibus virtutibus. Sed melius videtur nobis, quod amor supponit amorem charitatis : quia ille solus amor perfectam causat inhasionem : quia enim ille completivus est fruitionis, ideo ponitur in diffinitione ejus : aliae autem virtutes licet disponant ex parte subjecti, non tamen complent. Et hoc sic patet : Visio enim dicit conversionem super præsentiam tantum : comprehensio autem quae succedit spei, dicit adhærentiam : sed amor eo quod est vitta stringens, et acutum mobile, penetrans amatum, ut dicit Dionysius, dicit inhærentiam.

Ad aliud dicendum, quod non sufficit quod virtus Deo conjungat absolute ad hoc quod ipsa ponatur in diffinitione fruitionis. Est enim duplex conjunctio, scilicet per meritum, et per quemdam quasi contactum. Per meritum enim

<--- Page Split --->

omnis virtus conjungit Deo : sed per contactum triplicter accidit conjunctio, scilicet secundum praesentiam, et huc est cum intellectus attingit rem in sua essentia, sed non necessario tenet et habet eam : unde assimilatur quasi tactui mathematica, in quo ultima tangentia sunt simul tantum. Secunda est quasi per adhaerentiam et tentonem et habere, et hic tactus est ejus quod succedit spei, et assimilatur quasi tactu compactorum. Tertia est per inhaerentiam, quando unum quasi ingreditur alterum, et contrahit impressiones et affectiones a natura ejus : et huc est tactus amoris, et assimilatur tactui naturali, in quo tangentia agunt et patiuntur ad invicem, et imprimunt sibi mutuo suas proprietates. Et primus modus conjunctionis est ut materialiter dispositio ad fruitionem. Secundus autem et tertius propinque se habent : sed quartus est completivus : et hoc patet ex nomine ejus quod est fruclus, quia hic est gustus dulcedinis quentantis, et gustus ille non elcetur nisi ex interioribus rei quae sunt de natura et complexione ejus quo fruimur.

Ad aliud dicendum, quod nihil natum est quietare rationalem appetitum nisi Deus, prout progreditur secundum rationem rectam : sed quando avertitur, accipit non quietans ut quietans, propter bonum ut nunc quod apprehendit in ipso.

Ad m quod ulterus quaeritur, de eo quod dicit : « Propter sepsam, » Dicendum, quod non sequitur si inhaeremus amore, quod non propter sepsam : qua ly propter in difinitione ejus quod est fru, dicit duplicem causam, scilicet efficientem. et finalem : ly reu autem etiam ponit materiam in qua fruimur, quæ est objectum actus fruitionis : sed ly amore dicit causam moventem et incitantem ex parte affectus fruentis, sicut habitus habet excitare et movere potentam ad actum : et hic potius est motus formæ quam efficientis.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur, Creatura fruimur, ablativus potest construi cum verbo in ratione formæ, vel in ratione efficientis et objecti. Et primo modo locutio est vera, secundo modo falsa.

Ad aliud quod ulterius quaeritur, de hoc quod dicit : « Alcuci rei, » Dicendum, quod notat Augustinus communitatem ejus quod est fru : quia hoc contingt tot modis, quot contingit finem dilectionis in aliquo ponere : et hoc contingt uno modo secundum sensum, ut bruta fruuntur cibis, ut dicit Augustinus, sed improprie, pro tanto quia licet delectatio sit in eis ut in fine, tamen non apprehendunt sufficienter rationem finis : in his autem quæ nata sunt discernere finem per se appetendum, aut per se appetendo, contingit frui quicumque re magis proprie : sed in his quæ nata sunt discernere finem delectationis, et actu discernunt secundum reclam rationem, est propriissime : et ideo non fruimur nisi Deo proprie : communiter autem contingit et aliis fru, et alia quam rationalem creaturam.

Ad aliud dicendum, quod creatura in quantum est de nullo, infinite distat, et non perficit conjunctionem cum Deo : sed quaedam sunt creaturæ quæ propter similitudinem bonitatis divinæ a qua creatæ sunt, numquam sunt a Deo separatæ, sed semper ipsis habitus habetur Deus, sicut est gratia gratum faciens, et præcipuum inter illa est amor charitatus, et illa conjungere possunt.

Ad ultimum dicendum, quod cum dicitur, Amor diligitur amore, non est diversus amor in actu verbi, et in materia actus, et in habitu a quo egreditur actus ille sed unus et idem aliter et aliter significatus. Unde sicut non est diversa visio qua video parictem, et video me videre : et sicut non est diversus intellectus quo intelligo hominem, et intelligo me intelligere : sic non est diversus amor quo amo Deum, et amo

<--- Page Split --->

annare ue, vel amorem meum. Et hoc quidem multi dicunt: sed multi non intelligunt. Causa autem hujus est: quia cum dico, Intelligo hominem, transit vis intellectiva in hominem per actum inintelligendi qui est ab intellectu: ergo semundum rationem prius est in actu eadem vis, et acceptio ipsius: et sic ex parte motivarum cum dico, Amo Deum: transit enim vis amoris in Deum per actum amoris, et sic relinquitur quod eadem vis actu transit in objectum. Cum igitur non sit diversos amor, patet quod non abitur in infinitum.

ARTICULUS XIII.

Au prima diffinitio verbi uti sit bona ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Uti vero est id quod in usum venerit referre, etc. »

ULTERIUS objicitur de hoc quod dicit : « Referre, ad obtinendum, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod omne illud quod referibile est referre debeamus ad rem fruibilem : sed omne quod est in voluntate praeter peccatum, referibile est : ergo omne voluntarium praeter peccatum referendum est. Inde ulterius arquitur sic : Omne quod refertur, accipit rationem meriti a fine : ergo videtur quod in omnibus operibus nostris nihil

sit indifferens : quia indifferens est quod nec malum, nec bonum est. Hoc idem videtur accipi ab Apostolo cum dicit : Sive manducatis, sive bibitis,... omnia in gloriam Dei facile 1.

ULTERIUS quaeritur de hoc quod dicit : « Alias abuti est, non uti, etc. »

Quaeritur enim : Quare non dicitur abfructus cum fruitur quis quo non est, fruendum, sicut dicitur abusus, cum quis utitur eo quo non est utendum ?

SOLUTIO. Dicimus ad primum tripliciter : scilicet, vel quod totum hoc id quod in usum venerit, sit vis unius dictionis simplicis, et sit circumlocutio utilis : et sic bona est diffinitio, quia habitus et actus bene diffiniuntur per objecta. Vel etiam quod ly usum diffinien, non sit absolute acceptum, sed ad finem relatum, et sic efficitur principium cognoscendi ejus quod est uti simpliciter accepti. Vel etiam tertio, quod usus in diffinitione positus, superius est et genus ad suum diffinium, et sic tunc accipitur secundum diffinitionem Victorini dicentis, quod « usus est actus elicitus fre- « quenter de potentia, » sicut dicimus quando aliquis agit aliquod, quod utitur eo : sic enim est superius ad uti, quando aliquo sic agimus, ut ad aliud referamus. Inferiora autem per sua superiora debent diffiniri.

Ad aliud quod ulterius quaeritur, utrum aliquid sit indifferens ? Dicendum sine praejudicio, quod voluntatis deliberativae ut deliberativa est suorum operum nihil est indifferens secundum Theologiam. Quia si non referat ea quae referri possunt, vana sunt : eo enim quod referibilia sunt, apta nata sunt habere finem : et si non habent, ergo vana sunt : quia vanum est (ut dicit Philosophus) quod est ad aliquem finem quem non includit. Et hoc vocatur otiosum in

<--- Page Split --->

sacra pagina, de quo reddent homines rationem in die judicii, licet modcam 1. Si autem relata sunt, tunc bona sunt. Si vero non sunt nata ad referendum, tunc sunt obliquata a fine, vel per veniale, vel per mortale. Sunt tamen opera praeter deliberationem facta quae non veniunt in usum voluntatis, ut est deliberativa, et haec bene possunt esse indifferentia.

Ad aliud quod ulterius quaeritur, quare dicitur abusus et non abfructus ? Dicendum, quod usus claudit in se actum rationis, qui est relatio ad aliud, et ideo potest esse recte et non recte, et hoc significat in compositione vocabuli : sed fructus non claudit in se nisi quietam voluntatem, et ideo non respicit rectum et non rectum ex se, sed ex potentia antecedente : et ideo dicitur perversus fructus, sed ratio perversitatis non potest ei conjungi eodem termino, ut dicatur abfructus.

ARTICULUS XIV.

An sint tres res quibus fruendum est ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Res quibus fruendum est sunt, etc.

ULTERIUS quaeritur de hoc quod supponit Magister in dicto isto : videtur enim velle, quod fruamur personis.

Sed contra :

Sed contra :

In cognitione via sic est, quod non cognoscitur res perfecte per hoc quod tantum natura ejus in communi cognoscitur : sed oportet quod cognoscatur in

<--- Page Split --->

patitulari , etsecundumomnesproprie - tatesipsius : ergosimiliteretmultoma - prishorinpatriaerit : ergoadcognitio - numgloricnonsufficitcognitiosubstan - t o r , nisiadsitetiamdeterminatacognitiopersomarumetproprietatumearum , etdufruimurcognitis : ergofruimurper - sumis .

Sentunculterausquæritur , Utrumunapersonamagisfruemurquamalia ? Etvodtur , quodsic : quiasicutinordinecomitiahabeturunaquæestprimaetprincipiumaliarum , etquandoreferi - nusadaliudessentiam , stamusinilla : tavidetur , quodsitinordinenaturæquæestinpersonis , unaquæestprincipiumtotiusTrinitatis , quiaFiliipergeneratio - n u m , Spiritussanctiperspirationem : rexovidetur , quodrelatiostatinilla . HuetiamvideturperhocquoddicitIpostolus , IadCorinth . x i , 3 : OmnisuricruptChristusest : . . . caputverot ' hrivit , D e u s , idest , Pater , etitavide - turquodFiliussitreferendusadPatrem . IthocipsevideturfacereinEvangelio , hocus : Meadoctrinanonestmea , sedipusquimisitme 1 . Nonquærovolun - torummeam , sedvoluntatemejusquimivitme 2 .

sona est res respectu notionis, et ratio respectu essentiae. Et hoc sensu potest dici, quod sint tres : in alio autem una sola res. Haec autem solutio mihi tuta non videtur : quia persona simpliciter res est, et numquam res sola : quia hoc sonat aliquid vicinum Sabellianis. Unde sine praejudicio dico, quod (sicut dicit Philosophus quidam in prima Philosophia), ens et res sunt de transcendentibus, et primis secundum ambitum suae significationis, et sunt ea in quibus stat resolutio, et ideo dicibilia sunt in divinis de absolutus et relatis : et secundum quod adjunguntur ad haec vel illa, possunt esse pluralia, vel singularia : tamen propter modum intelligendi absolutum, magis tenent se a parte essentiae.

AdauctoritatemautemDamascenidi - cendum , quodnonsolarationevelcogi - tationepersonædistinguntur : quiahocessetSabellianum . Undecauteintelli - gendaestauctoritas , scilicet , utratio - nemvocetrelationempersonalemquærealiterpersonaest , etcogitationemin - tellectumdistinguentempersonasperhujusmodirelationespersonales .

Etadaliudpatetsolutioperprædicta . A d 2 e t 3 .

Ad id quod ulterius quæritur : Utrum fruemur personis in eo quod personæ sunt? Dicendum, quod si ly in eo dicit rationem objecti fructus, non fruemur personis in eo quod personæ sunt. Si autem dicit indifferentiam et identutatem personæ ad objectum fructus, tunc fruemur personis in eo quod personæ sunt. Licet enim fructus per se sit Dei in quantum summum bonum est, non tamen est Dei per consequens, et personæ per accidens: quia in Deo non est consequens universale ad particulare, sed idem. Similiter in Deo non est accidentale, sed idem. Et ideo fruemur Deo, et personis,

Solutio . Dicuntquidamadprinum , quodtriasuntindivinis : substantia , persona , etnotio . Substantiaautemresrelabsolute : notioautemratio : personaautemmediumintersubstantiametno - tonemsecundumrationem , etideoper -

Et idem, v i , 3 8 : Descendì de cælo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui must me.

<--- Page Split --->

in quantum idem sunt cum summo bono.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod fruemur Patre determinate . non quidem secundum quod ad Filium est, sed in quantum ipse relatus ad Filium, est summo bono idem per essentiam. Et ideo fruitio non transit in Filium propter intellectum relationis : nec sequitur quod sint tres fruitiones, sicut tres personae distinctæ.

Ad aliud dicendum, quod una cognitione possumus accipere actu personas tres in quantum unum sunt, vel etiam in quantum distinctæ sunt secundum rationes relationus quæ non habet intellectum absolutum : sed hujusmodi cognitione accipimus, intelligendo summum bonum, et ita erit fructus : et bene concedimus, quod ad perfectam cognitionem Dei, exigitur quod cognoscatur in personis distinctis quæ idem sunt summo bono.

Ad id quod ulterius quaeritur : Utrum una persona magis fruemur quam alia ? Dicendum, quod non. Nec est simile de ordine essentiarum, et ordine naturae in personis : quia ordo essentiarum ponit inaequalitatem et diversitatem ab objecto fruitionis in inferioribus essentiiis. Ordo autem naturae in personis ponit æqualitatem, et identitatem. earum in summo bono, quod est objectum fruitionis : et ideo una est fruitio trium, sicut una est bonitas trium.

ARTICULUS XV.

An Deus possit cognosci ab aliquo creato intellectu ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Fruimur cognitis, in quibus ipsis pro-

pter se voluntas delectata conquiescit, etc. » Ex hoc enim accipitur hæc diffinitio : Frui est conquiescere voluntatem delectatam in cognitis propter se. Objicitur autem de hoc quod dicit, cognitis.

<--- Page Split --->

videtur, quod Deus in se non videtur ut est, sed in theophaniiis, id est, illuminatomibus, in quibus apparet Deus.

respectu nostri intellectus : et non videtur secundum totum. Sed contra : In quolibet attributo est ipse infinitus : ergo idem est de uno, et de omnibus similiter.

CONTRA :

ULTERIUS quaeritur, Utrum etiam in Questiuncula theophanis videatur, et accipiatur ratione theophaniae quam ponit Dionysius in Caelesti hierarchia 2, sic dicens : « Ip- « sa igitur sapientissima Theologia vi- « sionem illam quae in ipsa est descripta, « revelavit divinam, quasi in forma « informium similitudinem, ex viden- « tium in divinum reductione pulchre « vocari theophaniam. » Sensus est, quod Theologia revelavit nobis per doctrinam primum, pulchre, id est, apte vocari theophaniam illam illuminationem quae est in forma quadam signorum quae informia sunt occulte luci, quae est in Deo : quia est de occulto progrediens ad extra, secundum quam, scilicet illuminationem, fit reductio videntium eum in divina : cum ergo omnes illuminationnes procedant ab oculto ad apertum videnti, videtur quod omnes videant in theophaniiis tantum.

1 S. J. DAMASCENUS, De fide orthodoxa, Lib. I, cap. 4. 2 S. DIONYSIUS, De cœelesti Hierarchia, cap. 4. 3 f. editionem nostram, Tom. XIV hujusce novum editionis, pag. 116. En translatio Balth. 4. orderii super hunc eumdem locum : « Sermo

« autem divinus, omni plenus sapientia, visum « illud quod divinam similitudinem in illo ipso « viso figuram tamquam in figura eorum quae « figurari nequeunt, ostendebat, ab intuentum « ad Deum adductone, jure merito Theopha- « niam seu Dei apparitonem vocat. »

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Ad hoc sine præjudicio dicimus, affirmantes quidem certissime, quod divina substantia videtur a beatis omnibus : qualiter autem videtur, sine præjudicio dicimus sic, quod videtur immediate per conjunctionem : ita quod Deus offert se nostro intellectu per substantiam suam, sicut intellectus sibiipsi : et hoc est quod dicit Apostolus, I ad Corinth. xiii, 12 : Cognoscam sicut et cognitus sum.

AUCTORITAS autem Chrysostomi s o l - vendaestperverbumejusdemChryso - stomi , ibidem , ubisicdicit : « Omnes « novimusDeum : substantiamveroejus « nullusnovitetquidest , nisisolusqui « genitusestexeo : » notionemenimhicEvangelistacertissimamdicitconsi - derationemetcomprehensionem , ettan - tamquantamhabetPaterdeFlio : etideopatetquodChrysostomusnonnegatquinvideatursubstantiaDei : sednegat , quoditaperfectevideaturabaliquocreatointellectu , sicutvideturase .

ADRATIONEMautemprimamChryso - stomi , dicendum , quodcreatumadjutumabincreato , potestadillud : lcetnonsupraillud . Sunttamenquidcunt , quodintellectuscreatusaltersehabetadin - feriora , etaliteradsuperiora : quiasu - perinferiorainfluitaliquidluminissui , præcipueintellectusagens , etitapotestactiveinilla : adsuperioraautemseha - betutrecipienstantum , etideonnopro - priedicuturposseinilla , sedillainipsum .

ADRATIONEMautemsecundamChryso - stomi , dicendum , quodlicetmultasintattributadivina , tamenquodlubetnihilaliudestquamipsasubstantiadivina : etideoninquolibeteorumsubstantiaim - medatevidetur . EtquoddicitChryso - stomus , quodnonvidetursubstantia , d i - cendumquodsicutipseinfradicitinau - ctoritateinducta , vocatsubstantiamquidest , hocest , differentiamipsiusperter - minosessentiæ : etquiatalesterminosnonhabet , ideosubstantiaetquidesthocmodononvidetur . Ipseetiamsolussecun -

dumintellectumsibiadæquatur : quiaquantusipseest , tantusestintellectusejus : nonautemquantusipse , tantusestintellectuscreatus .

PERIDEMpatetsolutioadauctoritatemsequentem .

ADIDquodobjiciturdeDionysio , d i - cendum , quodloquiturveldevisioneviæ , velvocatnonipsumvidere , nonipsumtotumperfectevidere : sedalquidquodestejusdicitvideri : ethocestvi - dereipsum : quiaipsesubstantialiterestillud .

ADALIUDdicendum , q u o d , Deussim - pliciterestincomprehensibilis , ethocestutestinfinitus : quiasicattinginonpot - e s t , nisisecundumquid , sclicetcogno - scendoinfinitumesse .

QUALITERautemsintagalmata , etspe - c u l a , infrapatebitinfinesolutionis .

ADIDquodobjiciturperrationes , d i - cendumquodsufficiensproportioexna - turaintellectushaberinonpotestadip - s u m , sedexjuvamineDei .

ADALIUDdicendum , quodinfinitumattingiquidempotest , sedalquûdejussempermanetextraattingentem : etideoineoquodestinfinitumdiciturnonat - tingi : ethocsiepaterepotest : Infinituminquantitateest ( utdicitPhilosophus ) cujuspartesaccipientisemperestalquidextraaccipere . Inspirtualhautemnaturaincreatanonestinfinituminquantitatemolis , sedquantitasvirtutisdividituradextra , secundumeainquæpotest : etideointellectusattingensDeumattingitip - s u m , itaquodmultumetinfinitumvirtu - tissemperestextraipsum : etquiavirtussuaestessentiasua , ideoetiamimmen - sitasessentiæestextraintellectum .

ADIDquodobjiciturcontrasolutioneminductam , beneconcedo : quiainquoli - betattributoestinfinitus , etsicsemperremanetextraintellectum : quialicetac - cipiatursubstantiavelsapientia , tamenimmensitasipsiusclaudinonpotest : l i - cetattingipossitaliquodacceptumquodestsuasubstantia , licetnonsitterminusclaudenstotum , quodestDeus .

<--- Page Split --->

AD ALIUD dicendum, quod Deus est simplex, et est infinitus : haec enim non repugnant secundum quod infinitum dicit immensitatem virtutis et essentiae, sed tamen attingitur intellectu secundum quod simplex est, sed non secundum quod est infinitus : quia infinitum ponit rationem suam respectu ejus quod est extra intelligentem. Et nota, quod cum dicitur Deus infinitus, non debet infinitus exponi privative, ut sit sensus aptum habere finem, et non habere : quia sic esset imperfectus, cum aliquid deesset ei quod esset aptus natus habere : sed debet exponi negative, ut sit sensus, infinitus, id est, non finitus loco, vel tempore, vel comprehensione intellectus : quia sic exponit Damascenus.

Ad hoc quod ulterius quaeritur de Theophanius, dicimus quod sicut in sensu duo sunt, scilicet, lux sub qua visibile perficitur ut videri possit, et visibile ipsum, sicut lapis, vel aliud quod videtur : et lux quidem facit actum visum, sed non distinguit ipsum, nec determinat ad hoc visibile, vel ad illud : et sicut in intellectu naturali est lux intellectus agentis qui facit actu possibilem, non tamen determinate perficit et movet ipsum ad hoc intelligibile, vel illud : sed postea determinatur per intellectum hominis, vel Angeli, vel alterius : et sicut fides est illuminans ad creditum, non tamen perducit determinate ad hunc articulum, vel illum : ita est in Theophaniiis, quod est

lumen descendens elevans intellectum, et non distinguens et determinans ipsum ad hoc, vel illud : sed id quod distinguit intellectum ut objectum, est divina substantia ipsa : et hoc est quod dicit Psalmista, Psal. xxxv, 10 : In lumine tuo videbimus lumen. Unde videtur Deus sine medio quod sit similitudo et ratio visi, sive per quod visum conjungitur videnti, et non per substantiam : sed tamen est ibi medium disponens et vires afferens intellectui, quo melius possit attingere Deum : et hoc medium lumen est divinae bonitatis, vel apparitionis, quod a sanctis vocatur theophania. Et sic patet verum esse quod dicit Magister Hugo, « quod nihil sistit nos usque ad ipsum. » Et per hoc patet solutio ejus quod objicitur de Theophaniiis.

Ad hoc autem quod posset quaeri, Utrum Deus sit comprehensibilis ? Dicendum, quod duplex est comprehensio, scilicet, quae est tactus intellectus super terminos rei : et sic non comprehenditur. Unde Augustinus ad Paulinam : « Attin- « gere Deum mente possumus, compre- « hendere autem minime. » Est etiam comprehensio quandoque perfecta consecutio alicujus ut finis, quae consecutio praecipue fit affectu : et sic comprehenditur Deus, ut dicit Apostolus, ad Ephes. iii, 18 : Ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, et longitudo, et sublimitas, et profundum, etc.

C. Item. quid intersit inter frui et uti aliter quam supra?

Notandum vero, quod idem Augustinus in libro X de Trinitate aliter quam supra accipiens uti et frui, sic dicit : Uti est assumere aliquid in facultatum voluntatis : frui autem est uti cum gaudio, non adhuc spei, sed jam rvi : ideo quod omnis qui fruitur, utitur 1. Assumit enim aliquid in faculta-

<--- Page Split --->

tem voluntatis cum fine delectationis. Non autem omnis qui utitur, et fruitur : si id quod in facultatem voluntatis assumit, non propter ipsum, sed propter aliud appetit. Et attende quia videtur Augustinus dicere illos frui tantum, qui in re gaudent, non jam in spe : et ita in hac vita non videmur frui, sed tantum uti, ubi gaudemus in spe : cum supra dictum sit, frui esse amore inhærere alicui rei propter se : qualiter etiam hic multi adhærent Deo.

DIVISIO TEXTUS.

« Notandum vero, quod idem Augustinus, etc. » In hac parte Auctor objicit contra determinata de frui et uti. Et habet duas partes secundum quod objectio duobus modis potest fieri, scilie et, contra ipsam diffinitionem actus fruiet uti, et hoc facit in prima parte : vel contra frui et uti, et hoc facit in secunda parte, ibi, F, « Cum autem homines qui frumitur, etc. »

Prima harum habet duas partes, scilicet objectionem quae incipit, ibi, D, « Hæc ergo quæ sibi contradicere, etc.

Et secundum duas solutiones habet illa duas partes : et secunda solutio incipit, ibi, E, « Potest etiam dici, etc. »

ARTICULUS XVI.

An secunda diffinitio uti sit bona ?

Indicit autem dubium de hoc quod dicit : « Uti est assumere aliquid in facultatem voluntatis, etc. »

in voluntate, sicut sunt tribulationes et angustiae, quod falsum est, quia his maxime uluntur Sancti.

SOLUTIO. Dicendum, quod uti secunSolutio. Ad 1. dum quod hic diffinitur (ut quidam diAd 1. cunt) æquivoce dicitur ad uti supra diffinitum : uti etiam accipitur hic secundum diffinitionem Victorini dicentis, quod usus est actus frequenter elicitus de potentia, et sc superior est ad uti et frui supra diffinitum : et hoc videtur Magister sensisse, quia præmittit dicens, quod Augustinus aliter quam supra accipt hic uti et frui. Posset tamen aliter dici, scilicet, quod ea quæ sunt ad finem, duobus modis sunt, scilicet non includentia sive tangentia finem, et tangentia sive conjuncta fini et proxima : et de his quæ ordinem habent ad finem, si non conjunguntur ei, datur diffinitio prima. Secunda autem datur de his quæ sunt fini conjuncta, et illa sunt non indigentua relatione ordinis, eo quod in ipsis habetur aliquid finis : et talia sunt quædam vnæ, quædam patriæ : vnæ quidem sunt, sicut prægustatio æternorum in gaudio interno, et affectione : patriæ autem sunt beatitudo creata, quæ contingit aliquo modo increata : et ideo quia finis aliqualiter est in illis, non dixit

<--- Page Split --->

quod ad aliquid referenda sunt. Quod qualiter fiat, sic patet. Cum dicitur, « Ut i est id quod in usum venerit, etc., » intelligitur ad illud referri sicut ad terminum operis : et sic ducit ad finem intentionis qui vere finis est. Ista autem in quibus talis usus est ut hic diffinitur, referuntur quidem ad aliud quod est finis intentionis : qui tamen finis secundum gustum aliquem est in ipsis : sed non referuntur ad aliud quod sit terminus operis, hoc est, in quo cesset opus, quo quod habeatur quidquid vult operans.

Ad hoc autem quod quaeritur, Quid sit facultas voluntatis? Dicendum, quod sicut est in usu loquendi, facultas dicitur id quod facit hominem habere posse ad multum : sicut scientiae dicuntur facultas, quia ad nutum habetur potestas in intellectus per eas : et bona fortunae dicuntur facultates, quia faciunt hominem sufficere sibi et suis : ita facultas voluntatis est id quo voluntas habet velle ad multum facilem potestatem : et hoc praecipue est id quod quietat ab opere : et est utile in quo tenetur et gustatur aliquo modo finis intentus, ut dictum est.

Ad ultimum patet solutio : quia unius rei unicum est esse penes unam et eamdem causam sumptum : et penes diversas causas possunt sumi diversae diffinitiones. Unde prima datur penes proprium actum utilis : haec autem datur penes effectum utilis contingentis finem.

ARTICULUS XVII.

An secunda diffinitio frui sit bona ?

Decinde quaeritur de hoc quod dicit : « Prvi est uti cum gaudio, etc. » 1. Sicut enim se habent utile et fruibile : sic se habent uti et frui. Probatio : Quia artus per objecta diffiniuntur : sed utile et fruibile sunt objecta horum actuum

uti et frui : sed nullum utile est fruibile : ergo nullum uti est frui.

Solutio. Dicendum ad primum, quod uti secundum primam diffinitionem removetur ab eo quod est frui secundum propriam rationem acceptum : sed non uti secundum secundam diffinitionem, ut patet ex praedictis.

Ad aliud dicendum, quod uti in intellectu sui nominis claudit rationis actum qui est relatio ad aliud : et ideo brutis non potest convenire : sic autem non est de eo quod est frui, quod dicit delectationem gustus quietantem desiderium, et ideo id per transsumptionem potest convenire brutis.

Ad aliud dicendum, quod tria exiguntur ad complementum frui, scilicet voluntatis actus ad rationem relatus, et quoad hoc dicit proprie : quia experta rationis non proprie fruuntur. Secundum est quod sit ratio ordinans voluntatem rectam, determinans id quod vere est frui et fruibile, et sic dicitur vere, quia creatura fruentia non vere fruuntur : cum non sit vere bonum et dulce quo fruuntur. Tertium quod exigitur est ut per speciem et ad copiam habeatur frui-

<--- Page Split --->

bile, et ideo dicit plene : et sic in via Sancti non plene fruuntur, sed vere et proprie possunt frui.

Ad ultimum dicendum, quod prima diffinito ejus ad quod est frui respicit formam et actum . formam, dico, completivam quae est amor, ut prius dictum est : et ideo forma et actus ponuntur in ea, scilicet, amore inhaerentae. Secunda

autem tangit materiam, et finem : materiam, cum dicit, « Fruimur cognitus : » finem autem, cum dicit, « In quibus voluntas delectata quiescit. » Tertia autem respicit effectum fruitionis in fruente, cum dicit, « Cum gaudio uti, etc. »

Aliae dubitationes quae remanent, sufficenter solvuntur a Magistro in Littera.

D. Determinatio eorum quae videntur contrariu.

Hæc ergo quæ sibi contradicere videntur, sic determinamus : dicentes nos et hæc et in futuro frui : sed ibi proprie, et perfecte, et plene, ubi per speciem videbimus quo fruemur 1 : hic autem dum in spe ambulamus, fruimur quidem, sed non adeo plene. Unde Augustinus libro X de Trinitate : Fruimur cognitis in quibus voluntas est 2. Idem, in libro de Doctrina Christiana, aut : Angeli illo fruentes jam beati sunt, quo et nos frui desideramus : et quantum in hac vita jam fruimur, vel per speculum, vel in ænigmate, tanto nostram peregrinationem et tolerabilius sustinemus, et ardentius finire cupimus 3.

Expositio Textus.

Littera sic exponitur : « Quantum in hac vita, etc. » Augustnus in libro X Confessionum : « Alhquando ntrornutlis me m affectum nulltum inusitatum introrsus ad nescio quam dulcedinem : quae si perficiatur in me, nescio quid erit quod vita ista non erit : sed recido in hæc ærumnosis ponderibus, et resorbeor solius, et teneor, et multum fleo : sed multum teneor . tantum consuetudinis sarcma degravat. Hic esse valeo, nec volo : illuc volo, nec valeo, miser utrobique »

« Per speculum in anginale, etc. »

I ad Corinth. xui, 12. Glossa, ibidem : Speculum est vestigium vel imago creaturarum : ængma autem est obscura allegoria. Et secundum hoc species ponitur pro genere . qua secundum Donatum ængma est quaestio obscuritatibus verborum involuta : sicut mater me genuit, eadem mox gignitur a me. Et est species allegoriae. Hic autem pro ipsa allegoria ponitur. Possemus tamen dicere, quod duplex est speculum, scilicet, pictum aliquo modo facie, et non pictum, scilicet i repraesentans obscure . et primo modo imago in homine speculum est, secundo modo vestigium in alus creaturis. Qualur etiam sunt quae faciunt obscuritatem ængmatus, scilicet quia m-

<--- Page Split --->

tollcctus creatus est ex nihilo, propter quod retinet aliquid obscurationis. Item scrundo, ex pondere carnis. Et etiam, ex nihila peccati. Quarto etiam, ex alieno sermone : quia allegoria est sermo alie-

nus : sicut Urias devotus et fidelis significat diabolum, et David homicida et adulter significant Christum, Bersabee autem adultera significat Ecclesiam.

E. Alia determinatio.

Potest etiam dici, quod qui fruitur etiam in hac vita, non tantum habet paudium spei, sed etiam rei : quia jam delectatur in eo quod diligit, et ita jam rem aliquatenus tenet. Constat igitur quod debemus Deo frui, et non uti. Illo enim, ut ait Augustinus, frueris, quo efficieris beatus, et in quo spem ponis, ut ad id pervenias 1. De hoc idem ait in libro de Doctrina 1 'hristiana : Dicimus nos ea re frui quam diligimus propter se, et ea re fruendum nobis esse tantum, qua efficimur beati : caeteris vero utendum 2. Fruquenter tamen dicitur frui, cum delectatione uti. Cum enim adest quod diligitur, etiam delectationem secum gerit : si tamen per eam transieris, et ad illud ubi permanendum est, eam retuleris, uteris ea : et abusive, non proprie diceris frui. Si vero inhaeseris atque permanseris, finem in ea ponens lectitiae tuae, tunc vere et proprie frui dicendus es : quod non est facundum, nisi in illa Trinitate, id est, summo et incommutabili bono.

Expositio Textus.

« Potest etiam dici, etc. » Sed contra : Proverb. xiii, 12 : Spes quor differtur affligit animam. — Solutio. Verum est in quantum differtur : sed in quantum jam penetrat per gustum ulteriora velaminis, delectat ex praegumatione rei speratae. Unde, ad Hebr. vi, 11 et 20 : Spem quam sicut anchoram hubernus animae tutam, ac firmam, et uuorduitem usque ad interiora velaminis, ubi praecursor pro nobis introivit Jesus. « Quod non est faciendum, etc. » Un-

de, Jerem. xvii, 5 : Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum. Sed contra : Jona, 1, 6 : Accessit ad eum gubernator : Glossa, ibidem : Naturale est homini in periculo magis in alio quam in se confidere.

Solutio. Dicendum, quod in periculo solutio, ubi potest haberi humanum consilium et auxilium, potest haberi fiducia in homine, non tamen exclusa Dei invocatione, qua aliter esset tentare Deum : sed totam fiduciam cum exclusione divini adjutorii in homine ponere prohibitum est.

<--- Page Split --->

F. Utrum hominibus sit utendum, vel freundum ?

Cum autem homines qui fruuntur et utuntur aliis rebus, res aliquæ sint, quæritur, Utrum frui debeant, an uti, aut utrumque? Ad quod sic respondet Augustinus in libro de Doctrina Christiana : Si propter se homo diligendus est, fruimur eo : si propter aliud, utimur eo 1. Videtur autem mihi propter aliud diligendus. Quod enim propter se diligendum est, in eo constituitur beata vita, cujus etiam spes hoc tempore nos consolatur. In homine autem spes ponenda non est : quia maledicus est qui hoc facit 2. Ergo si liquide advertas, nec seipso quisquam frui debet : quia diligere se propter se non debet, sed propter illud quo fruendum est. Huic autem contrarium videri non debet quod Apostolus ad Philemonem loquens ait : Ita, frater, ego te fruar in Domino 3. Quod ita determinat Augustinus 4 : Si dixisset tantum, te fruar, et non addidisset, in Domino, videretur finem dilectionis ac spem constituisse in eo : sed quia illud addidit, in Domino se finem posuisse, eodemque frui significavit. Cum enim (ut idem Augustinus ait) homine in Deo frueris, Deo potius quam homine frueris.

DIVISIO TEXTUS.

Cum autem homines qui fruuntur et utuntur, etc. » Hic incipit pars illa in qua Magister ponit dubia de utli et fruibili. Et habet tres partes : in quarum prima quærit, Utrum homo fruatur homine quandoque, vel tantum Deo ? In secunda quærit, Utrum Deus fruatur nobis, vel utatur, ibi, G, « Sed cum Deus diligat nos. » In tertia quærit, Utrum fruamur vel utamur virtutibus, ibi, H, « Hic considerandum est, etc. »

In primo capitulo tria facit. Primo probat, quod homo homine utitur. Se-

cundo, objicit in contrarium, ibi, « Huic autem contrarium, etc. » Tertio, solvit, ibi, « Quod ita determinat Augustinus, etc. »

ARTICULUS XVIII.

Utrum homine sit freundum ?

Quæritur, Utrum homine sit aliqualiter fruendum ?

1 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Doctrina christiana, cap. 22. 2 Jerem. XVII, 5 : Maledictus homo qui confit in homine, etc.

3 Ad Philemonem, y. 20. 4 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Doctrina christiana, cap. 33.

<--- Page Split --->

Praeterea, si aliquo modo conceditur, frunt te in Domino, quaeritur, Utrum similiter possit concedi de irrationali creatura, quod fruamur ipsa in Domino? Et videtur, quod sic : quia ipsa est vestigium ducens in Deum : ergo in ipsa potest accipi et diligi Deus : cum ergo deductione fruitionis diligamus Deum, contingit Deo frui in irrationali creatura.

Item quaeritur, Utrum peccatore traumur in Deo ? Et videtur, quod sic : quia imago Dei non destruitur in ipso, sicut dicitur in Psalmo xxxvii, 7 : In imagine pertransit homo : cum ergo Deus in imagine sua accipitur et diligitur, et non nisi dilectione fruitionis, pectatore frui possumus in Deo.

SOLUTIO. Dicendum, quod cum dicitur, Frutur, ego te fruar in Domino, prononum te aliter construitur cum verbo, et ali-

ter ablativus cum præpositione : pronomen enim nominat materiam quæ est ut occasio gaudii quod est in verbo fruendi : ablativus autem cum præpositione notat finem in quo quiescitur : et hoc planum est si inspiciatur expositio Augustini qui dicit, quod quia addidit, in Domino, in Domino se finem posuisse significavit : unde hæc fruitio incipit a rationali ex parte repræsentationis summi boni per gratiam, sed terminatur in Domino ut in fine.

AD PRIMUM ergo patet solutio per ea quaedicta sunt.

Ad alude et ad tertium dicendum, quod frui accipitur ibi communiter pro uti cum gaudio : vel dicatur quod quidam dixerunt, quod idem est frui magnatis vel filiis, quod fructum de eis percipere per meritum : et ita usus est in opere, sed fructus in spe mercedis.

Ad id quod objicitur per rationem, dicendum, quod vestigium et imago nisi aliud addatur, non sufficiunt ad hoc quod fruamur ipsis in Domino. Quia licet Deus repræsentetur in eis secundum quod est trinus et unus, vel secundum quod est potens sapiens, et volens : non tamen secundum quod ipse est summa bonitas : quia sic non relucet nisi in effectu gratiae vel gloriæ : ideo non possumus nisi Sanctis frui in Domino, et ideo non irrationalibus et peccatoribus.

Et per hoc patet solutio ad totum. Littera autem patet per se.

Ad quesuumcitas.

G. Hic quaeritur, An Deus fruatur, an utatur nobis ?

Sed cum Deus diligat nos, ut frequenter Scriptura dicit, quæ ejus diletitionem erga nos multum commendat 2, quaerit Augustinus 3, Quomodo di-

<--- Page Split --->

ligat : an ut utens, an ut fruens ? Et procedit ita : Si fruitur, eget bono nostro, quod nemo sanus dixerit. Ait enim Propheta : Bonorum meorum non eyes 1. Omne enim bonum nostrum vel ipse est, vel ab ipso est : non ergo fruitur nobis, sed utitur. Si enim nec fiuitur, nec utitur, non invenio quomodo diligat nos. Neque tamen sic utitur nobis, ut nos aliis rebus. Nos enim res quibus utimur ad id referimus, ut Dei bonitate perfruamur: Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert. Ille enim miseretur nostri propter suam bonitatem : nos autem nobis invicem propter illius bonitatem. Ille nostri miseretur, ut se perfruamur : nos vero invicem nostri miseremur, ut illo fruamur. Cum enim nos alicujus miseremur, et alicui consulimus, ad ejus quidem facimus utilitatem, eamque intuemur : sed et nostra fit consequens, cum misericordiam quam aliis impendimus, non relinquit Deus sine mercede 2. Haec autem merces summa est, ut ipso fruamur. Item, quia Deus bonus est, sumus : et in quantum sumus, boni sumus. Porro etiam quia justus est, non impune mali sumus : et in quantum mali sumus, in tantum etiam minus sumus. Ille ergo usus, quo nobis utitur Deus, non ad ejus, sed ad nostram utilitatem refertur : ad ejus vero tantummodo bonitatem.

ARTICULUS XIX.

An Deus fruatur seipso ?

Sed cum Deus diligat nos, etc. » In hoc capitulo quaeritur de hoc quod dicit : « Si fruitur, nobis scilicet, eget bono nostro. » INSTANTIA. Se fruitur Deus : ergo eget bono suo : ergo aliqua indigentia est in Deo, quod falsum est. Quod autem se fruatur Deus, patet per hoc quod dicit Gregorius super illud Job, XL, 4 : Si habes brachium sicut Deus, etc. : ubi sic dicit : « Ipse gloriosus est « qui dum perfruitur, accedentis, laudis indigens non est. »

Solutio. Ad hoc, concedendum est quod Deus fruitur seipso perfectus quam aliqua creatura ipso posset frui.

Ad n autem quod contra objicitur, dicendum quod ubi fruens et fruibile sunt in diversitate essentiae, sequitur quod fruens indigeat bono fruibilis : sed ubi fruens et fruibile idem sunt per substantiam, non tenet argumentum.

Ad autem quod posset quaeri, Utrum se fruatur in ratione essentiae, vel personae ? supra expeditum est : quia eadem ratione objecti fruitur seipso, in qua nos fruimur ipso.

Deinde super hoc quod dicit : « Deus vero ad suam bonitatem usum nostrum refert, etc. » Attendenda est auctoritas Gregorii qui super illud Job, XL, 5 : Speciosis induere vestibus, dicit sic : « Ipse specio « sis induitur, qui sanctorum Angelo- « rum choros quos condidit, in usum sui « decoris assumpsit. »

Deinde objicitur contra hoc quod dicit . « Haec autem merces summa est,

<--- Page Split --->

cipationes esse præpositum est, et est seipsum secundum se esse, eo quod est per se vitam esse, et eo quod est per se sapientiam esse, et eo quod est per se similitudinem divinam esse : et alia quæcumque existentia et participantia, ante omnia illa esse participant 1. » Idem est scriptum in quarta propositione libri Causarum, ubi dicitur : « Prima rerum creatarum est esse, et non est ante ipsum alia creatura. » Et commentum, ibidem : Ens est per creationem, bonum autem per informationem : et vocatur per creationem esse id quod effluens a primo, id est, Deo, non præsupponit sibi aliud in quo fundetur : per informationem autem id quod non effluit nisi supposito alio in quo fiat. Addit et bonum super ens relationem ad finem : tamen duplex est relatio ad finem, scilicet secundum quod finis est terminus motus causæ efficientis, vel secundum quod finis est per intentionem in efficiente : et primo modo dicuntur bona quæ sunt a bono : secundo modo quæ sunt ad bonum quod intendit efficiens, id est, quod movet eum ad operandum. Si autem considerentur bonum et ens secundum supposita, sic convertuntur : quia licet bonum sit ad efficiens ut est bonum, et ens ad efficiens ut est ens, tamen quia non operatur efficiens nisi per bonum intentionis, ideo comitatur bonum semper ipsum ens, et non separatur ab ipso secundum suppositum, licet separetur secundum intentionem : et hanc identitatem suppositorum notat quod dicitur in quamtum.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod si bonum accipiatur in diversis cum ente, scilicet causa et causato, bonum in causa erit ante ens in causato : quia non causat nisi bono quod facit eam esse diffundere : unde Maximus : Hoc nomen bonum non aliunde originem ducit nisi

a verbo græco quod est βοάω, ὡ, id est, clamo : βοῦ enim, χαλίω, ὡ, et clamo, et voco unum sensum possident : etenim qui vocat sæpissime in clamorem erumpit : Deus ergo non inconvenienter bonus dicitur, quia omnia de nihilo in essentiam venire intelligibili clamore vocat : et ideo melius dicitur, quod quia bonus est sumus, quam quia est sumus.

Ad ALIUD dicendum, quod ly in quantum notat inseparabilitatem boni et entis secundum supposita, et non secundum intentiones : et ideo non sequitur, quod bonitas sit entitas ejus quod est.

Ad ALIUD dicendum, quod Deus non est causa mediata alicujus : et ideo et boni, et entis est causa immediata, licet non secundum unam rationem, ut dictum est : quia ens se habet ad bonum sicut causa primaria, et subjectum. Tamen quia ens inseparabile est a respectu ad causam efficientem diffundentem esse, et illa non diffundit nisi in quantum est bonum : ideo non separatur a bono nisi per intellectum suppositionis impossibilis, scilicet, quod prima causa non sit bona : quia tunc non manet respectus ejus ad efficientem : quia non movet nisi supposita bonitate, ut dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod mathematica non habent finem qui acquiritur per motum physicum, quia separata sunt secundum rationem diffinitivam et a motu et a materia : sed non carent intentione boni quod est a bono et ad bonum primum.

Ad ID quod ulterius quæritur, Utrum Ad quæ bonum separabile sit ab ente per intellectum ? jam patet solutio : quia separatur per intentionem, sed non per suppositum.

Littera autem hujus capituli per se patet.

<--- Page Split --->

H. Utrum utendum, an fruendum sit virtutibus ?

Hic considerandum est, Utrum virtutibus sit utendum, an fruendum ? Quibusdam videtur quod eis sit utendum, et non fruendum : et hoc confirmant auctoritate Augustini 1, qui, ut prætaxatum est, dicit non esse fruendum nisi Trinitate, id est, summo et incommutabili bono. Hoc, dicunt ideo non esse fruendum eis : quia propter se amandæ sunt, sed propter æternam beatitudinem. Illud autem quo fruendum est, propter se amandum est. Sed quod virtutes propter se amandæ sunt, imo propter beatitudinem solam, probant auctoritate Augutini, qui in libro XIII de Trinitate, contra quosdam ait : Forte virtutes quos propter solam beatitudinem amamus, sic nobis persuadere audent, ut ipsam beatitudinem non amemus : quod si faciunt, etiam ipsas utiquo amare desistimus, quando illam propter quam solam istas amavimus, non amamus 2. Ecce his verbis videtur Augustinus ostendere, quod virtutes non propter se, sed propter solam beatitudinem amandæ sunt. Quod si ita est, ergo eis fruendum non est. Aliis vero contra videtur, scilicet quod fruendum eis sit : quia propter se petendæ et amandæ sunt. Et hoc confirmant auctoritate Ambrosii qui ait super illud locum Epistolæ ad Galat. v, 22 : Fructus autem spiritus est charitus, gaudium, pax, patientia, etc 3. Hic non nominal opera, sed fructus, quia propter se petenda sunt : si vero propter se petenda sunt, ergo et propter se amanda.

Nos autem harum quæ videtur auctoritatum repugnantiam de medio vimere cupientes, dicimus quod virtutes propter se petendæ et amandæ sunt, et tamen propter solam beatitudinem : propter se quidem amandæ sunt, quia delectant sui possessores sincera et sancta delectatione, et in eis pariunt gaudium spirituale. Verumtamen non est hic consis tendum, sed ultra gradiendum. Non hic hæreat dilectionis gressus, neque hic sit dilectionis terminus : sed referatur hoc ad illud summum bonum, cui soli omnino inhærendum est : quia illud propter ne tantum amandum est, et ultra illud nihil quærendum est : illud est

<--- Page Split --->

enim supremus finis. Ideo Augustinus dicit, quod eas diligimus propter solam beatitudinem ' : non quin eas propter se diligamus : sed quia idipsum quod eas diligimus, referimus ad illud summum bonum cui soli inhaerendum est, et in eo permanendum, finisque lætitiæ ponendus : quare virtutibus non est fruendum.

Sed dicet aliquis : Frui est amore inhaerere aliqui rei propter seipsam, ut prædictum est. Si ergo propter se virtutes amandæ sunt, et eis fruendum est. Ad quod dicimus, in illa descriptione, ubi dicitur, propter seipsam, intelligendum est tantummodo, ut scilicet ametur propter seipsam tantum, ut non referatur ad aliud, sed ibi ponatur finis, ut supra ostendit Augustinus, dicens : Si inhaeseris atque permanseris, finem ponens lætitiæ, tunc vere et proprie frui dicendus es : quod non est faciendum nisi in illa Trinitate, id est, summo et incommutabili bono 2. Utendum est ergo virtutibus, et per eas fruendum summo bono : ita et de voluntate bona dicimus. Unde Augustinus in libro X de Trinitate ait : Voluntas est per quam fruimur 3 : ita et per virtutes fruimur, non eis, nisi forte aliqua virtus sit Deus, ut charitas, de qua post tractabitur 4.

« Sed dicet aliquis, etc. » In quinta, solvit, ibi, « Ad quod dicimus, etc. »

DIVISIO TEXTUS.

Littera autem per se est plana.

« Hic considerandum est, Utrum virtutibus, etc. » Istud est ultimum capitulum istius partis in quo quaerit, Utrum virtutibus fruendum sit ?

ARTICULUS XXI.

Et dividitur istud capitulum in duas partes. In prima determinat, quod virtutibus non est fruendum, sed per virtutes. In secunda, dicit idem de voluntate, et cæteris animæ potentius, ibi, « Ita et de voluntate bona, etc. »

Prima habet quinque partes. In prima probat, quod non est fruendum virtutibus. In secunda objicitur, contra hoc, ibi, « Alii s vero contra, etc. » In tertia, solvit, ibi, « Nos autem, etc. » In quarta, objicit contra solutionem, ibi,

An virtutibus fruendum sit ?

Incidit autem dubium hic, Utrum virtutibus sit fruendum ? Et videtur, quod sic.

<--- Page Split --->

cundum Tullium) sunt de genere honost : ergo virtutibus est fruendum.

2 Item, Omni eo quod propter se est appellandum (ut supra dictum est) est fundum, non utendum : sed virtutes propter se sunt appetendae, ut dicit Iulius : ergo virtutibus est fruendum non utendum.

САВНА :

? Item, Augustinus in libro de Cinatur Dei dicit, quod si illud persuadent nobis virtutes ut propter se amemus illo, superbe sunt.

Sola rro. Dicendum, quod virtutes possunt considerari dupliciter, scilicet, cum dum quod sunt habitus rectificante in opere, et sic omnes propter aliud appetuntur, et sic nullo modo nec in via in patria fruendum est eis. Possunt cum considerari prout sunt dispositio perfecti ad optimum : quia sic essentiabri vel substantialiter manent in beatitudur, vel in sibi succedentibus, vel in opus : et sic conjungunt nos beatiudum mercate : et sic dicunt quidam, quod per ipsas ut proximas dispositona fruitur : non tamen fruimur ipsis. Sed aliter dicendum est aliquantulum, quod erat dicit Augustinus : Cum diligo proximum, vel Deum, diligo ipsum amorum, non alia dlectione, sed eadem, ut supra dictum est. Ita haec fruitio una est Dei et virtutum : quia Deus est in

virtutibus : et hoc modo virtutes attingunt Deum : sed fruitio non erit ratione utriusque, sed erit virtutum ut eorum quae contrarium saporem renovent a palato animae, Dei autem ut reficiantis sapore proprio : et ita etiam potest esse in via in fruitione prægstationis, et spei.

Ad primum ergo dicendum, quod si fiat vis in verbo Augustini, utile et honestum dicuntur creatum et increatum : quia nihil omnino vi propria trahit, et propria dignitate allicit, nisi summum bonum. Tullius autem dicit, quod honestum est quod sua vi nos trahit, et sua dignitate nos allicit.

Ad aliud, quod propter se quandoque tantum valet quantum per se : et hoc opponitur quandoque ad per accidens : et sic per se virtus appetitur : quia ex sua natura habet unde moveat appetitum, et delectet suos possessores sincera et sancta delectatione. Sed hoc non excludit quin etiam propter aliud expetatur : quod tamen non est sine ipsa, quia virtutes quoad sibi succedentia manent in beatitudine, et beatitudo in Deo. Et ita illud propter quod appetuntur, non est simpliciter separatum ab eis, sicut est ab aliis virtutibus. Quandoque autem propter se opponitur ei quod est propter aliud : et tunc non propter se absolute expetuntur, sed propter aliud in quo et cum quo virtutes manent essentialiter, vel in sibi succedentibus.

Ad aliud dicendum, quod utile non sic habet diversam rationem ab eo quod est honestum, quod non possit salvari in ipso : sed sic, quod non primo movet appetitum in ipso : sicut dicit Tullius in libro de Amicitia, quod licet amicitia per se expetatur, tamen plurimas habet utilitates adjunctas. Nec divisio boni in delectabile, utile, et honestum, est divisio generis in species, sed potius data est per prius et posterius participantia ipsum divisum : sicut ens dividitur per potentiam et actum : et tamen potentia est per actum et actus in potentia. Sunt tamen qui dicunt, quod propter dicitur

<--- Page Split --->

duobus modis, scilicet, simpliciter, et ratione finis operis qui terminus vocatur : et ideo virtutes appetuntur propter se respectu operis, sed non respectu beatitudis : et similiter beatitudo creata respectu increatæ appetitur propter aliud, sed respectu virtutis per se : sed hoc parum est dicere.

ARTICULUS XXII.

An bona voluntate sine virtutibus sit fruendum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit: « Ita de voluntate bona dicimus, etc. » Quæritur, inquam, Utrum voluntate bona sine virtutibus contingat frui? Et videtur, quod sic.

luntatis : cum supra fecit mentionem intellectus, ubi dicit, quod fruimur cognitis, etc.

Ad hoc dicendum, quod sine gratia et Solv virtute non est fruito. Ad id autem quod objicitur, dicendum Ad quod dilectione naturali potest diligi Deus propter se et super omnia : ita quod ly, propter, notet finem tantum, et non causam efficientem : quoniam ratio cognoscens Deum super omnia, facit illam dilectionem : sed cum charitate diligitur et gratia propter se et super omnia, notantur tres causæ, scilicet efficiens, materialis, et finalis : et significatur quod ipse est efficiens præcipue, et disponens ad fruitionem. Quidam dicunt aliter, et non ita bene distinguendo dilectionem, scilicet amicitiæ, et concupiscentiæ : et dicunt, quod dilectione amicitiæ poterat Deus diligi propter se et super omnia, et non concupiscentiæ : unde cum fructus ponat dilectionem concupiscentiæ, non sequitur quod in illo statu frueretur homo et Angelus.

Ad aliud dicendum, quod voluntas 4 est complementum actus fruendi : alii autem tamquam materiales in ipso, sicut supra satis expeditum est.

I. Epilogus.

Omnium igitur quæ dicta sunt, ex quo de rebus specialiter tractabimus, hæc summa est: Quod aliæ sunt quibus fruendum est, aliæ quibus utendum est: aliæ quæ fruuntur, et utuntur: et inter eas quibus utendum est, etiam quædam sunt per quas fruimur, ut virtutes et potentiæ animi, quæ sunt naturalia bona. De quibus omnibus antequam de signis tractemus, agendum est: ac primum de rebus quibus fruendum est, scilicet de sancta atque individua Trinitate.

<--- Page Split --->

Solutio . ActuspropriepersonarumSoluto . etindviduorumest , potentiæautemse - cundumnaturam : undesifiatvis , tuncSanctifruentur , sedsecundumpotentiasanimæquædictæsuntsupra . Estautemduplexvia : unaestasensubiliinimagi - nationemetphantasiam , etabillisadrationemetintellectum , quæestviaabstractionisveri . Aliaestviasuperio - rumpotentiarumadinferiores : sicutratioinquibusdamextenditsemoven - doimaginationem , etimaginatiosensumcommunem , utacciditinsomnio , etquandoqueetiamsolvitorganaparticu - lariaadaliquid , utinhisquiinsomnisaguntoperavigiliæ . Itadicosinepræ - judicio , quodperredundantiamdulce - dinisdivinæabintellectudescendetpa - sturafruitionisinimaginationem , etsen - s u m : itatamen , quodsensusnonamittatnaturamsuamquinonapprehenditnisicorporale .

Etperhocpatetsolutioadprimum : a d 1 . quiasensusnonaccipitdivinitatemincarneSalvatoris , sedcorpustantum : etdulcedoestperredundantiamaratione .

Adaliuddicendum , quodcumdici - t u r : Sensusverteturinrationem , g l o s - sandumest : converteturadrationem , etabipsaaccipietfruitionem , secundumquodipsaestinflexasuperipsummini - strandoeidulcedinem : tamenillelibernonestAugustini , sedquidamCister - ciensisfeciteum . etmultafalsasuntineo .

Adviltimumdicendumest , quodtotaanimapræmiabitur , undeactusfruitionisesttotiusanimæ : sednonoportet , quodomnesdifferentiaspræmiorumsuorumrecipiatsecundumquamlibetpotentiamipsius : sicutnonoportet , uthabensdi - vitiasreponateasinqualibetarcasua , sedquasdaminuna , etquasdaminalia . Aliautemdicuntquodvixautnum - quamprobarepossunt : etideonnonestcurandumdedictiseorum .

1

« Omniumigiturquædictasunt , e t c . » Hieponitepilogum : etsecundo , dividitutilia : ettertio , dicitordinemquovultverquiderebusetdesignis : etinhoctormniutaristiadistinctio .

Littera patet per se.

ARTICULUS XXIII.

Auperomnespotentiasanimæfruemur ?

Incidithicdubiumdifficiledehocquoddicit : Intereasquidemquibusutrudumest , e t c . » Videturenimexhocquodpotentiisnaturalibusfruamur , idpri . peripsas : etquæritur , Utrumpriomnes , autperquasdam ? Etvide - t u , quodperquasdamexprædictis .

1 . J o a n . x , 9 : Permesiquisutro - r u t . e t c . Augustinus : Pascuainveniet , pridensforasinSalvatorishumani - t a t e , intusinSalvatorisdivinitate : etsusesetquipasciturinhumanitate : priosensusfruentur , quiapascivisionehuretfrui .

2 . IlemvideturaccipiexlbrodeYpriliuetanima , ubidicitur , quodsen - nverteturinrationem , etratioinin - tllerium , etillofructurDeo .

3 . Præterea , Animatotaglorificabi - t u r , etremunerabitur : ergofruidebetvondumomnesvires .

Itreriusquæritur . Sieuntibicogi - tiomesvolubiles ? Videturquodnon : quiahocnegatexpresseAugustinus ' .

Solcontra : Quiaintelligennushocetdilludsuccessive : ergocogitatiovolve - tuideunoinaliud .

Adviltimumdicendumest , quodtotaanimapræmiabitur , undeactusfruitionisesttotiusanimæ : sednonoportet , quodomnesdifferentiaspræmiorumsuorumrecipiatsecundumquamlibetpotentiamipsius : sicutnonoportet , uthabensdi - vitiasreponateasinqualibetarcasua , sedquasdaminuna , etquasdaminalia . Aliautemdicuntquodvixautnum - quamprobarepossunt : etideonnonestcurandumdedictiseorum .

<--- Page Split --->

Ad nusstiunccuam Ad nusstiunccuam Ad nusstiunccuam

autem accipiuntur in eo quod est summum et infinitum bonum, quod est lux plenissima in qua de re nihil latet, contra primum: et in eo quod est vita summe reficiens, contra secundum : et in eo in quo omnia simul sunt, contra tertium. Tamen bene concedo, quod si intelligbilia considerentur in propriis essentiiis, non accipiet intellectus duo simul : quia impossibile est intelligere qualiter unus actus terminetur super duo, sicut super fines ex æquo terminantes. Et non est instantia in intellectu compositorum, quoniam illa uniuntur in compositione, nec accipiuntur ut ex æquo terminantia : sed unum accipitur in ordine ad alterum : unde unum est ut subjectum, alterum ut forma : unde Philosophus dicit, quod simul scire plura possumus, intelligere vero minime.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO II.

DE: MYSTERIO TRINITATIS ET UNITATIS

A. De Trinitate et unitate secundum quod creditur.

Iloc itaque vera ac pia fide tenendum est, quod Trinitas unus sit et solus verus Deus (ut ait Augustinus in libro de Trinitate 1), scilicet Pater, et Iulius, et Spiritus sanctus: et haec Trinitas unius ejusdemque substantiae vel essentiae dicitur, creditur, et intelligitur: quae est summum bonum, quod purgatissimis mentibus cernitur. Mentis enim humanae acies invalida, in tam excellenti luce non figitur, nisi per justitiam fidei emundetur. Idem, in libro Retractationum: Non approbo quod in oratione dixi: Deus qui non nisi mundos verum scire voluisti. Responderi enim potest, multos etiam non mundos multa scire vera 2. De hac re ergo summa et excellentisima, cum modestia et timore agendum est, et attentissimis auribus atque devotis audiendum: ubi quaeritur unitas Trinitatis, Patris scilicet, et Filii, et Spiritus sancti: quia nec periculosius alicubi erratur, nec laboriosius aliquid quaeritur, nec fructuosius aliquid invenitur. Proinde omnis qui audit et legit ea quae de ineffabili et inaccessibili luce divinitatis dicuntur 3, studeat imitari atque servare quod venerabilis Doctor Augustinus in primo libro de Trinitate de seipso ait: Non pigebit me, inquit, sicubi haesito quaerere: nec pudebit, sicubi erro, discere. Quisquis ergo audit hoc, vel legit, ubi pariter certus est, pergat mecum: ubi pariter haesitat, quaerat mecum: ubi errorem suum cognoscit, redeat ad me: ubi meum, revocet me 4. Ita ingrediamur simul charitatis viam, tendentes ad eum, de quo dictum est: Quaerite faciem ejus semper 5.

<--- Page Split --->

dispositio oculorum vespertilionum ad lumen solis, ita est dispositio nostri in- tellectus ad manifestissima naturae.

« Hoc itaque vera ac pia fide, etc. » Hic incipit Magister tractatum hujus doctrinae finita parte procemiali, in qua investigavit de quo agendum est.

Et dividitur secundum rationem subjecti hujus scientiae in partes duas, scilicet in tractatum de rebus, et tractatum de signis. Tractatus de rebus continet tres libros antecedentes : tractatus autem de signis obtinet quartum.

Tractatus autem de rebus habet divisionem secundum rationem rerum illarum secundum quam veniunt in speculationem Theologi. Sunt enim res quibus fruendum est sive beatificantes, de quibus agitur in primo libro. Et sunt res quibus utendum est, sub quibus etiam continentur res quae fruuntur et utuntur : et illae dilectione usus sunt diligenda, sicut probatum est in distinctione praecedenti : et de illis agitur in secundo libro. Sunt etiam res ordinantes fruentem ad fruibile, quibus secundum aliquid sui fruendum est, et secundum aliquid utendum : et de illis agitur in tertio.

PRIMUSliberdividiturinduaspartes : inquarumprimatangitAuctormodumpossibilemnobisdeveniendiincognitio - nemeorumquibusfruendumest , quæsuntPater , etFlius , etSpiritussanctus . Insecundaautemponittractatumdeillis , scilicetinquartadistinctione , i n - f r a , i b i , « Hicoriturquæstiosatisneces - saria , e t c . »

PRIMAautem harum partium continet Quatuor quanto partes. In omni enim via vegentideveniniendiincognitionemalicujusdifficilisalicujutarintexigunturquatuor : scilicet , utsciaturalicujutsupponendumest : quianisisuppo - sitisprincipiisscientiæ , nonacquiriturscientia : ethoctangitinprimocapitulo . Secundo , requiriturpræcognitiointentio - n i s : quiaignotofineignoraturconse - cutiofinis , etertinquissitioincertaetvaga : ethocfacitMagisterinsecundocapitulo , i b i , B , « OmnesautemCatho - licitractatores , e t c . » Tertiumquodre - quiturestordo , sicutdicitPhilosophusinIVprimæPhilosophiæ : Initiumscien - tiænonsemperestaprioribussecundumrem , sedquandoqueafacilioribusau - dienti , perquæestleviorinstructio : quandoqueautemeconverso , ethuncordinemprocedenditangitMagisterinsecundocapitulo , i b i , C , « Cæterum , utinlibroprimo , e t c . » Quartumetulti - mumestprocessusinvestigationisquoacquiriturscientia , ethuncponitMagi - sterinquartocapitulo , usqueadprinci - piumquartædistnctionis , i b i , D , « P r o - ponamusergoinmedium , e t c . »

Primiergocapitulisententiaestdarenobissuppositionesquasteneredebemus , etexquibusutprincipiisprocederepos - sunusintotascientiaistiusprimilbri .

Et Littera facilis est.

ARTICULUS I.

StAUTEMquæritur , Quarenoninaliislibristangiturprimusmodusdeveniendiinscientiamipsorum , sicuthic ? Dicen - d u m . quodhoccontingitpropterdifficul - tatemhujusmateriæ , quælicetsitsummaluxetmanifestissima , nobistamenpro - pterimperfectionemnostriocculiestoc - culta . U n d e , P s a l . cxxxvni , 6 : Mirabilisfa : taestscientiatuaexme : confortataest , e t c . E t , inIIMetaphysicæ : Sicutest

Anconvenienterordinenturhæctria , dicere , credere , etintelligere ?

Quærturautemdehocquodipsedi - c i t : HæcTrinitasuniuscjusdemquesubstantiævelessentiædicitur , creditur , etintellegitur .

<--- Page Split --->

I Praterea, Dicit Augustinus, quod quorlam prius intelliguntur, quam creduntur: quaedam autem nisi prius credantur, non intelliguntur: quaedam autem semper creduntur, et numquam intehizuntur: ergo videtur insufficienter loqui

Sul 110. Dicendum, quod ista tria hic summuntur secundum quod sunt genecata voc trinae fidei in audiente: fides cum (ut dicit Apostolus 1) est ex auditu: auditus autem per verbum Christi. Et adhuc ex parte docentis, primo requiritur dicere: quia vera doctrina fidei ratum penetrari non potest: ideo oport t primo dictis assentire et credere, ut per lumen fidei veniatur ad intellectum: et hoc est quod dicitur, Isa. vii, 9: Si non credideritis, non intelligetis. Et est interna alterius translationis: quia altera haec: Si non credideritis, non permanehti: Unde Anselmus dicit, quod fides quunt intellectum: sic ergo patet solutio ad ea quae quarentur de ordine.

Ad divisionem autem credibilium quam ponit Augustinus, Dicendum quod ipse accipit credere large secundum quod dicit rationis actum, qui est ex opinione juvata rationibus: dicit enim Philosophus, quod opinio juvata rationibus sit fides: et tunc est credibile quod prius intelligitur, quam credatur: et est credibile in quod non potest ratio ex seipsa, sed cum luce sibi infusa per fidem potest in illud, sicut sunt articuli fidei: credibile autem quod semper creditur, et numquam intelligitur, est quod accipit fidem ex sensu tantum, ut historiae quorumlibet temporum.

ARTICULUS II.

Utrum summum aliquid addat bono, cum dicitur summum bonum ?

Deinde quæritur de hoc quod ipse dicit: « Quæ est summum bonum, etc. » Utrum summum aliquid addat super hoc quod est bonum ? Et si dicatur, quod addit excessum superabundantiae, ad hoc videtur sequi duplex inconveniens :

<--- Page Split --->

niam omne cujus aliquis terminus est, finitum est, quod videtur esse contra Symbolum : « Immensus Pater, immensus Filius, etc. » Si autem est comparatio per recessum a contrario, tunc videtur aliquid esse summe malum a quo recedit, quod iterum falsum est : quia summe malum est quidem quod nihil habet de bono : cum autem inter bona optima sit esse, summe malum non habebit esse : et quod non habet esse, non est : ergo summe malum non est.

Ulterius quaeritur, Utrum summe bonum sit simplex, vel compositum? Videtur autem, quod compositum : quia summum est cui non deest aliqua bonitas : bonitates autem sunt multarum rationum : ergo videtur ipsum esse compositum ex illis.

Sed contra : Inter nobilissimas bonitates est simplicitas : aut igitur habebit illam aut non : si non, erit summum bonum : si sic, ergo non est compositum.

Praeterea, Philosophus vocat ipsum bonitatem, et esse in fine simplicitatis. Et quaeritur in quo differant ista circa summum bonum ?

Ulterius quaeritur, Utrum possint esse duo, vel plura summe bona ? Et videtur quod non.

Solutio. Dicendum, quod summum bonum est substantialiter et essentialiter bonum, cui est impossibilis addito in bonitate. Et ly summum, non addit supra intentionem boni, nisi respectum secundum nomen ad alia bona creata, et non addit secundum rem.

Ad hoc autem quod objicitur, quod sit comparatio per accessum, etc. Dicendum, quod accessus et recessus est in qualitatibus quae intendi, et remitti possunt : et illae sunt qualitates accidentaliter participatae : et sic non est bonitas in summo bono, quia ipsum est bonitas sua essentialiter : si tamen large sumatur comparatio, tunc dicendum, quod ipsum non accedit, sed est terminus omnis boni.

Ad hoc quod objicitur, quod ipsum secundum hoc sit finitum, possemus dicere cum Philosopho, quod terminus neque finitus neque infinitus est, sed potius finiens quod finitur. Si tamen facimus in hoc vim, dicemus quod infinitum dicitur dupliciter, scilicet, privative quod natum est habere finem, et non habet : et sic infinitum est imperfectum, cum omnis perfectio sit a fine : vel negative, et sic adhuc dupliciter est infinitum, scilicet cui absolute potest tolli et negari finis, scilicet quod nec in se sit finis vel habeat finem, nec quoad aliud extra : et sic adhuc imperfectum est infinitum, vel etiam non ens. Si vero dicatur infinitum in genere extrinscci, hoc est, quod nihil est extra ipsum quod finiat ipsum : sic Deus est infinitus : eo quod nec loco, nec tempore, nec comprehensione intellectus finitur. Propter calumniantes autem dico, quod proprie loquendo omne finitum fine finitur qui est ultimum ejus, vel ultimum continentis ipsum, vel utroque modo ultimum ejus : sicut corpus ad superficiem, et tempus ad nunc tamquam definientia ipsum : propter quod etiam definitio nec plus nec minus continens quam essentialia definiti, dicitur terminus. Ad extra autem finitur sicut ad locum cor-

<--- Page Split --->

poralem vel spiritualem in quo res circumscriptive vel diffinitve continetur. Et nultro illorum modorum possumus dicrre Deum vel summum bonum esse finitum, sed non finitum. Cum autem nihil sui sit extra ipsum et suum intellictuum : hoc modo dicere possumus, quod ipse se finit : quia sibi (ut ita diram) æqualis. In comparatione autem ad inferiora est ipse finis ad quem omnia finiuntur, et excedit unumquodque eorum : et ideo est finiens ea, non finitum ab ipsis.

Ad ut autem quod objicitur, quod comparatio est secundum univocum, dicrndum quod large sumitur a Philosopho : et hoc patet quia substantia est magis ens quam accidens : et tamen ens non univoce dicitur omnino de substantia, et de accidente. Vel intelligendum sic, quod comparatio est in æquivocis, vel in analogis, non secundum quod attingunt rationem æquivocorum, sed secrndum quod se habent ad unum quod est in eis : et sic est de bono quod per analogiam est in summo, et in creatis : quomodo autem illa analogia intelligatur, supra dictum est. Bene autem concrdimus, quod malum non comparatur per recessum a termino contrarii, scilicet, a bono : quia, sicut dicit objectio, summe malum quod ad potentiam esse non potest, id est, quod sit adeo malum quod non possit esse pejus.

tamen non habent aggregationem et diversitatem in ipso, et ideo non tollunt simplicitatem.

Ad aliud dicendum, quod ipsum diAd quest.2. citur summum, purum, et in fine simplicitatis bonum : sed summum dicitur respectu continentiae bonitatum secundum differentias bonitatum nobilium : purum autem dicitur propter impermixtionem privationis quae semper machinatur ad maleficium : finis autem simplicitatis in bono dicitur propter indifferentiam habentis bonitatem et bonitatis habitae : et hoc est quod Boetius vocat quod est et esse.

Ad uo quod ulterius quæritur, Utrum Ad quest.3. possunt esse duo summe bona? Dicendum, quod non, sicut probatum est. Et si objiciatur, quod duo, vel tria, vel infinita summe bona cogitantur majora quam unum : et cum summum bonum sit quo majus excogitari non potest, ut dicit Anselmus, videtur debere esse plura vel infinita, dicendum quod hæc est falsa. Plura vel infinita summe bona cogitantur, vel sunt majora quam unum : quod enim non potest cogitari esse non potest cogitari esse majus aliquo : sed plura vel infinita summe bona non possunt cogitari esse, sicut probat objectio Boetii supra inducta : ergo non possunt esse.

Ad uo quod ulterius quæritur, Utrum summum bonum sit simplex, vel compositum ? Dicendum, quod simplex : unum enim bonum in ipso non addit super alterum secundum reu, licet secundum rationem salvetur in ipso. Hoc autem contingit propter identitatem quod est et esse in summo bono : ubi enim ratio subjecti non est in re diversa ab eo cui subjicitur, non potest aliquid inesse quod diversitatem faciat : quod infra probabitur, cum quæretur de simplicitate. Et ideo dicendum, quod licet sint inibi omnes bonitates nobilitatis,

ARTICULUS III.

Utrum purgatissimis mentibus tantum cernatur Deus ?

Deinde objicitur de hoc quod dicitur : « Quod purgatissimis mentibus cernunitur, etc. »

Purgatissimus enim animus non est nisi purgatus a culpa, et a miseria : et taliter purgati non sunt nisi beati : ergo

<--- Page Split --->

crt rsss de natura lucis, vel lineae : sed quia videtur non totum in se claudi, sed revidere se, non potest ipse significare ipsum secundum omnes differentias suae nature, et secundum totum, nisi secundum quid, scilicet, secundum quod est infinite excedens ipsum : et dicet : A me apprehensa est lux, vel linea infinite me excedens. Similiter est de acie creata ad substantiam increatam : quia id quod accipit est substantia divina, et Deus, et prima veritas, et lux : sed secundum quod est excellens aciem, non scitur nisi secundum quid, scilicet secundum significationem infinitam.

ex intentione prophetabat : et tamen dicit Evangelista 2, quod propter dignitatem officii Spiritus dedit ei verum dicere, quia Jesus esset moriturus pro gente.

SED CONTRA : Est verum in propositionibus primis et in artibus liberalibus ad quod homo sufficit ex doctrina hominis, et propria inventione : ergo non est necesse advenire ibi novam gratiam docentem.

Contra.

Ad hoc quod ulterius quaeritur de justitia fidei, dicendum quod justitia stat pro justitia generali, cujus secundum rationem primus actus est fidei : quia qui vult justilicari, necesse est quod primo convertat se ad Deum per fidem : quia aliter in eo non fiet timor, nec spes quae movent ad pœententiam : et de hoc alibi expedietur.

ARTICULUS V.

An omne verum scitum sit a Spiritu sancto inspiratum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur in notula incidente : « Non approbo quod in oratione dixi 1, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod ista disputasolutio. tio non est contra notulam : quia Augustinus dicit, quod mali nihil verum vident : et hoc retractavit, quia mali multa habent a Deo. Si tamen non fiat vis in hoc, dicimus quod in anima ad hoc quod accipiat scientiam veritatis exiguntur quatuor : intellectus possibilis qui paratus sit recipere : et secundo, intellectus agens cujus lumine fiat abstractio specierum in quibus est veritas, vel verum illud : et tertio, res objecta per imaginem, vel seipsam, de qua est veritas illa : et quarto, principia et dignitates quae sunt quasi quaedam instrumenta proportionantia compositiones et divisiones possibiles et impossibiles et necessarias ex quibus verum accipitur. Inter haec quatuor, primum est recipiens tantum : secundum autem est dans lumen suum tantum : tertium est recipiens ab agente intellectu, et dans lucem veritatis distincte possibili : quartum autem est motum ut instrumentum, et movens compositionem et divisionem ejus in quo est verum scitum vel quaesitum. Unde quidam Philosophi dixerunt, quod ista sufficerent ad cognitionem veri quod est sub ratione. Sed aliter dicendum, scilicet,

<--- Page Split --->

quod lux intellectus agentis non sufficit per se, nisi per applicationem lucis intellectus increati, sicut applicatur radius solis ad radium stella. Et hoc contingit dupliciter, scilicet, secundum lumen duplicatum tantum, vel etiam triplicatum : duplicatum ut si fiat conjuncto ad lumen intellectus increati, et illud lumen est interior magister. Quandoque autem fit ad conjunctionem intellectus angelici et divini : quia Philosophi quidam animam posuerunt instrumentum intelligentia, eo quod intelligentia imprimit in eam suas illuminationes. Et hoc vocat Dionysius reductionem nostrae hierarchia per hierarchiam Angelorum, et Augustinus dicit hoc contingere multis modis. Et hoc vocant quidam Philosophi continuationem intellectuam : quia etiam ipsi dixerunt, quod nihil videtur nisi per lucem primam.

Ad hoc ergo quod quaeritur, Utrum exigitur appostio gratae novae, Dicendum quod si grata vocatur quodlibet donum a Deo gratis datum. tunc non fit hoc sine grata : imo dicit quidam Philosophus, quod etiamsi aliquid sciatur in habitu, non fiet conversio ad actum nisi per conversionem ad lucem intellectus increati.

ARTICULUS VI.

An in materia de Trinitate periculosius erratur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

« Quia nec periculosius alicubi, etc. » Hoc enim videtur falsum : cum multas opiniones videamus traditas a Magistris in scientia de Trinitate : et dicunt, quod difficultas materia exeusat.

Ad hoc dicendum, quod periculosius hic dicit, ideo quod est in fundamento, quo everso, evertitur totum, et non quoad magnitudinem peccati : vel potest fieri vis in hoc quod dicit, erratur, et non opinatur : quia errare est errorem defendere : sed opinari contingit usque ad scientiam contradictorii sine periculo.

ARTICULUS VII.

An nihil fructuosius inveniatur quam in materia de Trinitate ?

Deinde quaeritur de hoc quod d.cit : « Nec fructuosius aliquid invenitur, etc. » Moralitates enim sermonum frutucosiores sunt : quia convertunt homines a peccato.

SOLUTIO. Vis potest fieri in hoc quod dicit, « fructuosius: » quia fructus est refectio in fine qui est summum bonum, et hoc non est nisi Deus Trinitas : moralitates autem possunt esse utiliores. Vel dicatur, quod scientia Trinitatis est frutus omnis scientiae : quia omnis scientia et omnis conversio animarum est ut illa habeatur in qua est beatitudo : et ita prædicationes non habent aliquid utilitatis, nisi ab ista, secundum quod sunt ad eam ordinatae.

B. Quæ fuerit intentio scribentium de Trinitate ?

Omnes autem Catholici tractatores, ut in eodem primo libro Augustinus ait 1, qui de Trinitate quae Deus est, scripserunt, hoc intenderunt secundum

<--- Page Split --->

Serpiturasdocere , quodPater , etFilius , etSpiritussanctus , uniussintsubstantiæ , etinseparabiliæqualitateunussintDeus : utsitunitasinpsentia , etpluralitasinpersonis : ideoquenonsunttresdii , sedunusDius , licetPaterFiliumgenuerit , etideoFiliusnonsitquiPaterest : F i - lusqueaPatresitgenitus , etideoPaternonsitquiFiliusest : etSpiritussunctusnecPatersitnecFilius , sedtantumPatrisetFiliiSpiritus , utriqueruaqualis , etadTrinitatispertinensunitatem . TeneamusergoPatrem , etFilium , etSpiritumsanctumunumessenaturaliterDeum , utaitAugusti - nusinlibrodeFideadPetrum : nequetamenipsumPatremesse , quiFi - lusest : necFiliumipsumesse , quiPaterest : necSpiritumsanctumip - sumessequiPaterestautFilius . UnaestenimPatris , etFilii , etSpiritussunctiessentia , quamGræisiæsiævocant : inquanonestailudPater , aliudFilius , aliudSpiritussanctus : quamvissitpersonaliteraliusPater , aliusFilius , aliusSpiritussanctus .

supposito, necesse est intelligi numerari actum : et ita verbum necesse est poni in numero plurali : et ideo melius dicitur, unum sunt, quam, unum est. Objectio autem procedit de substantia significata, ut in quiete, sicut nominaliter significatur.

ARTICULUS VIII.

(Quid melius dicitur de Patre, Filio, et Spiritu sancto, quod unum sunt, vel quod unum est ?

ARTICULUS IX.

An melius dicatur, Alter Pater, alter Filius : vel alius, et alius ?

Deinde quaeritur de his quæ dicuntur ii secunda parte quæ incipit, ibi, « Omnes autem Catholici. » Ibi enim est quædam notula quæ dicit : « Ubi dixerunt de Patre et Filio : qui gignit, et quem gignit, unum est. » Quæritur enim ibi de ratione retractationis Augustini. Cum enim ly est sit verbum substantivum, et signilicet substantiam : videtur potius sequi numerum essentiae, quam numerum personarum : et ita dicendum erat, quod Pater et Filius unum est.

Solutio. Dicendum, quod licet ly est significet substantiam, tamen signat eam ut actum, et per consequens ut in aliquo supposito quod reddit sibi personam : et cum verbum numerum accipiat a substantia supponente sibi, numerato illo

Deinde objicitur super hoc quod habetur in fine ejusdem capituli : « In qua non est aliud Pater, aliud Filius, etc. »

Quæritur enim, Utrum melius dicatur, Alter Pater, alter Filius, vel alius? Et videtur quod alter: quia alius dicit diversitatem substantiae : alter autem diversitatem accidentis, vel proprietatis secundum Porphyrium. Cum igitur Pater et Filius differant proprietatibus suis, et non substantia, videtur melius dici, Al-

<--- Page Split --->

ter Pater, et alter Filius, quam alius Pater, alius Filius.

Quæst. ULTERIUS quæritur, Quare in neutro genere non conceditur ut diceretur, Alud Pater, aliud Filius, etc.

Solutio. Solutio. Ad hoc dicendum, quod alter non ita congrue dicitur : quia licet proprietas sit in divinis, tamen proprietas est persona, et persona est subsistens hypostasis sive substantia : quod qualiter sit, infra ostendetur : et ideo supponatur hoc. Unde cum alter dicat tantum variationem accidentis, non competit in divinis.

Ad quæsitiunculam. Ad aliud dicunt quidam, quod tria sunt in divinis : essentia, persona, notio : et ad essentiam transsumitur neutrum genus, ad personam autem masculinum, ad notionem femininum : et jam bene patet de primo, et secundo : quia, sicut

dicunt Grammatici, neutrum est genus informe, et simpliciter rei essentiam significat : et ideo cum quæritur per quid in neutro genere, respondetur per essentiale, sicut lignum, vel animal. Masculinum genus formatum et perfectum est : et similiter in natura perfectionem distinguentium habet hypostatis et persona : et ideo cum quæritur per quis, respondetur nomen personæ distinctæ, ut Socrates, vel Plato. Qualiter autem femininum notioni conveniat, non adeo est evidens, cum etiam ipsum sit genus formatum, individuo et personæ conveniens, quod per interrogationem factam per quæ, cui respondetur determinata hypostasis in sexu feminino. Sed dicunt ad hoc, quod femininum est genus imperfectius : et ideo attribuitur notioni quæ secundum rationem intelligentiæ non ita significat subsistens per se et completum sicut persona.

C. Quis ordo sit servandus cum de Trinitate agitur?

Caeterum, ut in primo libro de Trinitate 1 Augustinus docet, primo secundum auctoritates sanctarum Scripturarum, utrum fides ita se habeat demonstrandum est. Deinde adversus garrulos ratiocinatores, elatiores quam capaciores rationibus catholicis, et similitudinibus congruis ad defensionem et assertionem fidei utendum est : ut eorum inquisitionibus satisfacientes, mansuetos plenius instruamus: et illi si nequiverint invenire quod quærunt, de suis mentibus potius quam de ipsa veritate, vel de nostra assertione conquerantur.

<--- Page Split --->

ARTICULUS X.

qui non credit fidei, non credit etiam auctoritati : ergo primo agendum est secum rationibus, quam auctoritatibus.

SOLUTIO. Hoc verum est ad infidelem, sed Magister intendit hoc dicere ad fideles : et ideo cum fides in hac scientia praecedat intellectum (ut habitum est) prius est procedendum per auctoritates, quam per rationes. Unde Augustinus et Bernardus dicunt, quod credere debemus auctoritati, quod intelligimus rationi, quod opinamur errori.

In in hac scientia sit primo procedendum per auctoritates?

Hminde quaeritur de hoc quod habetur in tertio capitulo, ubi dicit Auctor, quod « secundum auctoritates sanetarum N.ripturarum, etc. »

V idetur enim e converso esse, quia

D. Testimonia sanctorum de Trinitate.

Proponamus ergo in medium Veteris ac Novi Testamenti auctoritates, quibus divinae unitatis atque Trinitatis veritas demonstretur : ac primum ipsi legis exordia occurrant, ubi Moyses ait : Audi, Israel : Dominus Iesus tuus, Deus unus est 1. Item, Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi tr de terra Egypti : non erunt tibi alii dii praeter me 2. Ecce hic significati unitatem divinae naturae. Deus enim (ut ait Ambrosius in primo libro de Trinitate 3) nomen est naturae : Dominus vero nomen est potestatis. Item, alibi Deus loquens ad Moysen ait : Ego sum qui sum 4 : et si quaespiritu nomen meum, vade, et dic eis : Qui est, misit me ad vos 5. Dicens enim, Ego sum : non, Nos sumus : et, Qui est, non, Qui sumus, apertissimi declaravit unum solum Deum esse. In Cantico etiam Exodi legitur : Dominus... omnipotens nomen ejus 6 : non ait, Domini, unitatem volens significare. Personarum quoque pluralitatem et naturae unitatem simul multudit Dominus in Genesi, dicens : Faciamus hominem ad imaginem et umilitudinem nostram 7. Dicens enim, Faciamus, et nostram, pluralitatem

<--- Page Split --->

personarum ostendit : dicens vero, imaginem, unitatem essentiae. Ut enim dicit Augustinus in libro de Fide ad Petrum : Si in illa natura Patris, et Filii, et Spiritus sancti, una esset tantum persona, non diceretur, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Cum enim dicit, Ad imaginem, ostendit unam naturam esse, ad cujus imaginem homo fieret : cum vero dicit, nostram, ostendit eumdem Deum non unam, sed plures esse personas 1.

DIVISIO TEXTUS.

DEINDE transeundum est ad quartam partem istius partis quae ibi incipit : « Proponamus igitur in medium, etc. »

Et dividitur in duas : in quarum prima docet venire in cognitionem Trinitatis et unitatis per auctoritates canonicas Bibliae. In secunda autem per rationes congruas et similitudines docet idem, ibi, « Apostolus namque ait, etc. » Et ibi incipit tertia distinctio.

Prima subdividitur in duas secundum duo testamenta ex quibus trahuntur auctoritates. In prima enim ponit auctoritates Veteris. In secunda autem de Novo Testamento, ibi, H, « Nunc vero post testimonia Veteris. »

In prima harum sunt tres patres : in quarum prima principaliter probat unitatem essentiae in se, et in personis. In secunda vero principaliter distinctionem personarum, et per consequens unam essentiam : quae incipit, ibi, F, « Nunc vero ad propositum redeamus. » In tertia parte ponit specialiter testimonia de Spiritu sancto, ibi, G, « De Spiritu sancto etiam, etc. »

In prima harum sunt tria capitula : in quorum primo inducit quatuor auctoritates, quarum tres priores probant unitatem essentiae in se consideratae : quarta vero probat eam esse unam in tribus personis, et adhbet expositionem

quartae secundum Augustinum. In secundo autem ejusdem quartae ponit explanationem duplicem Hilarii, qui subtilius eam intuetur, ibi, E, circa initium, « Item, idem in quarto libro, etc. » In tertio autem dicit summatim quid sequitur ex dictis Hilarii, ibi, E, circa finem, « In hus verbis Hilarius, etc. »

Primo autem incidit dubium de hoc quod dicit : « Ipsa legis exordia. » Lex enim orditur in Genesi. Haec autem auctortas accipitur de capite vicesimo Exodi, y y . 2 et 3.

SOLUTIO. Lex hic dicitur decalogus : et ibi incipit ponere mandata decalogi.

ARTICULUS XI.

An Deus sit nomen naturae?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Deus nomen est naturae, etc. »

<--- Page Split --->

Oumus autem istae derivationes dicunt opus. Ergo Deus est nomen operationis, et non naturae.

dicit Damascenus, sive circuitonem et continentiam, sive etiam ignem charitatus consumentem peccatum : omnia illa communicabilia sunt creaturae : quia creaturae provident, curant, et intendunt : ergo videtur esse communicabilis deitas.

Sed contra : Sed contra

ULTERIUS quaeritur, Penes quid acciQuæst. 2. piatur numerus derivationum Damasceni, et actuum Dionysii ?

Adhuc etiam quaeritur, Glossa enim Quæst. 3. super Epistolam primam ad Corinth. vn, 3, dicit, quod Deus dicitur tripliciter, scilicet substantive, adoptive, et nuncupative : dubitatur enim, Utrum æquivoce dicatur de illis.

<--- Page Split --->

competit æquivoco : ergo ipsum æquivoce dicitur de illis.

Sed contra. SED CONTRA : Etsi sunt qui dicantur dii : Glossa addit, participatione divinitatus.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod duo sunt attendenda in nomine, scilicet forma sive ratio a qua imponitur : et illud cui imponitur : et hæc vocantur a quibusdam significatum, et suppositum : a Grammaticis autem vocantur qualitas, et substantia : et si attendamus id a quo imponitur, hoc est, attributum, vel formam (ut ita liceat loqui, quia in Deo forma non est) tunc est nomen operationis. Si autem attendamus suppositum, scilicet, cui imponitur et quod supponit, est nomen naturae : et sic patet solutio ad quatuor auctoritates Sanctorum : quia Ambrosius loquitur quoad hoc cui imponitur : alii autem tres quoad illud a quo imponitur.

Si autem quaeritur, Cum istud nomen imponatur ab operatione, sicut et alia quaedam, quare istud potius dicitur nomen naturae quam alia, cum alia etiam

imponantur naturae Dei, sicut et istud ? Dicendum, quod istud nomen, Deus, imponitur ab operibus quæ per se non conveniunt nisi Deo : sicut sunt opera universalis providentiæ, et continenlæ, et impletionis rerum : et quia ista secundum se non conveniunt nisi Deo, ideo per istud potius nominatur natura divina, quam per alia.

Ad aliud dicendum, quod licet nominemus ipsum ab operationibus, non tamen sunt ejusdem rationis operationes : quia quaedam per se non conveniunt nisi sibi : quaedam autem per se et naturaliter etiam conveniunt creaturæ, licet per posterius, quia ab ipso et ad ipsum sunt : sicut vita, sapientia.

Ad m quod ulterius quaeritur, Utrum Ad quem sit divinitas sit attributum communicabile ? Dicendum, quod si accipiatur providentia, et continentia, et circuitio respectu universi, in illa ratione non erit communicabile : licet enim præexistentes aliis, vel m gradu dignitatis, vel potentia miraculorum, vel merito vitæ habeant alquam providentiam et continentiam respectu aliorum, tamen deficiunt in duobus ad minus, scilicet in universitate, et in hoc quod non penetrant et implent interiora rei, sed sunt quasi extrinseca : et ideo quoad hoc est incommunicabile : sed quoad actus in genere est communicabile : et tunc dicitur participative, sicut dicit Glossa prætacta.

Ad m quod ulterius quaeritur, A quo Ad quem sit trahatur numerus derivationum secundum Damascenum? Dicendum, quod secundum ordinem ad creaturas tria sunt in Deo, scilicet sapientia, potentia, bonitas, sive bona voluntas : et licet potenta sit prima secundum rationem intelligendi, si ista tria accipiantur absolute sine ordine ad creaturas actu existentes, tamen secundum quod ad gubernationem rei factæ referuntur, prus est actus sapientiæ videntis, et secundo est actus potentæ circuiti tis et continentis

<--- Page Split --->

spiritu alterius : unde haec habitudo cum culto creato facit concreationem et com- positionem, et sic non est ei proprium simpliciter esse. Si autem objicitur, quod hoc etiam est in ente primo, quod re- spritum ponit ad entia creata, dicendum quod respectus ille secundum rem nihil addit ei : sed in ente creato aliter est, quia respectus suus additur super esse suum.

Praterea, In ente creato sumitur adhuc omnipolitas cum alio, et determinabi- litas per formas et differentias generalis- sumorum et aliarum partium entis : quae omnipolitas hoc ipso quod non est in ulto, non est in primo ente : et sic patet qualiter ens nominat essentiam divinam, vel Deum secundum essentiam divinam, et non proprie creatam.

Ad ALIUD dicendum, quod infinitum secundum quod infinitum non nomina- tur : quia secundum hoc est extra nomi- nantem et intelligentem : sed id quod est infinitum secundum quod attingitur per intellectum, potest nominari, et ipso no- minc significari : sicut supra ostensum vel.

Ad ALIUD dicendum, quod verum est quod nostra cognitio incipit a creaturis : sed non terminatur in creaturis, sed in Deo : venimus enim per effectum poten- tiar in potentam, et per potentiam in es- sentiam : et ideo essentiam nominare possumus, non per aliquam creaturam, vel ab eo in quo ut in fine stet cognitio nostra : aliter enim nunquam possemus aliquid significare de Deo, nisi in ratione causae ad creaturas.

Ad m quod dicit Damascenus quod non significat quid est, Dicendum quod hoc intelligitur duobus modis : quid enim esse est aliquid esse : et aliquid esse est eius non simpliciter, sed determinatum aliqua specie, vel genere, vel differentia esse : sicut esse unam substantiam est aliquid esse, et esse animal est aliquid esse, et esse bonum : et hoc est quod

dicit Boetius in primo de Hebdomadibus : Omne quod est participat eo quod est esse ut sit, alio vero participat ut al- quid sit : et ideo dicet quod sit pelagus substantiae infinitum. Si autem objicitur, quod est oppositio in verbo Damasceni, quia substantia secundum hoc non no- minat esse, sed potius aliquid esse, du- cendum quod ipse non facit vim in no- mine substantiae secundum rationem nominis : sed tantum accipit secundum rem, secundum quod convertitur cum essentia simplci. Aliter dixerunt qui- dam, scilicet, quod quid est propria diffi- nitio rei est quam nec explicite nec impli- cite tangit aliquod nomen divinum Sed hoc nihil est : quia Deus non diffinibilis est, licet possit m ipso dici quid est, sic- ut substantia, sapientia, hontas, et cae- tera hujusmodi. Tamen attendendum est, quod nullum horum nominum quae etiam dicunt quid est, facit nobis determinatam notionem suae significationis in Deo : ita quod nihil sit extra intellectum de re ejusdem significati : qua Deus secundum quodlibet attributum infinitus est : et ideo profunditas ejus, et altitudo nobilitatis ejusdem significata, non includitur tota intellectu : quia aliter comprehenderetur Deus, et finretur nostro intellectu secun- dum hoc attributum, quod falsum est : quia neque simpliciter neque secundum aliquod attributum finibilis est a nostro, vel ab aliquo intellectu creato. Tamen cum dico, quod substantia, vel sapientia, vel bonitas significant quid est Deus : esse autem, vel quid est significat esse, vel ens, vel essentiam infinitam, sive pe- lagus substantiae infinitum : nolo dicere, quod substantia aliquid addendo entu tra- hat ipsum in partem : sed quia talis de- terminatio fit secundum rationem intelli- gendi per nomen hoc, in re non est additio, sed aequalis simplicitas : nec ideo ratio illa intelligendi falsa est, quia se- cundum modum intelligendi falsa est : quia suum modum intelligendi quem ac- cipit ex nomine, non ponit in re ipsa : sed de hoc infra erit quaestio.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIV.

An Qui est sit primum inter nomina divina.

Tertio quaeritur de ordine istius nominis ad alia nomina.

Sed contra :

Adhuc, possunt ista considerari etiam secundum supposita in quibus sunt, et quæ non derelinquunt nisi secundum intellectum quemdam, ut vult Boetius in libro de Hebdomadibus : et sic convertuntur inter se verum, bonum, ens, et unum : sed non vita, et sapienta cum istus : unde secundum istum modum quatuor erunt æque prima, sed non antecedunt alia.

Terrio modo ista possunt considerari in causa prima secundum quod causa est, id est, secundum quod producti causata, et sic ens in creatura producitur a bono in Creatore : et hoc modo ens creatum est posterius bono increato : et hoc est quod dicit Dionysius, quod bonum est diffusivum esse sui. Et ista solutio est secundum intellectum Dionysii, ut patet ex inductis auctoritatibus supra. Et per hoc patet solutio ad omnia quaesita.

<--- Page Split --->

Ituotaquodproptersimplicemintel - b . tumcutisincreati , utdictumest , dictHabbMoysesinlibrodeDuceneutro - r u m , quodQuiest , estnomenineffableb . i . tpravepuuminteromnianomina : quoahocnominatquodipseverissimeestsumplettersineadditionealiqua .

ARTICULUS XV.

An Dominus sit nomen potestatis ?

Deindequæriturdehocquoddicit , quodDominusestnomenpotestatis . Etquoriturquampotestatemsignificet ?

perpositio enim super pejora, id est, inferiora creata dicitur ab intellectu nominis principaliter: sed continueta et regimur eorum quibus superponitur, dicitur per consequens: sed ea quae sunt causa superpositionis, secundum rationem intelligendi dicuntur in nomine sicut antecedens: causa autem superpositionis est omnimoda possessio pulchrorum et bonorum incomparabiliter plus quam sit in omnibus creatis quibus superponitur. De intellectu etiam illius antecedentis est firmitas quam vocat Dionysus fortitudinem: unde alia translatio habet, firmitatem: ut scilicet, talis possessio sit per se ex natura: quia tunc non valebit cadere pulchrum et bonum in ipso. Et haec quatuor tangit Dionysius in sua diffinitione. Alii autem id quod clauditur in nomine tangunt secundum partem. Et per hoc patet solutio ad totum praeter ultimum.

Etdiciturcommuniteradaliud , quoddominiumpotestdicerehabitumdomi - nandi , velactum : sihabitum , tuncabæternoestDominus : siactum , tuncextemporeestDominus .

ARTICULUS XVI.

An Deus sit nominabilis a nobis ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Dominus omnipotens nomen illi. »

Solutio . Dicendum , quodinintelle - tuejusquodestDominus , quoddamestprincipale , etquoddamestsecundumrationemintelligenditantumconsequensadid , etquoddamsicutantecedens . S u -

1 S. DIONYSIUS, Lib. de Divinis nominibus, cap. 12. 2 S. AMBROSIUS, Lib. I de Fide ad Gratua-

nun.

3 S. DIONYSIUS, Lib. de Divinis nominibus, cap. 1.

<--- Page Split --->

inscrutabile simul, et non investigabile : sicut non existente vestigio ullo eorum quae ad occultam ipsius infinitatem transierunt : ergo si sic incognoscibilis est, videtur quod sit innominabilis : quia non fit nominatio nisi cogniti.

Sed contra.

ipsum dictione imperfecte significante, dummodo illam imperfectionem in eum non ponamus. sed superemnerre eum intelligamus : et sic intelliguntur omnia quae adducta sunt de Dionysio ad hoc quod sit nominabilis. Et quod hoc verun sit patet per Dionysium sic dicendum in libro de Divinis nominibus, cap. ultimo : Et neque afferimus ipsum nomen bonitatis sicut concordantes ipsi : sed desiderio intelligendi aliquid et dicendi de ineffabili natura illa, nominum dignissimum sanctificamus ipsi primum. Et concordabimus quidem et in hoc Theologis, a rerum autem veritate deficimus.

Ad 12 autem quod objicitur de propositione Philosophi, Dicendum quod ipse verum dicit, et hujus secundum Commentum est talis ratio : quia primum de se importat duo, scilicet, quod est perfectum in se, et largiens perfectionem omnibus aliis : diminutum autem in quantum diminutum de ratione sua habet duo his contraria, scilicet, quod quia est in se deficiens a perfectione, ideo nulli largitur aliquam perfectionem. Et ideo, quia omne nomen diminute dicit id quod est Deus, ideo magis non convenit quam conveniat : quia in quantum diminutum ponit contraria duobus quae omnis qui ponit Deum, dicit esse in Deo. Verissime autem dicitur esse supra nomen, et supra narrationem : quia cum non finiatur intellectu, significatur excedere omne nomen, et omnem rationem.

Soluto.

SOLUTIO. Dicendum ad hoc secundum Augustinum in primo de Doctrina Christiana, ubi dicit sic : Deus cum de illo nihil digne dici possit, admisit humanae vocis obsequium, et verbis suis gaudere nos voluit. Unde dicendum, quod Deus innominabilis est nomine repræsentante perfecte id quod est ipse, sive id signante complete. Sed propter noninum inopiam condescendit nobis ut nominemus

ARTICULUS XVII.

A quibus nominatur Deus, an ab omni eo quod melius est esse quam non esse?

Ulterius quaeritur, a quo nominatur?

<--- Page Split --->

Et dicit Anselmus quod nominatur ab omni eo quod melius est esse quam non esse simpliciter : sed omni ei quod est, melius est esse ens quam non esse : ergo Deus nominatur ens.

Item, Melius est vivere omni ei quod est, quam non vivere : ergo nominatur vita : et sic de aliis. Sed non omni ei quod est, melius est esse aurum quam non esse aurum : quia Angelo melius est non esse aurum quam esse aurum : et ideo aurum Deo non convenit. Hac igitur regula utitur Anselmus ad nominandum Deum.

SED CONTRA :

tione imperfecte et in parte significat id quod in Deo est perfectio et in toto : et significat quandoque accidentaliter id quod substantialiter est in Deo et substantia divina : et ideo res divina quam nominat, remanet nobis occulta : quia scimus ipsam esse super nomen, et deficere linguam a narratione ejus. Et ideo exponit Dionysius quod est vita, et non vita, sed supra vitam : est enim vita in re per prius, et non vita secundum id quod nomen ponit : supra vitam, eo quod ipse est vita sua, et inserta nobis : et ideo etiam dicit Dionysius, quod in Deo affirmationes sunt incompacte, et negationes vera : quia negationibus dicitur quid non est, sicut incorruptibilis, incorporeus, et hujusmodi : et haec simplciter vera sunt. Sed affirmatio incompacta est : quia modus significandi in nomine repugnat rei divina, sicut dictum est, praecipue propter tria, scilicet, qua significat composite quod infinita simplicitatis est, et imperfecte quod perfectssimum est, et accidentaliter quandoque quod est substantia. Unde Anselmus dicit, quod pater, et vita, et hujusmodi, licet nobis secundum rem descendant a Deo, ad nos tamen familiarius sonat nomen patris patrem carnalem hominem quam Deum. A symbolicis autem nominibus secundum translationem proprietatis corporalis ad spiritualem denominatur. Sicut lapis, quia solidus et solide fundans quod superaedificatur : sic spiritualiter solida veritas ejus est fundamentum spiritualis aedificii. Et istis duobus modis nominatur ab omnibus.

SOLUTIO. Dicendum, quod dupliciter formantur nomina divina, scilicet, aut.ab his quae secundum rem per prius sunt in Deo et per posterius in creaturis, et haec nomina dicuntur mystica a beato Dionyssio, sicut ens, vita, intellectus, sapientia, bonitas, et hujusmodi : μόστις enim graece, in latino idem est quod secretum : et hoc ideo quia nomen illud secundum proprietatem suam quam habet ab institu-

AD REGULAM autem Anselmi dicendum, quod illa vera est de mysticis nominibus quæ id nominant quod secundum rem per prius est in Deo, licet non nominent ipsum sicut est in ipso.

Ad id quod contra objicitur, dicendum Ad object. 1. quod sensus duobus modis accipitur, scilicet, pro potentia materiali conjuncta organo, et sic non convenit Deo, nec etiam Angelis : vel potest accipi pro virtute acceptiva, vel cognitiva sensibilium,

<--- Page Split --->

et hoc modo convenit Deo, et Angelo, et sic est conditio nobilitatis.

Adobject.2. Ad id quod quaeritur de regula Magistrorum, dicendum quod bona est : quia materiala dicuntur corporalia, sive sint ipsa corpora, sive formae substantiales vel accidentales, quae corporibus determinantur, et in corporibus sunt. Priva-

tiva vero quae pertinent ad defectum : quia illa omnia ex privatione causantur : sicut pati, mutari, moveri, et injustum esse, et mentiri, et peccare, et hujusmodi. Præter hæc autem, omnia pertinent ad nobilitatem, quæ melius est esse omni ei quod est, quam non esse. Et ex his patet solutio ad totum.

E. Aperte ostendit quod nec solitudo, nec diversitas, nec singularitas ibi est, sed similitudo.

Hilarius quoque in libro III de Trinitate dicit his verbis significari quod in Trinitate nec diversitas est, nec singularitas, vel solitudo : sed similitudo, et pluralitas, sive distinctio : ait enim sic : Qui divit, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, invicem esse sui similes, in eo quod dicit, Imaginem et similitudinem nostram, ostendit. Imago enim sola non est, et similitudo sibi non est : neque diversitatem duobus admisceri alterius ad alterum similitudo permittit1.

Item, idem in libro IV, absolutius voluit intelligi significationem hanc non ad se esse referendam tantum, dicendo, Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Professio enim consortii sustulit intelligentiam singularitatis : quia consortium aliquod nec potest esse sibi ipsi solitario, neque rursum solitudo solitarii recipit, Faciamus : neque quisquam alieno a se loquitur, Nostram : uterque ergo sermo, scilicet, Faciamus, et Nostram, ut solitarium eumdemque non patitur : ita neque diversum a se, alienumque significat. Solitario convenit, Faciam, et Meam : non solitario vero convenit dicere, Faciamus, et Nostram. Uterque sermo ut non solitarium tantum, ita neque differentem esse, vel diversum esse significat. Nobis quoque nec solitarius nec diversus est confitendus. Ita ergo Deus ad communem sibi cum Deo imaginem, eamdemque similitudinem hominem2 reperitur operari : ut nec significatio efficientis admittat intelligentiam solitudinis, nec operatio constituta ad eamdem imaginem vel similitudinem patiatur diversitatem divinitatis3.

In his verbis Hilarius pluralitatem personarum voluit intelligi nomine

<--- Page Split --->

consortii : atque significavit nomine consortii, vel pluralitatis non poni aliquod, sed removeri. Pluralitas enim vel consortium personarum cum dicitur, solitudo vel singularitas negatur : cum dicimus plures esse personas, acculificamusquod non est una sola. Ideo Hilarius volens ista subtiliter etanuiintelligi , ait : Professio consortii sustulit intelligentiam singularitat u ' . Non dicit, Posuit aliquid. Ita etiam cum dicimus tres personas, sinpularitatemet solitudinem tollimus : et quod Pater non est solus, nec Fibustsolsolus , nec Spiritus sanctus est solus, significamus : et quod necPatertantumest, et Filius, nec Pater tantum et Spiritus sanctus, nec Fibustantumet Spiritus sanctus. De hoc autem in sequenti 2 plenius agetur, ubictiamsecundum quid similes dicantur tres personæ, et utrum aliquomudositibidiversitas vel differentia ostendetur.

ARTICULUS XVIII.

Pusquosupponitimago , cumdicitur : Pariamushominemadimaginemno - strun ?

Dindequæriturdehocquoddicit : • Fucuamushominemadimaginem , e t . » Etquærunturduo , scilcet , proquostetibiimago , velproessentia , velpropersonis , anproutroque ? Etnecundoderationediversitatisexposi - tomum , AugustinietHilarii .

Primoergoquæritur , Utrumimago - quiponatessentiam , velpersonas ? S i - mpponitessentiam , tuncvideturpossedici , Faciamushominemadessentiamnostram , veladessentiamintribusper - sonis : hocautemnonestverum : e r g o - videtur , quodnonsupponatessentiaminse , necessentiamintribuspersonis .

Siautemsupponatprotribuspersonis , tuncvideturquoddebuitdicere , Adimagines , etnonadimaginem .

SiPORTEdicatur ( sicutquidamdixe - r u n t ) quodimagostatibiproFlio . CONTRA : Textusdicitadimaginemno - stram : Filiusautemnonestimagonisii

Patris : undetuncdebuitPaterdicere , Adimaginemmeam : etnonessetver - bumcommunetribuspersonis , sicutdi - cuntSancti .

Propterhocdixeruntquidam , quodimagononstatibiproimagineincrea - t a , sedcreata : ethocvolunthabereexconsignificationepræpostionisad , quævideturnotareassimilationemcumratio - nealicujusdistantiæ : quiavideturquasiadaliquidconsignificaremotum , consi - gnificatenimadlocum . Siautemquæ - ratur , Quidsitilludcreatumadquodhomofactusest , dicuntquodhocestratioimaginisabstrahensabexemplataimagineinhomine . Sedcontrahocest , quodadhuchæcratioimaginiseritratioalteriusalicujusincreati , etdehocrediteademquæstioquæprius , Utrumdicatessentiam , velpersonam ? etsiperso - n a m , UtrumpersonamFilii , velomnesincommui ?

Præterea , Ratioillaimaginisnonpot - estponiessenisiinmenteDeifacientishominem : etsichæcratioimaginiseritideaadquamfithomoadimaginemDei : etsicnonestcreatumaliquid , sedpotiuscreatrixessentia , utvultAnsel - m u s . Undehocnihilvideturessedi - c t u m .

<--- Page Split --->

SUNT ALII qui dicunt, quod imago stat ibi pro Filio, et similitudo pro Spiritu sancto. Sed tunc videtur Pater debere dicere hoc verbum, et non communiter tota Trinitas. Item, deberet dicere Pater, ad imaginem meam, et similitudnem nostram : et non communiter dicere ad Filium et Spiritum sanctum, ut exponunt Sancti, sed ad Filium tantum.

Solutio. Solutio. Ad ista dico sine praejudicio, quod imago et similitudo hic dicunt essentiam divinam in recto, et tres personas in obliquo. Unde imago est essentia una in tribus personis se in eadem essentia imitantibus : et similitudo est essentia una per modum qualitatis quae secundum Damascenum, assequatur substantiam : sicut bonitas, sapientia, et hujusmodi in tribus personis sibi similibus in bonitate, et sapientia, et virtute, et hujusmodi : unde et imago et similitudo sunt relativa obliqua, et intrinsece. Obliqua dico : quia ea quae referuntur ad se, importantur in obliquo. Intrinsece dico : quia habent in se relationem, et etiam id ad quod refertur : ita quod non quaerunt determinari extra : sicut dicitur, Isti sunt similes, hoc est, iste est similis illi, et iste est similis isti.

Ad hoc ergo quod primo objiciebatur, dicendum quod dicunt essentiam in personis se in ea imitantibus : sicut enim habitum est, dicunt imitantes, et id in quo imitantur se. Nec valet quod posset ibi dicit, Faciamus hominem ad imaginem, id est, ad essentiam in tribus personis : quia licet essentia in tribus personis sit idem imagini, tamen alius est modus significandi in nomine : et ideo non procedit argumentatio : et est ibi accidentis peccatum, vel etiam secundum quosdam figura dictionis propter mutatum modum prædicandi in divinis. Alas autem rationes quae contra alias opiniones procedunt concedimus sine præjudicio.

Ulterius quaeritur de ratione diversae expositionis Augustini et Hilarii. Et dicendum, quod Hilarius in hoc termino, imaginem, considerat duo, scilicet id quod importatur in recto, et id quod importatur in obliquo : et ideo dicit in eo posse accipi unitatem essentiae, et pluralitatem personarum : et ideo dicit, Imago sola non est, id est, non est unius, quia plures se imitantes in uno supponit : et similiter considerat in hoc termino, similitudo, præter hoc solum quod imago est in essentia, similitudo autem in hus quae secundum modum significandi in nomine important qualitatem. Augustinus autem tantum his terminis considerat id quod importatur in recto.

Similiter hos duos terminos : Faciamus, et nostram, diversimode considerant. Hilarius enim duplicem modum significandi considerat in eis, scilicet, consignificati pluralis numeri, et in hoc accipit pluralitatem personarum : et iterum modum significandi quo consortium dicunt, unus eorum ad actum unum in numero, et alter ad formam unam in numero : cum enim dicitur, facamus, actus unus numero verbi intelligitur egredi a diversis suppositis personis : et hoc non potest esse nisi illæ sint unum in essentia agente. Similiter cum dicitur, nostram, notatur plurium esse una numero ratio imaginis et natura : et hoc est quod dicit, quod professio consorti per ly nostram, et faciamus, sustulit intelligentiam singularis : et sic ponit plures personas. Cum autem dicitur : « Neque quisquam alieno a se dicit, nostram,» et faciamus, hoc est quia sic non nisi per unum quod est natura referuntur ad actum unum numero qui importatur per ly faciamus, et per unum quod est imago et natura dicuntur habere consortium quod importatur per ly nostram. Augustinus autem non accipit in his terminis nisi significatum plane. Diversitatem autem vocat Hilarius divisionem naturae quae est in materia per formas substantiales : sicut homo ab homine, et leo ab homi-

<--- Page Split --->

no . singularitatem autem vocat individuationem per accidentia, quae divinis non computant : solitudinem autem vocat separationem per locum.

ARTICULUS XIX.

Divide quaeritur de hoc quod dicit Magister in eodem capitulo, ubi recollit sumnum dictorum Hilarii, et dicit : • Itque significavit nomine consortii, vel plurilitatis non poni aliquid, sed remotri, etc. »

penes formam : penes materiam non est in divinis : ergo si est, est penes formam. Aut ergo penes formam generis, aut speciei : et patet, quod neutro modo : ergo videtur, quod in divinis non salvetur ratio terminorum numeralium.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod unitas essensolutio. tiae est ipsa essentia : sed alia ratione est essentia, et alia una. Essentia enim est cujus actus est esse. Dicit enim Anselmus, quod essentia, esse, et ens differunt : sicut lux, lucere, et lucens. Sed una est in quantum in se una existens suis (ut ita dicam) proprietatibus naturalibus ab aliis distinguitur, quae sunt ipsa essentia. Et personae unitas est proprietas quae est persona, et unitas notionis est notio, licet aliter in termino

<--- Page Split --->

numerali significetur. Et similiter dico de duobus, et tribus, secundum quod ducunt iterationem unitatis personae, vel notionis. Magister ergo intendit, quod supra id quod res est non addit unum nisi indivisionem : et ideo dicit nihil ponere. Si autem attendantur quo persona est una, vel duae, vel tres, tunc ponit proprietatem sub alio modo significandi.

Ad ALIUD dicendum, quod non salvatur numerus in divinis prout dicit nutum sensus, sed prout dicit nutum intellectus quocumque modo distinguentis : et ideo etiam licet hoc admittatur, quod in divinis est numerus personarum, non tamen admittitur quod in divinis simpliciter sit numerus : quia simpliciter numerus est diversarum rerum in essentia et esse, quod non est in divinis.

Ad ALIUD dicendum, quod non est in divinis diversitas numero, sed potius distinctio : et id quod dicit Boetius, intelligtur in his in quibus simpliciter est numerus. Et non dico hoc quod numerus personarum sit numerus absolute loquendo.

Ad ALIUD dicendum, quod in divinis non est causa et causatum, sed principium et principatum, et hoc sufficit numero personarum : tamen id quod dicit ille Philosophus, non est omnino sufficiens : quia in Angelo est numerus multus, ut vult Dionysius, etiam praeter hoc quod unus sit causa alterius.

Ad ALIUD dicendum, quod si differentia large accipiatur, tunc comprehendet distinctionem personalium proprietatum, et illa in divinis causabit numerum talem qualis est ibi.

merus et multitudo. Unum autem dicitur contnuitate, et unum forma, et unum naturae aequalitate et unum per respectum ad unum. In continuitate, sicut linea est una, et corpus unum : forma autem secut homo est unus, vel Socrates est unus. Aequalitate naturae, sicut id cujus attributa essentiae naturalis sunt eadem. Per respectum ad unum, sicut univoca sunt unum per respectum unius rationis ad id in quo univocantur Per oppositum autem privatione unius fit numerus et multitudo. Privatione enun continu fit per divisionem numerus. Similiter divisione forma per materiam, sicut in numero individuorum, vel per formas sive differentias, sicut in numero specerum fit numerus. Similiter in aequalitate naturae secundum attributa fiunt gradus, et ordnes in natura, et multitudo, sicut fit numerus Angelorum. Similiter et multitudo rationum simpliciter, et per prus et posterius facti numerum in aequivocis, et analogis : de tali numero numerato loquitur Philosophus.

Ad ALIUD dicendum, quod unum dupliciter accipitur, scilicet, prout convertutur cum ente : et sic non est principium discrete quantitatis quae est numerus et multitudo : et numerus sic resultans non est in discrete quantitatis specie, sed ponit formam qua res unum vel multa est . et sic aliquo modo accipitur in divinis. Aliter est principium discrete quantitatis, et sic est ens in parte, et ponit accidens significatum circa suum subjectum : et similiter numerus ab eo surgens, et sic non convenit in divinis.

Ad ALIUD dicendum, quod infinitum passio materiae est : et ideo non est necesse si infinitum in numero non causatur a divisione continui, quod propter hoc numerus simpliciter causetur ab illo . qua numerus in non materialibus invenitur. Vel dicatur (ut quadam dixerunt) quod numerus et multitudo opponuntur unitati : unde quot modis dicitur unum, tot modis per oppositum fit nu-

ARTICULUS XX.

Quæritur, Quare in aliis entibus ad numerum hypostasis sequitur numerus naturae, et non sequitur in divinis ?

Sed adhuc ulterius quaeritur, Quare

<--- Page Split --->

hoc fit quod in aliis entibus ad numerum hypostasum sequitur numerus naturae, et non sequitur hoc in divinis? Non enim sequitur Pater est unus Deus, et Filius est unus Deus, et Spiritus sanctus est unus Deus : ergo sunt tres dii. Hoc enim videtur esse contra communem animi conceptionem quae intellectui per se est nota, scilicet, quod plurium hypostasum numero non potest esse una natura nu- mero.

Solutio . Dicendum , quodhoccontin - pitpropteridentitatemnaturæethypo - stasisindvinis . Hypostasisenim , sivesubstantia , siveidquodest , inveniturquatuormodisinentibus . Inquibusdamenimdifferthypostasisànatura , sivequodestaquoest : itatamen , quodna - turasivequoest , communicabileestpluribus , etactucommunicaturperdi - visionemejusquodest , sivehypostasis , peractumgenerationis : sicutacciditinomnibusgenerabilibusetcorruptibili - b u s : uthomo , asinus , etcæterahujus - n o d i . Inqubusdamautemquoest , sivenatura , communicabilisest : etdiffertaberoquodest , siveàsupposito , sivehypostasi : sednoncommunicatur , eoquodsuammateriamtotamhabeatintrase , inquaipsumpossibileestesse , etnuhildeeaestextraipsum , nequeperpotentiam , nequeperactum : sicutinsole , etluna , etcæterisstellis : inqui -

bus etiam forma, sive quo est, licet sit communicabile, et differat ab eo quod est, sive supposito, sive hypostasi, et ipsa hypostasis sit quanta: tamen numquam per actum dividetur, eo quod totam habeat intra se materiam illam in qua possibile est esse suam formam: et ideo species in illis salvatur in uno: quoniam hoc est principium apud naturam generalem, quod omnium eorum quorum non est materia tota intra formam terminata, est actus generationis per quem diverso supposito forma multiplicatur in plura numero. Item, in quibusdam natura quidem sive quo est, differt ab ipso supposito, vel hypostasi, sive quod est: tamen simplex est ipsum quod est indivisibile non ex materia aliqua ens: quia, ut dicit Boetius 4, spiritualium nulla est materia: et ideo in talbus salvatur etiam species in uno supposito, et non communicatur: imo contrahit individuantia a proprietatibus suppositi penes attributa personalia accepta: et sic est in Angelis. Sed in divinis quo est et natura omnino indifferens est a supposito: et ideo numerato supposito, non dividitur natura: sed indifferens manet in omnibus suppositis ejusdem naturae: et ideo non tenet, Pater est Deus, Filius est Deus, Spiritus sanctus est Deus: ergo tres dii: quia terminus numeralis non ponit rem suam nisi circa suppositum, et non circa naturam, sive quo est.

F. Ad idem quod cæperat redit, ut alias auctoritates supponat.

Nunc vero ad propositum redeamus, et ad ostendendum personarum pluralitatem, atque essentiae divinae unitatem, alias Sanctorum auctoritates inducamus. Moyes dicit: In principio creavit Deus coelum et terram 2 : per Deum significans Patrem: per principium, Filium. Et pro eo quod apud

<--- Page Split --->

nos Deus dicitur, Hebraica veritas habet Elohim, quod est plurale hujus singularis, quod est El. Quod ergo non est dictum El, quod est Deus: sed Elohim, quod interpretari potest dii, sive judices: ad pluralitatem personarum refertur. Ad quam etiam illud attinere videtur, quod diabolus per serpentem dixit: Eritis sicut dii'. Pro quo in Hebraico habetur Elohim: ac si diceret, Eritis sicut divinae personae. Ille etiam maximus Prophetarum et regum David, qui suam caeteris praefert intelligentiam, dicens: Super senes intellexi 2 : unitatem divinae naturae ostendens, ait: Dominus nomen est illi 3 : non dicit, Domini. Alibi etiam ejusdem unitatem et aeternitatem simul ostendens, ait ex persona Dei: Israel, si audieris me, non erit in te deus recens, neque adorabis deum alienum 4. Aliud horum (ut dicit Ambrosius in libro I de Trinitate 5) significat aeternitatem: aliud, unitatem substantiae indifferentis, ut neque posteriorem Patre, neque alterius divinitatis Filium, vel Spiritum sanctum, esse credamus: nam si Patre posterior est Filius, vel Spiritus sanctus, recens est: et si unius non est divinitatis, alienus est, sed nec posterior est, quia recens non est: nec alienus, quia ex Patre natus est Filius, ex Patre procedit Spiritus sanctus. Alibi quoque distinctionem personarum insinuans, ait: Verbo Domini caeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum 6. Alibi etiam ait: Benedicta nos Deus, Deus noster! Benedicta Deus, et metuant eum omnes fines terrae 7. Trina enim confessio Dei Trinitatem exprimit personarum: unitatem vero essentiae aperit, cum singulariter subjungit eum. Isaias quoque dicit se audisse Seraphin clamantia: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus 8. Per hoc quod dicit ter, Sanctus, Trinitatem significat: per hoc quod subdit, Dominus Deus, unitatem essentiae. David quoque aeternam Filii generationem aperte insinuat ex persona Filii, dicens: Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te 9. De hac generatione ineffabili Isaias ait: Generationem ejus quis enarrabit 10 ? In libro quoque Sapientiae 11 aeternitas Filii cum Patre monstratur, ubi Sapientia ita loquitur: Dominus possedit me ab initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab aeterno ordinata sum,... antequam terra fie-

<--- Page Split --->

rrt. Nondum erant abyssi, et ego jam concepta eram: necdum fontes aquarum eruperant: necdum montes gravi mole constiterant, ante colles ego purturiebar. Adhuc terram non fecerat, et flumina, et cardines orbis terræ. Quindo præparabat coelos, aderam... Quando appendebat fundamenta terræ: cum eo eram cuncta componens: et delectabar per singulos dies, ludevus coram eo omni tempore. Ecce apertum de æterna genitura testimonium, quo ipsa Sapientia perhibet se ante mundum conceptam esse, et parturiri, id est, genitam, et apud Patrem æternaliter existere. Ipsa etiam nilii ait: Ego ex ore Alisimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam 1. Michæas quoque Propheta æternam Verbi generationem, et temporalem ex Maria, simul insinuavit, dicens: Ettu, Bethlehem Ephrata, parrulus es in millibus Juda: ex te mihi egredietur qui sit dominator in Israel, rt egressus ejus ab initio, a diebus æternitatis 2.

ARTICULUS XXI.

Utrum un uno principio omnia facta sunt, vel in diversis, ut dicunt Manichæi ?

Deinde transeundum est ad illud capitulum, in quo principaliter intendit probare distinctionem personarum, et per consequens essentiae unitatem : et quia fecerat digressionem exponendo verba Hilarii, ideo dicit : « Nunc vero ad propasitum, etc. »

Dubium autem incidit de hoc quod dicit : In principio creavit Deus cælum et terram. Videtur enim Manichæis non in uno principio cælum et terram fecisse : sed in uno cælum, id est, regionem lucis, et spirituum : et in alio terram, id est, regionem tenebrarum, et pugnae carnis adversus spiritum : quod nituntur sic probare :

traria : erga ipsa non sunt ab eodem principio.

<--- Page Split --->

ergo debet esse ejusdem punitor : quia nemo justus illius rei est punitor cujus ipse est auctor.

per hunc modum : ipse enim stabilis manens dat cuncta moveri. Et ideo uno modo ipse existens per rationes ideales diversas in sua sapientia operativa exstentes, potest causare diversa, et etiam contraria in illis contrariis quorum utrumque est ens : sicut sunt contraria forma, ut album, et nigrum : sed corruptibile et incorruptibile, et justum et injustum, bonum et malum non sunt sic contraria : quia unum est a forma, alterum a privatione qua est in materia, qua non est nisi defectus, ut dicunt Anselmus et Augustinus : et ideo causam agentem non habet : sed potus causa agens habitum qui opponitur tali privationi, si deficit ab aliquo principiorum habitus, tunc in actone sua incidet privatio praeter intentionem agentis, et praeter hoc quod aliquod agat ad ipsam, sed potius ex hoc quod non habuit in opere habitus sufficentam principiorum qua ad habitum exigebantur : sicut est videre in caecitate in pupilla : non enim hoc est ex intentione vis formativa oculi quod non est lumen in oculo, sed potius qua deficit materia vel aliqua materia dispositio qua ad visum requirebatur, cum vis formativa oculum formaret. Et sic causatur corruptibile : qua deficit virtus receptiva incorruptionis ex parte materia in qua forma inducutur, eo quod non est removibilis a contrariatete pugnante.

Ad aliud dicendum, quod pugna carnis ad spiritum tripliciter consideratur, scilicet, in causa qua est fomes originalis peccati, et appetitus contrarii : et hanc causam peccatum induxit, et non Deus. Si autem consideretur ut poena, tunc est a Deo juste pro peccato ipsam infligente, et sic utique bona est, quia justa est : et omne quod justum est, bonum est, ut dicit Augustinus. Tertio, consideratur in causa dissolutionis corporis, et sic fit a principiis pugnantibus in corpore, qua induct corruptionem ex defectu materia, et sic ex privatione qua est in materia incidit praeter intentionem agentis et naturae. Et hoc est quod dicit Dionysus.

A o Hoc solvendum dicendum est, quod non est nisi unum principium, eo quod principium mali esse non potest : quia illud aut esset summum malum, ita quod non posset esse pejus : aut haberet aliquid de bono. Si primo modo, tunc esset non ens, ut supra est habitum : quia ens est unum optimorum quod omnia desderant. Si secundo modo, tunc jam esset compositum, et non principium, et aliquid esset in ipso de causatis a bono principio, quod non potest esse : et ideo principium mali efficiens, quod sit per substantiam suam mali causa, esse non potest.

Ad prium dicendum, quod hoc intelligitur de causis per motum causantibus, sicut oculum, et stellae, et caetera corpora physica : quia uno modo motus non efficutur nisi ab una forma quaecumque sit illa : sed diverso motu in accedendo et recedendo ad stellas et motus diversos in obliquo circulo in quo intersecant se circuli planetarum, in quo aliquo modo sunt stellae omnes, fiunt diversae conjunctiones, et respectus et praeventiones, et ascensus, et descensus : et ideo tunc causantur diversa. Deus autem non operatur

<--- Page Split --->

quod non corrumpitur quid existentium secundum quod existens : sed circa existus corrumpuntur modi, commensurationes, et harmoniae ex infirmitate proprii habitus.

I n 10 quod objicitur de malo, dicendum quod malum non habet causam undr sit, sed habet causam unde incidat praeter intentionem causae, et praeter hoc quod agat ad illud : quia ad illud quod nihil est, agi non potest. Liberum enim arbitrium potentia activa est, et secundum quod conjungitur his quae informant autus, sic fiunt actus ejus : et si conjuncitur in deliberando cum conversione ad bonum naturae, fit actus ejus inductivus illius boni, et habet hoc bonum finem : si autem conjungitur cum bono virtutis politicae, erit actus ejus informatus ab illo bono : et si conjungitur actus ejus bono gratiae, erit iterum habens formam et finem illud bonum : si autem non conjungitur alicui horum, sed potius deflecitur ab omnibus his, tunc incidet peccatum ex infirmitate et privatione eorum quae ad opus rectum exigebantur.

Si autem quaeritur, Quae sit causa deflevionis illius? Dicendum cum Augustino, quod est conversio ad bonum commutabile, non secundum quod bonum est, nec secundum quod commutabile est, sed secundum quod ponitur finis ultimus appetitus liberi arbitrii : sic enim abstrahit ab eo quod est vere finis : et ideo etiam ista conversio non causat malum secundum quod est ens, id est, secundum quod conversio est ad bonum commutabile, sed potius secundum quod est abstrahens a fine incommutabilis boni, et hoc est privatio : et ideo malum non habet principium nisi deficiens. Et de hoc in libro secundo plura dicentur.

Ad hoc autem quod objicitur, quod secundum hoc malum nihil est, et Deus puniens peccatum vel malum, pro nihilo punit, Dicendum, quod licet nulla essentia sit, tamen nonnullam essentiam ponit : privatio enim quae nulla essentia est, supponit tamen materiam deformatam

in carentia habitus debiti. Ita malum et peccatum licet in eo quod hujusmodi, nulla essentia sunt, supponunt tamen actum deformatum privatione habitus et finis debiti : et ideo pro illo, cum sit in potestate nostra, merto punitur peccator.

ARTICULUS XXII.

Utrum hoc nomen, Deus, habeat plurale?

Deinde objicitur de hoc quod dicitur : « Eritis sicut dii, scientes bonum, etc. » Videtur enim, quod nomen, Deus, non habeat plurale.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

deorum, Dominus locutus est. Et, Deuter. xxxii, 37 : Ubi sunt dii eorum, in quibus habebant fiduciam ? Et, I ad Cor. vn, 5 : Etsi sunt qui dicantur dii, sive in cælo, sive in terra (si quidem sunt dii multi, et domini multi).

tur nomen communicabile est, nec etiam quantum ad hoc a quo imponitur potest habere plurale.

Ad auctoritates ergo istorum responAd objec, dendum est, sicut dicunt Magistri, quod propter significantam majorem improprie sunt locuti : quia ad hoc quod nomen habeat in plurali simpliciter, non sufficit quod habeat pluralitatem suppositorum, sed etiam oportet quod essentia et forma importata per nomen dividatur et multiplicetur in illis : sicut Socrates, et Plato, et Cicero sunt tria supposita hominis, et tres homines, et tria animala, et tres substantiae : unde cum forma importata per ly, Deus, vel quasi forma sive natura non multiplicetur in suppositis suis, non potest proprie loquendo habere in plurali.

Ad m quod objicitur de Philosophis, Ad objor dicendum quod Deus secundum opinionem, est deus qui habet unum particulare sicut Æsculapius vel Neptunus, et hujusmodi : et sic non accipiuntur termini in sua propria significatione, et ideo sic pluraliter locuti sunt ipsi : tamen iidem quando proprie divinitatem consideraverunt, dixerunt non esse nisi unum Deum, quem vix etiam puri mente attingere possunt.

Ad aliud sequens patet solutio per Adolj: ante dicta.

Ad aliud dicendum, quod nullo modo Adobj: est universale hoc nomen, Deus : quia opinio vocatur ibi a Philosopho quæ est de ente quod est in opinione tantum, et cujus formæ in opinione non repugnat pluralitas : sed Deus est secundum rem, cujus naturae repugnat pluralitas, ut habitum est.

Solutio. Dicendum, quod omnium sententia Magistrorum est, quod secundum proprietatem Grammaticæ hoc nomen, Deus, plurale non habeat, sicut probant primæ inductæ rationes : eo quod licet imponatur ad aliquo actu communicabil, non tamen est communicabilis nisi secundum quid, sicut providentia, et circuito, ut supra determinatum est : et ideo nec quantum ad hoc cui imponi-

Ad aliud dicendum, quod divinae deAdobj: rivativum est non propter significatum, sed propter modum significandi : quia est nomen possessivum, et si ipsum habeat plurale, non oportet propter hoc quod suum primitivum habeat plurale : sicut socraticus habet in plurali, non tamen Socrates : et hoc contingit propter diversum modum significandi.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXIII.

An David sit maximus Prophetarum?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit: « Ille etiam maximus Prophetarum et regum, etc. »

Videtur enim Moyses major fuisse, qui ore ad os locutus est Dominus, et Elias qui ignem descendere fecit de cœlo, et Eliseus qui mortuos suscitavit.

SOLUTIO. Maximus dicitur David a modo inspirationis, et promissione seminis nascituri de ipso. De primo habes : .Iudiam quid loquatur in me Dominus Iovis 1. Aliis autem loquebatur per visiones, et Angelos, et ænigmata. De secrundo habes : De fructu ventris tui ponum super sedem tuam 2. Sed Moyses maximus fuit in modo apparitionum, et Elias maximus in zelo, et Eliseus maximus in operatione miraculorum.

ARTICULUS XXIV.

An divinæ sapientiæ convenienter attribuantur possessio, conceptio, parturitio, etc., quæ sibi attribuit sapiens ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sanctus, sanctus, sanctus, etc. » Super hoc enim accipienda est diffinitio sanctitatis posita in libro de Divinis nominibus, ubi sic dicit : Sanctitas est ut secundum nos dicatur ab omni immunditia libera, et perfecta, et omnino immaculata munditia sive puritas ». Deinde

accipiatur expositio auctoritatis inductae de Proverbiiis, ibi, Dominus possedit me in initio viarum suarum, etc. 4.

R esponsio ad primum, quod possessio transsumitur ad Filium secundum quod est ars Patris plena rationum omnium viventium : possessio enim habetur ad natum. In hoc ergo notat distinctionem Dei ab aliis artificibus, quos artem non habentes ad manum oportet meditari super partes materiae, et cogitare super instrumenta : quod non requirit sapientia divina.

Ad alud dicendum quod ly, ordinata, dicit duo, scilicet ordinem naturae qui est in divinis, quo alter est ex altero, non quo alter est prior altero : et ponit etiam causalitatem sapientiæ ut artis ad artificiatum in tempore, sicut causa æterna ordinatur ad causatum in tempore : et sic cessat objectio.

CONCEPTIO autem sapientiæ dicit clausionem Filii in eadem substantia cum Patre. Parturitio autem dicit modum

1 Psal. LXXXIV, 9. 2 Psal. CXXXI, 11. 3 S. DIONYSIUS, Lib. de Divinis nominibus,

cap. 12. 4 Proverb. vnI, 22 et seq.

<--- Page Split --->

exeundi ab æternis rationibus in res creatas quæ exeunt ab arte illa.

lorum : tamen magnus vicus es dignitate : quia ex te, etc.

CARDINESautemsuntinquibusvolvi - turmundiconservato : utactioprima - rumqualitatumreducaturadmotumdiversumincœlo , etmotusdiversusre - ducaturadmotumprimimobilusunum , etillemotusulteriusreducaturadpri - mummovens , quodinsestabilemanensdatcunctamoveri . Inistisenimprunci - piistamquamquibusdamcardinibusvol - viturtotusmundus , taminmotulo - calisupercœlestium , quaminmotuge - nerationisetalterationisetaugmentietdiminutionisgenerabiliumetcorrupti - bilium .

« Et egressus ejus, » per æternam generationem.

« Ab mitio » æternitatis, vel a Patre. « A diebus. » Pluraliter dicitur, « A diebus, » non quod æternitas habeat partem, ut infra probabitur 1 : sed dicitur in comparatione ad res temporales, ut sit sensus : A diebus, id est, ab æterno, respectu cujus in temporali re accipiuntur multi dies.

ITEMnota , quodauctoritatesinductæinhoccapitulo , Trinitateminnuuntno - vemmodis . Primo , exconsignificatonumeripluralis , sicut , Elohimveldii . Secundo , expropriisnoninibusperso - narum , sicut , VerboDomini , e t c . : inquoVerbum , etSpiritusnominantur . Tertio , exordineverborum , utilla , BenedicatnosDeus , D e u s , ubibusim - mediateconjungitur : quiaFliiusDeusasoloestPatreDeo . Etposteasubjungi - turtertio , D e u s , utnoteturSpiritussanctusDeusesseabutroque . Quarto , anumeroterminorum , sivedictionumpostarumadlaudandumDeum . Sicdi - c i t : Sanctus , sanctus , sanctus . Nonenimpossetessealiaratioquareterdiceret , etnonpluries , quamTrinitaspersona - r u m . Quinto , exactupersonali , sicut , Dominusdixitadme : Filiusmeus , e t c . Generareenimpropriumactumdicit , quopersonaestpersona . Sexto , expro - prietatepersonali , cumdicitur , Genera - tionemejusquisenurrabit ? GeneratioenimpassivaproprietasestpersonalisFilii . Septimo , perapproprata , sicutilla , Dominusposseditme , e t c . , ubiap - propriataFiliiponuntur . Octavo , e x o r - dinegenerationisæternæadcreationemcreaturæintempore , sicutinilla , EgoexoreAltissimiprodivi , e t c . Nonoetultimo , exordinegenerationisæternæadtemporalemejusdemFliigeneratio - n e m , utinilla , T u , Bethlehem , e t c .

ARTICULUS XXV.

Quomodo intelligitur hoc quod dicitur, Tu, Bethlehem ?

Deindequæriturdeexpositioneaucto - ritatisMichææ : « T u , Bethlehem , e t c . » Dicendum , quodsensusest : ParvulusqudemesspatioetnumerohabitatoruminmillibusJuda , hocest , inJudainquosunttotmilliahabitatorumvelvicu -

<--- Page Split --->

G. Specialia testimonia de Spiritu sancto.

De Spiritu sancto etiam expressa documenta in Veteri Testamento hahemus. In Genesi enim legitur: Spiritus Domini ferebatur super aquas 1. Et David dicit: Quo ibo a Spiritu tuo 2 ? In libro Sapientiae dicitur: Spirí- tus sanctus disciplinae effugiet fictum 3 : benignus est enim Spiritus sapientiae. Isaias quoque ait: Spiritus Domini super me 4.

ARTICULUS XXVI.

Quatuor auctoritates de Spiritu sancto quomodo differunt ?

Deinde nota de illo capitulo : « De Spiritu sancto, etc., » quod quatuor

auctoritates habet de Spiritu sancto, quarum prima est de Spiritu omnia causante. Secunda, de Spiritu omnia continente et gubernante. Tertia, de Spiritu ordinante in bonis gratiae quae distribuit. Quarta et ultima est de Spiritu sua operatione perficiente mysterium incarnationis Filii. Et hoc plenum est considerare in ipsis auctoritatibus.

H. De testimoniis Novi Testamenti.

Nunc vero post testimonia Veteris Testamenti de fide sanctae Trinitatis et unitatis, ad Novi Testamenti auctoritates accedamus : ut in medio duum animalium 5, id est, Testamentorum, cognoscatur veritas, et forcipe de allari sumatur calculus 6, quo tangantur ora fidelium. Dominus itaque Christus unitatem divinae essentiae ac personarum Trinitatem aperte insinuat, dicens Apostolis : Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritu sancti 7. In nomine utique ait, ut Ambrosius ait in primo libro de Trinitate, non in nominibus, ut unitas essentiae ostendatur : per

<--- Page Split --->

nomina tria quae supposuit, tres esse personas declaravit. Ipse etiam ait: Ego et Pater unum sumus 1. Unum dixit, ut ait Ambrosius in eodem, ne fiat discretio potestatis naturae: et addidit, Sumus, ut Patrem Filiumque cognoscas, scilicet ut perfectus Pater Filium perfectum genuisse credatur: et quod Pater et Filius unum sint, non confusione personae, sed unitate naturae. Joannes quoque in Epistola canonica ait: Tres sunt qui testimonium dant in cælo: Pater, Verbum, et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt 2. Ipse etiam in initio Evangelii sui ait: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: ubi aperte ostendit Filium semper et æternaliter fuisse apud Patrem, ut alium apud alium. Apostolus quoque aperte Trinitatem distinguit, dicens: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra 3. Et alibi: Si Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis habitat in nobis, etc. 4. Item, alibi Trinitatem atque unitatem evidentissime commendat, dicens: Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia: ipsi gloria in sæcula 5. Ex ipso ait, ut Augustinus in libro de Trinitate ait, propter Patrem: per ipsum dicit propter Filium: in ipso, propter Spiritum sanctum. Per hoc vero quod non ait, ex ipsis, per ipsos, et in ipsis: nec ait, ipsis gloria, sed ipsi, insinuavit hanc Trinitatem unum Deum esse. Sed quia singulae pene syllabæ Novi Testamenti hanc ineffabilis unitatis atque Trinitatis veritatem concorditer insinuant, inductioni testimoniorum super hac re supersedæamus, et rationibus congruisque similitudinibus ita esse, prout infirmitas nostra valet, ostendamus.

ARTICULUS XXVII.

Cum dicitur, In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, quid dicit ibi, In nomine, an essentiam, vel personam ?

« Nunc vero post testimonia, etc. Objicitur de hoc quod ipse dicit : In nomine Patris, et Filii, et Spiritus saneti : aut enim in nomine dicit essentiam, aut personam : si essentiam, tunc videtur falsum, quia essentia non est nomen

Patris, et Filii, et Spiritus sancti : si autem dicit personam, tunc deberet dicere, in nominibus, sicut tria nomina personarum consequuntur.

Et ad hoc dicendum quod dicit essentiam : et nomen sumitur hic secundum id a quo dicitur nomen : dicitur enim unumquodque nomen a notamine quod facit circa rem cujus est nomen : et quia essentiae virtus notas facit personas in sanctificatione baptismi et in operibus miraculorum : ideo ipsa est nomen, id est, notamen personarum, Unde tantum

<--- Page Split --->

valet : In nomine, etc., quantum, in virtuosa essentia cujus virtus notificat Trinitatem personarum.

ARTICULUS XXVIII.

. In pronomina ista distinctionem aliquam notent cum dicitur, Ex ipso, et per ipsum, et in ipso ?

Deinde objicitur de hoc quod dicit : « Quonam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia, etc. »

Videntur enim praepositiones quidem diversitatem notare, eo quod transitivae sunt. Sed quia unum est pronomen quod accipitur cum ipsis, videtur quod ad idem pertineant, et ita non videntur notare nisi essentiae identitatem : et sic

non valet ad propositum Magistri confirmandum.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod sicut Solutio. probat objectio, praepositiones transitivae sunt, et ex eo quod praepositiones sunt habent notare personarum distinctionem : in quantum tamen considerantur ut hae propositiones, pertineut ad personas distincte : ex enim praepositio notat causam originis, et ideo notatur attribui Patri qui est principium non de principio : notat etiam ly ex causam essentialem quae est materia quae una remanet in materato, et sic transfertur ad identitatem essentiae in Patre qui est origo, et Filio qui est ab ipso significandam. Per autem notat quasi causam mediam, et significat Filium qui est a Patre, et per ipsum Pater operatur. In autem notat continentiam, et attribuitur Spiritui sancto, cujus bonitate omnia continentur.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO III.

A. Incipit ostendere quomodo per creaturam potuerit cognosci Creator.

Apostolus namque ait, quod invisibilia Dei, a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta, conspiciuntur : sempiterna quoque ejus virtus, et divinitas 1. Per creaturam mundi intelligitur homo, propter excellentiam qua excellit inter alias creaturas, vel propter convenientiam quam habet cum omni creatura. Homo ergo invisibilia Dei intellectu mentis conspicere potuit, vel etiam conspexit, per ea quae facta sunt, id est, per creaturas visibiles vel invisibiles. A duobus enim juvabatur, scilicet, a natura qua 2 rationalis erat, et ab operibus a Deo factis, ut manifestaretur homini veritas. Ideoque Apostolus dixit, Quia Deus revelavit illis 3, scilicet, dum fecit opera, in quibus artificis aliquatenus relucet indicium.

DIVISIO TEXTUS.

« Apostolus namque ait, quod invisibibulia Dei, etc. » In hac tertia distincrione Magister tangit illam partem veniendi in cognitionem Trinitatis et unitatis, quae est per rationes et similitudines. Sunt autem duo in quae ducimur, et duo quibus ducimur : in quae ducimur unitas, et Trinitas : quibus ducimur, ratio, et similitudo. Et ideo dividitur in duas partes : in quarum prima tangit modum veniendi in cognitionem unitatis ducente ratione. In secunda tangit modum veniendi in aliqualem cognitionem Trinitatis ducente similitudine, ibi, F, « Nunc restat ostendere, etc.

Prima harum partium dividitur in

quatuor penes quatuor rationes quas adducit Magister ad probandum Deum esse, et unum esse : quas rationes multis modis variaverunt multi, sicut plane extrahi potest a Littera. In prima probat Magister per effectum esse Deum per modum prime causae. In secunda per dispositiones inventas in effectibus probat Deum esse incorporeum, et immutabilem, et haec incipit ibi, C, « Alio etiam modo veritatem, etc. » In tertia iterum per dispositionem inventam in effectibus probat Deum esse summum bonum, ibi, D, « Consideraverunt etiam, etc. » In quarta et ultima probat Deum esse speciem omnium specierum creatarum, et hoc per considerationem speciei inventae in effectibus, ibi, E, « Intellexerunt etiam speciem corporis,» etc.

<--- Page Split --->

In prima ratione tria sunt. Primo enim inducitur auctoritas Apostoli quae probat hanc viam, scilicet, per causatum in cognitionem causae veniendi esse possibile. Secundo, ostendit quibus homo juvatur in hac via, scilicet, duobus : quia natura rationali, et creatura exteriori, ibi, « Homo ergo invisibilia Dei, etc. » Tertio, ratiocinationis ponit processum, ibi, B, « Nam sicut ait Ambrosius. »

ARTICULUS 1.

An Philosophi cognoverunt unum esse Deum ?

Incidit autem hic dubium antequam perveniamus ad Litteram, An Philosophi unitatem, vel quia Deus est, ductu rationis poterant cognoscere ? Secundo, si cognoverunt, quid est quod cognoverunt, vel quid non ? Tertio, qualiter haec cognitio eorum a cognitione fidei distinguatur ?

Circa primum proceditur sic :

videtur, quod Platonici Deum verum cognoverunt.

Sed contra :

<--- Page Split --->

ergo non subest rationi : ergo per Philososophiam et rationem non potest investigari : et nihil cognoverunt Philosophi, nisi quod per rationem potest investigari : ergo Deum esse unum non cognoverunt. Si forte dicatur, quod Deum esse unum non est articulus. CONTRA : « Credo in unum Deum : » ibi in symbolo ponitur pro articulo.

Dei per naturales rationes habere potuerunt.

Ad hoc autem quod primo objicitur, dicendum quod Deum esse, et unum, uno modo sunt articuli, et alio modo scita per rationes, sicut conclusiones. Potest enim accipi Deum esse per scientiam, quia est tantum, et similiter Deum esse unum : et sic possunt esse scita, ut conclusio per naturalem rationem. Potest etiam accipi prout aliquo modo appropinquant scientiae quid est, propter hoc quod apprehendunt proprietates esse divini et unitatis secundum quod determinat fides attributa esse Dei et unitatis Dei : et sic ipsum non subest rationi, sed potius est articulus fidei.

Ad aliud dicendum, quod in PhilosoAd object 2. phia causa physica proportionata est causato, et motor mobili : sed quia proportonatum in virtute causandı non potest esse primum quod habet influentiam ad omnia, ideo extendit se ratio ad probandum illud esse, licet non probet nısi quia est tantum, et non possit determinare proprietates ejus. Unde Philosophus in primo de Cælo et Mundo dicit : Adhibuimus nosipsos magnificare Deum gloriosum creatorem omnium, eminentem proprietatibus eorum quæ sunt creata. Unde patet, quod cognovit quod eminet super creata ; sed rationem eminentiae, et differentiam, et proprietatem sui esse non potest per rationem aliquis investigare. Unde etiam circa talia attributa inveniuntur Philosophi multos errores dixisse : circa esse vero Deum, sive quia est, et quod unus est, pauci Philosophi qui vere erant Philosophi, erraverunt.

Ad aliud est dicendum, quod intelleAd object 3. cus resolvens stat in ente quod est ultimum resolutione, et primum compositione : sed quia ipsum miscibile est compositioni, ideo ipsum non potest esse primum. Hoc cognoscit ratio ex hoc quod apprehendit habitudines entis ad posteriora ente. Et sicut est de ente, similiter est de uno. Et sic patet, quod ratio ulterius procedit : sed verum est, quod non

<--- Page Split --->

procedit ulterius inquirendo passiones, et differentias : quia illas per effectum investigare non potest. Et ideo ens quidem est primum subjectum Philosophiae quia subjectum Philosophiae est de quo praedicantur passiones, et differentiae non tamen est simpliciter primum, quia illud non est subjicibile passionibus, et etiam passiones et proprietates ejus sunt ignoratae, nisi per fidem illuminantem intellectum accipiuntur.

Ad ultimum est dicendum, quod prima est falsa. Et licet posito Deo non ponatur necessario creatura, tamen posita creatura tamquam effectu Dei, necesse est Deum creatorem poni: et sic a posterori ex creatura potest Deus cognosci.

sita, non de necessitate ponitur artifex : ergo videtur, quod per creaturam non de necessitate accipitur Creator.

SED CONTRA : In libris Gentilium legimus, quod non tantum probant Deum esse, sed ipsum esse primum, ipsum esse ens necesse quod non cadit in prædicamento, ens simplex cujus substantia sit intellectus et voluntas et actio ejus : ergo videtur, quod non tantum cognoverunt quia est, sed etiam proprietates. vel attributa ejus, et quid est ipse.

ARTICULUS II.

Quid cognoverunt Philosophi de Deo, an quia est tantum ?

Secundo quaeritur quid est quod de Deo cognoverunt ? Et videtur secundum prius habita, quod non cognoverunt nisi quia est, et quia unus.

SOLUTIO. Dicendum, quod non cognovelunt nisi quia est et quid non est, non quid est, ut habitum est prius. Licet enim cognoverunt quaedam attributa ipsius, non tamen habuerunt de ipsis cognitionem certam : sicut invenimus quosdam cognovisse sapientiam ipsius, et cum hoc dicere quod non haberet scientiam particularium : et ita etiam est de aliis. Et ita de Deo attributa taliter cognoscere, non facit cognitionem quid est, præcipue cum definiti termini illorum attributorum non sint cogniti a quoquam intellectu creato. Et per hoc patet solutio ad ultimum.

SED QUIA priores rationes probare videntur nullam esse Dei cognitionem, ideo respondendum est ad primam, quod causa uno modo distat in infinitum, et alio modo non : si enim attendatur proprietatum proportio inter causam primam quae est Deus, et causatum suum, proportio nulla est : et ideo ex parte illa nihil de causa cognoscitur. Si autem consideretur ratio in qua causatum habet se ad causam secundum quod exivit ab ea per ideam, et continetur ne intereat in nihil decidendo, et gubernatur ut appetat bonum . sic causa relucet in causato, et est in ipso essentialiter, præsentialiter,

<--- Page Split --->

et potentialiter : et sic potest in ipso causato cognosci.

Ad 2. Ad alud dicendum, quod illa objectio vilis est : quia illa abstractio intellectus non est abstractio formæ de materia, sed potius speciei de eo cujus est species . et simplicissima sicut ipsæ species non repugnant huic abstractioni: quia illa non cxigit compositionem, sed potius acceptionem intentionis rei tantum. In omnibus autem alud est res, et alud est intentio ipsius in anima.

Præterea, Hoc non est verum, quod non sit cognitio per propriam speciem rei : nos enim causam cognoscimus in specie suorum effectuum, sicut motorem in specie motus : et sic naturalis cognitio Creatoris fieri potest per speciem creature.

Ad alud dicendum, quod licet non sequatur creaturam esse si Deus sit : tamen e converso sequitur Creatorem esse si sit creatura.

Nec est simile de fabro lignorum et domo, et Deo : quia faber lignorum separatur a dono, et opus ejus similiter, et transit. Unde etiam sequitur : Si domus est, faber lignarius est, vel fuit. Sed in Deo opus universaliter non separatur a creatura : quia postquam creata est, adhuc in nihilum caderet, nisi contuneretur ab ipso : et ordo ejus in universo corrumperetur, nisi ab ipso gubernaretur. Non tamen dico, quod sequatur, quod Deus fuit : sed sequatur, quod ipse est propter rationem æternitatis quæ est tota simul et perfecta.

A d 4.

Ad alud dicendum, quod in creatura mutabilitas et corruptio incidunt, et non causantur proprie ab aliquo, sed incidunt ex hoc quod creatura est ex nihilo, ut supra notatum est in quaestione de duobus principiis : et ideo quantum est de se, non inducit errorem.

ARTICULUS III.

An ista cognitio naturalis differt a cognitione fidei ?

Tertio quaeritur, In quo differt haec cognitio habita per rationes naturales a cognitione fidei ? Et videtur, quod in nullo.

Solutio. Dicendum, quod iste cognitiones in quinque differunt ad minus, etsi in multis alius differentia possit assignari. Prima differentia est in comparatione scientiae ad scientem : quia processus naturalis subest rationi, fidei autem processus est supra rationem. Secunda differentia est in principiis in quibus accipitur cognitio ipsa : quia illa in naturali cognitione sunt principia per se nota, sic-

<--- Page Split --->

ut ea quæ sunt de ratione principii primi, ut non esse ipsum ab' alio et alia esse ab ipso, et non ipsum incepisse quia sic esset causatum, et ipsum non esse motum ab alio, et hujusmodi : sed in fide est lumen infusum quod informando conscientiam, rationem convincit magis ex amore quodam voluntatis, quam ex probatione rationis : hoc enim est argumentum non apparentium ' quod illuminat ad credibilia accipienda. Tertia differentia est in efficiente cognitionem : quia hanc efficit ratio creaturæ objectæ nature rationali, ut dicit Magister : in fide autem efficit prima veritas : si enim quaeratur ab aliquo, Quid fecit sibi fidem, dicet quia prima veritas quæ est efficiens fidei suæ et finis. Quarta est in cognitio : quia per naturalem cognitionem non adeo propinquatur ad scientiam quid est, sicut per cognitionem fidei. Quinta et ultima differentia est ex parte subjectorum : quia fides est in intellectu affeclivo, etiam informis, licet quidam contradicant : sed scientia naturalis rationis est in intellectu speculativo. Licet enim fides informis sit, tamen ipsa est magis voluntaria quam rationalis, et est allicitiva timoris servilis, ut dicit Gregorius : sed ea quæ sunt in intellectu speculativo (ut dicit Philosophus) nihil dicunt de fugiendo, vel imitando : igitur, etc.

ARTICULUS IV.

An attributa in Deo sint unum, vel plura?

Deinde quaeritur de his quæ in Littera primi capituli continentur.

Et objicitur primo de hoc quod dicit : « Invisibilia Dei, etc. »

Videtur enim non esse conveniens : cum attributa significent essentiam, et

ita sint unum, non plura : unde singulariter, non pluraliter deberent significari. Nec videtur esse conveniens solutio Magistri quam ponit circa finem quartæ rationis, quod ideo dicit pluraliter, quia multis modis significantur : secundum hoc enim possemus dicere, Deus est substantia, et Deus est virtus, et Deus est sapientia : ergo Deus est plura, vel tria, quod falsum est.

SOLUTIO. Dicendum, quod attributa duplicem habent comparationem, scilicet, ad substantiam causæ in qua sunt, et ad effectus quos connotant. Et primo modo significantur unum propter simplicitatem : unde non possum inferre, su Deus est bonitas et sapientia, quod ipse sit duo : quia sic fit comparatio ad causam in qua sunt attributa. Aliam comparatonem habent ad connotata, et sic sunt secundum quid ut plura, licet non smplicter plura : quia significantur ut rationes plurium. Et ideo etiam non dixit Apostolus plura invisibilia, sed invisibilia, consignificando pluralem numerum, non significando. Minor est enim pluralitas consignificata, quam significata, hoc est, minoris rationis : ly plura enim, vel duo, vel tria, et alii termini numerales significant pluralitatem : et ideo simpliciter sunt plura circa quæ illi termini notant ponere pluralitatem : sed pluralitas consignificata est pluralitas secundum quid. Et est simile de puncto in centro, quod est unum solum, secundum quod ipsum est centrum per substantiam consideratum : tamen potest esse in ratione plurium principiorum, secundum quod infinitæ lineæ trahuntur ab ipso ad circumferentiam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS V.

simplicibus et mixtis ut mineralibus, et vivit cum arboribus, et sensibilium hahet cognitionem cum brutis, et intelligit cum hominibus : et sic ambae rationes conveniunt ei, ut videtur.

An per creaturam mundi debeat intelligi homo ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Per creaturam mundi intelligitur homo, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod homo consideratur tripliciter, scilicet reputatione divina, et in propria natura, et in fine quae est beatitudo aeterna. Reputatione divina dignissima creaturarum est, quia Deus tantum naturam suam reputavit, quod ipsam assumpst : unde, Psal. viu, 3 : Quid est homo, quod reputas eum 2 ? Et sequitur, 3, 6 : Munuisti eum paulo minus ab Angelis, gloria et honore, etc. In natura autem propria sine præjudicio dico, quod inferior est Angelo, sicut probat objectio. In fine autem consideratus, scilicet, in beatitudine, Angelo par est : quia statuit terminos populorum juxta numerum Angelorum Dei 3. Ad dignitates enim Angelorum assumuntur homines. Unde, I Reg. II, 8 : Suscitat de pulvere egenum, et de stercore elevat paupcrem, ut sedeat cum principibus, etc.

Ad in quod objicitur de alia ratione, dicendum quod Angelus quoad essentiala sibi non habet convenientiam cum omni creatura : quia cum corporalibus non habet convenientiam. In homine autem salvantur simplicia in humoribus, et mixta, et complexionata per similitudinem materiae.

B. Prima ratio, vel modus quomodo potuit cognosci Deus.

Nam sicut ait Ambrosius : Ut Deus qui natura invisibilis est, etiam a visibilibus posset sciri, opus fecit quod opificem visibilitate sui manifestavit : ut per certum, incertum posset sciri : et ille Deus omnium esse crede-

<--- Page Split --->

pora transcenderunt quaerentes Deum : viderunt etiam quidquid mutabile est, non esse summum Deum, omniumque principium : et ideo omnem animam mutabilesque spiritus transcenderunt. Deinde viderunt omne quod mutabile est, non posse esse nisi ab illo qui incommutabiliter et simpliciter est. Intellexerunt ergo eum et omnia ista fecisse, et a nullo fieri potuisse 1.

ARTICULUS VIII.

Quod Deus est incorporeus, et immutabilis.

« Alio modo Dei veritatem, etc. »

Hæc est secunda ratio in qua ductu rationis per dispositiones inventas in creaturis probatur Deus in corporeus, et immutabilis. Et hæc ratio est magis physica quam præcedens, et fundatur super duas propositiones quæ non hic probantur, sed accipiuntur ut per se notæ.

PRIMA propositio e s t , q u o d nullum corpus e s t D e u s , e t h o c probatur s i c : Nullum corpusmovetnisimotum : o m n e movens motum e s t movens secundum : e r g o corpus movens motum e s t movens secundum , e t n o n primum . Probatio prima e s t , q u o d o m n e corpus movens componiturexmotoreetmobili , u t c æ - l u m , e t omnia moventia , u t probant Philosophi : c u m igitur D e u s s i t prima

causa movens non mota (sicut dicit Boetius : Stabilisque manens dat cuncta moveri) non potest Deus esse corpus.

SECUNDA propositio e s t , q u o d D e u s nonsitmutabilisspiritus , ethocproba - tursic : Omnisspiritusmutabilismuta - turper s e , velperaccidens : primummovensnonmutaturperse , necperac - cidens : ergoprimummovensnonestmutabilisspiritus . Probatiomediæ : P r i - mummovensestmovensnullomodomotum : ergonecperse , necperacci - d e n s . Deturenim , quodprimummovensmutetur - peraccidens , scilicetmotualte - r i u s , sicutanimamotucorporis , sequi - quiturquodprimumsitreceptibileacci - dentalismutationis , etsicnoneritinrationeprimi , quiaprimumestomninoeodemmodosempersehabens . Existarationedenecesstateconcluditurulte - r i u s , quodDeusnonestvirtusaliquaincorpore , utanima , velintellectuscæli , sicutquidamPhilosophidixerunt : quiasiitaesset , mutareturperaccidensipsiusquodessenonpotest .

D. Tertia ratio, vel modus.

Consideraverunt etiam quidquid est in substantiis, vel corpus esse, vel spiritum : meliusque aliquid spiritum esse quam corpus, sed longe meliorem qui spiritum fecit et corpus.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IX.

tem ascendimus in omni oblatione, et excessu, et in omnium causa 1. Hic autem Magister non docet ascendere nisi in causa tantum.

Quod Deus sit summum bonum.

« Consideraverunt etiam, etc.» Hic incipit tertia ratio in qua iterum per proprietates inventas in creatura probat Deum summum bonum, et per consequens unum : quia summum bonum non potest esse nisi unum, ut supra probatum est. Et fundatur ratio super duas divisiones, quarum alteram dimittit, eo quod per se patet, scilicet, divisionem entis in substantiam, et accidens : constat enim, quod melior est substantia quam accidens, quia accidens non est nisi secundum quid : nihil autem ita simpliciter est sicut Deus. Divisio alia est, quod substantiarum alia est corporea, alia incorporea quae est spiritus incorporeus, et hic est qui non est actus et perfectio alicujus corporis : et constat, quod substantia spiritualis melior est quam corporea : cum autem utrumque sit causatum, causa melior erit in infinitum quam spiritus.

ARTICULUS X.

De alio modo cognoscendi Deum.

SED CONTRA :

Contra hoc autem est quod dicit Dionysius in Cælesti Hierarchia : Negationes in Deo sunt veræ, affirmationes vero incompactæ 2.

3 Et Augustinus dicit, quod verius cognoscitur quid non sit, quam quid sit. Et dicit idem, quod multum profecit in cognitione divina : quia licet non posset apprehendere quid est Deus, tamen apprehendit quid non sit.

ULTERIUS, Quæritur de aliis duobus Quæstunc. modis, scilicet eminentia, et causa : quia videntur esse una et eadem : cum enim procedimus a causato in causam, elevamus causam super proprietates causati, ut supra dictum est.

SOLUTIO. Dicendum, quod illæ tres via solutio accipiuntur secundum ea in quibus relucet Creator : aut enim illa sunt symbolice sive figurative convenientia tantum, et in illis est propria via negationis sive oblationis, ut laps, leo et hujusmodi : aut secundum rem per prius in Deo, licet secundum nomen non ita perfecte possint significari, et sic sunt per eminentiam exponenda, ut est vita, essentia, intellectus, et cætera hujusmodi, et hæc vocantur mystica, ut dicit Dionysius : aut quantum ad utraque conveniunt, secundum quod ab illo sunt, et sic via est a causato in causam.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Magister non tangit hic omnes vias quibus possibile est venire in cognitionem Dei,

2 IDEM, De cælesti hierarchia, cap. 2.

<--- Page Split --->

sed quasdam : ut nobis ostendat, quod tales et similes quaerere debemus.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod negotio ut negotio nihil certificat : sed negotio oppostorum prædicamentorum circa subjcctum aliquod, per hoc ipsum quod removet opposita, facit appropinquare ei quod per se convenit subjecto. Et hujus exemplum tale ponti quadam Philosophus : ut quaeratur quid est homo, et dicatur quod non est lapis, et non est res inanimata, per hanc negationem magna inquisitio coarctata est, quia jam inter animata tantum homo quaeritur : et si dicatur, non est vegetabile, jam per consequens quæritur inter sensibilia : et si dicatur ultcrius, non est brutum, scietur quonam est rationale animal : et hæc est diffinito hominis per accidens inventa per negationes factas circa hominem. Et hæc est

via divisionis in Philosophia, ut dicatur, Deus est aut corporeum aut incorporeum : non corporeum : ergo incorporeum. Et ita ulterius. Negatio igitur certificat in quantum removet oppositum de proposito subjecto : quia per hoc infertur illud quod secundum naturam convenit.

Affirmationes autem dicuntur incomAd olj e t l, pacta, quia non perfecte dicunt quid est Deus : et hujus causa supra dicta est.

Ad aliud dicendum, quod eminentia Ad quem, non est idem cum causa : quia eminentia proprie est in mysticis quæ semper conveniunt Deo eminentius quam nomen exprimat : via autem effectus in causam est indifferenter in quolibet causato, sicut patet in omnibus hic inductus a Magistro.

E. Quartus modus, vel ratio.

Intellexerunt etiam corporis speciem esse sensibilem, et spiritus speciem intelligibilem : et intelligibilem speciem sensibili prætulerunt. Sensibilia dicimus, quæ visu tactuque corporis sentiri queunt : intelligibilia, quæ cognspectu mentis possunt intelligi. Cum ergo in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent : si autem omni specie carere possent, omnino nulla essent : viderunt esse aliquid quo illa speciosa facta sunt, ubi est prima et incommutabilis species, ideoque incomparabilis : et illud esse rerum principium rectissime crediderunt, quod factum non esset, et ex eo quo cuncta facta essent. Ecce tot modis potuit cognosci veritas Dei. Cum ergo Deus una sit et simplex essentia, quæ ex nulla diversitate partium vel accidentium consistit, pluraliter tamen dicit Apostolus, Invisibilia Dei 1 : quia pluribus modis cognoscitur veritas Dei per ea quæ facta sunt. Ex perpetuitate namque creaturarum intelligitur conditor æternus : ex magnitudine creaturarum, omnipotens : ex ordine et dispositione, sapiens : ex gubernatione, bonus. Hæc autem omnia ad unitatem deitatis pertinent monstrandam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XI.

ARTICULUS XII.

Utrum materia prima sit nihil ?

« Intellexerunt etiam corporis sperirm, etc. »

Hic incipit quarta et ultima ratio in qua Magister tria facit. Primo, rationem dudicit, quod Deus est species specierum. Secundo, redit ad primum, et explicat quare Apostolus dixit: Invisibilia, etc. Tertio, innuit plures alias rationes accipi a dispositionibus creaturarum.

Circa primum nota, quod species hic dicitur forma, sive ratio rei, secundum quod ad cognoscentem vel cognitionem ordinatur, et rem in speciositate naturali manifestat.

Sed objicitur super hoc quod dicit « Si autem omni specie carere possent, omnino nulla essent. » Prima enim materia omnino nullam habet speciem : ergo omnino nihil est. Unde Augustinus in libro Confessionum : Verum est informitatem quae prope nihil est, vices temporum habere non posse 1.

SolutiohujushabeturabAugustino , ibdem , quisicdicitdeprimamateria : Sicutdicimusampliusbonumessequodcreatumatqueformatumest : itafate - nurminusbonumesse , quodcreabileatqueformabileest , sedtamenbonum . Undemateriaprimaperipsamprivatio - nemquamhabet , habetordinemadfor - n u a m , quiaipsaprivatiofaciteamdesi - derareformam : etsichabetaliquomodospecieminappetituspecieietordineadipsam : etideopropenihilest , sedtamennonnihil , utdicitAugustinus .

Utrum ex perpetuitate argutatur æternitas, et ex magnitudine potentiae infinitas ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Ex perpetuitate namque, etc. » Hoc enim videtur falsum : quia

Solutio . Dicendum , quodomnequodicipitperaliquemmodumfuitinpoten - tiautfieretantequamfieret : sedquid - quidestinpotentiautfiat , fitabalio , nonaseipso . Probatio . Deturenim , quodfiataseipso : ergoipsumfacitseip - s u m : sedquidquidfacit , a g i t : ergoip - sumagit : etquidquidagit , actuest : ergoipsumactuest : ergoestactu , etfitsimul : sedquidquidfit , nonest : ergoestactu , etnonestsimul , quodestim - possibile : ergooportetquodomnequodfitetincipit , fiatabeoquodnonfit , necincepit : sedperpetuumfit : ergoabeoquodnonincepit : ethocestæternum : ergofitabæterno : etsicexperpetuitatearguituræternum , exmagnitudineau - temarguiturinfinitas : licetenimnon

<--- Page Split --->

tota potentia infinita reluceat in magno, tamen quia ipse educit magnum sine indignitia praejacntis materae et instrumenti, sic in modo agendi cognoscitur infinitum esse in potentia et omnipotentua.

Ad aliud dicendum, quod est ordo - partium in toto continuo, qui est positio partium : et est ordo universi in mundo, sicut mobile uniforme sub motore primo, et mobile difforme sub mobili primo, et motus materiae generabilis et corruptibilis sub motu mobilis circulariter et dif-

formiter : et haec omnia ad complendum numerum electorum, et hic ordo est sapientiae. Est alius ordo uniuscujusque in perfectione finis sui et participatione bonitatum sibi possibilium a causa prima, id est, Deo, et hic ordo est bonitatis. Dispositio autem differt ab ordine: quia dispositio est per formas rei in seipsa, ordo autem ad alterum.

Ad ultimum dicendum, quod gubern atio hic in se habet continentiam rerum ut manere possint: et hoc est bonitatis, ut dicit Augustinus super Genesis.

F. Quomodo in creaturis apparet vestigium Trinitatis ?

Nunc restat ostendere, utrum per ea quae facta sunt, aliquod Trinitatis indicium vel exiguum haberi potuerit. De hoc Augustinus in libro VI de Trinitate ait: Oportet ut Creatorem per ea quae facta sunt, intellectu conspicientes, Trinitatem intelligamus1. Hujus enim Trinitatis vestigium in creaturis apparet. Haec enim quae arte divina facta sunt, et unitatem quamdam in se ostendunt, et speciem, et ordinem. Nam quodque horum creatorum, et unum aliquid est, sicut sunt naturae corporum, et ingenia animarum : et aliqua specie formatur, sicut sunt figurae vel qualitates corporum, ac doctrinae vel artes animarum : et ordinem aliquem petit, aut tenet, sicut sunt pondera vel collocationes corporum, et amores vel delectationes animarum. Et ita in creaturis praelucet vestigium Trinitatis.

In illa enim Trinitate summa origo est omnium rerum, et perfectissima pulchritudo, et beatissima delectatio. Summa autem origo (ut Augustinus ostendit in libro de Vera religione2) intelligitur Deus Pater, a quo sunt omnia : a quo Filius, et Spiritus sanctus : perfectissima pulchritudo intelligitur Filius, scilicet veritas Patris, nulla ex parte ei dissimilis : quem cum ipso, et in ipso Patre veneramur : quae forma est omnium quae ab initio facta sunt, et ad unum referuntur : quae tamen omnia nec fierent a Patre per Filium, neque suis finibus salva essent, nisi Deus summe bonus esset : qui et nulli naturae quae ab illo bona esset, invidit : et ut in bono ipso maneret alia quantum vellet, alia quantum posset dedit : quae bonitas intelligitur

<--- Page Split --->

Spiritus sanctus, qui est donum Patris et Filii : quare ipsum donum Dei cum Patre et Filio aeque incommutabile, colere et tenere nos convenit. Per considerationem itaque creaturarum unius substantiae Trinitatem intelligimus, scilicet unum Deum Patrem a quo sumus, et Filium per quem sumus, et Spiritum sanctum in quo sumus, scilicet principium ad quod recurrimus, et formam quam sequimur, et gratiam qua reconciliamur : unum scilicet quo Auctore conditi sumus, et similitudinem ejus per quam ad unitalem reformamur, et pacem qua unitati adhaeremus, scilicet Deum qui divit, Fiat lux : et Verbum per quod factum est omne quod substantialiter et naturaliter est : et donum benignitatis ejus, qua placuit quod ab eo per Verbum factum est, et reconciliatum est Auctori ut non interiret.

Ecce ostensum est qualiter in creaturis aliquatenus imago Trinitatis indicatur : non enim per creaturarum contemplationem sufficiens notitia Trinitatis potest haberi, vel potuit, sine doctrinae vel interioris inspirationis revelatione. Unde illi antiqui Philosophi quasi per umbram et de longinquo viderunt veritatem, deficientes in contuitu Trinitatis, ut magi Pharaonis in tertio signo1. Adjuvamur tamen in fide invisibilium, per ea qua facta sunt.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc restat ostendere, etc. » Hic incipit pars illa in qua ducente similitudine aliquiditer in cognitionem Trinitatis devenitur. Et dividitur in duas partes secundum duplicem similitudinem ducentem : quarum prima est vestigium, et de hac primo agit in hoc capitulo. Secunda est imago in spirituali et rationali natura inventa, et de hac consequenter agit, ibi, ti, « Nunc vero ad eam jam perveniamus, etc. »

In priori capitulo Magister tria facit. Primo, ostendit vestigium in creaturis per numerum, speciem, et ordinem. Secundo, ostendit qualiter haec competunt personis, ibi, « In illa enim Trinitate, etc. » Tertio, ostendit qualiter Philosophi per ista progredientes defecerunt in tertio signo, et quod longe et in umbra

viderunt, ibi, « Ecce ostensum est qualiter, etc. » Et per hanc divisionem et per disputationem sequentem patet scientia capituli.

ARTICULUS XIII.

Cujus est proprie cognitio per vestigium, an hominis tantum ?

Incidit hic triplex dubium. Primo enim quaeritur, Cujus proprie est cognitio per vestigium ? Secundo, Quid sit vestigium ? Tertio, Qualiter applicatur Trinitati qua per ipsum cognoscitur ?

CIRCA PRIMUM proceditur sic :

Vestigium est cognitio Trinitatis per ea in quibus relucet in creatura irrationali : sed Angelus cognoscens res in pro-

<--- Page Split --->

prio genere, cognoscit Trinitatem increatam in creatura irrationali: ergo Angelus utitur cognitione per vestigium.

Sed contra. SED CONTRA :

ULTERIUS quaeritur juxta hoc, Utrum bruta sensibilia cognoscant Deum per vestigium ?

SED CONTRA :

DICENDUM ergo ad primum, quod non competit Angelis duabus rationibus, scilicet, quia Angeli non indigent cognitione collativa quæ est quasi conjecturalis, co quod ipsi videant intellectu deiformi. Alia est quia Angelorum cognitio non incipit a creatura, ut sic deveniat in Creatorem : sed potius e contra, ut probat objectio. Unde ratio prima procedit ab insufficienti.

Ad n quod ulterius quaeritur de brutis, dicendum quod ipsa non habent cognitionem vestigii duabus de causis : quarum una est, quia non cognoscunt vestigium ut vestigium, eo quod non conferunt. Secunda, quia tale animal non est capax cognitionis Creatoris.

Ad n quod contra objicitur, dicendum quod (ut dicit Damascenus) talia animalia a natura potius aguntur, quam agant per apprehensionem. Licet enim apprehendat milvus venire tempus suum, ta-

<--- Page Split --->

nun ad hoc incitatur qualitatibus corporis, sicut calore temporis et hujusmodi. Hujus autem signum est, qua omnia animalia unius speciei similiter operantur, ut unaqueque hirundo sicut alia construit nidum: et quando una venit, et alia venit. Si autem apprehensionem sequerentur ut a ratione quadam, cum dissimilis esset apprehensio, dissimillima esset opera, sicut in mechanicis, quorum unus non operatur sicut alius.

Ad id quod objicitur de vermiculo percutiente hederam Jonæ, dicendum quod vermiculus non apprehendit præceptum Domini, sed percussit hederam ut cibum: utitur enim Dominus motibus hujusmodi animalium ad quod voluerit: et in hoc dicuntur obedire præcepto.

Ad id quod objicitur de Augustino quod omnis anima movetur visis, dicendum quod visis quidem movetur, sed non regitur secundum rationes visorum, uno regitur natura: et quod dicitur moveri visis, hoc est quia ad visa movetur.

ARTICULUS XIV.

Quid est vestigium, et an cognitio per vestigium sit utilis ?

Sed contra :

Augustinus : Per omnia opera sua significationis suæ sparsit indicia. Job, xii, 7 : Interroga jumenta, et docebunt te : et volatilia caeli, et indicabunt tibi. Psal. xviii, 2 : Caeli enarrant gloriam Dei, etc.

ULTERIUS quaeritur juxta hoc, Utrum vestigium sit ante creaturam, vel creatura secundum rationem ante vestigium ? Et videtur, quod creatura sit secundum rationem ante : quia subjectum est ante proprietatem : creatura autem substat vestigio : ergo creatura est ante.

Sed contra :

Basilius in quodam sermone super principium Proverbiorum, tractans illud, Cæli enarrant, dicit sic : Sunt quidam sapientiae sermones et rationes quæ ante omnia inserta sunt creaturis, id est, illa ipsa ratio est per quam unumquodque a sapientia procreatum, et per quam etiam ipsum tacens clamat, et creatorem suum Deum profitetur. Primo omnium ratio et sapientia rerum producta est, tum demum ipsæ subsistentiæ, cum jam ratio earum et subsistentia qua possunt subsistero præcessisset, per quam ad intellectum quoque subsistentis Dei mortalium dirigitur intentio. Ex hoc accipitur quod ratio vestigii est ante ipsas subsistentias creaturarum.

Deinde quaeritur, quid sit vestigium ? Et quaeruntur tria, scilicet, Quid sit vestigium? et secundo, de partibus vestigii: tertio, de divisione enumerationis diversorum vestigiorum.

AD PRIMUM proceditur sic :

Vestigium est deprehensio alicujus per figuram pedis impressi in via, sic enim visus accipit vestigium : sed sic non cognoscitur Deus : ergo inutilis est cognito vestigii. Job, xi, 7 : Forsitan vestigia Dei comprehendes,et usque ad perfectum Omnipotentem reperes ? Quasi diceret : Non. Psal. lxxvi, 20 : In mari via tua, et semitæ tuæ in aquis multis, et vestigia tua non cognoscentur.

SOLUTIO. Dicendum, quod vestigium est similitudo dupliciter deficiens in repræsentatione ejus cujus est vestigium. Uno modo deficit : quia est similitudo partis : quia pedis, et non totius. Alio modo : quia confusa est similitudo partis, eo quod etiam pedem confuse repræsentet : quia tantum subteriorem superficiem, et non si pes est spissus, vel bene coloratus, vel bene se habens ad crus, et ad alias partes. Hic autem transsumitur vestigium ad confusam similitudinem artificiis in opere suo, in quo non expresse relucet : et ideo in fine istius capituli dicit Magister, quod videntes per vestigium, per umbram viderunt et de longinquo

<--- Page Split --->

veritatem, deficientes in contuitu veritatus : tamen aliquid videtur in vestigio, sicut aliqua distinctio per appropriata, licet non per propria.

Ad n ergo quod contra objicitur, dicendum quod illæ auctoritates intelliguntur, ita quod per vestigium Deus non sufficienter comprehenditur : unde etiam dicit Job : Numquid usque ad perfectum Omnipotentem reperies ?

Ad n quod ulterius quæritur, Utrum vestigium sit ante, etc. Dicendum quod ante dicitur dupliciter, scilicet, incipiendo ex parte materiae, vel secundum esse, vel secundum tempus, quæ omnia idem sunt, et sic creatura est ante secundum subsistentiam sui quam ratio sapientiæ quam repræsentat, ut probat objectio. Potest etiam ante dici secundum rationem incipiendo ex parte artificis a quo exit opus, Sic prius est ratio sapientiæ quam vestigium : sicut omnis artifex per intellectum operans, prius habet operis rationem, et producti eam in mente sua, priusquam indicat eam in opere materiali.

ARTICULUS XV.

De partibus vestigii quæ sunt unitas, species, et ordo : an convenienter assigenetur ?

Secundo quæritur de partibus vestigii quæ ponuntur tres in Littera, scilicet unitas, species, et ordo.

Videntur autem non debere esse nisi duæ : quia non sunt nisi duo principia rerum compositarum, scilicet materia, et forma : multitudo autem proprietatum consequentium oritur ex multitudine prima partium componentium secundum substantiam, et secundum esse : ergo videtur, quod non deberent esse nisi duo de essentia vestigii.

ULTERIUS quæritur de illa divisione vestigii quam alibi ponit Augustinus, quæ est modi, speciei, et ordinis. Videtur enim hoc vestigium non esse in omnibus : nihil enim diminuibile per pec-

<--- Page Split --->

ratumestinhisquæpeccarenonpos - s u m : modus , species , etordo ( utdeitUupustinus ) diminuibiliasuntperpec - ratum : ergononsuntinhisquæpec - rarenonpossunt : etsicnonsuntnisinhomineetAngelo , utvidetur .

ILTERIUSquæriturdeilladivisioneve - stiæiquæponiturabAugustinoetBer - nardo , u n u m , verum , bonum : unumrumdividentiumdicturdealtero : quaunumestverum , etbonum : etverumunum , etbonum : etbonumunum , etverum : hocauteminnullabonàdivisionedeberetcontingere .

Solutio . Sinepræjudiciodico , quodFrinitasvestigiicreati ( utsupravideba - turdicereBasilius ) accipiturexrationedillaquacreaturaexitaCreatore , e t s e - cundumhabitudinemcreaturæadCrea - toremrelucetinipsa : etideopertriaquæsuntinipsotriplicatur , utquiddamconveniatpotentiæ , sicutunitasquæquasifundatrem : etquiddamsapientiæ , sicutspeciesperquamcognoscitur : etquid - dambontati , sicutordoadperfectum .

Sunttamenetiamfundatainprinci - piisrei , sicutposteapatebit , quælicetsintduo , scilicetquodest , ' etquoest : velmateria , etforma : tamenhabtudinesillo - rumprincipiorumpluressunt : etpeneshabitudineseorumillatriaaccipiuntur .

taliterapudnaturam , quinumerusaliudnonestquampluralitasprincipiorumcon - stituentumipsuminrationeentuscreati :ethocvideturvelleBoetiusinproc - miolibriIIArithmeticæ , ubisicdicit :IllehujusmundanæmolisconditorDeusprincepiumsuæhabuitratiocinationisexemplarnumerum , etadhunccunctaconstutiutquæcumquefabricanterationepernumerosassignatiordinisinvenireconcordam . Isteautemnumerusmeoju - dicionuhlestnisiproportiohabtudinuminnumeroprincipiorumconstituentumessentiamcreati , inquantumcreatumetdeterminatumensestinnatura . HincestetiamquodBoetiusinlibrodeTrini - tateinsoloDeodicitnonesseunumerum ,etinomnibusaliisnumerumesse . Sicidquodvereest , nonestinparte , idest ,nonpotestessepars , nechaberepartem :quiaaliteressetimperfectum . Etsequi - tursimiliterquodtantumesthoc , idest ,unumilludvereest , etestpulcherrimumfirmissimumque : quianulliinnititur .Quocircahocvereunumestinquonul - lusnumerus , nullumineoaliudpræteridquodest . CumenimsecundumDa - mascenum , dufferentiasitnumericausa ,etinveniturhujusmodidifferentiaprinci - pioruminomnicreato , inomnicreatoeritnumerus , quodestutensdistinctuminnatura , sivesitsubstantia , siveacci - d e n s .

AdALIUDdicendum , quodnumerusunomodoestforma , etaliomodonon : t a - menomnimodoaliqualiterspeciempræbetnumerus : etestactusnumeriremnumerataminnumerumcumaliisponere : ethocaccipitresinquantumestterminataetabaliisdvisa : ethocfitperactumformæquædividitettermi - natessemateriæ : etsicnumerusdatesse , etestforma : sedtuncnumeruspo - nturproeoaquoresnumeratur , e t c a - ditinnumerum : undenonsequiturtuncquodsitpar , velimpar : velduo , veltria , ethujusmodi . Aliomodonumerusestnumerataprincipiaadessereisuffi - cientia : etsicaccipiturcumdicitur

<--- Page Split --->

Deus omnia in numero fecisse. Et illa principia præbent speciem sicut in potenta prima ad esse rei species est.

esse extra ea quae disposita sunt in quibus omnia disposita sunt. Et sic patet, quod non ibi dicitur in infinitum.

Ad 3. Ad alud dicendum, quod pondus accipitur large, et stricte. Stricte pondus est inclinatio corporis mobilis motu recto ad suum ubi : large autem est inclinatio cujuslibet rei rei in hoc in quo quiescit fieri sui esse et suæ essentiae : fieri autem suum non quiescit nisi in factum esse, et factum esse non est nisi re perfecta in esse : ergo pondus erit inclinatio principiorum constituentium rem in suum esse rei, id est, proprium esse rei secundum naturam creati hujus, vej illius.

Ad 4. Ad alud dicendum, quod localio seu stabilitas sistit motum, et ideo elargato nomine est in factum esse : quies autem dicit perfectionem quamdam in constitutione ejus propter quod fuit motus, et ideo dicit perfectionem in forma et esse rei.

Ad 5 Ad alud dicendum, quod mensura præfigit modum : modus autem est ultra quod nihil de essentia rei progreditur, ut dicit Augustinus. Unde secundum hoc dico, quod modus est terminatio principiorum constituentium rem sub esse rei : ut sic sint tria, scilicet numerus principiorum, et inclinatio eorum ad esse, et terminatio sive perfectio eorum sub esse rei.

Ad idem dicendum, quod omnis entis creati determinati in natura sunt ista tria : sed non oportet, quod istorum trium sint alia tria quæ sint in ipsis ut dispositiones, sed quod ista tria habeant respondentia tria in ideis quibus creantur, et creaturæ inseruntur. Unde Augustinus in IV super Genesim : Mensura sine mensura est, cui æquatur quod de illa est, nec aliunde ipsa est. Numerus sine numero est, quo formantur omnia, nec ipse formatur. Pondus sine pondere est, quo referuntur ut quiescant, quorum quies purum gaudium est, nec illud tamen refertur ad aliud. Et infra concludit sic : Non itaque dubitandum est illa

Ad alud dicendum, quod amor et chartas in veritate secundum esse habent modum, et hic modus est commensuratio actus ad diligibile : sed in Deo diligibile elevatum est in honitate ultra quam possumus per allectum ad ipsum : ideo dicitur non habere modum, eo quod non habet modum sub nostro posse.

Ad alud dicendum, quod in veritate peccata his tribus privata sunt, sed non omnino : qua remanet in eis actus cum privatione et ordine potentiali ad ista : et ideo etiam deformitas est in actu : quia si non esset actus liberi arbitrii ordnabils ad ista, tunc carentia ipsorum non induceret deformitatem. Qualiter autem incidat hujusmodi defectus, supranotatum est in quaestione de duobus principiis.

Ad alud dicendum, quod modus, species, et ordo omnibus insunt, sed non uno modo : sunt enim in quibusdam dupliciter, sicut in pede, vel alio organo : si enim pes consideretur in se, sic species pedis est forma pedis, et modus ipsius limitatio ejus ad figuram, et ordo ipsius ad locum in corpore. Si autem consideretur ut organum virtutis gressibilis, sic species ejus erit dispositio quæ congrue moveri potest a virtute gressibili, et modus ejus proportio mobilis ad virtutem moventem, et ordo ejus ad ambulandum. Unde dico, quod modus, ordo, et species diminuibula sunt in rationali creatura, non in esse naturæ considerata absolute, sed potius secundum quod consideratur ipsa secundum ordinem quem habet ad bonum gratiae : sic enim illa ordinabilitas corrumpitur per peccatum : aliter autem possunt esse in aliis.

Ad ultimum dicendum, quod unum, verum, bonum, licet convertantur secundum supposita, non tamen convertuntur secundum intentiones nominum, et sic condividuntur.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XVI.

Quar est ratio enumerationis diversorum vestigiorum ?

Tertio, Quaeritur de ratione enumerationis diversorum vestigiorum : de hoc enim fere omnes dicunt, et nullus rationem sui dicti assignat.

Enumercntur igitur vestigia inventa a Sanctis, sc :

Sunt etiam plurimi alii modi enumerandi, qui omnes patebunt, si ratio enumerationis istorum bene altendatur.

Notandum, quod res consideratur tripliciter, scilicet in se, et in operatione, et in comparatione ad hominem, ad cujus eruditionem facta est res ipsa.

In se autem consideratur ulterius tribus modis, scilicet in fieri, et in perfectione ultima. In fieri autem sunt primo enumerata, scilicet numerus, pondus, 1. et mensura. Numerus enim refertur (ut Primo nunuer.ta. dictum est prius) ad substantiam prncipiorum constituentium, secundum quod unum cum alio facit numerum in constituendo totum esse: pondus autem refertur ad inclinationes eorum ad esse : et mensura ad proportonem ipsius esse terminantis principia inclinata ad ipsum. Et sic etiam patet, quod semper prius est in posteriori : sed non convertitur, quia numerus est in pondere, et non convertitur : et numerus et pondus in mensura, et non convertitur.

SECUNDO enumerata, scilicet modus, 2. species, et ordo referuntur ad rem secundum quod est in esse : quod sic patet : Modus est (ut dicit Augustinus) qui praefigit unicuique mensuram esse sui ultra quam de essentia nihil est : et ideo patet, quod est a forma, et ubi terminatur praecedens trinitas, scilicet, in mensura, ibi incipit ista, sicut esse est post fieri. Sed species cum ipsa sit quo res est, et propria natura rei, et dans esse ei in quo est, iterum patet, quod non est rei nisi secundum quod est in esse, Primus autem ordo est rei qui est ad permanentiam et quietem in illo esse, et ad locum proprium suae naturae sive corporalem sive spiritualem, qui ex tali esse quod est a forma rei consequitur. Unde Philosophus in VIII Physicorum dicit, quod idem est motus ad locum, et ad formam, in mobilibus recto motu. Unde patet qualiter haec tria sunt in re secundum quod ipsa est. In istis etiam supponuntur praehabita tria : cum enim omnis motus sit a mensura, ut dicit Augustnus, et mensura supponit numerum, et pondus, ut habitum est, erunt in modo numerus, pondus, et mensura : cum vero non sit species nisi rei modi-

<--- Page Split --->

ficatae in esse, species supponit modum : cum igitur non sit ordo nisi collocationis et quietis in esse quod est a specie, ordo supponit speciem. Et ex Luttera patet, quod inutilis est labor quorumdam, qui omnia haec volunt reducere ad numerum : quia si quaeratur ab eis, quare ita diversis modis enumerant Sancti, non possunt assignare rationem.

SECUNDA consideratio rei est secundum quod est in operatione : et sic iterum tribus modis consideratur, scilicet, secundum disponentia ad opus, vel in actu operis, vel in fine intento per opus.

nia praecedentia bonum - substantia etiam est a qua egreditur actus et operatio, quia actus particularium sunt et compositorum : omnis autem substantia agit per formam, et ideo species ponit primum disponens ad opus : species autem non elicit opera nisi per virtutem, et ideo virtus est immediate disponens ad opus, et ideo in ipso est species et substantia : unde illis tribus sufficienter ad opus disponitur : substantia a qua egreditur actus, species autem secundum quam est operato, et virtus activa quae principium est operis immediatum.

QUENTA autem tria sunt in libro de Caelesti hierarchia, haec scilicet, essentia, virtus, operatio, et sunt in re secundum quod est in opere : essentia enim posita est hic pro natura, secundum quod ipsa est principium motus et status : et virtus est ultimus prolapsus potentiae in opus : operatio autem ponit actum operis. Et iterum facile patet qualiter in istis omnia praecedentia clauduntur.

SEXTO vero loco enumerata sunt substantia, species, et ratio, et sunt in re secundum quod est in fine intento per opus : et secundum hoc substantia supponit substantiam agentem in actu : et species ponit determinationem sui in actu hoc vel in illo, qui est secundum naturam sua forma, vel esse : ratio autem dicit intentum : et tunc iterum semper posterius ponit ante praecedentia

ILLA vero quae septimo enumerantur, non dicunt aliquid in creatura, sed potius in Deo secundum divisionem trium scientiarum, ut dicit Augustinus, ibidem, scilicet naturalis, rationalis, et moralis : quia haec in Deo ostcndunt, quod ipse est causa subsistendi naturalibus, et ratio intelligendi rationabilia quae in puris et nudis intellectibus consstunt, et ordo vivendi qui quaeritur in moralibus quae non sunt contemplationis gratia, sed ut boni fiamus.

TERTIA rei consideratio est secundum quod ordinatur ad intellectum et ad affe-

<--- Page Split --->

etum hominis, quem instruunt res creatu : et sic iterum est triplex consideratio rei, scilicet, ut disponitur res ad intollectum et affectum, vel prout est in intellectu et affectu, vel prout est in effectu consequente se secundum quod est in intellectu et in affectu.

Et primo modo accipiuntur illa tria quae in octavo loco enumerata sunt, scilicet quod constat, et quod congruit, et quod discernitur : nihil enim secundum naturam constat nisi quod constat in perfectione potestatis et naturae : tunc enim constat, id est, stat similiter : sed perfectio naturae est in primis tribus ternaris : et perfectio potestatis in secundis tribus, ut habitum est : ergo quod constat supponit omnia praecedentia : quod autem congruit, ponit ordinem ad aliud, et praecipue ad hominem cui congruit in usu vitae : quod autem discernitur, ponit respectum ad intellectum.

EAVERO q u æ n o n o enumerantur , untinrecxistenteinaffectu etintelle - c t u : etsunthæc , verum , bonum , p u l - chrum : verumenimestfinisintelligen - tuæspeculativæ , utdicitPhilosophus : etbonumestfinisaffectus : pulchrumau - tumdicitvenustationemetdecentamcjussecundumrationemhonesti .

DECIMOverotriaenumeratasuntlumen , pulchrum , bonum : etaccipiun - tursecundumeffectumquemfaciuntinaffectuetintellectu , quisuntilluminare , etpulchrumfacere , etbonum .

Et nota, quod in omnibus istis et aliis quae a Sanctis ponuntur, semper primum dicit substantiam rei : quia nisi illa prius supponatur, nihil circa eam posset accipi. Ultimum autem semper dicit complementum respectu duorum praecedentium.

ARTICULUS XVII.

De attributis personarum quae attribuuntur eis a Magistro.

Deinde ad intellectum pleniorem habendum Litteræ, videndum est qualiter Magister per verba Augustini hæc tria attribuit Trinitati increatae, ibi, ubi dicit : « In illa enim Trinitate summa origo est, etc. »

Si enim colligantur omnes diversitates quas ponit in isto capitulo, tunc Patri attribuit septem, et octavum quod proprium est sibi, scilicet, quia Pater : vocat enim eum primo originem omnium rerum, et secundo principum, et tertio a quo, et quarto ad quem recurrimus, quinto unum, sexto quod auctor conditionis, et septimo quod suum est dicere fiat.

PATER enim consideratur tripliciter, scilicet, ut principium non de principio, tam respectu personarum quam respectu creaturarum : quia etsi Filius, et Spirtus sanctus creant, tamen hoc habent a Patre. Pater etiam accipitur in sua proprietate : et Pater accipitur ut finis in quem omnia referuntur, et a creaturs, et a personis : quia Filius in illum refert quod est, a quo habet ut sit, ut dicit Hilarius. Et similiter Spiritus sanctus. Si autem consideratur ut principium non de principio, potest accipi tripliciter, scilicet in habitu, vel in inclinatione ad actum, vel in actu ipso : et hæc dicuntur secundum rationem intelligendi tantum, quæ ratio importatur per nomina, et non quod in re sit hujusmodi distinctio : hoc enim modo Sancti consueverunt loqui de personis. Si autem accipitur ut in habitu, tunc convenit ei origo : si vero ut in inclinatione ad actum, tunc convenit ei principium : si vero in actu ipso, tunc

<--- Page Split --->

convenit ei id quod dicitur, a quo omnia : et hoc plane se offert consideranti nominum rationes. Si autem consideratur in proprietate personali, tunc convenit ei per appropriationem esse unum : quia unum est indivisivum in se, et extenditur indivisivum ad non distingui per hoc quod non ab alio sit, sicut unum non est ab alio a quo omnis numerus. Si vero consideratur ut finis, tunc convenit ei ad quod omnia reducuntur sive revertuntur. Duo vero quae tangit Magister, scilicet auctor conditionis, et dixit fiat, conveniunt ei secundum quod creatura est ab ipso in actu : sed a quo convenit ei per actum ipsum : auctoritas autem convenit ei in quantum per se operatur : et dicere fiat in quantum relucet in opere appropriatum suum.

Filio autem dat Magister etiam septem, scilicet veritatem, pulchritudinem, formam, per quem fiat opus, formam quam sequimur, similitudinem reformationis, et verbum : et haec aptantur Filio secundum quatuor considerationes ejus. Comparatur enim ad dicentem Patrem, et sic est ipse Verbum : comparatur etiam ad exitum creaturarum a Deo, et hoc dupliciter, scilicet ut idea rei, et sic ipse dicitur forma : et ut ens extra umbras privationum eorum quorum est idea, et sic ipse est pulchritudo : et ut totum continens quidquid in re futurum est, et immaterialiter et immutabiliter, et sic ipse est veritas : quia veritas immobilis est, et immaterialis. Si autem comparatio sui fiat ad creaturam prout exit ab operante, sic attribuitur ei per quem fit opus. Tertia consideratio Filii est secundum quod ipse est reducens nos ad Patrem, sicut dicit Apostolus, ad Roman. v, 2, quia per ipsum accessum habemus ad Patrem 1 : tunc dupliciter consideratur, scilicet ut imago ad quam nostram imaginamur, ut scilicet secundum modum possibilem nobis imitemur, sicut

ipse per omnia imitatur Patrem, et sic est forma quam sequimur : et prout recreat, ut mediator Dei et hominum, et sic est similitudo recreationis.

Spiritui sancto Magister etiam attribuit sex in isto capitulo, scilicet, quod ipse est delectatio, bonitas in qua omnia contunentur, gratia qua reconciliamur, pax qua adhaeremus unitati, et donum benignitatis, quae conveniunt Spiritui sancto secundum triplicem ipsius considerationem. Si enim consideratur in comparatione ad Patrem et Filium a quibus procedit, hoc fit duobus modis, scilicet, secundum rationem suaque processionis, et haec ratio est quia procedit ut bonitas et amor : tunc convenit ei bonitas. Si autem consideratur secundum modum quo se habet ad Patrem et Filium, tunc convenit ei delectatio : quia ipse est delectatio duorum secundum appropriationem. Si autem consideratur in comparatione ad creaturam universaliter, tunc convenit ei esse id in quo omnia continentur. Tertia consideratio est in comparatione ad creaturam rationalem in quam procedit, ut ipsam sanctificet : et tunc consideratur triplicter, scilicet in se, sicut ipsum primum donum est in quo omnia donantur, et sic convenit ei donum benignitatis : et in muneribus gratuarum, et sic convenit ei esse gratiam in qua reconciliamur : et in effectu sequente collationem sui et gratiarum, et sic convenit ei esse pacem qua unitati adhaeremus.

Ex praehabitis patet explanatò totus capituli usque illuc : « Verbum per quod factum est omne quod substantialiter et naturaliter est. Haec omnia dicit propter peccatum, quod nec naturaliter, nec substantialiter est, sed defectus incidens ex defectu boni : unde non habet esse perfectum secundum quod Boetius diffinit esse, cum dicit : Esse est quod ordinem retinet servatque naturam.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XVIII.

An Philosophi potuerunt cognoscere Trinitatem ?

Deinde objicitur de hoc quod dicit : « Non enim per creaturarum contemplationem sufficiens, etc. » Ex hoc enim accipitur quod Philosophi Trinitatem non cognoverunt.

nisi per intellectum conveniens cum proprio : ergo non intellecto prius proprio, non intelligitur appropriatum : et ita videtur quod proprietates personarum intellexerunt priusquam appropriata.

ULTERIUS quaeritur, Si cognoverunt Quæst. 1. aliquo modo Patrem et Filium, utrum magis accessit ad notitiam eorum Pater in ratione dicentis per intellectualem quam in ratione Patris, et Filius in ratione verbi quam Filii ?

ULTERIUS quaeritur, Quare defecerunt Quæst. 2. magis in cognitione Spiritus sancti quam Filii ?

SOLUTIO. Dicendum, quod sine dubio Solutio. Philosophi ductu naturalis rationis non potuerunt cognitionem habere determinatam de Trinitate secundum propria nomina personarum : et hoc contingit propter tria : quorum unum est, quia cognitio illa oppositionem habet ad principia, quibus intellectus accipit scientiam, qualia sunt, quia unius naturae indivisibilis per numerum non possunt esse supposita plura : quia omne quod distinguitur secundum subsistentiam, eo quod ad alterum, prius est in substantia distinctum recipiente illam relationem : quia gignens de substantia sua et genitum in esse non sunt simul : quia omne genitum prius est in potentia quam in actu, et hujusmodi qualia sunt principia accipiendi scientiam apud rationem naturalem : et omnibus his oppositum est in distinctione personarum in Trinitate : et ideo ad notitiam Trinitatis exigitur aliud principium altius his quod est fides, sive illuminatio revelationis desuper venientis. Secundum est, quia scientia Dei mirabilis est, et confortata, et non possumus ad eam : eo quod excedit et vincit nos, sicut supra probatum est. Tertium est, quia similitudo in creatura repræsentans Deum non est perfecta, et deficit in repræsentando, sicut Mag.ster dicit in-

<--- Page Split --->

fra : quia omnis similitudo in pluribus multo delicit quam conveniat.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod Aristoteles non intelligit Trinitatem nisi forte per appropriata : sed ibi intendit secundum commentum, quod propter tres perfectiones rei, scilicet, in se secundum quod corpus in trina dimensione perfectum est, et linea et superficies imperfecta, eo quod una dimensio addi potest : et secundum ordinem circuli in generatone et motu cœeli et figura mundi, eo quod linea recta recipit additonem, sed circulus non, eo quod est sine principio et fine : et tertio perfectionem universalitatis quae est ex hoc quod impossibile est addere mundo, cum sit ex materia sua tota, et nihil de materia sua sit extra mundum : propter, inquam, istas tres perfectiones rerum magnificabant antiqui Deum tribus sacrificiis : et non confitebantur eum esse trinum et unum.

AD ALIUD dicendum secundum Augustinum in libro de Doctrina Christiana, quod Plato curiosus in inspectione librorum descendit in Ægyptum et Judæam, ut videret libros Moysi, et Prophetarum : et ibi didicit Patrem et Filium, et non ductu naturalis rationis. Vel forte si quis inspiciat mentem Platonis, intendit patrem vocare Deum, et filium hunc mundum : et ideo etiam ibidem loquitur de matre et nutricula quæ est materia ex qua factus est mundus.

AD IDEM dicendum, quod paternam mentem vocat intellectum Dei sine discretione Trinitatis : et paternum intellectum vocat mundum archetypum, sicut de Deo dicit Boetius :

Mundum mente gerens pulchrum pulcherrimus [ipse.

patet ex Augustino de Doctrina Christiana : sed jam infra aliam dabimus responsionem.

Ad ALIUD dicendum, quod nescio quis fuit iste Trismegistus : et credo, quod liber confictus est : omnia enim quæ dicitur dixisse Trismegistus, inveni in quodam libro Magistri Alani qui confectus est de quibusdam propositonibus generalibus, et supponitur commentum eorumdem : si tamen Philosophus fuit ante incarnatonem, et non didicit in libris Veterans Testamenti, nec per revelationem, tunc dico quod loquitur de uno Deo generante, id est, producente suum intellectum in mundo, et omnia quæ fecit diligente propter seipsum.

Ad in quod objicitur, quod appropriatum non cognoscitur nisi mediante proprio, dicendum quod hoc verum est in quantum appropriatum : sed hæc appropratio ad propria facta est per fideles.

Ad in quod ulterius quæritur, dicendum quod magis appropinquabant Patri et Filio sub ratione dicentis per intellectum, et sub ratione verbi, quam sub ratone Patris et Fili : et hoc ideo quia dicere æquivocatur ad dicere essentiale quod convenit tribus, et ad dicere personale quod convenit tantum Patri. Et primo modo est investigabile per rationem. Secundo modo non. Smiliter verbum est æquivocum ad verbum creare quod appropriate convenit Filio : sed Filius dicit subsistentem personam, quod non facit verbum secundum rationem verbi in commun.

Ad ULTIMUM dicendum, quod dictio Ad quorum verbi et dicentis satis offerunt se in inintellectu divino, et habent aliquam relatonem ad invicem : sed dictio amoris non ita se offert : et ideo processio Spiritus sancti magis elongata est a ratione.

<--- Page Split --->

G. Quomodo in anima sit imago Trinitatis?

Nunc vero ad eam jam perveniamus disputationem, ubi in mente humania quae novit Deum, vel potest nosse, Trinitatis imaginem reperiamus. Ut enim ait Augustinus in XIV libro de Trinitate 4 : Licet humana mens non sit ejus naturae cujus Deus est, imago tamen illius quo nihil melius est, ibi quaerenda et invenienda est, quo natura nostra nihil habet melius, id est, in mente. In ipsa etiam mente antequam sit particeps 5 Dei, ejus imago reperitur : etsi enim amissa Dei participatione deformis sit, imago Dei tamen permanet. Eo enim ipso imago Dei est mens, quo capax ejus est, ejusque particeps esse potest. Jam ergo in ea Trinitatem, quae Deus est, inquiramus. Ecce enim mens meminit sui, intelligit se, diligit se : hoc si cernimus, cernimus Trinitatem, nondum quidem Deum, sed imaginem Dei. Hic enim quaedam apparet Trinitas, memoriae, intelligentiae, et amoris. Haec ergo tria potissimum tractemus, memoriam, intelligentiam, voluntatem. Haec ergo tria, ut Augustinus ait in libro X de Trinitate 3, non sunt tres vitae, sed una vita : nec tres mentes, sed una mens, una essentia. Memoria vero dicitur ad aliquid, et intelligentia, et voluntas sive dilectio similiter ad aliquid dicitur : vita vero dicitur ad seipsam, et mens, et essentia. Haec ergo tria, eo unum sunt, quo una vita, una mens, una essentia : et quidquid aliud ad seipsa singula dicuntur, etiam simul, non pluraliter, sed singulariter dicuntur. Eo vero tria sunt, quo ad se invicem referuntur.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc vero ad eam jam pervenimus, 1t. » Hic incipit pars illa in qua per imaginem docet venire in Trinitatis aeternia distinctionem. Et dividitur in partes tres : in quarum prima duplicis imaginis in anima ostendit distinctionem. In secunda docet qualiter per has imagines ascenditur in Trinitatis increatae distin-

ctionem, ibi, Y, « Mens itaque rationalis considerans, etc. » Et est penultimum capitulum istius distinctionis. In tertia dicit, quod quasi per conclusionem in his similitudinibus accipitur, ibi, Z, « Quapropter juxta istam considerationem, etc. » Et est ultimum capitulum istius distinctionis.

Prima harum in duas subdividitur, penes duas imagines quas ponit : quarum una est in potentiiis naturalibus mentis, alia autem est in habitibus naturalibus

<--- Page Split --->

ipsius, ibi, S, « Potest etiam alio modo, etc. »

Prior inter istas ulterius dividitur in tres : in quarum prima ponit ea quae exiguntur ad imaginem. In secunda, determinat quaedam dubia 'circa dictorum determinationem exorta, ibi, M, « Hic attendendum est diligenter, etc. » In tertia, tangit istius imaginis dissimilitudinem, ibi. P, « Verumtamen caveat, etc. »

Prior inter istas adhuc subdividitur in duas : in quarum prima tangit potentas in qubus integritas consistit imaginis, et qualiter sunt distinctae, et unum in substantia, vita, et mente. In secunda vero demonstrat aequalitatem earum ad invicem, ibi, H, « Æqualia etiam sunt non solum singula, etc. »

Et quia locus iste difficilis est, ideo notandum, quod prima pars non continet nisi unum capitulum, in quo quinque sunt paragraphi : in quorum primo determinat Magister, quod imago Dei quaerenda est in nostra mente, eo quod illa parte nostra natura nihil habet nielus. In secundo, ostendit quod ratio imaginis est in mente : quia capax Dei est, vel quia capit ipsum, ibi, « In ipsa etiam mente antequam sit particeps Dei, etc. » In tertio vero ostendit trium virium constituentium imaginem, distinctionem, et ordinem, ibi, « Ecce enim mens meminit, etc. » In quarto ostendit qualiter ista sunt unum in substantia mentis, ibi, « Hæc ergo tria, ut ait Augustinus, etc. » Quinto et ultimo, ostendit in quo ista sunt alterum ad alterum, et in quo non, ibi, « Memoria vero dicitur ad aliquid, etc. »

Per hanc divisionem patet sententia primi capituli.

ARTICULUS XIX.

Quid sit imago ?

Incidit autem hic quadruplex dubium ante expositionem Litteræ. Primo modo enim quaerendum est, quid sit imago ? Secundo, quae sunt imaginem constituentia ? Tertio, in quo sicut in subjecto sit imago ? Quarto, respectu cujus objecti sive cognocibilis sit imago, utrum respectu omnium, vel respectu alicujus specialiter ?

CIRCA primum proceditur sic :

Dicit Hilarius : Imago est rei ad rem coœquandam unica et indiscreta similitudo 1. Item, Hilarius : Imago est rei ad rem coœquandam similitudo et unitas. Cum autem dicat Augustinus super illum locum Psalmi iv, 7 : Signatum est super nos, etc., quod est imago creationis, et recreationis, et similitudinis, quaeratur utrum communiter ad omnes imagines illas diffiniatur ?

<--- Page Split --->

c. Et dicit, quod est in nobis sicut in solido aureo : in Unigenito autem sicut in lilio : ergo videtur, quod nostra imapio non sit ad imaginem increatam simultudo et unitas, sed multa diversitas.

Solutio. Dicendum, quod in veritate illae notificationes Hilarii ab eo datae sunt de imagine increata quae est Filius : si tamen extendantur ad imaginem creatam (ut quidam volunt) tunc concedendum est, quod nihil prohibet omnibus tribus imaginibus (ut ita dicam) notificationem illam convenire per prius et posterius : et per prius convenit imagini similitudinis quae est in tribus potentius, scilicet memoria, intelligentia, et voluntate : per posterius autem sicut subjecto convenit rationi quae ibi ponitur pro parte mentis quae in ratione, id est, in rationali anima, excellentior pars est : imagini autem recreationis convenit per effectum, quia facit actualiter imitari.

Ad aliud dicendum, quod discreta qui-

dem est imago creata, ut secundum se est considerata ut res quaedam : sed in ratione imaginis non accipitur sola, sed id cujus imago est, accipitur in ipsa una acceptione cum ipsa : quia sic considerata ducit intellectum in exemplar, et ideo uno actu intelligendi accipitur utrumque, quia unum in alio, et sic contingit exemplar, et est indiscreta ab ipso.

Ad aliud dicendum, quod dissimilitudo quae est in ipsa non est in ea ut est imago : quia nihil est imago secundum se dissimile : et ideo illud non inpedit indiscretionem.

Ad aliud dicendum, quod verum est quod non coequat exemplar in toto, sed secundum id quod attingit aliqualiter, sic coequare nititur, unde coequatur secundum quid.

Ad in quod objicitur de secunda diffinitione, dicendum quod si extendere velimus eam ad imaginem creatam, tunc erit unitas non substantialiter, sed unitas imitationis et ducentis in aliud per aequalitatv-m et similitudinem : et tunc est unitas bene in imagine regis in solido aureo.

Ad aliud dicendum, quod similitudo uno modo majorem dicit convenientiam quam aequalitas : est enim similitudo rerum differentium eadem qualitas : si ergo in diffinitione accipiatur, dicet in ratione imaginis omnem aequalitatem, praecipue exteriorem : et ita etiam dicet convenientiam in forma, seu circa aliquid constante figura : et illa maxime perlicit imaginis rationem plus quam aequalitas in quantitate sola.

Ad aliud dicendum, quod Hilarius non est contrarius sibi : quia supra voluit, quod imago plura supposita poneret sive in recto, sive in obliquo, ut supra dictum est. Hic autem intelligit non de unitate singularitatis, sed potus de unitate qua ordinat» ad se unuuntur in hoc quod unum est in alio per hoc quod accipitur in ipso.

Ad aliud dicendum, quod in quatuor differunt vestigium, et imago. Unum est quod vestigium est confusa similitudo

<--- Page Split --->

super partem partis tantum, sed imago est expressa similitudo in exterioribus super totum. Aliud est quod vestigium non dicit convenientiam exteriorum secundum quod ab interioribus causantur, sicut senectutis, pinguedinis, coloris, pulchritudinis, et hujusmodi : sed imago talem ponit convenientiam in exterioribus, per quae aliquid in interioribus comprehenditur. Tertia differentia est : quia vestigium est in omnibus, sed imago tantum in creatura digniore, et secundum digniorem ejus partem. Quarta est, quod vestigium non ducit nisi obscure in attributa personarum : imago autem aequaliter in processionem personarum ab invicem, et consubstantialitatem earum, et etiam aequalitatem, sicut jam infra dicetur, quando ostendetur ordo istarum virium, et aequalitas, et consubstantialitas : et ideo etiam vestigium non proprie potest dici similitudo et unitas.

tione imaginis? Et videtur quod secundum nullam.

ARTICULUS XX.

Quæ sint imaginem constituentia ?

Secundo quaeritur, Quae sint imaginem constituentia? Et dicitur ab Augustino, quod memoria, et intelligentia, et voluntas.

Quæratur ergo, Quid sit memoria secundum quod imaginem constituit? Et dicit Gregorius Nicaenus quod memorativum est memoriae et rememoratonis causa et promptuarium. Origenes autem dicit, quod est phantasia relicta ab aliquo sensu secundum actum apparente. Damascenus autem dicit, quod memoria est conservatio sensus et intelligentiae. Augustinus autem in libro XII Confessionum : Præsens de prætertis memoria est. Tullius autem dicit, quod memoria est præteritorum.

Quæratur ergo, Secundum quam rationem istarum diffinitionum cadit in ra-

Ex omnibus his patet, quod memoria non potest esse pars imaginis.

Eodem modo quaeritur de intelligentia, Utrum ipsa sit pars imaginis ? Quæst. Et videtur , quod non : aut enim intelligentia est intellectus agens, aut possibilis, aut speculativus sive formalis, aut intellectus qui a Philo-

<--- Page Split --->

sophis dicitur adeptus : constat quod non agens : quia ille est universaliter agens, ut dicit Philosophus, quo est omnua intelligibilia facere : et penes illum non accipitur imago : quia in hoc non imitatur Trinitatem, sed potus actum lucis ad colorem, et artis ad materiam, ut dicit Philosophus. Similiter videtur, quod non sit possibilis quo est omnia fieri intelligibilia, et potentia omnia habet, actu autem nihil : sed Augustinus dicit, quod intellectus qui est pars imaginis, semper novit se. Quod autem non sit speculativus, patet : quia ille habitus principiorum, vel alius, si imitaretur, non esset ex se, sed potius ex parte rei cujus est intellectus. Augustinus autem dicit, quod intellectus de se imitatur. Similiter non est adeptus : quia ille est scientia acquisita per inventionem, vel doctrinam : et tunc non imitatur Trinitatem in una essentia personarum.

abstraheretur ab omni differentia temporis, sicut et intellectus. Et si quaeratur, Quid sit haec memoria, et quis sit ejus actus? Dicendum, quod memoria haec nihil aliud est quam potentia animae rationalis secundum superiorem partem tenens apud se habitum veri et boni quod ipsa est secundum naturam suam, et habitum veri et boni quod Deus est : vel forte quod verius est secundum Augustinum, tenens apud se notitiam per praesentiam essentiae, et non habitum veri et boni quod ipsa anima est secundum naturam. Unde Augustinus dicit, quod nihil praesentius est animae quam ipsa sibi : sed de hoc infra habebitur. Actus autem ejus non est in agendo, sed tenendo (sicut jam dictum est) praesentiam notitiae in essentia, vel habitu aliquo innato. Unde bene concedo id quod objicitur de memoria, quod non sic accipitur hic : nec approbo quod quidam dicunt, quod sit conservatio specierum sub ratione prius visi, vel accepti, vel habiti : quia haec ratio concernit tempus, et secundum omnes Philosophos, temporis est considerare illius potentiae cujus est considerare quantitatem, et hoc est primum sensitivum. Si autem dicatur quod ratio temporis simplex est, et ideo potest esse intellectus : hoc verum est : sed ratio temporis aequaliter se habet ad omne tempus, sicut ratio hominis aequaliter ad omnes homines, et ideo tunc non determinat hoc intelligibile et illud : et ideo dicendum, quod simpliciter nullum tempus respicit, sed extractum a tempore cujus ipsa memoria est conservatrix.

Eodem modo videtur, quod nec voluntas sit pars imaginis : quia voluntas (ut dicit Anselmus) non est nisi duobus modis, scilicet, ut motor virium secundum quod convertitur super alias vires et movet eas ad actum, secundum quod dicitur : Volo intelligere, et volo memorari : sic autem non imitatur Trinitatem : quia sic non est ex intellectu et memoria : sed potius e converso illa sunt ex voluntate. Alio modo est voluntas quae convertitur ad volitum, et sic iterum non imitatur Trinitatem, sed potius imperat de imitando vel fugiendo delectabile vel triste in operibus : et ita videtur, quod nullum illorum trium sit de imagine quae ponuntur in ipso.

Ad 10 quod quaeritur de intellectu sive Ad quest. 1. intelligentia, dicendum quod intelligentia dicitur hic potentia intellectiva formalis non simpliciter, sed respectu intelligibilis cujusdam informata, quod scilicet semper praesens est in anima, sicut anima sibi est praesens, et Deus in ea est essentialiter, praesentialiter et potentialiter : naturaliter enim nobis insita est cognitio Dei : et ideo non procedit obje-

<--- Page Split --->

ctio quae facta est de speculatione aliorum intellectualium : quia licet in aliis non imitetur, tamen in quodam per relationem ad memoriam et voluntatem imitatur.

quod non in sola mente sit, ut videtur hic dicere Magister.

Ad quest. 2. Eodem modo solvendum illud quod quaeritur de voluntate, quod est voluntas accepta respectu voliti, non omnis, sed cujusdam : et non quocumque modo, sed secundum quod memoria et intelligentia sunt de eodem, sicut est volitum quod anima est, et volitum quod Deus est : quorum utriusque notitia insita est animae naturaliter, ut dicit Augustinus : et per hoc etiam patet solutio ad totum.

ARTICULUS XXI.

ULTERIUS quaeritur, Quare non secundum aliquem modum assignetur imago convenire potentiis animae vegetabilis, sicut assignatur ab Augustino potentiis animae sensibilis?

In quo ut in subjecto continetur imago ?

Tertio quaeritur ? In quo ut in subjecto proximo sit imago ?

Sed contra.

ADHUC quaeritur de Glossa super Psalmum iv, 7 : Signatum est super nos, etc., ubi distinguit imago creationis quae est ratio, recreationis, et similitudinis : quaeritur enim pro quo supponit ibi rato. Si dicatur, quod pro rationali natura. CONTRA :

PRAETEREA,

Quest. 1.

Quest. 1.

1 S. JOANNES DAMASCENUS, Lib. II, cap. 3.

<--- Page Split --->

tia. CONTRA : Gratia gratum facit habentem, et non respicit hanc potentiam, vel illam : imago autem consistit in potentis determinatis : ergo imago non est pratia. Si propter hoc dicatur, quod est virtus, tunc quaeritur, Quid sit illa virtus, vel illae? si dicatur quod communiter dicitur, quod fides, spes, et charitas. CONTRA : Nulla illarum est in memoria : ergo non recreatur haec pars imaginis quae est memoria.

Praeterea quaeritur, Quare non ponitur imago in virtutibus politicis, sicut in theoricis ?

SOLUTIO Dicendum, quod imago in veritate non est nisi secundum partem superiorem animae, quae mens vel spiritus vocatur ab Augustino.

Ad iut autem quod contra objicitur, dicendum quod in visu exteriori non est imago, sed similitudo quaedam imaginis in hoc quod tria quaedam uniuntur : tamen non est vera ratio imaginis, quia non sunt unius substantiae, sicut illa quae sunt in mente.

Eodem modo respondendum est ad illud quod objicitur de phantasia.

Ad aliud dicendum, quod Damascenus quamlibet convenientiam ex natura vocat imaginem : et quia est spirituale liberum arbitrium, ideo dicit esse imaginem.

Ad aliud dicendum, quod ratio superior respicit operabilia, licet per rationes juris divini : sed potentiae imaginis simpliciores sunt, eo quod ordinatasunt tantum ad notitiam veri et boni quod Deus est, et ejus in quo ut imagine sua accipitur Deus : et quia quandoque invenitur Augustinus dicere, quod imago est anima secundum superiorem partem rationis, dicendum quod large sumit

tunc superiorem partem prout comprehendit potentias imaginis, et sinderesim, et etiam illam partem quae specialiter superior vocatur pars.

Ad aliud dicendum, quod in imagine 1. specialiter una potentiarum debet esse cognitiva, eo quod imago appropriate convenit Filio qui est imago Patris : nulla autem potentiarum animae vegetabilis est cognitiva : et ideo illi nullo modo convenit esse imaginem.

Ad aliud dicendum, quod in illa Glossa ratio ponitur pro parte superiori, quae mens, vel spiritus dicitur : et est in ea imago in potentia, sicut in subjecto in quo imitatio distingui potest in suis potentis.

Ad iu quod quaeritur, Utrum Angelus sit ad imaginem? dicendum, quod imago potest notare convenientiam in interioribus tantum, vel simul in interioribus et exterioribus Si primo modo, tunc non video quare cum Sanctis non dicatur, quod Angelus est ad imaginem, sicut et homo : cum in eo tres potentiae sint in una essentia, sicut et in homine. Si autem notat utramque convenientiam, tunc non est ad imaginem : convenientia autem in exterioribus est in tribus : in eo quod ab uno homine sunt omnes, sicut Pater est principum totius deitatis : et in eo quod anima est ubique in corpore suo tota, ut infra (distinct. 8) continetur, sicut Deus est in mundo ubique totus, quod non convenit Angelo.Tertia autem est in eo quod homo est unibilis Deo, non autem Angelus.

Ad iu quod quaeritur de imagine re- 1. creationis, dicendum quod est proprie Ad 1. loquendo secundum tres virtutes theolo- gicas, scilicet fidem, spem, charitatem. Spes enim in eo quod exspectat indeficien- tiam, dicit id quod appropriate convenit memoriae, quia retentiva est similitudi- nis divinae vel praesentiae : licet secun- dum se sit in irascibili.

<--- Page Split --->

DICENDUM ergo ad primum, quod non in omnibus intellectus informatur ex memoria : sed in quibusdam intellectus pnnerativus est memoriae, ut in acquisilis habitibus : licet e converso sit in innatis.

perflue additur hoc quod dicit, vel potest nosse : quia idem est posse nosse ex potentia habitus, quod notitiam Dei apud se tenere. Si secundo modo, tunc non videtur, quod imago semper in anima remaneat : quia non semper est in gratia quae facit imitari.

AD ALIUD dicendum, quod tota memoria non accipitur ibi secundum multitudinem objectorum omnium, sed penes rationes cognoscendi multas respectu duorum objectorum tantum : et hoc videri potest : quia si respectu aliorum arceperetur, tunc mens et notitia non erunt substantia, sed duae diversae.

AD ALIUD dicendum, quod non stat cognitio in objecto ejus, sed potius actualiter vel potentialiter refertur in Deum, sicut ad exemplar.

AD ALIUD dicendum, quod duo attenduntur in imagine, scilicet substantialitas, et aequalitas : et secundo, pulchritudo, et venustatio coloris : et quoad primum, scilicet consubstantialitatem et aequalitatum, verius est imago in anima, quando mecminit, intelligit, et vult se, quam quando meminit, intelligit, et vult Deum qui non coequatur ei. Si autem secundo modo accipiatur : quia nulla venustatio potest esse sine Deo, ideo tunc verius imitatur, quando accipitur verum et bonum quod est Deus.

SOLUTIO. Dicendum, quod utroque modo potest intelligi : et si intelligatur de notitia naturali, tunc nosse refertur ad habitum, et posse nosse ad potentiam : quia his duobus modis distinguitur Trinutas in ista distinctione, ut supra habitum est : et sic patet, quod licet simul sint nosse et posse nosse, non tamen semper secundum idem : quia non est idem nosse ex habitu, quae est notitia servata apud mentem, et posse nosse ex potentia sola. Si vero intelligitur de notitia gratuae, tunc nosse refertur ad imitationem imaginis exteriorem, quae non est ei substantialis, sed est ad bene esse, sicut color et venustatio : posse autem nosse refertur ad potentiam, et ad gratiam.

ARTICULUS XXIV.

Et haec ante Litteram dicta sufficiant.

Quare imago non est secundum vires inferiores ?

ARTICULUS XXIII.

Nosse utrum intelligatur de notitia naturali, sive de notitia gratuae ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Imago tamen illius quo nihil melius est, etc. » Quare non potest esse imago Dei secundum inferiores vires ?

Deinde accipiatur Littera primae partis capituli super illud : « Ubi in mente humana quae novit Deum, vel potest nosse, etc. » Et quaeratur, Utrum intellicatur de notitia naturae secundum quod nosse est notitiam apud se tenere, aut de notitia gratiae ? Si primo modo, tunc su-

SOLUTIO. Hoc contingit propter simplicitatem objecti quod est Deus, et ipsa mens. Ista enim simplicissime sunt in mente : quia per essentiam, et ideo non potest in illa nisi secundum simplicissimam sui partem.

<--- Page Split --->

cit « Eo enim ipso imago Dei est mens quo capax, etc. »

ARTICULUS XXV.

Utrum imago potest amitti ?

Deinde quaeritur de hoc : « Etsi enim amissa Dei participatione, etc. »

Contra hoc videtur esse quod dicitur in Psalmo LXXII, 20 : In civitate tua imaginem ipsorum ad nihil:um rediges. Et alibi, Isa. XIII, 8 : Facies combustae vultus eorum : ergo imago potest amitti.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod imago potest attendi in substantialibus sibi, quae sunt forma, et figura : et illa imago est in tribus potentiiis, scilicet memoria, intelligentia, et voluntate, quae amitti non possunt : quia secundum Dionysium, data naturalia non amittuntur. Est autem in his secundum quod per notitiam insertam sibi naturaliter et concreatam, convertuntur ad verum et bonum quod Deus est, et ad verum et bonum quod mens est. Alio modo attenditur imago in pulchritudine quae est ad bene esse : et loco illius pulchritudinis quam adducit color et deauratio et hujusmodi, est in spiritualibus participatio Dei per gratiam : et quoad hanc exteriorem potius pulchritudinis divinae quam distinctionis personarum in una essentia imaginem, potest amitti imago : et sic intelliguntur auctoritates inductae, et sic comburitur quandoque igne concupiscentiae.

ARTICULUS XXVI.

Utrum partes imaginis imprimuntur a to'a Trinitate, sive a distinctis personis ?

Deinde quaeritur de hoc quod ipse di-

Solutio. Dicendum, quod non est ita - Solutio in creatione imaginis, sicut in impresAd I, sione figurae sigilli in cera : et hoc ideo est, qua figura quae est in sigillo non habet caput in pede, et in manu, et aliis membris, sed habet membra distincta : sed in Trinitate increata Pater habet omnia attributa essentialia quae conveniunt Filio, et e converso : et similiter de Spiritu sancto. Unde licet memoria attribuatur Patri, tamen ipse habet et intelligentiam, et Spiritus sanctus similiter : et ideo indivisibiliter imprimunt memoriam, et ind.visibiliter imprimunt intelligentiam, et indivisibiliter voluntatem : licet per attributionem alicujus convenientae memoria conveniat Patri, et in-

<--- Page Split --->

telligentia Filio, et voluntas Spiritui sancto.

Ad aliud dicendum, quod licet meminisse et intelligere et velle sint interiora Dei, et interiora animæ rationalis, tamen propter hoc quia non sunt in natura, quæ sit unius rationis in Deo et in anima, non potest dici filius : quia pater et filius semper sunt in natura una, vel ad minus in natura quæ secundum rationem una est in utroque : hoc autem non est hic : et ideo natura animæ recipit ista quasi quædam extrinseca : quia quod est in materialibus quantitas, hoc est in potestativis sive spiritualibus virtus : et quod est in materialibus configurato lineationum exteriorum in ligura, hoc est in potestativis convenientia potentiarum ad actum et objectum : et ideo mens imago Dei dicitur, et non filius.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur quod homo habet imaginem in potentia intelligendi, accipitur potentia intelligendi generaliter pro potentia ordinata ad intelligendum et pro effectu ejus : ordnata autem ad intelligendum est memoria tenendo apud se notitiam, et similiter intelligentia intuendo se, vel Deum in notitia tenta apud se : cum autem ex tali notitia semper oriatur amor, effectus illarum duarum secundum ordinem earum ad actum est voluntas. Cum autem dicitur habens simultudinem in potentia diligendi, accipitur potentia diligendi ex habitu charitatis et gratiae : quia habitus ille colorat imaginem, ut supra dictum est. Unde quidam Sancti dicunt, quod homo per peccatum amisit Dei similitudinem, et recessit in regionem dissimilitudinis : sed vulneratus est in imagine : et sic patet, quod potentia diligendi non est voluntas illa quæ est pars imaginis secundum naturam mentus.

Ad ultimum dicendum, quod potentia intelligendi non est sola intelligentia : sed etiam memoria, et voluntas, ut jam dictum est.

ARTICULUS XXVII.

Quomodo differant haec quinque per ordinem, nosse se, intelligere se, velle se, discernere se, et cogitare se ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit « Ecce enim mens meminit sui, intelligit se, duligit se, etc. »

<--- Page Split --->

semper præsto est quod amatur1. Ex hoc habentur duo, scilicet, quod ista tria semper simul sint, et quod difficile est distinguere inter ea.

rei secundum speciem, vel secundum substantiam, si res per seipsam præsens est in anima, sed intellectus intuetur rem in notitia quæ est species rei vel substantia ipsius si per se præsens est in anima.

Solutio. Dicendum secundum Augustinum in ultima auctoritate, quod licet difficile sit discernere inter ista quando accipiuntur respectu eorum quæ semper præsto sunt in anima, sicut substantia mentis, et Deus, tamen distinctionem habent. Unde secundum Augustinum, nihil aliud est nosse quam notitam rei apud se tenere : cum ergo ex superiori constet hoc convenire memoræ, patet quod memoria novit se et Deum hac notitia. Intelligere autem se secundum Augustinum nihil aliud est, quam se in notitia illa vel Deum intueri et videre : non enim idem est notitiam rei apud se tenere, et intueri rem cujus est species illa vel notitia : et ideo aliud est intelligere se, et aliud nosse se : voluntas autem est approbatio, vel amor procedens ab hujusmodi verbo intellectus et memoriæ : et ideo dicit Augustinus in libro IX de Trinitate2 : Verbum quod nunc insnuare intendmus, est cum amore notitia : sed tamen aliud est discernere se, et cogitare se, quam nosse se vel intellgere : quia dicit Augustinus quod discernere se, idem est quod ab aliis rebus ostendere se differre, et hoc non semper facit anima : cogitare autem se, est quasi coagitare se, id est, converti super se, comparando naturam mentis ad partes et vires et passiones ipsius, et sic non semper facit mens : et sic patet differentia horum quinque, scilicet, nosse se, intelligere se, velle se, discernere se, cogitare se.

Ad aliud dicendum, quod sicut patet, nosse se, prout accipitur ab Augustino, non est idem quod intelligere : et ideo illa objectio non procedit.

Ad ultimum dicendum, quod in veritate difficile est distinguere inter hæc tria, quæ sunt super illud quod per seipsum naturaliter est in anima : et hoc ideo, quia tunc aliquo modo semper sunt in actu . et quia intellectus semper intuetur, non videtur differre a nosse memoriae : similiter quia amor non procedit ex indigentia rei, id est, quæ quandoque non habeatur, et tunc st appetitus de ea : et quandoque habeatur, et tunc sit amor ejus . sed quia procedit ab hoc quod semper naturaliter est in mente, semper procedit : et ideo non ita percipitur amor sui et Dei, sicut percipitur amor proximi vel alterius, qui quandoque est in absentia mentis, quandoque in præsentia : quia dicit Augustinus quod idem est appetitus rei quæsitæ, et amor habitæ : et ideo cum mens appetat se, cum quærit se non nosse, sed discernere, idem appetitus est major rei discretae cum habuerit de se discretionem. Cum igitur de similibus sit idem judicium, et cum habeat se secundum notitiam semper, et numquam quærat se nosse, eo quod non quæritur quod habetur, semper amabit se notam : quod tamen qualiter sit, infra erit in quæstione.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod intellingentia est quidem de eisdem cum abstractione tenporis de quibus est memoria, sed non eodem modo, quia memoria tantum novit retinendo notitiam

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXVIII.

I 'trum memoria et intelligentia sint relativa sicut dicitur in textu ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Memoria vero dicitur ad aliquid, et intelligentia, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod ista relativa sunt non simpliciter, sed secundum quid : sunt enim quaedam quae secundum

totum esse quod importatur in nomine, relativa sunt, ut Pater, et Filius, et Dominus, et Servus, eo quod talia nomina a respectu imponuntur, et qualitas eorum quam cum substantia significant, respectus est : quaedam autem sunt non simpliciter significantia respectum, sed cointelligitur in eis, eo quod imposita sunt ab alio quam a respectu, quod tamen a respectu nullo modo separabile est, sicut scientia quae non separatur a respectu ad scibile, imponitur tamen ab alio quam ab illo respectu. Similiter est de memoria, quae ab alio quodam imponitur, sed tamen hoc a respectu ad memorabile non separatur : et similiter intellectus ponit respectum ad intelligibile et voluntas ad volitum.

Ad aliud dicendum, quod intelligentia refertur ad memoram, non sub ratione intelligentiae, sed sub ratione memorabilis, quia sic captur a memoria : et e converso memoria ad intellectum sub ratione intelligibilis, et voluntas ad haec duo sub ratione memorabilis et intelligibilis : haec autem duo e converso ad voluntatem sub ratione voliti. Alii dicunt aliter, scilicet, quod memoria secundum quod memoria, non est ad aliquid, sed secundum quod est parens : et similiter intellectus in eo quod hujusmodi, non est ad aliquid, sed in eo quod filius, vel proles : eodem modo voluntas non est ad aliquid secundum quod voluntas, sed in eo quod procedens ab his duobus, ut ab uno principio sui. Sed hoc nihil est : quia dicit Augustinus memoriam in eo quod memoria, esse ad aliquid : sed non in eo quod vita, vel mens, vel essentia : et ideo illa solutio quae est contra Augustinum nihil videtur.

<--- Page Split --->

H. Quomodo æqualia sunt, quia capiuntur a singulis omnia et tota?

Æqualia etiam sunt non solum singula singulis, sed etiam singula omnibus: alioquin non se invicem caperent: se autem invicem capiunt. Capiuntur enim et a singulis singula, et a singulis omnia. Memini enim me habere memoriam, et intelligentiam, et voluntatem: et intelligo me intelligere, et velle, atque meminisse: et volo me velle, et meminisse, et intelligere.

ARTICULUS XXIX.

Utrum memoria semper est in intellectu et voluntate, et intellectus in memoria et voluntate, et voluntas in memoria et intellectu ?

« Æqualia etiam sunt non solum singula singulis, etc. »

Hic incipit illa pars in qua tangit dictarum potentiarum aqualitatem. Et dividitur in duas partes : quarum prima continet earum æqualitatem in se : secunda earum continet æqualitatem secundum sui totalitatem, et incipit ibi, I, « Totamque meam memoriam, etc. »

In priori capitulo dupliciter probat æqualitatem, scilicet, quia capiuntur a sungulis omnia, et a singulis sungula : sicut memoria capit intellectum per se, et capitur ab ipso per se sine conjunctione ad voluntatem : et voluntas capitur per se a memoria, et per se ab intellectu, et e converso : a singulis autem omnia, quia memoria capit se et intellectum et voluntatem conjunctim et simul, et similiter intellectus cum aliis duobus conjunctim, et eodem modo voluntas capit se in conjunctione ad alias duas . et hæc est sententia prioris capituli.

Sed hic incidit dubium satis grave : quia secundum hoc quod hic dicitur, memoria semper est in intellectu et voluntate : et intellectus semper est in memoria et voluntate : quia omnia sunt in singulis, et hoc semper, ut probat Augustinus. PROBATIO. Illud est in memoria, quod est præsens in memoria, et non distat : sed intellectus et voluntas non distant ab aliqua parte mentis : ergo sunt omnia in memoria et omnia in intelligenta, et omnia in voluntate.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

t¹lectus intellecto, et e converso, non tamen semper adest voluntas intellig²ndi: ergo non semper intelligit se.

Si hoc concedatur, Contra :

ergo in actu est, actu intelligibilis existente in ipsa: cum autem intellectus intelligit se, intelligibile est idem intelligenti: ergo sicut non abest intellectus sibipsi, ita nec abest sibi intelligibile - ergo semper est in actu secundum hoc intelligibile: et hoc est in actu esse quod intelligere: ergo semper intelligit se.

Solutio. Dicendum, quod . quidam Philosophus exponendo Aristotelem de Intellectu et Intelligibili dicit, quod intellectus videt se semper, sive intelligit se semper: et dicit quod hoc idem est dicere, quod intellectus intelligit se in omni intelligibili. Sicut enim lux videdetur in omni colore, eo quod color sit motivum visus secundum actum lucidi: ita dicit, quod intellectus videtur in omni intelligibili, quia ipse est id quod facit actu aliquid intelligibile, eo quod lux sua abstrahat universale de phantasmate movente, et sic in intelligibili secundum actum facto videtur intellectus agens. Quia vero intellectus possibilis non est potentia receptiva unius tantum, sicut sensus particularis, sed est receptiva omnium, et componit et dividit recepta: ideo etiam cum accipit intelligibile in se, accipit subjectum intelligibilis cum intelligibili simul, licet ipse non accipiat ut subjectum. Et radix hujus Philosophi consistit in hoc quod dupliciter intellectus agens intelligitur, scilicet, ut distinctus in propria natura, et sic non

<--- Page Split --->

in omni intelligibili intelligitur: vel ut actus et perfectio intelligibilium secundum quod intelligibilia sunt, et sic intelligitur in omni intelligibili : sicut etiam dupliciter videtur lux, scilicet ut objectum determinatum in se, et ut perfectio colorum, secundum quod dicit Aristoteles in libro de Sensu et sensato, quod color est extremitas perspicui in corpore termi nato. Eodem modo intellectus possibilis duobus modis intelligitur, scilicet, in propria natura secundum quod habet esse distinctum ab aliis intelligibilibus, et sic non semper intelligitur secundum actum : vel secundum quod intelligibile per hoc est intelligibile quod est in ipso possibili intellectu, et sic ipse in omnibus intelligibihbus intellgitur, et sic intelligit se semper. Sed ista solutio etsi satis sit conveniens ad hoc ut salvetur dictum Philosophi, tamen nullo modo satisfacit dicto Augustuni, qui vult, quod sub omni intelligibili alio intellectus semper intelligat se, et alia duo : et memoria semper meminerit sui, et aliorum duorum : et voluntas semper velit se, et alia duo. Unde sine praejudicio dico secundum praedicta, quod meminisse nihil aliud est quam notituam rei apud se retinere. Intelligere vero nihil aliud quam notitiae specie vel essentia notitiae se intueri simpliciter sine consideratione sui et discretione suae naturae, quia hoc vocat Augustinus intelligere se : et discernere se et cogitare se plus secundum eum dicunt quam intelligere se. Cum igitur intelligere se non ponat discreti onem sui, sed simplicem intuitum sine discretione et cogitatione, dico quod non ponit conversionem intellectus ad aliquid quod sit extra ipsum ad quod sui ponat convenientiam vel differentiam, nec aliquam proprietatem suam quae cogitetur ei inesse vel non inesse. Hic autem intuitus perficitur duobus, scilicet lumine intelligibili emisso, et objecto : et intueri se nihil aliud est quam in lumine illo sibi objici. Cum igitur lumen inelectus agentus semper splendeat super

possibile, eo quod agens sit forma et actus possibilis, intellectus possibilis semper objectur sibi in lumine illo : et cum hoc sit intelligere se secundum Augustinum, semper intelligit se. Et idem dico de memoria et de voluntate : qua ab ipsa notitia semper vaporat amor, licet non distinctus : sicut nec ipsa notitia vel intellectus ut distincta ab alis rebus accipiuntur.

DICENDUM ergo ad primum, quod quandoque una potentia abstrahit aliam ab actu, et quandoque juvat eam ut ad actum . quandoque enim actus ordinati sunt, ita quod una accipit ab alia super idem objectum, et tunc una non impedit aliam, sicut visus hominis phantasam ejusdem hominis, et intellectum de eodem ipso : quando autem non sunt ordinatae super idem, tunc una fortiter exstens in actu, impedit aliam ne agat : sicut cogitantes de aliquo intelligibili intellectu forti et intenso, ea quae coram oculis sunt non advertmus. Iste autem tres potentiae ordnatae sunt super idem intelligibile vel objectum, ut dicit Augustinus : et ideo una non destruit, nec impedit aliam in agendo

Ad aliud dicendum, quod ad istud intelligere quod tantum est objici sibi in lumine intellectus agentus, non exigitur voluntas nisi naturaliter consequens, et non secundum actum : sed ad illud quod est discernere unum intelligibilium ab alio, vel in propria natura, et partibus et differentiis considerare, ad hoc exigitur actualis voluntas utrumque conjungens.

Ad aliud dicendum, quod illa auctoritas loquitur de memoria inquisitiva, quando inquirit se in comparatione ad aliam et discernit se : qua illa inquiritur, et ante hoc non habebatur : et hoc patet inspicienti orgnnale : quia de inquistione ibi loquitur, quando mens quaerit se et invenit se.

Ad aliud dicendum, quod nosse se est notitiam apud se habere, vel per speciem vel per praesentiam, et intelligere se est sibi objici in notitia illa et luce intellectus

<--- Page Split --->

agenti: et divisio quam ponit ratio illa, tenet in discretiva scientia, et non in ista qua secundum naturam talis est, ut divimus.

rium concedimus hoc modo, quod secundum actum est intellectus ad seipsum, non quod semper convertatur super se discernendo, sed quod semper objiciatur sibi in lumine prædicto.

I. Quomodo tota illa tria memoria capiat ?

Totamque meam memoriam, et intelligentiam, et voluntatem simul meunii. Quod enim memoria meæ non memini, illud non est in memoria mea : nihil autem tam in memoria est, quam ipsa memoria :'totam ergo memini. Item, quidquid intelligo, intelligere me scio : et scio me velle quidquid volo : quidquid autem scio memini. Totam ergo intelligentiam, totamque voluntatem meam memini.

K. Quomodo illa tria tota capiat intelligentia ?

Similiter cum hæc tria intelligo, tota simul intelligo : neque enim quidquam intelligibilium est quod non intelligam, nisi quod ignoro. Quod autem ignoro, nec memini, nec volo. Quidquid ergo intelligibilium non intelligo, consequenter etiam nec memini, nec volo. Quidquid ergo intelligibilium memini et volo, consequenter intelligo.

L. Quomodo illa tota capiat voluntas ?

Voluntas etiam mea totam intelligentiam totamque meam memoriam capit, dum utor toto eo quod intelligo et memini. Cum itaque invicem a singulis, et omnia et tota capiantur, æqualia sunt tota singula totis singulis, et tota singula simul omnibus totis : et hæc tria unum, una vita, una mens, una essentia. Ecce illius summæ unitatis atque Trinitatis, ubi una est essentia et tres personæ, imago est humana mens, licet impar. Mens autem hic pro animo ipso accipitur, ubi est illa imago Trinitatis. Proprie vero mens

<--- Page Split --->

dicitur, ut ait Agustinus 1, non ipsa anima, sed quod in ea est excellentius : qualiter saepe accipitur. Illud etiam sciendum est, quod memoria non solum est absentium et praeteritorum, sed etiam praesentium, ut ait Augustinus in libro XIV de Trinitate 2, alioquin non se caperet.

ARTICULUS XXX.

Ostendit æqualitatem istarum potentiarum, memoriæ, voluntatis, et intellectus ?

« Totamque meam memoriam, etc. »

Hic incipit secundum istius partis in quo probat æqualitatem istarum potentiarum secundum sui totalitatem : et primum de memoria, et ratiocinatur sic :

Consequenter hæc tria tota probat esse in intellectu, ibi, « Similiter cum hæc tria intelligo, etc. » Et ratio sua est talis : Supponatur quod quidquid ignoro, nec memini, nec volo, quia illius notitiam apud me non habeo : ergo non memini : et non est voluntas ejus cujus notitia non est apud me : ergo ejus quod ignoratur, non est voluntas.

omnia intelligo : ergo memoria secundum omnia memorabilia, et voluntas secundum omnia volita est in intellectu meo.

Consequenter probat, quod voluntas claudit totam memoriam et intelligentiam sic :

Quocumque utor toto, totum clauditur in voluntate per diffinitionem ejus quod est uti supra positam quae est, Uti est aliquid in facultatem voluntatis assumere : sed omnibus intelligibilibus et memorablibus utor : ergo omnia intelligibilia et memorabilia volo : ergo tota memorabilia et intelligibilia clauduntur in voluntate.

Ex noc ulterius in eodem capitulo concluditur, quod hæc tria sunt æqualia et unum secundum vitam, et mentem, et essentiam : et distinguendo tangit, qualiter miens accipitur : et ultra ostenditur, qualiter memoria hic accipiatur secundum quod est pars imaginus.

Et hæc est sententia istius Litteræ.

ARTICULUS XXXI.

Utrum istatria : memoria, intelligentia, voluntas, possunt dici tota ?

Hoc habito, proceditur sic :

Quidquid intelligibilium memini et volo, hoc objicitur mihi in notitia mea : et objici mihi in notitia mea nihil aliud est quam intelligere : ergo quidquid intelligibilium memini et volo, hæc omnia intelligo : sed omnia memini et volo intelligibilia quæ sunt in notitia mea : ergo

Sed incidit dubium ex hoc quod ipse dicit ista tota et æqualia :

<--- Page Split --->

lomentus : suppositio autem est quod totum parte sua majus est : ergo videtur, quod sola memoria non sit tanta, quanta multligentiaet voluntas simul, quod jamprobavitinLittera .

ARTICULUS XXXII.

3 Eadem objectio est de aequalitate : qua aequalitas est idem in quantitate, ut dicit Philosophus : et ista non habent quantitatem.

Utrum verum est quod dicit Magister, Quidquid memini et intelligo, hoc volo : et, Utrum mala quae intelligimus, volumus ?

Solutio . Dicendumadhoc , quodesttodumpotestativum , ettotuminquanti - t a t o . Totumpotestativumhabetpartesputestativas , ettaletotumestanimaadpartessuas , quaesuntpotentiae : ettaletodumestetiamunapotentiarespectueo - tuminquaepotestutinobjecta : etideodirumus , totavirtusHerculispotestinscagintadividi , autintriginta , ettertiastinviginti , etscdealiis : etsicistaepolentiaedicunturtotumpotestativumspectusuorumobjectorum , etpartesspectuanimae .

ADALIUDdicendum , q u o d ' illasuppo - stitoestintellectadequantitatedimen - somis , etideoingeometriaestposita : inpotestativisautemsepeunaparsma - purestquammultae : sednonmajorquamtotum : inpotestativisenimsem - purquodpotestinferior , potestetsupe - ruretplus : etideononconvertitur : etdidotantumpotestunaistarum , scilicet , muginemconstituentium , quantumaliaeduarrespectuobjectorum , eoquodinil - lissuntaequales , etunauni , etunadua - l i u s , etunaomnibustribus : sedverumretquodunanonpotesttotmodisinob - pretailla , sicutduaeveltres : quiaduapossuntduobusmodis , ettrespossunttibusmodisinea .

ADinquodobjeciturdeaequalitate , p a - tersoluto : quiahabentquantitatemvir - tutis , licetnonhabeantquantitatemdi - mensionis .

Sed adhuc ulterius quaeritur de hoc quod dicit : « Quidquid memini et intelligo, hoc etiam volo, etc. » Hoc enim expresse accipitur in hoc quod dicit, quod « voluntas mea totam intelligentiam meam tota mque mentem meam capit. »

<--- Page Split --->

vtia. Nam placet mihi quod novi et diffinitio quid sit intemperantia, et hoc est vebum ejus. Ex hoc habetur idem.

lem, qua mens ipsa qua novit est nota. Ideoque et imago et verbum est, qua de illa exprimtur, cum cognoscendo eidem coæquatur, et est gignenti æquale quod genitum est 2. Ex hoc expresse habetur, quod ista æqualitas non attenditur nisi in notitia et memoria et voluntate, qua novit se, et intelligit se, et vult se, et quod imago etiam non est nisi ista consideratone.

8 Item, Augustinus, in eodem libro . Verbum quod insinuare intendmus, est cum amore notitia 4 : cum ergo nulla notitia necessario secum habeat amorem nisi cum se mens novit, hæc æqualitas tantum attendtur, quando mens novit seipsam.

Soltrio , Dicendum , quolmagnemduoperficunt , sclicetactusimtandiexcemplar , etæqualitas : etquoadactumimtandimagisestmagoinotutiaverietboniquodDeusest , quamino - tituaverietboniquodmensest : quainilliusnottuaactuintellectusconjungi - t u r , inistoautemnonhabetDeumnissicutinspeculo . Siveroattendaturæqua - litasimagnisquæhicprincipaliterpro - batur , tuncsecundumAugustinum , o p o r - tetdicere , quodadhucduobusmodispotestattendi : autenimæqualitasaccipiturpenesactusegredientesapo - tentiissuperobjectatantum , autpenesobjectumetpotentiam . Siprimomodo , tuncestæqualitasincognitioneDeietsui : quaquantumdeDeoveldeseco - gnoscitistacognitione , tantumamat : etquantumamat , tantumcognoscitillacognitioneinrationenaturalidequalo - quimur . Siautemattendaturæqualitas

<--- Page Split --->

penes objecta et potentas, tunc non erit nisi in cognoscibili quod est mens ipsa, ut dicit Augustinus.

Ad 10 quod primo objicitur, bene videtur mihi quod solutio illa non potest stare : qua non concordat verbis Auguslini. Et quod dicit Magister, « Dum utor toto eo, etc. » dicendum, quod accipit usum secundum diffinitionem Victorini pro actu potentiae cujuscumque, secundum quod dicimus, quod uti est agere alicujus potentiae : et est sensus : Dum utor, etc., id est, dum actu voluntatis convertor super omnia memorabilia et intelligibilia.

Ad 11 autem quod objicitur de alia solutione, dicimus quod illa solutio non est secundum mentem Augustini, sicut probatum est.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus non vult, quod in talibus cognoscibilibus sit ratio imaginis : sed potius quod in omni cognitione est aliquo modo notitia amata, licet non sufficiat illa notitia, et ille amor ad rationem imaginis, eo quod deficiat equalitas.

Ad alia omnia patet solutio per distinctionem positam in principio solutionis.

M. Ex quo sensu illa tria dicantur esse unum et una essentia quaeritur.

Hic attendendum est diligenter, cx quo sensu accipiendum sit quod supra dixit, illa tria, scilicet memoriam, intelligentiam, et voluntatem esse unum, unam mentem, unam essentiam : quod utique non videtur esse verum juxta proprietatem sermonis. Mens enim, id est, spiritus rationalis, essentia est spiritualis et incorporea. Illa vero tria, naturales proprietates seu vires sunt ipsius mentis, et a se invicem differunt : quia memoria non est intelligentia, vel voluntas : nec intelligentia voluntas, sive amor.

N. Quod etiam ad se invicem dicuntur relative.

Et haectria etiam ad seipsa referuntur : ut ait Augustinus in libro de Trinitate 1. Mens enim amare seipsam, vel meminisse non polest, nisi etiam noverit se. Nam quomodo amat, vel meminit quod nescit? Miro itaque modo tria ista inseparabilia sunt a seipsis : et tamen eorum singulum, et simul omnia una essentia est, cum et relative dicantur ad invicem.

<--- Page Split --->

0. Hic aperitur quod supra quaerebatur, scilicet, quomodo haec tria dicantur unum.

Sed jam videndum est quomodo haec tria dicantur una substantia. Ideo qua scilicet in ipsa anima vel mente substantialiter existunt, non sicut accidentia in subjectus, quae possunt adesse vel abesse. Unde Augustinus in libro IX de Trinitate 1, ait: Admonemur, si utcumque videre possumus, haec in anima 2 existere substantialiter, non tamquam in subjecto, ut color in corpore: quia etsi relative dicuntur ad invicem, singula tamen substantialiter sunt in substantia sua. Ecce ex quo sensu illa tria dicantur esse unum, vel una substantia. Quae tria, ut Augustinus ait in libro XV de Trinitate 3, in mente naturaliter divinitus institua quisquis vivaciter perspicit, et quam magnum sit in ea: unde potest etiam sempiterna immutabilisque natura recoli, conspici, concupisci: reminiscitur enim per memoram, intuetur per intelligentiam, amplectitur per dilectionem: profecto reperit illius summae Trinitatis imaginem.

« Et hæc trua etiam ad seipsa referuntur, etc. »

DIVISIO TEXTUS.

Per hanc divisionem patet sententia Litteræ.

« Hic attendendum est diligenter, etc. »

In hac parte determinat Magister dubtabilia exorta ex determinatone præcedenti. Et habet duas partes principales in quarum prima format objectionem contra determinata, et in secunda adhbet solutionem, ibi, O, « Sed jam videndum est quomodo hæc tria, etc. »

ARTICULUS XXXIII.

An anima secundum substantiam sit composita ?

Formatur autem objectio duobus modis, scilicet ex dicto Augustini qui dixit, quod sint essentia animæ, cum tamen sint proprietates : et hoc in priori capitulo M . et ex dicto Augustini, quo dicit, quod miro modo sunt inseparabilia, cum referantur ad se invicem, ibi, N,

Hic incidit quaestio, Utrum anima sit suæ potentæ ?

Et qua hæc quarto convenienter secundum intellectum determinari non potest, nisi prius scatur, an ipsa anima in sua substantia sit composita : ideo prius oportet quaerere, An ipsa anima sit com-

1 S AUGUSTINUS, Lib IX de Trinitate, cap 4 2 Edit Ioan Albaume, animo.

3 S. AUGUSTINUS, Lib. XV de Trinitate, cap. 20.

<--- Page Split --->

posita? Et habito hoc quod est composita, consequenter determinandum est, qualiter suae potentiae se habent ad eam.

Videtur circa primum, quod anima sit simplex.

perius inducta, in qua dicit Philosophus, quod substantia est quoddam genus, cujus hoc quidem potentia est, hoc autem est species et actus : ergo quaecumque in genere substantiae composita sunt, composita sunt ex potentia et actu. Secunda probatur in primo de Anima, ubi dicit Philosophus, quod intellectus non habet antiquius se aliquid, ex quo sit, sicut ex materia.

Sed contra :

<--- Page Split --->

compositum est in essentia : anima est hoc et hoc : ergo est composita in essentia. Prima per se patet. Secunda scribitur in tertio de Anima ex consequenti : quia in anima est intellectus quo est omnia fieri, et intellectus quo est omnia facere : et hoc est agere, et pati : et cum omne agere sit ab actu, et pati a potentia, erit ipsa composita ex actu et potentia, ut videtur.

diffinitur materia in I de Generatione et Corruptione, quod illa quidem est per se, et primo subjectum generationis et corruptionis, per consequens autem et aliorum. In anima autem hujusmodi potentia non invenitur : et ideo Boetius in fine libri de Duabus naturis in una persona Christi, dicit spiritualia non habere materiam. Sed Doctores dicunt, quod est composita ex quod est, et quo est : et tunc quod est differt a materia, sicut suppositum differt a potentia ad formam cui supponitur. Id enim quod est, est hoc aliquid quod prædicabile est de eo quod est : quo est autem non invenitur positum ab Auctore : sed Boetius ponit esse : et hoc est essentia secundum actum quem habet in ipso quod est, id est, in hoc aliquid, vel in isto supposito : unde in talibus individuatio ipsius esse est a proprietatibus quæ consequuntur ipsum quod est, secundum quod est hoc aliquid demonstrativum ad intellectum ad hic et nunc. Ex his dico animam esse compositam, et Angelum similiter. Unde quo est differt a forma : quia forma separabilis est, et est forma partis quæ est materia : sed quo est sive esse non separatur ab eo quod est, et est forma totius, quæ totum esse dicit ipsius quod est per modum esse formalis, et sicut esse speciei in hoc individuo, secundum quod Boetius dicit, quod species est totum esse individuorum : quia quidquid est post ipsam speciem, est de individuantibus : et hoc modo dico animam esse substantiam compositam.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod haec propositio, Quidquid est compositum, etc., intelligitur de his quæ tantum sunt substantiæ compositæ, et non etiam formæ : sed anima rationalis est substantia et forma propter duplicem comparationem sui ad corpus, ad quod comparatur ut actus et forma, et sicut motor : et ideo etiam Philosophus non diffinit eam ibi nisi sicut est forma sive species, non sicut est motor : et ideo dicit eam esse actum : non autem tantum est actus, sicut

<--- Page Split --->

ipsemet infra probat, sed etiam motor, sicut nauta navis, qui est in seipso quoddam ens et separabilis a navi.

Ad aliud dicendum, quod nulla subtantia omnino perfecta in seipsa est species : sed anima secundum unam sui considerationem est species, qua scilicet esse confert hujusmodi corpori potentia vitam habenti : sed alio modo est subtantia, scilicet ut est motor : et ideo separabilis est ab ipso : et hoc patet ex hoc quod quidquid ita est perfectio alucujus quod nec secundum se nec secundum partes est actus commixtus ei, illud est separabile ab ipso : sed anima rationalis non est alicujus corporis actus. ut dicit Philosophus : ergo ipsa est separabilis ab ipso.

si divisive distarent illæ potentiæ inter se.

Ad aliud dicendum, quod Damascenus accipit praeter vel extra contra quosdam qui dicebant intellectum non esse partem animæ, sed illustrationem intelligentiæ supra ipsam : et non intendit quod intellectus proprie loquendo sit pars ejus.

Atlas rationes in oppositum adductas Ad object. concedimus, præter hoc solum quod non dicimus quod st ex materia et forma. Intellectus enim quo est omnia fieri non est materia, vel ex materia : licet aliquam habeat potentiam materialem, et hæc vocatur a quibusdam Philosophis materia.

Ad aliud dicendum, quod primæ partes substantiæ diversificantur secundum diversitatem substantiarum : corruptibiles enim substantiæ cum incorruptibilibus (ut dicit Philosophus) non habent ejusdem rationis potentiam. Similiter non sunt ejusdem generis spirituales et corporales. Et ideo non oportet quod principia sint ejusdem generis : sed in incorruptibilibus accipitur forma ab intellectu speciei secundum esse, et id quod est substans illi in quo ipsa forma substantificatur, accipitur per intellectum ejus quod est suppositi : sicut dicit Philosophus in II de Cælo et Mundo : Cum dico, cælum, dico formam : cum dico, hoc cælum, dico materiam. Sed in spiritualibus adhuc minus est de ratione materiæ : et ideo accipitur per demonstrationem, cum dicitur, hæc anima, vel hic Angetus : sed hoc est id quod est res. Et si dicatur, quod dicit Philosophus quod idem in numero est idem in materia, dicendum, quod accipitur materia pro proprietate materiæ quæ est dividere et individuare formam secundum esse quod habet in hoc subjecto.

ACTICULUS XXXIV.

An anima sit suæ potentiae ?

Deinde quæritur, Utrum anima sit suæ potentiae? Videtur autem quod non.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

tu et anima : Deus est omnia sua : et anima est quaedam sua : habet naturalia, ut intellectum, memoriam, et hujusmodi, et est omnia illa : habet et accidentalia, et non est illa. Et multa alia sunt in libro illo de hoc.

Solutio Solutio. Dicendum, quod in veritate vires animae proprietates sunt, sicut dicit Magister, et uno modo substantiales sunt, alio modo consequentes esse. Si enim anima consideretur in suo esse secundum quod est quaedam spiritualis substantia, sic consequentes sunt esse, et principiantur ab ipso esse, et quod est, sicut ab ipso esset intellectus agens, et ab ipso quod est intellectus possibihs, et hujusmodi. Si autem anima consideretur ut substantia agens in exteriora et in corpus, sic anima accipitur ut totum potestativum, cujus potestas completur in sus potentiiis : et tunc potestas sua completa composita est ex particularibus potestatibus potentiarum, et sic sunt substantiales ei sine quibus non completur in perfectione sui posse.

Ad 1. Dicendum ergo ad primum, quod anima non essentialiter est quidquid habet : sed cum dicitur, anima est potentia sua, est prædicatio totius potestativi de parte substantiali potestatus suæ, cui secundum rationem completam adest vel incompletam : secundum incompletum enim est posse in inferioribus, secundum completum autem in superioribus : quia superior pars totius potestativi semper ponit posse partis inferioris : et quia iste sunt de superioribus, scilicet potentiae imaginis, ideo magis convenit prædicatio de illis : sed tamen adhuc aliquantulum est impropria.

Ad 2. Ad alud dicendum, quod illa tria sunt anima secundum prædicationem to-

tius de partibus potestativis simul acceptus, sed non per essentiam. Et ut hoc melius intelligatur, dicendum quod alud est essentiale, et aliud substantiale, et accidentale accidens. Essentiale est quod est pars essentiae, in qua res simpliciter est in prima compositione : sicut sunt corpus et anima essentialia homini, et quod est et quo est animae. Substantiale autem est quod confert est se ex quadam compositione composito, et impossibile est deesse rei, ut ratio, et intellectus, et talia quae sunt partes complentes posse animae secundum quod est motor corporis, et quae completi esse corporis, secundum quod motum ab anima. Unde dicit Philosophus, quod sicut anima est perfectio totius, ita partes animae sunt partium perfectiones, et ideo sunt substantiales, id est, complentes substantiam animae secundum quod ipsa est substantia corporis quod movet, non in se tantum, sed etiam in partibus : vel secundum se, ut ratio est de substantia posse sui secundum se, sensus autem secundum partem potestatis quam influit corpori in quo est. Accidentale autem est quod advenit post completum esse, et non confert esse composito, cum sit possibile compositum esse sine illo. Licet autem supra in objectione dictum sit, quod naturalis potentia est in genere qualitatis : dicendum tamen, quod naturaliter potentia duobus modis consideratur, scilicet prout ipsa est ad actum et consequens esse compositi, sive principium agendi in quo est : et sic est in genere qualitatis. Potest etiam considerari prout refertur ad constituendum posse substantiae quae forma et motor est in eo quod non tantum est perfectio totius, sed etiam partium secundum partes suas : et sic ipsa est ante esse et substantialia : sicut est ex parte alia videre in corpore, in quo sunt commixtio, complexio, compositio, distinctio, organizatio : quae licet sint proprietates corporis, tamen secun-

<--- Page Split --->

dum quod faciunt materiam animæ qua moveri et perfici possunt, sunt ante esse: secundum autem quod sunt ad operationæ sequentes in quibus potentiae animæ operantur, sunt post esse. Et ita patet, quod licet secundum modum prædicandi sunt in qualitate hujusmodi potentiae animæ: tamen in quantum omnes complent hoc totum quod est anima perfecta in posse ad perficiendum corpus et movendum in toto et in partibus, sic sunt de ipsa substantia, Et hoc trahitur ex secundo de Anima, ubi dicit Philosophus sic: Considerare autem in partibus oportet quod dictum est, scilicet, quod anima est perfectio physici corporis potentia vitam habentis, si enim esset oculus animal, anima esset utque ipsius visus, hoc est, substantia oculi secundum rationem: oculus autem est materia, quo deficiente non est quodem oculus nisi æquivoce,

sicut lapideus, vel depictus. Oportet igitur accipere quæ est in parte, in toto vivente corpore similitudinem, ita quod sicut se habet pars ad partem, sic et totus sensus ad totum corpus quod est sensitivum secundum quod hujusmodi.

Hic notandum quod mens dicitur quatuor modis, scilicet memoria quandoque : sicut Augustinus dicit, quod mens memint sui : quandoque dicitur intellectus rem examinans, et ita accipitur a Joanne Damasceno, et sic dicitur a metior metiris, quia metiendo rationes rei, examinat rem : et quandoque dicitur superior pars rationalis animæ, in qua sunt tres vires animæ imaginis : quandoque dicitur tota rationalis anima, vel intellectualis natura, sicut beatus Dionysius sæpe vocat Angelos divinas mentes.

P. Quod in illa similitudine est dissimilitudo.

Verumtamen caveat, ne hanc imaginem ab eadem Trinitate factam ita ei romparet, ut omnino existimet similem : sed potius in qualicumque ista similitudine magnam quoque dissimilitudinem cernat.

Q. Prima dissimilitudo.

Quod breviter ostendi potest. Homo unus per ista tria meminit, intelligit, diligit, qui nec memoria est, nec intelligentia, nec dilectio, sed hæc habet. Unus ergo homo est, qui habet hæc tria: non tamen ipse est hæc tria. In illius vero summa 1 simplicitate naturae quæ Deus est, quamvis unus sit Deus, tamen tres personæ sunt, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus: et hæ tres personæ sunt unus Deus. Aliud est itaque Trinitas res ipsa, aliud imago Trinitatis in re alia: propter quam imaginem etiam illud

<--- Page Split --->

in quo sunt hæc tria, imago dicitur, scilicet homo. Sicut imago dicitur et tabula, et pictura quæ est in ea : sed tabula nomine imaginis appellatur, propter picturam quæ est in ea.

R. Altera dissimilitudo.

Rursus ista imago quæ est homo habens illa tria, una persona est : illa vero Trinitas non una persona est, sed tres personæ, Pater Filii, et Filius Patris, et Spiritus Patris et Filii. Itaque in ista imagine Trinitatis, non hæc tria unus homo, sed unius hominis sunt. In illa vero summa Trinitate, cujus hæc imago est, non unius Dei sunt illa tria, sed unus Deus : et tres sunt illæ personæ, non una persona. Illa enim tria non homo sunt, sed hominis sunt, vel in homine sunt. Sed numquid possumus dicere Trinitatem sic esse in Deo, ut aliquid Dei sit, nec ipsa sit Deus ? Absit ut hoc credamus. Dicamus ergo in mente nostra imaginem Trinitatis, sed exguam, et qualemcunque esse : quia summæ Trinitatis ita gerit similitudinem, ut ex maxima parte sit dissimilis. Sciendum vero est, quod hæc Trinitas mentis, ut ait Augustinus in libro XIV de Trinitate 1 , non propterea tantum imago Dei est, quia sui meminerit mens, et intelligit, ac diligit se : sed quia potest etiam meminisse, et intelligere, et amare illum a quo facta est.

DIVISIO TEXTUS.

« Verumtamen caveat ne hanc, etc. » Hic incipit tertia pars istius partis quæ est de imagine prima : et hic assignat Magister differentiam inter imaginem, et exemplar : et ponit super hoc tra parva capitula, in quorum primo dicit, quod in pluribus dissimilitudo est imaginis creatæ ad increatam quam convenientia. In secunda, tangit quamdam similitudinem, scilicet quod homo habet hæc tria, et non est hæc tra : habet autem in parte sui, et

ideo illa pars dicitur imago, et homo totus gratia illius partis, sicut tabula dicitur imago grata picturae : et hæc incipit, ibi, Q, « Quod breviter ostendi potest, etc. » In tertia, aliam dissimilitudinem ostendit : qua illa tra in imagine in una persona sunt : sed in exemplari sunt tres personæ unus Deus, et non unius Dei : et hæc incipit, ibi, R, « Rursus, etc. »

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXXV.

Quare non conceditur quod tres personae sint unius Dei, sicut conceditur quod sunt unius substantiae vel essentiae?

Dubium incidit, Quare non conceditur hic quod tres personae sint unius Dei, sicut conceditur quod sint unius essentiae vel substantiae?

SOLUTIO. Dicendum, quod obliqui notant diversitatem vel in modo terminorum, vel in re. Sed cum dicitur Deus, hoc nomen, Deus, quasi contracte significat, et sic habet modum suppositi propter quod etiam recipit notionales actus, et praepositiones : ut cum dicitur, Deus Deum genuit, et Deus de Deo : et ideo non recipit significationem diversitatis respectu personarum. Sed essentia, sapientia, et hujusmodi, significant divinam essentiam ut formam, vel habitum : et ideo possunt significare per modum illum, ut in diversitate aliqua.

S. Alia assignatio trinitatis in anima, scilicet mens, notitia, amor.

Potest etiam alio modo aliisque nominibus distingui trinitas in anima, quae est imago illius summae et ineffabilis Trinitatis. Ut enim ait Augustinus in libro IX de Trinitate 1 : Mens, et notitia ejus, et amor, tria quaedam sunt. Mens enim novit se, et amat se : nec amare se potest, nisi etiam noverit se. Duo quaedam sunt mens, et notitia ejus. Item, duo quaedam sunt mens, et amor ejus. Cum ergo se novit mens, et amat se, manet trinitas, scilicet mens, amor, et notitia. Mens autem hic accipitur non pro anima, sed pro eo quod in anima excellentius est. Haec autem tria cum sint distincta a se invicem, dicuntur tamen esse unum : quia in anima substantialiter existunt.

T. Quia mens, vice Patris : notitia, Filii : amor, Spiritus sancti accipitur.

Et est ipsa mens quasi parens, et notitia ejus quasi proles ejus. Mens enim cum se cognoscit, notitiam sui gignit, et est sola parens suae notiliae. Tertius est amor qui de ipsa mente et notitia procedit, dum mens cognovit se, et diligit se : non enim posset se diligere, nisi cognosceret se. Amat etiam placitam prolem, id est , notitiam suam : et ita amor quidam complexus est parentis et prolis.

<--- Page Split --->

V. Quod non est minor mente notitia, nec amor utroque.

Nec est minor proles parente, dum tantam se novit mens quanta est : nec minor est amor parente et prole, id est, mente et notitia, dum tantum se diligit meus, quantum se novit, et quanta est.

X. Quod hæc tria in seipsis sunt.

Sunt etiam hæc singula in seipsis : quia et mens amans in amore est, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente est. Ecce in his tribus qualecumque vestigium Trinitatis apparet.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS XXXVI.

« Potest etiam alio modo, etc. »

Hic incipit pars illa in qua distinguit Trinitatem penes habitum. Et habet quatuor partes : in quarum prima dicit in quibus sicut in partibus est hæc imago, quia in mente, notitia, et amore. Secundo, ostendit qualiter progreditur una partium imaginis ex alia : et hæc incipit, ibi, T, « Et est ipsa mens quasi parens. » In tertia, ostendit æqualitatem, ibi, V, « Nec est minor proles parente. » In quarta et ultima, tangit qualter illa tria sint in seipsis, et qualiter se capiant; ibi, X, « Sunt etiam hæc singula, etc. »

Quomodo ista tria in quibus est imago, differant a tribus superius assignatis ?

Dubium incidit hic triplex, scilicet, Primo, quomodo ista tria in quibus est imago, differant ab illis tribus quæ supra assignata sunt pro imagine? Secundo, utrum ita sit in istis, sicut in personis divinis, quod unum procedat ab alio, hoc est, intelligentia a memoria, et voluntas ab utroque : sicut Filius a Patre, et Spiritus sanctus ab utroque? Tertio de ordine, utrum una istarum necessario præsupponat sibi aliam, et unus habituum præsupponat sibi alterum, et similter unus actuum sit ante alium.

<--- Page Split --->

AD PRIMUM proceditur sic :

dicat, quod mens novit se, menti attribuit actum memoriae : cum igitur potentia diffinìatur per actus, mens erit memoria. SED CONTRA hoc videtur esse quod hic diffinìens mentem, eamdem ponit diffinitionem quam supra posuit, scilicet, quod mens accipìatur hìc non pro anima, sed pro eo quod in ea est excellentus : et ita diffinìvit supra totam illam partem, quæ in se sicut in subjecto proximo contunet memoriam, intelligentiam, et voluntatem.

ULTERIUS quæritur juxta hoc, Utrum mens accipìatur hìc pro memoria, ut quidam dicunt? Et videtur quod sic : quia nosse (ut dicit Augustinus) est notitiam apud se tenere : hoc autem supra attributum est memoriae : cum igitur hìc

SOLUTIO. Quidam dicunt, quod ista trinitas differt a praecedente, in hoc quod illa sumitur penes potentias absolute, ista autem penes potentias secundum quod convertuntur ad objecta quæ per essentiam sunt idem quod ipsæ. Sed hoc nihil est : quia idem habitum est supra, quod memoria meminit sui, intelligit se, etc. Ideo alii dicunt, quod ista trinitas tota sumitur penes habitus, et quod sngula respondent singulis, et quod mens hìc ponitur pro habitu mentis, et notitia pro habitu intellectus, et amor pro habitu voluntatus : et exponunt, Mens novit se per causam, id est, mens facit ut habitus quod aliquis novit se secundum mentem.

Sed quia et alias multas extortas expositiones habet hæc opinio, et non uniuntur habitus substantialiter, ut hæc dicit : propter hoc aliter est dicendum, scilicet, quod ista trinitas sumitur penes mentem, et habitus consubstantiales mentis. Qualiter autem habitus quidem dicuntur .consubstantiales menti, postea erit in quæstione. Dico igitur sine præjudicio cum Magistro, quod mens sumitur hìc communiter ut supra pro parte quæ habet potentiam cognoscendi, et potentiam diligendi. Potentia autem cognoscendi dupliciter unitur ad actum unum, scilicet potentia memoriae, et potentia intellectus : est enim hìc idem nosse per

<--- Page Split --->

habitum quod notitiam de se in se videndo habere, ut habitus notitiæ dicat id quod est memoriae, et intuitus sui dicat actum intellectus. Et si objicitur, quod secundum hoc erit quaternitas, dicendum quod non est verum : quia intellectus et memoria secundum supra habita, non habent nisi habitum unum : nosse enim est notitiam rei apud se habere : et intelligere est se in similitudine, vel habitu illo, vel notitia illa videre, secundum quod videre nihil aliud est quam objici sibi in notitia quam habet apud se : unde illæ duæ potentiae non habent nisi unum habitum : et ideo non erit quaternitas, sed trinitas.

tamen hoc videtur esse contra intentionem Augustini in libro IX de Trinitate, ubi sunt ista verba quæ ponuntur hic 1. Et ideo dico cum Magistro, quod mens accipitur hic pro toto illo in quo sunt tres potentiae, ut supra dictum est.

Ad ARGUMENTUM autem probans hanc opinionem, dicendum quod nosse sumitur hic pro videre se in notitia : quia ad hanc notitiam sequitur amor : ita tamen quod videre se sit objici sibi in lumine notitiæ et intellectus agentus : quia aliter non semper nosset se.

ARTICULUS XXXVII.

Ad EA ergo quæ primo objiciuntur de mente, quod non sit habitus, bene eoncedo.

Ad in autem quod postea objicitur, quod etiam notitia non sit habitus, dicendum est quod habitus est, ut infra probabitur : et tamen secundum Augustinum, est consubstantialis potentiae perfectae per ipsum : et similiter est de amore : non enim ista repugnant quod aliquid sit habitus secundum aliquam rationem secundum quam perficit potentiam ad actum, et quod st de consubstantialibus ejusdem potentiae.

Utrum ita sit in istis sicut in personis divinis, quod unum procedat ab alio, puta, intelligentia a memoria, et voluntas ab utroque : sicut Filius a Patre, et Spiritus ab utroque ?

Deinde quæritur, Utrum sit talis processio in istis potentiis sicut est in personis divinis, et similiter in illis habitibus ? Et videtur quod sic : quia

Ad in autem quod ulterius quæritur, Utrum mens accipiatur pro memoria? Dicunt quadam Magistri, quod sic, et assignant rationem quare magis accipiatur pro memoria quam pro intellectu et voluntate : quia cum sint potentiae tres. memoria, intelligentia, et voluntas : memoria prima est inter eas, et ideo propinquissima substantiae mentis, quia illa oritur ex sola mente : intellectus autem ex mente mediante memoria, et voluntas ex mente mediante memoria et intellectu. Cum igitur memoria propinquissima sit menti, dicunt quod hac ratione mens ponitur pro memoria : sed

<--- Page Split --->

nisi potentiae distinguantur ad modum personarum : ergo, etc.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Sine praejudicio dico, quod est ordo naturaliter inter istas potentias. Est autem alius ordo secundum naturam,

alus secundum generationem, et alius secundum actum. Secundum naturam voco ordinem, quando aliqua res in ratione sua ponit unum esse post aliud, sicut ratio ponit sensum, et sensus ponit vegetable, et non convertitur . et secundum hunc modum vult Augustinus, quod voluntas ponit intellectum, et intellectus ponit memoriam. Unde si quis diffiniat voluntatem, dicet quod ipsa est appetitus boni cogniti : et ita in definitione voluntatus cadit intellectus : et non convertitur. Similiter si quis diffiniat intellectum de quo loquitur Augustinus, dicet quod ipse est intuitio sui in notitia mentis : et sic in diffinitione sui cadit memoria : memoria autem non habet ante se nisi mentem ut subjectum Et iste processus naturalis ordinis respondet distinctioni personarum. Quantum igitur ad hunc ordinem concedimus rationes primo inductas, quae absque dubio secundum intentionem Augustini in libro IX de Trinitate sunt adductae. Ondo autem secundum generationem est ordo secundum tempus, et talis non est ibi. Ordo autem actuum potest esse duobus modis, scilicet a praecedente ad sequens, et ille non est necessarius : non enim sequitur si notitiam rei apud se habet, quod propter hoc necessario intelligat : nec sequitur si intelligit, quod propter hoc necessario velit, nisi in uno casu, scilicet quando notitia meminit sui, intelligit se, et vult se : sed non sequitur hoc generaliter. Sed e converso est ordo necessarius, scilicet, si vult, quod necessario cognoscit : et si cognoscit, quod necessario notitiam apud se habeat : et haec consequentia probat ordinem naturae in potentiis quem diximus.

Si autem objicitur quod Augustinus dicit in libro IX de Trinitate, quod ignotum potest diligi dummodo credatur, dicendum quod sumit ignotum quod ratione creata non est notum, non pro eo quod nullo modo est notum : creditum enim aliquo modo est notum.

Et per hoc patet solutio ad totum.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXXVIII.

Utrum una potentiarum necessario præsupponat sibi aliam, et unus habituum præsupponat sibi alium, et unus actuum sit ante alium ?

Gregorius Nicænus, et Damascenus) sunt partes animæ sensibili s : ratio autem est pars rationalis animæ : et ideo non est ibi sufficiens unio, sed quædam, ut supra dictum est de visu et imaginatione, in quibus Augustinus etiam ponit Trinitatem.

Ex PRÆDICTIS patet solutio ad omnia quæ quæruntur et determinantur in Littera in duobus primis capitulis, scilicet S et T, usque ad textum sequentem.

Tertio, quæritur de ordine quem ponit Augustinus hic, quod ex memoria intellectus, et ex utroque voluntas : et ex mente notitia, et ex utroque'amor, quantum ad alium modum imaginis.

ARTICULUS XXXIX.

Huic enim videtur esse contrarium quod dicit Glossa super Eccli. xvn, 1 et seq., quod ex intelligentia voluntas, et ex utroque memoria : ergo videtur, quod memoria appropriabilis sit Spiritui sancto, et non Patri.

Utrum ista tria, mens, notitia, amor, cum ente noscente sint una substantia et essentia ?

« Hæc tria cum sint distincta a se invicem, dicuntur tamen esse unum, etc. »

Ad hoc communis est omnium responsio, quod Glossa super Ecclesiasticum distingut Trinitatem imagnis potentiarum, prout se habent ad actus acquisitos : quia intellectus in illis primo accipit notitiam, et per intentionem voluntatis reponit illam in memoriam : et in illis non est imago nisi secundum quid, cum notitia non sit substantiâls menti, et res cognitæ frequenter inferiores sunt quam cognoscens. In libro autem de Trinitate, accpit ista secundum capacitatem mentis ad seipsam, et ad Deum : quia illa naturaliter per essentiam semper præsentia sunt menti in anima : et in illis est prius habere nolüiam quod est memoriae, et postea se videre in illa quod est intellectus, et postea amare quod est voluntatis.

Si autem objicitur, quod Augustinus dicat in libro de Spiritu et anima, quod Trinitas est in ratione, irascibili, et concupiscibili, dicendum quod non est Trinitas simpliciter, sed secundum quid : irascibilis enim et concupiscibilis (ut dicit

Et hic incidit dubitatio quam verba Augustini faciunt gravem, Qualiter hæc substantialiter in anima existant ?

<--- Page Split --->

quod ista sunt una substantia et una essentia. Et rationem etiam Platonis ad hoc ponit Augustinus : quia nullum accidens in agendo extendit se extra subjectum suum in quo est : illa autem extendunt ex extra suum subjectum : ergo sunt substantia mentis, et non accidentia.

SED CONTRA hoc objicitur sic :

Notitia est habitus : omnis habitus est qualitas : ergo notitia qualitas est, non ergo substantia. Eadem est objectio de amore. Si dicatur, quod non est qualitas quando mens novit se. CONTRA : Nosse se est notitiam sui apud se tenere : hoc autem fit per habitum veri et boni quod mens est : ergo videtur adhuc, quod ille habitus sit accidens qualitatis.

ULTERIUS QUÆRITUR,

gustini ratio quam inducit : multa enim accidentia sunt quae agendo se extendunt ultra suum subjectum, ut calidum, frigidum, etc. : ista enim immutant corpora sibi vicina.

SOLUTIO. Sine præjudicio dico, quod ista non sunt substantia mentis nec substantiæ, nisi uno modo tantum considerata, scilicet quando mens novit se, et amat se: et hoc accipitur ab Augustino in eodem libro scilicet in libro IX de Trinitate 1, quia postquam omnia verba superiora dixit, ita subjungit in Littera : Quomodo autem illa tria non sunt ejusdem substantiæ non video, cum mens ipsa se amet atque ipsa se noverit : atque ita sunt hæc tria, ut non alteri alicui rerum mens vel amata vel nota sit. Unius ergo ejusdemque essentiae necesse est hæc tria sint : et ideo si tamquam in commixtione confusa essent, nullo modo essent tria, nec referri ad invicem possent. Et dat exemplum de tribus annulis ex auro, et potione ex vino, et aqua, et melle, quæ non sunt unius substantiæ distinctæ in illis. Unde dico, quod cum dicit Augustinus, quod notitia est substantia, intelligit hoc de notitia quæ oritur ex mente, cum mens novit se : et de amore qui oritur ex his duobus, cum mens amat se. Sed adhuc distinguendum est hic, quod notitia non sumitur hic pro actu qui est a cognoscente supra cognitum : quia ille non est notitia : sed sumitur pro habitu. Est autem duplex habitus : unus est qui est perfectio per modum qualitatis difficultatem a potentia operativa tollentis, et talis habitus non est iste. Alter est qui ex hoc quod præsens res indi-

<--- Page Split --->

stanter a mente habetur, dat facultatem operandi semper, et talis habitus est mens sibi præsens, ut præsens : dicit enim Augustinus, quod habitus est quo quis agit cum voluerit : et hoc modo sumendo hic habitum, erit hic habitus notitia mentis qua nota est subi : hoc autem non est aliud quam præsentia sui sibi : et tunc notitia materialiter accepta, idem erit quod mens nota. Idem autem in substanta sunt mens nota, et mens noscens, relata ad invicem secundum relationem noscentis et noti. Talem autem notitiam quæ est mens nota sequitur secundum naturam amor, et accipitur materialiter, id est, mens amata : et hæc iterum erit idem in substantia cum mente noscente et amante, relata tamen per hoc quod est amata et amans. Quod autem talis notitia, et amor, habitus decuntur a Magistris, hoc non est, quia sit qualitas aliqua mediata in qua videatur et ametur mens nota, sed tantum propter modum significandi quem relationes important noscentis et noti, et amantis et amati : illæ enim supponunt quasi quosdam habitus, notitiam, et amorem . eo quod notitia et amor non sunt relativa proprie, sed tantum hoc quod significant secundum nomen, id est, habitus quosdam, illi habent conjunctum respectum ad aliud : sicut et scientia respectum dicit ad scibile, qui conjunctus est habitui quem significat secundum rem : sed in hoc est dissimile, quod notitia mentis nihil aliud est quam mens nota, licet aliud sit secundum rationem. Et sic patet qualiter sit notitia accepta, et amor, cum dicitur quod sit idem in substantia cum mente noscente Et ita intelligit Augustinus. Et per hoc patet solutio ad primum.

stotelem et alios Philosophos, quædam potentia est ante esse rei, et quædam est post ipsum. Dicit etiam Aristoteles, quod vegetativum est in sensitivo, et sensitivum in rationali, sicut trigonum in tetragono. Trigonum autem componit tetragonum : quia (sicut dicit Boetius.) duo trigoni compositi tetragonum faciunt, tres autem pentagonum, et sic de alus : igitur trigonum est in tetragono, sicut potentia in actu : et tetragonum in trigono, sicut actus in potentia : ergo vegetativum est in sensitivo, sicut potentia anterioris differentiæ dicitur esse in actu sequentis : potentia autem anterioris differentiæ non destruitur per actum sequentis, sed potius perficitur ad amplius posse : plus enim potest sensitivum quam vegetativum, et plus rationale his duobus. Si ergo consideretur substantia animæ prout ipsa est perficiens corpus in se et in partibus, necesse est quod habeat in se posse onnium potentiarum, tamquam constituentium illud universale posse animæ, secundum quod confert corpori esse animatum et in se et in partibus : ergo hoc modo potentiæ suæ sunt ante ipsam secundum rationem, et de substantia ejus, et conferunt ipsi esse complementum in talù posse. Hoc modo dicit Magister, quod sunt substantialiter in anima : quia sicut substantiale est pars esse, ita sunt potentiæ pars esse animæ : et sic non est concedendum, quod sint qualitates sive propriæ passiones ipsius, nisi secundum illum modum quo omnis forma quale dicit, lçet non quale, sed quid dicant in eo cujus sunt formæ, sicut formæ et differentiæ substantiales : et sic tali prædicatione dicuntur una essentia, una vita, et una mens. Sicut enim dictum est supra, anima potest accipi aut in esse, aut in posse : comparatur enim ad corpus, sicut ad materiam suam simpliciter, secundum esse quod confert corpori : et sic ipsa est essentia corporis : et Philosophus vocat eam substantiam secundum rationem hujus corporis, id est, substantiam formæ a qua

Ad quest.

Ad aliud dicendum, quod in veritate ista tria et præcedentia tria sunt una essentia, una vita, una mens, quodam modo loquendi : eo quod, sicut Magister dicit, substantialiter in vita, mente, et essentia consistunt. Et ad hoc intelligendum notandum est, quod secundum Ari-

<--- Page Split --->

sumitur ratio animati corporis. Comparatur etiam ad corpus, ut est organicum : et cum organicum sit instrumentum potentiae, non erit ipsa perfectio corporis organici nisi secundum suum universale posse quod habet ex potentius : et quia prima perfectio corporis potentia vitam habentis est vita, ideo ipsa in ista comparatione dicitur vita. Tertiam habet comparationem ad id secundum quod potest separari a corpore, et sic dicitur mens. Dico igitur, quod cum dicitur quod haec tria sunt una essentia, vel una substantia, est praedicatio totius potestativi secundum remotissimam rationem partium a toto, quia minime accipit anima secundum quod est essentia corporis a posse potentiarum : sunt tamen de essentia ejus et substantia ejus : et quia illa essentia non dividitur in partibus, sed est in qualibet parte tota, ideo decuntur esse essentia. Secundum autem quod anima est vita talis corporis ut organici, sic habet in se posse potentiarum, et ut mens substantialiter habet potentias in genere : et ideo minus remota praedicatio est, cum ista dicuntur vita : quia potentiae conferunt ad hujusmodi vivere, et ideo etiam vivere dicitur multipliciter, scilicet generare, et alimento uti, et movere, et sentire, et intelligere, quia in tali vivere est esse corporis organici, vel in se, vel in partibus. Sed tamen quia ista tres potentiae in imagine non sunt alicujus partis corporis actus, ideo adhuc remota est praedicatio : minus tamen quam prius : quia licet non constituant posse animae in hoc quod perficit organa, tamen in ratione generis accedunt, id est, in quantum potentiae sunt : sed cum dicitur, quod sunt una mens, propinguissima est praedicatio actus de his quae sunt in ipso ut potentiae praecedentes et constituentes eum : sicut si ego dicerem, Sensibilis anima est substantialiter potestas vegetandi, et sentiendi : ex his enim duabus consequenter ordinatis ut sentiendi potestas sit post potestatem

vegetandi, constituitur sensibilis anima. Alo modo potest considerari potentia ut est ad actum qui est operatio animati : et sic est potentia post esse, fluens tamen de essentialibus animati : et sic est po- tentia naturalis quae est in qualitate, ra- dicata tamen secundum originem in par- tibus constituentibus animam : et sic haec tria dicuntur partes substantiales : quia sunt radicatae in partibus quae consti- tuunt et praecedunt esse.

Ad rationem Augustini, dicendum, quod bona est, sed difficilis ad intelli- gendum : ipse enim probat hoc quod est prius secundum naturam per id quod est posterius : quia accidentia non ha- bent esse nisi a subjecto, licet formae ra- tionem quamdam habeant a seipsis, ut ducit Avicenna : et hoc patet ex hoc quod accidentis est esse in esse, et accidentia non sunt quando non sunt in subjecto, nec per se habent virtutem agendi : et ideo quantum ad esse et quantum ad age- re sequuntur subjectum in quo sunt : et hoc vocat ipse non extendere se extra il- lud : non enim intendit quod non pos- sint immutare aliud subjectum, sed quod non possint hoc nisi virtute subjecti in quo sunt. Sed ista partes non sunt tales, imo radicantur in partibus praecedenti- bus esse, et ideo quoad hoc non habent a subjecto hoc agere, sed potius subjectum ab illis, et ita per se sine multitudine sui in medio extendunt se ad aliud : cum enim intelligo rem distantem, non opor- tet quod intellectus multiplicet se in me- dio : sed forma accidentalis ideo quod sequitur esse, in omni eo in quod agit est ut in subjecto, et aliter non ageret in ip- sum : et hoc quidam dicunt omni formae substantiali convenire a virtute cœeli quae est in ipsa : sed quidquid de hoc sit, hoc convenit illi formae quae substantia com- plecta est, sicut anima, et completur suis potestatibus, sicut dictum est. Alii autem diversas rationes assignaverunt de quibus disputare esset dispendium.

<--- Page Split --->

Y. Quomodo mens per ista proficit ad intellgendum Deum ?

Mens itaque rationalis considerans hec tria, et illam unam essentiam in qua ista sunt, extendit se ad contemplationem Creatoris : et videt unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate. Intelligit enim unum Deum esse, unam essentiam, unum principium. Intelligit enim, quia si duo essent, vel uterque insufficiens esset, vel alter superflueret : quia si aliquid deesset uni quod haberet alter, non esset ibi summa perfectio. Si vero nihil uni deesset quod haberet alter, cum in uno essent omnia, alter superflueret. Intellexit ergo unum esse Deum omnium auctorem, et vidit quia absque sapientia non sit, quasi res fatua : et ideo intellexit eum habere sapientiam, quae ab ipso genita est : et quia sapientiam suam diligit, intellexit etiam ibi esse amorem.

Expositio Textus.

est : sed sapientia est essentia : ergo essentia genita est, quod falsum est.

« Mens itaque rationalis, etc. » Hic incipit pars illa in qua imaginem creatam applicat ad exemplar increatum, et ostendit quid haberi possit per considerationem ipsius.

Objicitur autem de hoc quod ipse dicit « eum habere sapientiam quae ab ipso genita est, etc. » : ergo sapientia genita

SOLUTIO. Hic breviter transeo (quia infra de hoc erit quaestio) dicens, quod sapientia accipitur hic ut appropriatum in quo intelligitur proprium : quia ita ducit imago in sapientiam, et ideo sapientia est Filius, et est sensus, id est, Filius cujus appropriatum est sapientia.

solutio

Z. Hic de summa Trinitatis unitate.

Quapropter juxta istam considerationem, ut ait Augustinus in libro IX de Trinitate 1, credamus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum unum esse Deum, universae creaturae conditorem et rectorem : nec Patrem esse Filium, nec Spiritum sanctum vel Patrem esse, vel Filium : sed Trinitatem relatarum ad invicem personarum. Ut enim ipse ait in libro de Fide ad Pe-

<--- Page Split --->

trum : Una est natura sive essentia Patris, et Filii, et Spiritus sancti, non una persona. Si enim sic essent 2 una persona, sicut est una substantia Patris, et Filii, et Spiritus sancti, veraciter Trinitas non diceretur. Rursus quidem Trinitas esset vera, sed unus Deus Trinitas ipsa non esset, si quemadmodum Pater, et Filius, et Spiritus sanctus personarum sunt ab invicum proprietate distincti, sic fuissent quoque naturarum diversitate discreti. Fides autem Patriarcharum, Prophetarum atque Apostolorum unum Deum praedicat Trinitatem esse. In illa ergo sancta Trinitate unus est Deus Pater, qui solus essentialiter de seipso Filium unum genuit, et unus Filius est, qui de uno Patre solus essentialiter natus : et unus Spiritus sanctus, qui solus essentialiter a Patre Filioque procedit. Hoc autem totum non potest una persona, id est, gignere se, et procedere de se : ut enim ait Augustinus in libro I de Trinitate : Nulla res est quae seipsam gignat ut sit 3.

Exposition textus.

« Quapropter juxta istam considerationem, etc. »

Haec est ultima pars in qua scilicet, quasi concludendo determinat quid tenondum est de Trinitate et unitate in quam ducit imago. Quod totum est planium praeter hoc quod dicit, quod « solus essentialiter de seipso Filium unum genuit. » Per hoc enim generatio videtur esse actus essentiae. Si hoc diceretur,

tunc objicitur in contrarium : quia cujus est actus, illud agit illo actu : essentiae est actus : ergo essentia agit illo actu : sed ille actus est generatio Filii : ergo essentia generat Filium : et generatum non est gignens, ut infra habebitur : ergo Filius non est essentia, quod falsum est.

SOLUTIO. Essentialiter genuit, id est, genuit Filium habentem eamdem essentiam secum : et ita cessabit objectio : et in aliis Littera plana est.

1 S. AUGUSTINUS, de Fide ad Petrum, cap. 1. 2 Edit. Joan. Alleaume, esset.

3 S. AUGUSTINUS, Lib. I de Trinitate, cap. 1.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO IV.

A. Hic quæritur, Utrum concedendum sit quod Deus se genuerit ?

Hic oritur quaestio satis necessaria. Constat enim, et irrefragabiliter verum est, quod Deus Pater genuit Filium. Ideo quæritur, Utrum concedendum sit quod Deus genuit Deum. Si enim Deus genuit Deum, videtur quod aut se Deum, aut alium Deum generit. Si vero alium Deum genuit, non est lantum unus Deus. Si autem seipsum Deum genuit, aliqua res seipsam genuit. Ad quod respondentes dicimus, sane et catholice concedi quod unus unum genuit, ut quod Deus Deum genuit : quia Deus Pater Deum Filium genuit. In symbolo quoque scriptum est, « Lumen de lumine, Deum verum de Deo vero 1. » Quod vero additur, ergo genuit se Deum, vel alium Deum : neutrum concedendum esse dicimus. Quod alium Deum non genuit, manifestum est : quia unus tantum Deus est. Quod autem seipsum non genuit, ostendit Augustinus in libro I de Trinitate 2, dicens : Qui putant ejus potentiae esse Deum, ut seipsum ipse genuerit, eo plus errant, quod non solum Deus ita non est, sed nec spiritualis, neque corporalis creatura. Nulla enim res est quae seipsam gignat ut sit : et ideo non est credendum vel dicendum quod Deus genuit se.

DIVISIO TEXTUS.

« Hic oritur quaestio satis necessaria, etc. »

Hic incipit tradere Magister notitiam Trinitatis et unitatis secundum vias quas prædeterminavit. Et dividitur pars ista libri in duas partes, secundum quod dupliciter cognoscitur Trinitas, scilicet in se, hoc est, ut est causa per creationem : et in appropriatis quae conveniunt ei secundum quod creat res, et est causa univer-

salis esse omnium creaturarum : sic ei conveniunt sapientia, omnipotentia, voluntas, de quibus agit in secunda parte quae incipit infra, dist. 35, scilicet, « Cum supra disseruerimus et plura dixerimus, etc. »

Prima pars quae de his est quae conveniunt personis divinis in comparatione ad actum creandi res quae fluunt ab ipsis, dividitur in tres partes, secundum tria quae exiguntur ad personarum distinctionem. Primum horum trium est, quod determinetur modus et actus quo

<--- Page Split --->

persona fluit a persona, eo quod est persoma a qua est fluxus iste, et est persona fluens, et iterum alio secundum rationem fluxu fluit a Patre, et alio fluit Spiritus sanctus ab utroque : et isti modi fluxus personae a persona determinantur in prima parte. Secundum quod exigitur, est ut remaneat aequilatis et communicabilitas in natura cujus sunt personae, et aequilatis praedicationis omnum communium de ipsis : et hoc determinatur in secunda parte quae incipit infra, dist, 19, ibi scilicet, « Nunc postquam coaternilitem trium personarum, etc. »

Tertium autem est, quod sint proprietales secundum quas una persona ab alia distinguitur : et hoc determinatur infra, dist. 26, ibi scilicet, « Nunc de proprielultbus, etc. »

Prima harum partium dividitur in duas : in quarum prima tangit generationem Filii a Patre. In secunda, tangit processionem Spiritus sancti ab utroque, scilicet a Patre et Filio : et haec incipit infra, dist. 10, ibi scilicet, « Nunc post Filii aeternitatem, etc.

Prima harum dividitur in quatuor quae circumstant actum generationis. Ad omnem enim actum generationis quatuor viguntur, scilicet termini actus inter quos est, ut a quo et in quem est : secundum. potentia inclinans ad actum in generante : et tertium, natura communicata per actum generationis, quae vel dicilur in generante et generato, vel secundum idem simpliciter manet in utroque : et quartum est id quod accidit generationi per modum mensurantis extrinsecus, sicut tempus mensurat in generatione corruptibiiium, ut dicit Dionysius, aeternitas autem in generatione aeterna : et de his quatuor agitur hic in quatuor partibus se consequentibus : de terminis enim generationis agitur in prima : de potentia inclinante ad actum ex parte generantis agitur in secunda, ubi incipit dist. 6, ibi, « Præterea quæri solet, Utrum Pater genuerit Filium, etc. » De communicabilitate au-

tem naturae quae simpliciter vere incommutabiliter manet in generante et genito, agitur in tertia quae incipit in dist. 8, ibi, « Nunc de veritate sive proprietate, etc. » Sed de eo quod est per modum mensurantis extrinsecus, scilicet coaeternitas, agitur in quarta quae incipit in dist. 9, ibi, « Nunc distinctionem personarum, etc. »

Sed quia ulterius est persona generans et persona genita, non dubitabitur, Utrum persona aliquo modo esset terminus generationis? sed dubitatio est, utrum essentia sit? quae significatur duobus nominibus, scilicet ut nomine concreto, et abstracto : et ideo dividitur haec pars in duas distinctiones : ita quod in prima quaeritur, Qualiter se habeat ad generationem, scilicet aeternam significatam sub hoc nomine Deus, cum dicitur, Deum Deus genuit? Et in secunda, Utrum abstracte significata possit esse terminus generationis? et haec incipit in dist. 3, ibi, « Post haec quaeritur, Utrum concedendum sit, etc. »

Prima distinctio continet dissolutionem duorum argumentorum sophisticorum. In primo enim capitulo A determinat Magister, Utrum Deus generat se Deum, vel alium Deum? In secundo autem movet aliam dubitationem, Utrum generat se Deum qui est Deus Pater, aut Deum qui non est Deus Pater? ibi, B, « Sed adhuc opponunt garruli, etc. »

ARTICULUS I.

An Deus genuit se Deum, an alium Deum?

Prima argumentatio est ista : Deus genuit Deum : aut ergo genuit se Deum, aut alium Deum : si se Deum : ergo idem in persona generat, et generatur : si alium Deum : ergo est alius Deus quam Deus generans : ergo generans et

<--- Page Split --->

genitus non sunt idem Deus, quod falsum est.

et ut non Deus primus et Deus posterior sit, atque adjectionem suscipiat.

Obiicitur autem contra primam sic :

Ojboi

Ad hoc solvendum dicit Magister, quod neutrum est concedendum. Et videtur esse sua ratio : quia cum hoc pronomen se sit relativum reciprocum, ipsum supponit et refert suppositum verbi : suppostum autem verbi est persona Patris : et hoc nomen, Deus, per verbum copulans actum notionalem, trahitur ad supponendum pro persona Patris, et illa non est genita : sed hoc relativum, alus, est relativum diversitatis, et terminum adjunctum sibi respcct gratia formae : et cum adjungitur huic nomini, Deus, gratia divinitatis notabit diversitatem : et cum non sit diversitas deitatis inter Patrem et Filium, dicit Magister hanc non esse recipiendam : Deus genuit alium Deum.

ARTICULUS II.

Quid sit generatio ?

Sed hic incidit multiplex quaestio. Quærtur enim primo, quid sit generatio ? Secundo, an generatio conveniat Deo ? quia si non convenit, tunc nulla est quastio Magistri. Tertio, utrum per prius conveniat Deo vel creaturæ ? Quarto de argumentatione quam hic ponit Magister et solvit, utrum habeat processum vel non ?

Circa primum proceditur sic :

Dicit Damascenus : Generatio est. ex substantia generantis produci quod generatur simile secundum substantiam 1. Aliam definitionem generationis divinae dat idem sic : Generatio quidem sine principio et æterna naturae opus est, et ex substantia ejus profecta : ita ut is qui generat, mutationem non subeat ullam,

<--- Page Split --->

ergo substantia non supponit ibi personam Patris.

Eodem modo quæritur de secunda diffinitione Damasceni.

SOLUTIO. Dicendum, quod utraque Solutio. diffinitio satis bona est : et prima diffinit generationem univocam in genere : et voco generationem univocam, illam quae est in similem formam et speciem cum generante, sicut homo generat hominem : in genere autem voco generationem, qua diffinitio secundum aliquem modum convenit divinae generationi, et hominis, et aliarum creaturarum, convenit enim per prius et per posterius, ut infra patebit.

DICENDUM ergo ad primum, quod præPrima diffinuto Damaspositio ex notat ibi identitatem essentiae. ceni Ad I. Sicut enim in materialibus dicimus, Cultellus est ex ferro, significantes non tantum materiam, sed etiam quod est esse ferri in cultello esse, eo quod materia maneat in materiato : ita transsuminus in divina, abjiciendo quod imperfectum est, et attribuimus Deo perfectum. Cum igitur tria notentur in tali locutione, scilicet quod ferrum fuit subjectum operationis et ipsius fieri quo fiebat cultellus, et quod cultellus potentia fuit in ferro, et quod habet essentiam ferri in se : duo prima sunt imperfectionis, et ideo Deo non conveniunt : sed tertium perfectionis est, et hoc Deo convenit, scilicet substantiam habere generantis eamdem. Et si quæratur,

<--- Page Split --->

Utrum notet habitudinem causæ respectu essentiae ? dico quod non, sed potius illam habitudinem ponit respectu ejus qui habet essentiam, et ille est Pater, respectu cujus notat originis rationem, quae ratio licet causa proprie non sit, tamen habitudinem quodammodo simullem habet. Objectio autem procedit in his substantus generatorum quae fiunt, ubi actus educitur de potentia : et hoc nullo modo convenit in generatione divina.

Ad 12 quod quaeritur de substantia, dicendum quod substantia stat pro natura secundum quod substat et subsistit, id est, secundum quod est in habente eam, sicut significatur in hoc nomine, Deus. Licet enim Pater generet, et non substantia divina : tamen Pater non generat nisi secundum substantiam : generare enim est a potentia naturae secundum quod natura est : et illeo non oportet, quod substantia distinguatur vel in Patre, vel in Filio : quia sicut Pater secundum substantiam generat, ita Filius secundum substantiam et naturam generatur : quia eadem potestas naturae quae est in Patre ad hoc ut generet, est in Filio ad hoc ut generetur, ut Magster infra dicet 1 : et ideo patet quod manet indistincta in generante et genito, sed in utroque est sicut idem.

Ad 3 et 4. Ad uoc quod quaeritur de actu generationis, dicendum quod non est ibi fieri vel actus medius inter generantem et genitum, et actus non dicit nisi notionem sub alio modo significandi : quia notio nominat proprietatem secundum quod per ipsam persona cognoscitur, sed actus nominat eam secundum rationem acceptionis vel dationis essentiae : haec est enim vera, quod Pater dat essentiam Filio, et Filius accipit essentiam a Patre : rationem autem istus dationis et acceptionis per modum intelligendi nominat actus notionalis : Filius enim per generationem accipit essentiam a Pa-

tre . nec tamen essentia generatur, nec per accidens, sed nec per consequens.

Ad 10 autem quod objicitur, quod intellectus sit cassus, dicendum quod hoc est verum, si nulla ratione posset poni in re : sed licet non sit actus in divinis ut fieri, vel ut medium inter agentem et id in quod agit, tamen sunt in hoc quod persona non tantum persona est, sed etiam origo est alterius personae quae est ex ipsa . et ipsam rationem originandi exprimunt actus notionales.

Ad aliud dicendum, quod substantia Filii non generatur, nec substantia in Filio generatur, sed tamen substantia Filii per generationem accipitur. Regula eum est, quod quidquid habet et quidquid est in persona principata ab alia, habet et est et accipit ab illa a qua est : et istam rationem habendi essentiam significat Damascenus cum dicit, quod simile secundum substantiam generatur.

Ad 10 quod quaeritur de alia diffinitione. Dicendum quod Damascenus accipit ubi naturam in ratione naturae : licet enim idem sit in divinis natura et substantia, non tamen habent eamdem rationem significandi in nomine secundum diffinitionem quam dat Boetius de natura : natura enim dicitur secundum quod est principium producendi ex se simile, et hoc principium est Pater, sed secundum virtutem naturae quae est communicabilis alii supposito sine divisione sun. Et sic patet quod in hac ratione naturae aliquid attribuitur naturae quod non attribuitur substantiae, licet idem sint. Et per hoc patet solutio etiam ad sequens : quia hunc modum significandi non habet substantia quem habet natura : et ideo generatio melius dicitur opus naturae, quam opus substantiae.

Ad aliud dicendum, quod virtute illius generationis sequitur quod unus non sit posterior altero hoc modo : quia in natura in qua nihil est in potentia

<--- Page Split --->

ante actum,.non est Pater ante ens quam Pater vel generans : haec enim generatio ponit ordinem naturae quo alter sit v altero, non quo alter sit prior altero, ut habetur infra 1 : et ideo virtute hu- ju generations in quantum est haec in divinis, et non in quantum generatio simpliciter, habet quod alter non est prior altero, et quod Pater non subjici- tur versioni, qua non commutatur, cum nunquam exivert de potentia ad actum, vel de otio in operationem.

ARTICULUS III.

An Deo conveniat generare ?

Deinde habito quid sit generatio in communi, quaeritur, An Deo conveniat kuncrare ? Videtur autem quod non :

quae generantur secundum partem suae naturae, et non totam naturam dando genito : sed Pater totam essentiam dat Filo. Contra : Pater est simplex persona eadem simplicitate qua et natura divina simplex : cum igitur Filium generet ex se, si propter simplicitatem essentiae dat et totam essentiam, multo magis cum persona propinquisor sit generationi quam essentia secundum rationem intelligendi, Pater dat ei personam suam indistinctam in Patre et Filio : sed propter essentiae indivisibilitatem Pater et Filius sunt una essentia : ergo multo magis propter indivisibilitatem personae Pater et Filius sunt persona una : sed hoc falsum est : ergo generatio non convenit Deo neque gratia naturae, neque gratia personae.

Solutio. Dicendum est, quod Deo super omnia et inter omnia existenti dignissime convenit generatio, et hac ratione nihil ens in potentia est in ipso. Cum igitur omnis natura quantum est de se communicabilis st, ista aptitudo non erit in Deo nisi in actu : ergo sua natura erit communicata pluribus hypostasibus ejusdem naturae. Dicendum igitur, quod generare diversimode convenit diversis : sed quoddam unum est in omnibus generationibus. Quædam enim generant per hoc quod inducunt species suas in materia corporis quod est extra se, sicut corpora simplicia homogenea, ut ignis : per hoc enim quod sunt homogenea in toto et in partibus, nihil est in eis quod non stet in actu sub forma

<--- Page Split --->

speciei : et ideo nihil est in potentia in ipsis : et ideo necesse est quod generent species suas in materia aliena. Quædam autem sunt quæ generant per decisionem partis a sua materia, quæ potentia est sub forma speciei, sicut complexionata et mixta quædam, ut vegetabilia et sensibilia, ut homo. Quædam autem multiplicant suas formas per sui præsentiam in materia aliena, ut luminosa. In omnibus autem his generationibus illud est commune quod est essentiae sive formæ communicatio : et hoc ideo contingit, quia omnis forma quantum est de se communicabilis est, et præcipue substantialis : unde si non communicetur, hoc contingit ab eo in quo est : et hoc potest esse tribus modis. Uno et proprie : quia quidquid illius formæ est receptibile, habet totum intra se, sicut est in specie solis vel lunæ. Alio modo : quia ipsum in quo est, non est divisibile, ita quod præcidat a se partem in qua sua forma sit in potentia, sicut est in Angelo in quo ipsum quod est, est indivisibile non habens partem quæ sit potentia Angelus, et partem quæ sit actu sub forma Angeli. Tertio : quia ipsum non est generativum sui per potentiam in alio, sicut lux, eo quod non sit forma immutans et hoc modo agens. In divinis autem essentia quidem communicabilis est, sicut omnis essentia, sed non divisibilis : quia divisibilitas imperfectionis est, et quod essentia creata dividitur in illis in quibus communicatur, est imperfectionis suæ, scilicet quod non est omnino simplex : si enim ita esset simplex in esse, sicut in ratione essentiae simplex est, singularia quibus communicatur ita essent unum in esse sicut in ratione : sed divina essentia omnino et perfecte simplex est et communicabilis : ergo ipsa erit secundum esse simplex communicata, nisi aliud impediat : non autem potest impedire quod est vel qui est, cum sit indifferens ab essentia : ab ipsa ergo communicabitur : et cum non sit actus communicatio-

nis essentiae nisi generatio, erit generatio in divinis.

UNDEDICENDUMadprimum , quodge - nerationonesttantumadhocutperpe - tuetinsuccessionequodinseperma - nerenonpotest , sedtantumhacdecausaestinessentiisillisquænonintotopos - suntcomplereidquodestsivesupposi - tuminquosunt : sienimintotocom - plerent , nonessentinpotentiaadaliamformam : talisautemnonestessentiadivina : etideoindivinisnonestgene - ratiopropterhanccausam .

ADALIUDdicendum , quodessentiadi - vinamultiplicarinonpotest , itaquoddividatur , veldeturnaturæextranææ : sedpotestcommunicarisuppositisejus - demnaturæquæidemsuntinipsaperessentiametesse .

ADALIUDdicendum , quodilludgene - rabileestcorruptibile , quodpergenera - tionemexitdepotentiaadactum , quiailliusessepræceditnonesse : sedilludgeneratumnongenerabilequodcoævumestetcoæternumgeneranti , nonesthu - jusmodi : etideononoportet , quodsitcorruptibile .

ADALIUDdicendum , quodillapropo - sitiofalsaest , sigeneraliteraccipiatur : sedtamenveraestinhisquæpergene - nerationemexeuntdenonesseadesse , quiainillisrecipiensformamestdiver - sumabipsaformapersubstantiamma - ternæ , etabipsogenerante : sednonoportetquodomnisgeneratiosithujus - m o d i , utpatetexprædictis .

ADIDquodcontraresponsionemobji - citur , scilicetquodPaterdattotamsub - stantiamFilio , e t c . , dicendumquodnondatsibipersonam : personaenimestquæconsistitsuaproprietate : proprietasautemsecundumsuirationemest , quiaunietnonaliiconvenit : sedquidquidestdesesiveabsolutum , totumdatei . Etsiobjicatur , quodpersonaestsubstan - t i a : ergopersonamdatei . Inciditfalla - ciaaccidentis : quialicetpersonasitsubstantia , tamenmultaatribuuntursub - stantiæquænonattribuunturpersonæet

<--- Page Split --->

multa attribuuntur personae quae non attribuuntur substantiae : sicut distingui convenit personae, et non substantiae : et communicari per generationem, et hujusmodi, conveniunt substantiae quae non conveniunt personae : persona enim est quae distinguitur, et ideo per generationum non communicatur.

Ad id quod ulterius quaeritur, Quare Dco attribuitur generare? Dicendum quod propter communicabilitatem essentiae cujus communicabilitatem non impedit quod est, eo quod indifferens est ab ipsa : et non sunt illae causae quae in objiciendo pro causis sunt positae.

ARTICULUS IV.

I' trum generare per prius conveniat Patri caelesti, et per posterius inferiorihus, aut e contra ?

Deinde quaeritur, Utrum generare per prius conveniat Patri caelesti, et per postrius inferioribus, vel e converso ? Et videtur, quod per prius Patri caelesti : quia

nitate naturali quae propria est : ergo generatio per prius Deo convenit.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod generare, sicut et alia nomina et verba accipiuntur duobus modis, scilicet secundum rationem usitatam in nomine, et sic omnia per prius conveniunt creatis, et per posterius divinis : possunt etiam accipi secundum naturam ipsius rei, et sic per prius conveniunt generatio et paternitas Deo, quam homini vel alii creaturae.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum quod non est verum quod generatio per se dicat mutationem, sed potius per accidens, scilicet in quantum est in natura quae est in potentia et divisi-

<--- Page Split --->

bilis : sine mutatione autem est in natura quae indivisibilis manens sine sui mutatione pluribus hypostasibus communicatur.

Ad alud dicendum, quod generatio non est entis imperfecti nisi per accidens ut subjecti. In corruptib libus autem generationi subjicitur ens imperfectum quod est materia : sed hoc accidit generatoni secundum quod est in hac natura : sed in ala natura est generatio quae est notio generantis, secundum quod ex se demonstrat filium eamdem naturam et essentiam habentem cum generante, ut supra dictum est.

ARTICULUS V.

An Deus genuit Deum seipsum, vel Deum alum?

Consequenter quaeritur de argumentatione quam hic ponit Magister, scilicet, si Deus Deum genuit: ergo se Deum, vel alium Deum genuit, etc.

Videtur autem, quod genuerit alium Deum :

præsentis temporis : ergo hoc verbum, genuit, cum sit prædicatum, non extrahet sibi Deus a supposito substantæ ad standum pro persona : et ideo hæc non est vera, Deus Deum genuit, ut videtur, quam tamen Magister concedit in Littera.

<--- Page Split --->

persona est generans et genitus. Si non so, et Deum genuit : ergo alium Deum genuit, quod Magister negat.

SOLUTIO. Hoc tripliciter consuevit solvi a Magistris Qudam dicunt quod ly alium v parte prædicati potest esse substantitum, vel adjectivum. Si sit adjectivum, tunc dicunt istam esse falsam, genuit alium Deum : qua tunc ly alium ponit diversitatem respectu formæ hujus nominis, Deum : quia adjectiva formam quam significant ponunt circa substantiva sua. Si autem sit substantivum, dicunt esse veram sic, genuit alium qui Deus est. Alii dicunt, quod potest facere appositivam constructionem, vel adjectivam : si appositivam, vera est : si adjectivam, falsa est. Tertia opinio est Magistri in littera : et illam sequimur, dicendo quod nec sequitur, ergo se Deum : nec sequitur, ergo alium Deum, propter rationem superius assignatam.

DICENDUM ergo ad primum, quod licet in alium sit relativum, non tamen per se nolat distinctionem personalem : et hoc patet : quia convenit essentiae et personae : est enim essentia alia ab essentia creati, et persona est alia ab alia persona : et ideo non per se est notionale, sicut generare, et hujusmodi. Unde terminum substantialem ad standum pro persona cogere non potest : imo cum notet alietatem, et omnis aletas quae simpliciter est aletas, est gratia formae, respiciet hunc terminum, Deus, gratia formae : et sic locutio est falsa.

bo, sed potius appellat hoc suppositum cui soli convenit ille actus.

Ad n quod objicitur de solutione, dicendum quod quidam ita dixerunt, licet improbabile sit : tamen ad argumentum contra, solverunt quod licet ly alium non habeat se in ratone communis ad ly Deum, tamen potest notare distinctionem in persona, cui personae convenit esse Deum : et ita appositive vel quasi appositive construitur.

Ad n quod objicitur de alia solutione, dicendum quod si ly alium substantivatur, tunc subintelligitur participium entem, ut sit sensus, genuit alium entem Deum : et sic non necessario ly alium trahit numerum et genus a substantivo : congrue enim dicitur, genuit alium entem Deum, licet falso dicatur.

Ad ALIUD dicendum, quod idem et diversum dividunt ens creatum : et idem dicitur a quo non differt differentia, diversum autem diversum in essentia : unde haec non dividunt ens increatum quod secundum suppositum est distinctum, secundum essentiam autem indistinctum.

Ad ALIUD dicendum, quod istae non sunt contradictoriae, genuit se, genuit non se : sed non genuit se, et haec est vera : sed ex illa non sequitur : ergo genuit alium : quia illa qua dicitur, non genuit se, vera est : sed non potest inferri : ergo genuit non se : quia illae non aequivalent, ut patet ex prædictis.

Ad ALIUD dicendum, quod sunt quidam actus uni soli convenientes in suppositis alicujus naturae : et quando terminus communis in natura illa supponit verbis significantibus hujusmodi actum, intelligitur quod gratia suppositi cui ille actus convenit, supponit : ut cum dicitur, Deus tonat, coruscat, apud Gentiles intelligitur Jupiter : et talis actus est generare qui soli convenit Patri : et ideo Deus appellat Patrem, cum dicitur, Deus genuit Deum : et non restringitur ab ipso ver-

ARTICULUS VI.

Quomodo supponunt illi termini, quando dicitur, Deus de Deo, lumen de lumine, lux de luce ?

Consequenter quaeritur de hoc quod dicit de symbolo : « Deum de Deo, lumen de lumine, etc »

<--- Page Split --->

de Deo, non debeat ly Deum restringi ad standum pro persona : praepositiones enim non restringunt terminos quibus adjunguntur : igitur cum ly Deus sit terminus substantivalis, stabt pro substantia : substantia autem non est de substantia : ergo locutio est falsa, ut videtur.

Solutio. Dicendum, quod praepositio notionalis est, et hoc habet ex hoc quod notat originem essentialem : et ideo praepositio conjuncta cum hoc termino, Deus, trahit cum ad supponendum pro habente deitatem . et haec in divinis est persona, unde reddit locutionem veram pro persona.

Ad 1. AD PRIMUM ergo dicendum, quod in veritate in hujusmodi locutionibus ly Deus non restringitur, nec oportet, quia licet de se supponat pro essentia in persona, tamen reddit locutionem veram secundum exigentam eorum quibus adjungitur, sicut cum dicitur, homo currit,

solo Socrate currente : licet ly homo supponat æqualiter tam pro currentibus, quam pro non currentibus, non tamen reddit locutionem veram nisi pro Socrate, et hoc sufficit ad veritatem locutionis illius, et hoc apud sophistas vocatur appellare. Similiter iste terminus, Deus, quantum est de se supponit pro quolibet supposito divino : propter adjunctum tamen ex parle ante appellat Filium, et ex parle post appellat Patrem.

Ad aliud dicendum, quod aliter importatur distinctio quando significatur in propria significatione, et aliter quando significatur in ratione distinctionis specialis sive cujusdam, sicut generare quamdam distinctionem significat, sed non simpliciter : et similiter praeposito notionalis significat distinctionem quamdam, quia originis, unde plus importatur per verba notionalia et praepositiones notionales quam distincto : qua licet dicant virtute sua distinctionem in supposito, tamen etiam cum hoc dicunt convenientiam in essentia : quia genitum et generans communicant in essentia una. Similiter id quod est de aliquo ut de origine, conmunicat in essentia una : sed haec veba, distinguitur, et sejungitur, non nisi disconvenentiam important, et illam notant poni circa rem termini cui adjunguntur : et cum Deus non distinguatur a Deo sic, eo quod Pater et Filius sunt unus Deus, non recipitur ista. Deus distinguitur a Deo.

Ad aliud dicendum, quod haec non est vera, Deus refertur ad Deum : licet enim praeposito sit relativa, tamen alum habet modum significandi : sed cum dicitur, refertur, relatio significata in verbo propriam quaerit rationem relationis significari per ea quae referri dicuntur. Illa autem propria relatio non significatur in hoc termino, Deus, sed in hoc termino, Pater et Filius : et ideo haec est vera, Pater refertur ad Deum.

Ad aliud dicendum, quod iste terminus, lumen, significat lucem in habente, etita concretionem importat: propter quod stat pro habente deitatem, et hoc est sup-

<--- Page Split --->

positum sive persona : et ideo convenienter dicitur, Lumen de lumine. Et si obpicitur, quod secundum hoc non debet dii, Lux de luce, eo quod lux significat abstracto modo, Dicendum : Haec invenitur, Lux de luce, in quadam antiphona de Epiphania : sed minus habet proprietalis quam ista, Lumen de lumine, tamen lux licet significet modo abstractionis a subjecto, non tamen significat modo abstractionis ab actu : et cum actus suppositorum sint, proprie ponitur a Sanctis pro persona quandoque : sed tamen hujusmodi locutiones glossandae sunt, et non extendendae.

An ultimum dicendum, quod licet Deus pomeret Deum, et Deus generetur a Deo,

non tamen Deus distinguitur a Deo, ut supra dictum est : et ideo dicendum, quod per actum notionalem non ponitur distinctio nisi in supposito hujus nominis Deus, et remanet unitas in forma vel quasi forma : et ideo cum probatur, stat gratia formae : et ideo de omnibus in summa probatur singulariter. Et quod dicitur, quod ea quae recipiunt distinctionem, etc., intelligendum est quod ea quae gratia suae quasi formae recipiunt, ut Pater, et persona, et hujusmodi : quia in his quasi forma est proprietas, et alia est proprietas Patris et Filii, sicut aliud est suppositum et alia persona Pater, et alia Filius.

B. Alia quaestio de eodem.

Sed adhuc opponunt ' garruli ratiocinatores, dicentes : Si Deus Pater gmnuit Deum : aut genuit Deum qui est Deus Pater, aut Deum qui non est Deus Pater. Si genuit Deum qui non est Pater : ergo Deus est qui non est Deus Pater : non ergo unus tantum Deus est. Si vero genuit Deum qui est Deus Pater : ergo genuit seipsum. Ad quod respondemus determinantus istam propositionem, qua sic proponunt : Si Deus Pater genuit Deum : aut Deum qui est Deus Pater, aut Deum qui non est Deus Pater. Hoc enim sane et prave intelligi potest : et ideo respondendum est ista : Deus Pater genuit Deum qui est ipse Pater. Hoc dicimus esse falsum, et concedinus alteram, scilicet genuit Deum qui non est Pater : nec tamen genuit alterum Deum, nec ille qui genitus est, est alius Deus quam Pater, quod unus Deus cum Patre. Si vero additur : Genuit Deum qui non est Deus Pater : hic distinguimus, quia dupliciter potest intelligi. Genuit Deum qui non est Deus Pater, scilicet Deum Filium : qui Filius non est Pater, qui Deus est : hic sensus verus est. Si vero intelligatur sic : Genuit Deum qui non est Deus Pater, id est, qui non est Deus qui Pater est : hic sensus falsus est. Unus enim et idem Deus est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus : et e converso 2, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus unus est Deus.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VII.

An ista sit concedenda, Deus genuit Deum qui est Pater, vel Deus Pater.

« Sed adhuc opponunt garruli, etc. » In ista parte tangit Magister ulterorem rationem sophistarum objicientium contra generationem divinam. Et dividitur haec pars in tres partes. In prima ponit sophisticam rationem et solvit. Quia vero in solutione dixerat, quod Pater et Filius sunt unus Deus, et e converso : ideo in sequenti capitulo C quaeritur, Utrum hoc nomen, Deus, vel aliud essentiale, possit supponere et apponere aequaliter respectu trium personarum, ibi, C, « Quidam tamen veritatis adversarii, etc. » Quia autem hac de causa fecit digressionem, apposita solutione argumentationis sophisticae, ideo in tertia revertitur ad propositum, ibi, D, « Nunc ad praemissam quaestionem, etc. »

In priori ergo capitulo ponit Magister hanc rationem : Deus genuit Deum : aut ergo Deum qui est Deus Pater, aut Deum qui non est Deus Pater. Si Deum qui non est Deus Pater : ergo Deus est qui non est Deus Pater, et Deus est qui est Pater : ergo sunt plures dii, quod falsum est. Si autem Deum qui est Deus Pater : ergo genuit Deum qui est ipse Pater : ergo idem in persona est generans et genitus, quod est haeresis.

Et solvit Magister inducendo duas rationes quae elici possunt ex his. Cum enim dicitur, Deus genuit Deum, possunt inferre : ergo Deum qui est ipse Pater, aut Deum qui non est ipse Pater. Et has duas propositiones ponit Magister, quae ostendunt unum sensum istarum : aut Deum qui non est Deus Pater,

aut Deum qui est Deus Pater : et dicit negativam esse veram, et affirmativam esse falsam. Alas duas pont tales, quod sensus sit : Deum qui est Deus Pater, id est, Filium qui est Deus, qui Deus est Pater. Hanc dicit esse veram, et negativam esse falsam, scilicet, Deum qui non est Deus Pater, id est, Filium qui non est Deus, qui Deus est Pater : qua Pater et Filius sunt unus et idem Deus.

Et ad intelligentiam istius locutionis distinguendum est in constructone horum duorum terminorum, Deus, Pater, tam in affirmativa quam in negativa. Si enim cum dicitur, Deus genuit Deum qui est Deus Pater, ambo termini conjuncti quasi per appositionem construantur ex parte eadem sive ante ly qui est, sive post per intellectum, tunc affirmativa erit falsa, et negativa vera : quia tunc est sensus . genuit Deum qui est Deus Pater, id est, ipse Pater. Probatio. Ly Deum, quod notat terminum actus importari per verbum, genuit, propter actum notonalem super se transeuntem, supponit pro Filio cum igitur ly qui sit nomen habens articulum subjunctivum, et faciat secundam notitiam suppostorum, refert hunc terminum, Deum, gratia suppositi, sicut supposuit cum antecessit : et sic sensus est, quod Deus generans et Deus genitus in supposito sint idem sive in persona, quod falsum est : negativa igitur ejus erit vera sub eodem sensu. Si autem illi termini non construantur quasi ex eadem parte, sed potius intelligatur unus alteri non apponi, sed quasi per medam compositionem conjungi, tunc ly Deus stabit pro essentia . et si ly Pater tunc supponit componi sub intellectu inter eos, erit sensus, Pater genuit Deum Filium qui non est Pater ens Deus : et haec est vera, et hanc ponit Magister, et affirmativa est falsa. Si autem ly Deus supponat, et ly Pater apponat, erit sensus, genuit Deum Filium, qui Filius non est Deus ens, vel qui est Pater : et haec est falsa, et affirmativa sub in eodem sensu respondens

<--- Page Split --->

vora : et haec est intentio solutionis Magistri.

Fuerunt tamen quidam antiqui aliter dicentes, eo quod ipsi dixerunt quod in affirmativis nomen articulare, qui, aliter habet referre antecedens quam in negativis. In affirmativis enim dixerunt, quod refert gratia personae, sicut invenit propter actum notionalem cui conjungitur, sicut materia actus super quam est : et duo dixerunt, quod haec est falsa, Deus punuit Deum qui est Deus Pater. In negalivis autem ly qui non refertur sic, sed gratia suppositi, et gratia essentiae : et ideo etiam istam dixerunt esse falsam, punuit Deum qui non est Deus Pater : et hoc contingit non tam ex vi nominis quam aliam habet in affirmativis et negativis, quam etiam ex negatione quae respicit terminos sequentes se formaliter : et ideo licet ly qui referat gratia supposili, tamen negatio negat ab hoc supposto tam formam quam suppositum : et ideo locutio est falsa : et haec fuit solutio Propositivi et ratio. Alii dicunt, quod etiam si in negativa isti duo termini, Huns, Pater, construantur immediate quasi per appositionem, tunc locutio negaliva est vera : unde concedunt hanc, punuit Deum qui non est Deus Pater, sicut hanc, genuit Deum qui non est ipse Pater : et hoc faciunt propter articulum hujus nominis qui, qui determinat et refert ly Deum gratia suppositi, et non gratia formae, ut dictum est.

SED VIDETUR, quod affirmativa sit concredenda, scilicet haec, genuit Deum qui est Pater vel Deus Pater : quia

Trinitate : Seipsum dicens, Pater genuit Filium : non enim seipsum integre perfecteque dixisset, sed aut plus aut minus esset in verbo quam in seipso.

Ad sEcU NDAM auctoritatem dicendum, quod si ly se quod est a parte post in locutione, sit ablativi casus, tunc locutio plane est vera . quia tunc est sensus, de se genuit alterum se, id est, alterum a se. Si autem sit accusativi casus, tunc alterum se, habet vim unius termini, et non duorum : et tunc ly se habet quasi partem significationis unam, et alterum aliam partem : ut alterum tangat disjunctionem in persona, et ly se convenientiam in essentia. Qudam tamen glossant alterum se, id est, simillimum sibi : ita quod ly se quasi simplicem faciat relationem. Sicut etiam quandoque sit simplex de natura similis et non eodem numero, super quod cadit nutus demonstrationis, ut cum dicitur : Haec herba crescit in herto meo.

Ad ALIAM quaedicit, quod eumdem genuit de eodem ipso, non est intelligendum cum praecisione, sed addendo eumdem in essentia de eodem ipso in essentia.

Ad TERTIAM dicendum, quod dicere non sumitur ibi pro actu generationis simpliciter : sed dicere est ibi manifestare in simili : unde sensus est, Pater dicens se, id est, manifestans seipsum, genuit Filium : non enim, etc., id est, non perfecte manifestasset se, etc. : haec enim bene conceditur, Pater manifestat se in Filio.

Ad ULTIMAM dicendum eodem modo sicut ad secundam : quia se alterum idem est ac alterum sibi in essentia similem.

<--- Page Split --->

C. Opinio quorumdam dicentium tres personas esse unum Deum, unam substantiam : sed non e converso, scilicet unum Deum, vel unam substantiam esse tres personas.

Quidam tamen veritatis adversarii concedunt Patrem et Filium et Spiritum sanctum, sive tres personas esse unum Deum, unam substantiam : sed tamen nolunt concedere unum Deum sive unam substantiam esse tres personas, dicentes divinam substantiam prædicari de tribus personis, non tres personas de substantia divina. Fides autem Catholica tenet ac prædicat, et tres personas esse unum Deum, et unam substantiam sive essentiam sive naturam divinam : et unum Deum sive essentiam divinam esse tres personas. Unde Augustinus in libro I de Trinitate ita ait : Recte ipse Deus Trinitas intelligitur, beatus et solus potens est 1. Ecce quam expresse dixit, ipse Deus Trinitas : ut ostenderet et ipsum Deum esse Trinitatem, et Trinitatem ipsum Deum. Item, in eodem : In verbis, inquit, illis Apostoli, quibus de adventu Christi agens, dicit : Quem ostendet beatus, et solus potens, Rex regum, et Dominus dominantium, qui solus habet immortalitatem, etc. 2. Nec Pater proprie nominatus est, nec Filius, nec Spiritus sanctus : sed beatus, et solus potens, id est, unus, et solus Deus verus, qui est ipsa Trinitas. Ecce et hic aperte dicit unum solum verum Deum esse ipsam Trinitatem : et si unus Deus Trinitas est, ergo unus Deus est ttes personæ. Item, in libro V de Trinitate : Non tres deos, sed unum Deum dicimus esse ipsam præstantissimam Trinitatem 3. Item, in libro de Fide ad Petrum 4, in expositione symboli : Satis est Christiano rerum creatarum causam visibilium sive invisibilium, non nisi bonitatem credere Creatoris qui est Deus verus et unus : nullamque esse naturam, quæ non aut ipse sit, aut ab ipso : eumque esse Trinitatem, Patrem scilicet, et Filium, et Spiritum sanctum. Item, Augustinus in sermone de Fide : Credimus unum Deum unam esse divini nominis Trinitatem . Idem, in libro VI de Trinitate : Dicimus Deum solum esse ipsam Trinitatem 6. Ecce et his et

<--- Page Split --->

aliis pluribus auctoritatibus evidenter ostenditur dicendum esse et credendum, quod unus Deus est Trinitas, et una substantia tres personae : sicut e converso Trinitas dicitur esse unus Deus, et tres personae dicuntur esse una substantia.

10. Redit ad præmissam quæstionem, scilicet, An Deus Pater se Deum, an alium Deum genuerit ?

Nunc ad præmissam quæstionem revertamur, ubi quærebatur, An Deus Pater genuerit se Deum, an alium Deum? Ad quod dicimus neutrum fore conredendum. Dicit tamen Augustinus in Epistola ad Maximinum1, quod Deus Pater se alterum genuit, his verbis : Pater ut haberet Filium de seipso, non minuit seipsum : sed ita genuit de se alterum se, ut totus maneret in se, et esset in Filio tantus quantus et solus. Quod ita intelligi potest, id est, de se alterum a se genuit : non utique alterum Deum, sed alteram personam : vel genuit se alterum, id est, genuit alterum qui hoc est quod ipse. Nam etsi alius sit Pater quam Filius, non est tamen aliud quam Filius, sed unum.

Exposio Textus.

ARTICULUS VIII.

« Quidam tamen veritatis adversarii, etc. »

In hoc capite quod ex incidenti inducitur, redarguit quosdam qui dicebant nomina significantia essentiam debere poni in prædicato tantum, et personalia illis subjici, et non e converso secundum ordinem rectæ prædicationis in divinis : et fuerunt Porretani, scilicet Gilbertus et sui sequaces. Et inducit hic Magister multas auctoritates Augustini, in quibus subjicitur essentia, et prædicatur persona. Et hæc est sententia capituli.

An de Deo potest formari propositio ?

Incidit autem hic duplex dubium. Unum est, si de Deo possit formari propositio ? Secundum, si aliquo modo potest formari, utrum essentia debet subjici, vel prædicari tantum, vel possit recte in divinis fieri utrumque ?

CIRCA PRIMUM objiciur sic :

<--- Page Split --->

ergo non potest fieri propositio habens compositionem de Deo : et omnis propositio habet compositionem : ergo nulla propositio est vera de Deo si sit affirmativa.

Ad aliud dicendum, quod intellectus Ad 3 e l salvatur (alias, significatur) in re quantum ad hoc quod multis modis Deus significatur. Unde invenit in Deo ea quae multa sunt in rationibus nominum, licet unum sint in rebus : et quia ratio nominum est vera, est enim ipse vere sapiens, et potens, et hujusmodi : et ideo non est cassus, et curatur ab ignorantia, eo quod non refert in Deum illas compositiones per modum inhaerentia, sed potius per modum identitatis.

ARTICULUS IX.

An divinis essentia debeat subjici, vel prædicari, vel recte possit utrumque fieri?

Secundo quaeritur, Si nomina significantia essentiam in divinis possunt subjici ? Videtur autem, quod non.

Solutio.

DICENDUM igitur ad primum, quod licet Deus sit simplicissimus, tamen multis modis significatur, sicut supra, in tertia distinctione, habitum est : et ex illis potest fieri compositio notans rei identitatem.

Ad aliud dicendum, quod Dionysius intelligit de affirmativa significatione incomplexorum, quae per nomen plene non ostendunt quae conveniunt Deo, et non intelligit de affirmatione compositionis quae nota est identitatis prædicati cum subjecto.

<--- Page Split --->

Sed contra :

1

Solutio. Dicendum, quod in veritate in divinis utrumque potest subjici alteri, et prædicari de altero, sicut probat Magister. Licet enim prædicatum sit loco formæ in prædicationibus quæ fiunt per inhaerentiam et participationem, tamen in propositionibus notantibus identitatem secus se habet, quia ibi utrumque est idem alteri, et ideo utrumque utrique subjicitur, et utrumque de utroque prædicatur. Per hoc igitur patet solutio ad duo prima quæ bene concludunt de prædicatione quæ fit per modum inhaerentia.

Ad aliud dicendum, quod Boetius in-

telligit de subjecto rei, non modi prædicandi, sicut subjicitur superficies albedin, vel sicut materia subjicitur formæ.

Eodem modo etiam intelligitur sequens auctoritas : quia quod est potest aliquid habere : sed in divinis non est tale quod possit esse subjectum alii præter se. Unde hoc intelligitur in his in quibus differt quod est, et esse sive quo est.

ARTICULUS X.

Utrum ista sit vera, Unus Deus est tres personæ, et tres personæ est unus Deus, Deus est Trinitas : et utrum nomen, Trinitas, sit nomen essentiale.

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Unus Deus est tres personæ, etc. »

Hoc enim videtur falsum : ly Deus eum aut stat pro persona, aut pro essentia : si pro essentia, tunc videtur hæc esse vera : essentia est tres personæ, eujus simile in creatus non invenitur, in quibus essentia non est persona, nec personæ : si autem stat pro persona, tunc persona esset tres personæ : ergo aliqua persona est tres personæ, quod falsum est.

Juxta hoc ulterius quæritur de hac quam ponit, quod Deus est Trinitas : cum enim ille terminus, Deus, sungulariter supponatur, videtur quod pro aliquo uno debeat reddere locutionem veram : ergo videtur, quod aliquid habens deitatem sit Trinitas : ergo Pater, vel Filius, vel Spiritus sanctus, quod falsum est.

Item quæritur de hoc nomine, Trinitætis, hoc enim videtur singulariter de uno prædicari : ergo est essentiale.

Sed contra :

<--- Page Split --->

Trinitas, est relativum intrinsecum et claudit in se relativa et determinantia ipsa: et ideo sicut ipsa relativa prædicantur de persona, ita et ipsum de persona et personis prædicatur. CONTRA : Relativum intrinsecum si explicetur, habet relativa ad se invicem relata: cum enim dico, isti sunt similes, possum explicite inferre, ergo iste est similis isti, et iste est similis illi: non autem sic est in hoc nomine, Trinitas: ergo videtur, quod non sit relativum intrinsecum.

SOLUTIO. Dicendum in veritate, quod haec est concedenda, Unus Deus est tres personæ. Cum enim iste terminus, unus, sit adjectivum, ponit unitatem significatam circa subjectum hujus termini, Deus, et ly Deus dicit unitatem substantiæ, et haec est una in tribus personis: et ideo haec est vera, Unus Deus est tres personæ, et e converso. Et haec similiter est vera: Essentia est tres personæ, et e converso.

Ad ALIUD dicendum, quod similiter haec est vera, Deus est Trinitas: et haec similiter, unus Deus est Trinitas, propter eamdem causam. Terminus enim in prædicato vel in subjecto non restringit terminum in alia parte positum, sed permittit eum stare libere pro quo reddit locutionem veram: et ideo ly Deus stat pro essentia, et non pro persona: nec est simile in creatis in quibus dividitur essentia: quia in divinis non est ita, nec est aliud ibi essentia quam hypostasis.

Ad ALIUD dicendum, quod licet Trinitas significet singulariter, tamen claudit in se plura supposita: et ideo etiam Magister infra dicet ipsum esse nomen collectivum: sed quia in illis suppositis essentia est una et eadem, ideo prædicatur de essentialibus et non de una persona.

Ad ALIUD dicendum, quod in collectione suppositorum quam habet in se ly Trinitas, plus distat una persona quam essentia: quia persona non est nisi haec vel illa, quæ non est una nu-

mero in collectis in quantum collectæ sunt: sed essentia est una in eis in quantum etiam sunt collectæ: et ideo plus prædicatur ly Trinitas de essentia quam de persona.

Ad ALIUD dicendum, quod in veritate Ad objectu hoc nomen, Trinitas, est nomen collectivum personarum et relativum intrinsecum, nec tamen sequitur quod ita possit explicari: et hoc contingit, quia relativa quæ in se habet, non sunt relativa æqualitatis et æquiparentiæ, sicut similitudo, sed potius originis: sed talia non possunt explicari sicut alia, ut patet, cum dicitur, Isti sunt patres: ergo iste est Pater istius, et ille illius.

ARTICULUS XI.

An hic articulus fidei solus Christiano satis est?

Deinde quæritur de hoc quod dicit « Satis est Christiano, etc. »

Sunt enim multi alii articuli qui credendi sunt: ergo istud non est satis.

Ad hoc dicendum, quod Augustinus Solutio, intendit, quod in credendis vel investigandis causis rerum quoad sufficientiam fidei in hoc articulo satis est, et non oportet quærere causas naturales et proximas quas Philosophi inquirunt.

Nunc autem ad ipsam quaestionem etiam potest dici, quod haec est duplex, genuit alium Deum, ex eo quod ly alium potest teneri adjective, et sic falsa: vel substantive, et sic vera, quia tunc est sensus, genuit alium qui est Deus, sicut in Joanne legitur: Ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis 1, id est, alium qui est Paraclitus: quia Paraclitus est nomen substantiale, et ideo Pater non est alius Paraclitus quam Filius, vel Spiritus sanctus.

Et haec sufficiant de ista distinctione.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO V.

A. Hic quaeritur, An Pater genuit divinam essentiam, vel ipsa Filium : an essentia genuit essentiam, vel ipsa nec genuit, nec genita est ?

Post hæc quaeritur, Utrum concedendum sit, quod Pater genuit divinam De comparatione gecussentiam, vel quod divina essentia genuit Filium, vel essentia genuit essennætrarum essentialem tiam : an omnino non genuit, nec genita est divina essentia ? Ad quod Caabstractum qui est estholicis tractatoribus consistentes dicimus, quod nec Pater genuit divinam sentia essentiam, nec divina essentia genuit Filium, nec divina essentia genuit divinam essentiam. Hic autem nomine essentiae intelligimus divinam naturam, quae communis est tribus personis et tota in singulis. Ideo non est dicendum, quod Pater genuit divinam essentiam : quia si Pater diceretur genuisse divinam essentiam, divina essentia relative diceretur ad Patrem, vel pro relativo poneretur. Si autem relative diceretur, vel pro relativo poneretur, non indicaret essentiam. Ut enim ait Augustinus in libro V de Trinitate : Quod relative dicitur, non indicat substantiam i.

DIVISIO TEXTUS.

§ Post hæc quaeritur, Utrum concedendum sit quod Pater genuit divinam essentiam ? etc. »

Hic incipit pars illa, in qua inquiritur, utrum divina essentia abstracte significata possit esse terminus generationis : et quia hæc quaestio duplicter potest formari secundum duplicem intellectum, ideo duas habet partes. In prima enim quaeritur, Utrum essentia generet, vel generetur : ita quod conveniat ei actus generationis immediate tamquam termino ? In secunda inquiritur, Si non convenit ei ut termino, utrum conveniat

ei sicut de quo est generatio per modum principii materialis, et hæc pars incipit ibi, I, « Dicitur quoque, et frequenter in Scriptura legitur, etc. »

In prima harum movet Magister quaestionem habentem quatuor problemata, scilicet an Pater genuerit essentiam, vel divina essentia genuerit Filium, aut essentia genuerit essentiam, aut nec genuerit essentia nec genita sit ? Unde prima istarum dividitur in duas partes, in quarum prima interimit problema primum : in secunda autem interimit secundum, et tertium, et construit quartum, et incipit ibi, E, « Ita etiam non est dicendum, quod divina essentia, etc. »

Prior autem adhuc dividitur in duas :

<--- Page Split --->

in quarum prima per rationes veritatem manifestat. In secunda, objicit contra, et solvit, ibi, D, « Huic autem videtur contrarium, etc. »

Primo ergo ad hoc quod Pater non genuerit essentiam, adducit tres rationes : quarum prima est, quia si essentia esset genita, ipsa relative diceretur, quod non est verum. Secunda est, quia secundum hoc Pater genuisset quod est ipse, quod iterum non est verum, et incipit ibi, B, « Item, Cum Deus Pater sit divina essentia, etc. » Tertia est, quia cum Deus Pater quasi formaliter sit divina essentia, ipsa quasi causa est ei ut sit : ergo si genuisset eam, ipse eo quod genuit esset, et Deus esset, quod falsum est. Et probat hunc processum valere per Augustinum, ibi, C, « Item, Si Pater est genitor, etc. »

In aliis antent Littera istius partis est manifesta.

ARTICULUS I.

Qualiter essentia se habet ad Filii generationem, utrum per modum communicabilis per generationem, et processionem ?

Ante Litteram autem incidit huc dubium, Qualiter essentia se habeat ad generationem Filii ?

neratio et processio sunt causa communicationis essentiae : quia causa est qua posita ponitur aliud, et qua destructa destruitur.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

potest habere esse rationis : ergo natura divina in Patre et Filio, non habet idem esse naturae, sed rationis, quod falsum est : ergo videtur incommunicabilis esse.

Solutio.

Solutio. Dicendum, quod revera essentia divina communicabilis est per generationem et processionem, sicut probant rationes primo inductae : et est communicabilis, non per eamdem rationem tantum, sed per idem esse numero : quia Pater et Filius et Spiritus sanctus idem esse essentiae habent.

Ad object. 1. Ad primum ergo dicendum, quod hoc verum est in his in quibus est differens essentia ab ipso quod est, vel in quo est, vel in quibus est universale et particulare, quod idem est : quia in illis non est communitas per esse et rem, sed per rationem solam : in divinis autem non est ita : et ideo essentia quae re communis est, etiam per esse est communis : et hoc convenit essentiae divinae propter hoc

quod est infinitae simplicitatis, quod sic patet: Si essentia creata esset omnino simplex, nec esset divisibilis per esse, nec per rationem: cum autem aliquid habeat de simplicitate et non ad plenum sit simplex, ipsa quidem per rationem remanet indivisa, dividitur tamen per esse in actu naturae qui est generatio: essentia igitur divina quae omnia vincit simplicitate, nec per rationem nec per esse dividitur.

Ad alud dicendum, quod licet in divinis non distinguatur persona ab essentia, eo quod inter personam et essentiam non cadat relationis oppositio : nihilominus vere sunt ibi personae, et vere essentia: et ideo non oportet, quod eodem modo significandi etiam secundum rem significetur utrumque: realis enim significatio est, cum dicitur, Persona distincta est: et realis significatio, cum dicitur, Essentia non distinguitur: patet enim ex supra dictis, quod res est essentiale, et etiam personale. Si autem quaeritur, Unde hoc contingit, quod idem est a quo non differt differentia: et tamen non hoc quod convenit uni, convenit alii? Dicendum, quod hoc convenit propter hoc quod est in divinis propter aliud, et non per se, ut si dicatur, Persona non differt aliqua differentia ab essentia: hoc non contingit ei, quia persona est, aut quia essentia est: sed utrique contingit propter aliud, quod est summa simplicitas illius naturae, quae non admittit quod persona cum essentia facial aquam compositionem. Sed quia illa simplicitas nec ab essentia tollit id quod convenit ei in quantum essentia est, nec a persona id quod convenit ei in quantum persona est, non sequitur, quod si persona sit incommunicabilis, quod propter hoc essentia sit incommunicabilis: sed secundum antiquos Theologos incidit fallacia accidentis.

Ad alud dicendum, quod essentia non Ad object. 3. est individuata et determinata proprietatibus personarum, nec proprietatibus personarum tollitur communicabilitas ab

<--- Page Split --->

esse essentiae : et hoc est ideo, quia proprietates circa esse essentiae non ponuntur : nihil autem determinant ad individuum et incommunicabilitatem, nisi hoc circa quod ponuntur : sed in creaturis ubi deficit essentia a simplicitate, eo quod est essentia simplex in ratione, non autem in esse, ideo determinatur et contrahitur ad esse hujus, et quod hoc esse hujus non sit esse alterius.

Ad object. 4 Ad aliud dicendum, quod hoc argumentum procedit in inferioribus, eo quod in eis est universale et particulare : et ideo non est simile : quia in divinis non est universale et particulare, ut infra probabitur : sed si ponamus, quod essentia Socratis non differat a Socrate, tunc esse essentiae in Socrate, etiam sine individuantibus erit esse Socratis : et sic est in divinis : unde esse essentiae in Patre est esse Patris : et quia nec essentia nec esse determinatur proprietatibus, ideo utrumque remanet communicabile Filio per eamdem essentiam, et idem esse per essentiam illam.

ARTICULUS II.

Utrum essentia sit genita a Patre, et an in divinis sint duae res, relata, et non relata, scilicet essentia, et persona ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit Magister in prima ratione, Quare essentia ibi non sit a Patre genita, ibi, « Si Pater diceretur genuisse divinam essentiam, etc. »

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum ad primum et ad secundum, quod non sequitur, Persona est relata, vel distincta : et essentia non relata, nec distincta : ergo sunt duae res. Debet enim addere : et hæc res non est illa : et sic sequeretur quod essent duæ res : et ideo ab insufficienti procedit.

Ad aliud dicendum, quod oppositio affirmationis et negationis est major

<--- Page Split --->

quum relationis : sed quando circa idem significantur modi illarum oppositionum, tunc oppositis respectus, scilicet relativorum, non permittunt illa esse idem in quibus significantur illi respectus : sed nihil prohibet ab eodem secundum rem diversa affirmari et negari, eo quod ipsum accipitur in diversa ratione significanti : modi autem contradictionis tantum significantur, cum dicitur, res distincta, et res non distincta : quod patet, quia propositiones non sunt contradictoria, sed modi contradictionis significantur in prædicato. Aliter etiam potest dixi, quod contradictione non notatur circa idem eodem modo acceptum : cum enim dicit, essentia est res non distincta, ly res tenetur essentialiter : cum autem dicit, persona est res distincta, ly res tenetur personaliter : et ideo quia non sumitur ut idem, non est oppositio contradictionis.

Ad aliud dicendum, quod haec est verra, Essentia est Pater : et haec vera, Pater est Pater Filii : sed cum infert, ergo essentia est Pater Filii, conclusio illa duplex est, et in uno sensu sequitur, in alio non. Si enim ly Pater sit adjectivum, id est, si dicit formam prædicati prædica-

tum de essentia, locutio est falsa : quia sic rem suam poneret circa essentiam, et notaretur essentia generare. Si autem est subjectum, locutio est vera, et sequitur ex præmissis : et tunc non sequitur, quod essentia sit generans.

Ad aliud dicendum, quod haec est duplex eadem duplicitate, Essentia est Filius Patris, eo scilicet quod ly Filius potest teneri adjective, et sic falsa : vel substantive, et sic vera : et in primo sensu caderet distinctio inter Patrem et essentiam, et non in secundo sensu. In primo autem sensu sequitur quod genita sit a Patre, et non in secundo.

Ad aliud dicendum, quod haec est duplex : Essentia est res genita : ex eo quod ly res potest teneri pro persona, et sic vera est : vel pro essentia, et sic est falsa. Utroque enim modo teneri potest, ut patet ex præhabitis, et in uno sensu sequitur inconveniens, ut per se patet.

Ad aliud dicendum, quod est in processu fallacia accidentis: licet enim ille qui genitus est, sit terminus generationis, non tamen essentia est terminus: quia non quidquid convenit uni, convenit et alteri, licet re idem sint.

B. Secunda ratio.

Item, cum Deus Pater sit divina essentia, si ejus esset genitor, esset ulique genitor ejus rei quae ipse est : et ita eadem res seipsam genuisset, quod Augustinus negat, ut supra ostendimus 1.

<--- Page Split --->

nus, quod Filius est, quia est natus : ergo nativitas est causa quare sit Filius aliquo modo.

ARTICULUS III.

An in divinis essentia sit praecedens generatiorem, aut consequens, aut concomitans per intellectum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Cum Deus Pater sit divina essentia, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod essentia non habet se ad generationem ut praecedens, nec ut concomitans, nec ut consequens, sed ut idem generanti et genito.

Ad objectum autem dicendum, quod id quod per generationem accipitur, ut cujus inductivum in esse sit actus generatonis vel per se vel per consequens vel per accidens, illud se habet ad generationem ut consequens : sic autem non est essentia in Filio.

Ad id autem quod objicitur, quod nihil habet Filius nisi quod per generationem accepti. Dicendum, quod hoc verum est, sed tamen non accept ut consequens actum generationis, sed potius ut idem est generanti, qui tamen est ab ipso. Et per hoc patet solutio ad secundum.

Ad aliud dicendum, quod hoc non potest dici in generatione divina : essentia enim non consequens genitum, sed sibi idem : nec tamen generatur ut idem, nec generatur in eo : et hoc ideo qua est idem cui aliud convenit attributum propter modum significandi alium qui est in re essentiae et personae : convenut enim essentiae nullo modo generari : personae autem convenit generare, vel generari, vel procedere. Et similiter etiam non est dicendum, quod Filius generetur per accidens : quia Filius eadem proprietate hic est, qua Filius est, licet alio modo considerata : quia ipse proprietate illa in eo quod proprietas, est hic vel aliquis : in illa autem proprietate qua ad alterum est, eadem proprietate est Filius : et ideo non per se per generationem est hic, vel aliquis, et per accidens Filius : sed idem, et ab eadem proprietate diversimode considerata, ut

<--- Page Split --->

unfra patebit, ubi quaeretur, in qua ratione Pater generat Filium?

An ultimum dicendum, quod acceptum et non acceptum idem possunt esse, sed

non eodem modo considerata : quia essentia in Patre non est accepta, et in Filio est accepta.

C. Tertia ratio et potior.

Item, Si Pater est genitor essentiae divinae, cum ipse essentia divina sit, 1 Deus est. Ita ergo non illud quod generatur est a Patre Deus, sed Pater 10 quod generat, et est, et Deus est. Et si ita est, non genito gignens, sed gignenti genitus causa est, ut et sit, et Deus sit. Simili ratione probat Augustinus in libro VII de Trinitate 1, quod Pater non est sapiens sapientia quam genuit : quia si ea sapiens est, ea est : hoc enim 1 est sibi esse, quod sapere. Quod si hoc est sibi esse, quod sapere, non per illam sapientiam quam genuit Pater, sapiens est. Quod enim aliud dicimus, cum dicimus, Hoc illi est esse quod sapere : nisi, 10 est, quo sapiens est ? Ergo quae causa illi est ut sapiens sit, etiam ipsa illi causa est ut sit. Si ergo sapientia quam genuit, illi causa est ut sapiens sit, et causa illi est ut sit. Sed causam Patri, qua sit, a Patre genitam, nullo modo quisquam dixerit sapientiam : quid enim est insanius ? Ita ergo si Pater genuit essentiam qua est, essentia quam genuit, causa est illi ut sit. Non ergo ipsam qua 2 est, essentiam genuit. Nam in illa simplicitate, ut inquit Augustinus 3, quia non est aliud sapere quam esse, eadem est ibi sapientia quae essentia : ideoque quod de sapientia, hoc de essentia dicimus. Sicut ergo non genuit sapientiam qua sapiens 1 est, ita nec essentiam qua est. Ut enim sapientia sapiens est, et potentia pulens : ita et essentia ipse est. Eademque sapientia est et potentia, quae essentia. Patet itaque ex praedictis, quia Pater essentiam divinam non genuit.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

An in divinis potest dici, quod Pater sit causa Filii ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in tertia ratione : « Sed gignenti genitus causa est, etc. »

Causa enim non est in divinis : dicit enim Chrysostomus super Joannem, quod non est dicendum, quod Pater sit causa Filii.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod solum non est simplicter causa, sed quasi causa.

AD ALIUD dicendum, quod causa ponit AdoM id quod quasi ex necessitate sequitur aliud, et cum effectu praecipue efficiens ponit diversitatem substantae et essentiae : quia non potest idem esse effectum, et efficiens : sed non sic principium : dicit enim id quod est re, et tamen originans ipsum in quantum ante ipsum nihil est, et alia sunt ex ipso.

Ad ALIUD dicendum, quod non notaAd obi tur in talibus nisi causa formalis in nomine, et non in re. Porretanus autem posuit in re ipsa.

D. Hic adversari videtur Augustinus.

Huic autem videtur contrarium quod Augustinus ait in libro de Fide ad Petrum : Deus cum Verbum genuit, id quod ipse est genuit : nec de nihilo, nec de aliqua jam facta conditaque materia, sed de seipso id quod ipse est. Item, Deus Pater qui verissime se indicare animis cognituris et voluit et potuit, hoc ad seipsum indicandum genuit, quod est ipse qui genuit 1. Ecce aperte dicit his verbis Deum Patrem genuisse illud quod ipse est. Illud autem quod ipse est, non est nisi divina essentia : videtur ergo divinam essentiam genuisse. Ad quod respondemus illa verba sic intelligenda esse, dicentes : Pater de seipso genuit illud quod ipse est, id est, Filium qui est illud quod Pater est. Nam quod Pater est, et Filius hoc est : sed non qui Pater est, et Filius hic est.

<--- Page Split --->

Haec est pars illa in qua objicitur contra supra determinata, et solvit, et Littera est plana.

« Huic autem videtur contrarium, etc. »

E. Alias partes quaestionis exsequitur.

Ita etiam non est dicendum, quod divina essentia genuit Filium : quia cum Filius sit divina essentia, jam esset Filius res a qua generatur : et ita eadem res seipsam generaret.

Ita etiam dicimus, quod essentia divina non genuit essentiam. Cum enim una et summa quaedam res sit divina essentia, si divina essentia essentiam genuit, eadem res seipsam genuit, quod omnino esse non potest : sed Pater solus genuit Filium, et a Patre et Filio procedit Spiritus sanctus.

ARTICULUS V.

DIVISIO TEXTUS.

« Ita etiam non est dicendum, etc. » Ilie incipit pars illa quae est de aliis duabus partibus problematis, quas partes Magister hic intendit destruere. Et dividitur in duas partes. In prima Magister ostendit, quod essentia divina nec genuit Filium, nec genita est a seipsa. In secunda autem parte Magister objicit in contrarium per auctoritates, ibi, F, « Praedictis autem videtur esse contrarium, etc. »

In prima sunt duae partes penes duo problemata quae exsequitur. In prima determinat, quod essentia divina non genuit Filium. In secunda autem, quod essentia divina non genuit se, ibi, in medio cap. E, « Ita etiam decimus, quod essentia divina non genuit, etc. »

Utrum si Filius esset genitus a divina essentia, Filius esset aliqua res a qua generaretur ?

Incidit dubium de ratione quam ponit Magister ad primum problema, dicens, quod si Filius esset genitus a divina essentia, jam esset Filius res a qua generatur. Hoc enim ibi videtur inconveniens. PROBATIO . Filius est essentia, et essentia est Pater : ergo Filius est res quae est Pater : et a Patre est Filius : ergo Filius est res a qua ipse est Filius.

SOLUTIO . Primaestfalsasmpliciter , sicutdicitMagister , sclicet , Filiusestresaquageneratur . Etcumdicitur , Filiusestessentia , veraestista : etsimiliterilla , EssentiaestPater : sedcumulteriusin - fertur : ergoFiliusestresquaestPater , duplexestlocutioexaequivocationehujustermini , r e s : quiasiessentiale , veraest : sipersonale , falsa : etinhoc - sensusequiturconclusio , ergoFiliusestresaquaipseest .

<--- Page Split --->

F. Que videantur prædictis esse contraria.

Prædictis autem videtur contrarium esse quod dicit Augustinus in libro VII de Trinitate 1 : Hoc, inquit, est Deo esse, quod sapere. Unde Pater et Filius simul sunt una sapientia, quia una essentia : et sigillatim sapientia de sapientia, sicut essentia de essentia. Ecce his verbis aperte dicit Augustinus sagientiam de sapientia, et essentiam de essentia : ubi videtur significare quod sapientia sapientiam, et essentia genuerit essentiam. Idem, in libro de Fide ad Petrum ait : Sic Christum Dei Filium, id est, unam ex Trinitate personam, Deum verum crede, ut divinitatem ejus de natura Patris natam esse non dubites 2. Hic videtur dicere, quod natura Filii sit nata de natura Patris. Idem, in libro XV de Trinitate ait : Dicitur Filius consilium de consilio, et voluntas de voluntate : sicut substantia de substantia, sapientia de sapientia 3. Et hic videtur dicere, quod substantia sit genita de substantia, et sapientia de sapientia. Sed hoc ita determinamus, sapientia de sapientia, et substantia de substantia est, id est, Filius qui est sapientia, qui est substantia, est de Patre qui est eadem substantia et sapientia : et Filius qui est divinitas, natus est de Patre qui est natura divina. Et, ut expressius dicamus, dicimus Filium sapientiam, esse de Patre sapientia : et dicimus Filium substantiam, esse genitum de Patre et a Patre substantia.

Quod autem ita intelligi debeat, Augustinus ostendit in libro VII de Trinitate, dicens : Pater ipse sapientia est : et dicitur Filius sapientia Patris, quomodo dicitur lumen Patris, id est, sicut lumen de lumine, et uterque unum lumen : sic intelligatur sapientia de sapientia, et uterque una sapientia et una essentia 1. Item, ideo Christus dicitur virtus et sapientia Dei, quia de Patre virtute et sapientia, etiam ipse virtus et sapientia est : sicut ipse lumen de Patre lumine est, et ipse fons vitæ est apud Deum Patrem fontem vitæ. Filius ergo sapientia de Patre sapientia est, sicut Filius lumen de Patre lumine, et Deus Filius de Deo Patre : ut et singulus sit lumen, et singulus Deus, et singulus sapientia : et simul unum lumen, unus Deus, una sapientia. Ecce manifeste his verbis aperit Augustinus ex quo sensu accipienda sunt prædicta verba et his similia, scilicet cum dicitur substantia de substantia, vel substantia genuit substantiam.

<--- Page Split --->

generans et genitus sunt unus et idem Deus, ut habitum est in praecedenti distinctione: ergo videtur, quod si etiam essentia essentiam genuit, et sapientia sapentiam, non sequeretur propter hoc quod essent duae sapientae, vel duae essentiae.

SOLUTIO. Dicendum, quod major et minor est proprctas in hujusmodi terminis, in quantum magis et minus elongantur a suppositis quae sunt per se signata suis proprietatibus : unde ista proprissima est, Pater genuit Filium. Haec autem minus propria, Deus genuit Deum : tamen quia ly Deus dicit habentem deitatem, claudit in se suppositum secundum illum modum significandi quo stat sub natura, et ideo habet in se id quod distinguitur in generatone, et id etiam quod idem est in generante et genito : et ideo ista loquentium in usu admittitur. Si tamen in similibus extenretur sic, Sapiens genuit sapientem, et potens potentem, etc., omnes reciperentur sub eodem modo : licet aliter significetur divina natura in illis et sub hoc nomine Deus, eo quod omnia hujusmodi nomina dicunt naturam in supposito quod distinctionem in generatione recipit : sed si accipiantur nomina abstracto modo significata, ut essentia, sapientia, etc., intelligendum quod duplex est abstractio, scilicet a subjecto, et ab actu : a subjecto enim omnia aequaliter dicunt abstractionem, sed non ab actu : est enim sapientia ad actum specialem,

ARTICULUS VI.

In quibus nominibus quibus nominantur personae divinae, est major proprietas, et in quibus minor ?

Dubium incudit hic primo de hoc quod dicit : « Sapientia de sapientia, etc. »

Quæritur enim in quibus nominibus sit major proprietas, et in quibus minor ?

PRETEREA , Magister supra dixit in ratione prima quam adduxit ad primum problema, quod si Pater genuisset divinam essentiam, quod divina essentia relative diceretur ad Patrem. Quæritur ergo si de his aliquo modo dicatur, quod relative dicuntur : et si aliquo modo hoc sit concedendum ?

<--- Page Split --->

et justitia, et hujusmodi, sed non essentia : quia vero actus sunt particularium compositorum et suppositorum. ideo nomina talia ordinem ad actum dicentia, per consequens dicunt relationem ad suppositum : et ideo propter hunc ordinem minus habent proprietatis istae, Sapientia de sapientia, potentia de potentia, quam istae, Substantia de substantia, essentia de essentia. In illis tamen quae nominant substantiam etiam ordo est : quia simplicissima secundum rationem intelligendi est essentia : substantia vero minus, eo quod imponitur nomen ab actu substandi : similiter existentia ab actu egrediendi ab alus, vel ab alio.

QUIDAM dicunt, quod nomina quadicunt in divinis id quod assequitur naturam, ut bonus, sapiens, etc., nominant quamdam influentiam super creata : et cum non influat nisi suppostum perfectum, eo quod non nisi perfecto convenit agere, dicunt quod talia nomina conveniunt causae causanti : et ideo habent quamdam concretionem ad suppositum. Sed hoc nihil est : quia posito quod numquam influat, adhuc verissime sapiens est, et bonus, et omnia hujusnodi : ratio tamen ipsorum fundatur supra auctoritatem prius habitam, ubi dixit Augustinus in libro de Fide ad Petrum : Deus Pater qui verissime se indicare animis cognituris et voluit et potuit, hoc ad indicandum se genuit, quod fuit ipse qui genuit 2. Sed iste non est intellectus auctoritatis : quia secundum hoc cognitio creaturae esset causa generationis Filii, quod falsum est : sed in illa auctoritate notatur terminus qui est ex consequentii : in se enim sapiens est formali sapientia, et ex consequentii influit in nobis : tamen si non influeret, adhuc sapiens esset.

cipaliter, est relativum esse et secundum suum esse ad aliud esse et referri, sicut Pater et Filius dicuntur relative. Secundo modo dicitur relative dici, dicere relationem qua ipsa relativa ad alud dicuntur, sicut paternitas, filiatio, et hujusmodi dicuntur relative. Tertio modo dicitur relative dici, quod dicit proprietatem inventam in relativo ex hoc quod relativum est : sicut innascibiltas relativum est, quia invenitur in relativo ex hoc quod ipsum sic relativum est quod est principium totius divinitatis : ex hoc enim oportet, quod Pater non sit ab alio. Quarto modo dicitur aliquid relative dici, eo quod ipsum secundum rationem intelligendi causat relationem : sicut generare, et generari, et procedere, et processio, et hujusmodi dicuntur relative : quia ex hoc quod generat, secundum rationem intelligendum est Pater, ex hoc quod generatur est Filius : sicut tamen facile est videre, generato non est relatio secundum suum significatum, nec etiam generare, et hujusmodi. Et his quatuor modis significantur relationes in divinis proprietate maxima : quia omnibus his modis sunt distingubiles : et hoc ultimo modo etiam significantur relationes in praepositionibus notantibus habitudinem originis, ut cum dicitur, Deus de Deo.

ADHCCtribus alus modis dicitur relative dici minus proprie, quorum unus est, pro relativo accommodata significatione poni, licet ipsam substantiam dicat, et sic sunt relativa personalia apud Latinos, et hypostasis apud Graecos, et non supponunt nisi relativum : et ideo pluraliter de personis praedicantur in summa : Pater enim et Filius sunt dua persona, et dua hypostases. Secundo modo dicitur relativum, quod significat collectas personas, ut trinitas, ipsum enim claudit in se ea qua relativa dicuntur. Tertio modo dicitur relative, quod ponitur loco relativi, eo quod ipsum nominat essen-

<--- Page Split --->

tiam divinam per modum suppositi, ut Deus : et iste est minus proprius modus inter omnes qui dicti sunt. Essentia autem nullo istorum modorum dici potest relative : et ideo inconveniens est, quod sit genitum, vel generans.

Ad aliud dicendum, quod Deus Deum kcnuit, et sunt unus Deus, eo quod ly Deus in se claudit divinitatem suppositi et unitatem essentiae : et ideo non sequitur, quod sint plures dii : sed cum dicitur, essentia genuit essentiam, non habet in se suppositum : ergo oporteret, quod satisfaceret distinctioni generationis per distinctionem essentiae : et ita sequitur, ut Magister dicit, quod plures essent essentiae : et ideo errabat abbas Joachim, qui hanc causam non vidit, et dixit essentiam generare essentiam, et tamen esse unam essentiam : sicut Deus genuit Deum, et tamen sunt unus Deus.

Ad aliud dicendum, quod haec est impropria, Divinitas est nata, et debet exponi, hoc est, per generationem accepta est, non per generationem deitatis, sed per generationem habentis eam.

Ad aliud dicendum, quod hoc contingit propter concretionem hujus nominis, Deus, quae non est in essentia, ut dictum est.

ARTICULUS VII.

An Filius bene dicatur consilium de consilio, et voluntas de voluntate?

« Dicitur Filius consilium de consilio, et voluntas de voluntate, etc. »

Solutio. Consilium dicitur duobus solutio. modis, sicut et consulo : est enim consiAd 1 lium ex parte quaerentis, et illud est ignorantis : est etiam consilium ex parte dantis, et hoc significat abundantiam et plenitudinem scientiae super ea quae dubitabilia sunt alii, et sic consilium in Deo dicitur aeterna dispositio sapientiae suae de rebus fiendis, et hoc modo dicitur Filius consilium de consilio, eo quod in ipso ex praecipua parte consilium impletum est per incarnationem et passionem. Unde etiam secundum aliam translationem, Isa. ix, 6, dicitur « magni conslii Angelus. » Et, Isa. xi, 2, dicitur Spiritus consilii super eum requevisse 2.

Ad aliud dicendum, quod voluntas ad 2. licet approprietur Spiritui sancto, non tamen est propria sibi : quia una est voluntas trium : et ideo convenit Filio habere voluntatem per hoc quod eam a Patre accepit.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

1 Cf. Supra, Dist. III. 2 Isa. xi, 2 : Requiescet super eum spiritus Domini, etc.

<--- Page Split --->

G. Quod videtur prædictæ expositioni contrarium.

Iuicveroetiamidcontrariumvidetur , quodHilariusaitinlibroIVdeTrinitate : Nihil , inquit , nisinatumhabetFilius : etgenitihonorisadmi - ratioinhonoregenerantisest . CumergoFiliusessentiamhabeat ( totaenimineoestdivinaessentia ) videturquodipsadvinaessentianatasit . IteminlibroVait : NatvitasDeinonpotesteamexquaprovectaest , nonte - nerenaturam : necenimaliudquamDeussubsistit , quodnonaliundequamdeDeosubsistit . EccehicdicitnativitatemDeiprovectamexnatu - r a : etitavideturexhisverbisatqueprædicitisnaturaDeietgenita , e t g e - nuisse . QuodapertiusdicitinlibroIXdeTrinitate : N o s , inquit , unigenitumDeuminformaservi ' manentem , innaturaDei 2 mansisseprofitemur : necunitatemformæservilis , innaturamdivinæunitatisrefundimus : necrursumcorporaliinsinuationePatreminFilioprædicamus , sedexeoejus - demgenerisgenitamnaturam , naturaliterinsegignentemhabuissena - turam : quæinformanaturæsegignentismanens , formamnaturæetinfir - mitatiscorporalisaccepit . NonenimdefeceratDeinatura , neesset : sedinsehumilitatemterrenænativitatismanenssibiDeinaturasusceperat , g e - nerissuipotestateminhabituassumptæhumanitatisexercens . Eccehicapertedicit , etnaturamgenuisse , etnaturamgenitam , etnaturamassum - psissenaturam : quodaplerisquenegatur . I t e m , ineodem : Numquiduni - genitoDeocontumeliaest , PatremsibiinnascibilemDeumesse , cumexinnascibiliDeonativitasunigenitainnaturamunigenitamsubsistat ? Ecceethicdicitunigenitamnaturam .

H. Quomodo sint intelligenda praemissa verba Hilarii ?

Sed quia hæc verba sane vult intelligi, ipse idem dicit in libro IV : Intelligentia dictorum ex causis est assumenda dicendi : quia non sermonis res, sed rei sermo subjectus est. Hæc ergo verba ita intelligi possunt : Nihil habet Filius nisi natum, id est, nihil habet secundum quod Deus est, nisi quod nascendo accepit : et ipse nascendo Patris in se subsistentem naturam ha-

<--- Page Split --->

buit. Unde idem Hilarius addit in libro V : Eamdem naturam habet genitus, quam ille qui genuit : ita tamen ut natus non sit ille qui genuit. Nam quomodo erit Pater ipse, cum genitus sit ? Sed in his ipsis subsistit ille qui genitus est, in quibus totus est ipse qui genuit : quia non est aliunde qui genitus est : et ideo non refertur ad aliud quod in uno subsistit, et ex uno. Ac si in generatione Filii et naturam suam, ut ita dicam, sequitur inderutabilis Deus, inderutabilem Deum gignens, nec naturam suam deserit ex inderutabili Deo inderutabilis Dei perfecta nativitas. Subsistentem ergo in eo Dei naturam intelligamus, cum in Deo Deus insit : nec praeter eum qui Deus est, quisquam Deus alius sit : quia ipse Deus, et in eo Deus. Natura ergo Dei Patris veritas in Deo Filio esse docetur, cum in eo Deus intelligitur esse qui Deus est. Est enim unus in uno, et unus ab uno.

DIVISIO TEXTUS.

« Hic vero etiam id contrarium, etc. »

Hic objicit per verba Hilarii, et in sequenti solvit.

Et potest esse dubium de hoc quod dicit solvendo, « Nihil habet Filius nisi natum, » id est, nihil habet secundum quod Deus est, nisi quod nascendo accepit.

ARTICULUS VIII.

Quem actum copulat verbum, accepit, utrum notionalem aut essentialem ?

Quærtur enim quem actum copulat hoc verbum, accepit, aut notonolem, aut essentialem ? Si notionalem, cum ipse Filius nascendo accepit essentiam, videtur actus notionalis esse super essentiam : ergo distinguitur, ut videtur. Si essentialem, tunc æqualiter accipere convenit Patri et Filio, quod falsum est.

I T E M , ULTERIUSquæritur , Utrumhæcverasit , Filiusgenerationedivinaest ?PROBATIOquodsic : Filiusgenerationedivinahabetquidquidest : sedhæcestvera , Filiusest : ergoFiliusgenerationedivinaest .CONTRA : Essentiaest , nongenerationedivina .

Solutio . H æ c , Filiusgenerationeest , sinepræjudicioloquendohabetcalum - n i a m : sienimsicintelligatur , tamquamesseFliisitterminusgenerationisperseetinFilio , falsaest . Siautemintelliga - t u r , quodterminusquidemgenerationisestFilius , etillepergenerationemha - beatesse , tuncestvera , ethocmodopro - batur : hæcautemestvera : Filiusgene - rationedivinaestFilius , etessentiadivi - naestquasiformalter .

Ad in autem quod quæritur primo, Quem actum copulat hoc verbum, accepit ? Dico, quod notionalem qui est generatio : non tamen dico, quod actus terminetur secundum rationem intelligendi primo, vel consequenter super essentiam : sed terminatur in Filio in quo est essentia eadem propter duo, scilicet essentiae communitatem, et etiam indvisionem. Unde ad hoc quod essentia sit communicata, facit generatio : sed tamen non est super ipsam per se, vel conse-

<--- Page Split --->

quenter: quod sic probatur. Si esset super ipsam primo, tunc essentia esset genita, quod falsum est: si autem esset super ipsam consequenter, tunc essentia se haberet consequenter ad Filium: et ita in Filio esset aliquid vicinum generationi, et aliquid remotum: et sic sequeren-

tur duæ hæreses, quarum una est, quod Filius haberet in se universale et particulare: secunda est, quod essentia generaretur per consequens: et ita etiam per consequens distingueretur secundum esse quod habet in Filio, ab esse quod habet in Patre.

I. Quod legitur Pater de sua substantia genuisse Filium, et Filium substantiae Patris.

Dicitur quoque, et frequenter in Scriptura legitur, Patrem de sua substantia genuisse Filium. Unde Augustinus in libro de Fide ad Petrum ait: Pater Deus de nullo genitus Deo, semel de sua natura sine initio genuit Filium Deum sibi æqualem, et eadem qua ipse naturaliter æternus est, divinitate coæternum '. Ecce hic dicit Augustinus Filium genitum Dei natura Patris. Est autem una natura Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Si ergo de natura Patris genitus est Filius, genitus est de natura Filii et Spiritus sancti: imo de natura trium personarum. Idem quoque Augustinus in libro XV de Trinitate 2, dicit Christum esse Filium substantiae Patris, et de substantia Patris genitum, tractans illud verbum Apostoli loquentis de Deo Patre sic: Qui eripuit nos de potestate tenebrarum, et tanslulit in regnum Filii charitatis suæ 3. Quod dictum est, inquit, Filii charitatis suæ, nihil aliud intelligitur quam Filii sui dilecti, quam Filii substantiæ suæ. Charitas quippe Patris qui 4 in natura ejus est ineffabiliter simplici, nihil est aliud quam ipsa natura atque substantia, ut sæpe diximus, et sæpe iterare non piget: ac pro 5 hoc Filius charitatis ejus nullus alius est, quam qui de substantia ejus est genitus. Ecce hic aperte dicit Augustinus Filium esse genitum de substantia Patris, et Filium substantiae Patris. Idem quoque Augustinus in libro III contra haereticum Maximinum 6, substantiam Dei genuisse Filium, et Filium genitum de substantia Patris asserit, dicens: Carnalibus cogitationibus pleni, substantiam Dei de seipsa gignere Filium non putatis, nisi hoc patiatur quod substantia carnis patitur quando

<--- Page Split --->

gignit. Erratis, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei 1. Nullo enim modo verum Dei Filium cogitatis, si cum natum esse de substantia Patris negatis. Non enim jam erat hominis Filius, et Deo donante factus est Dei Filius: ex Deo natus, gratia non natura. An forte etsi non hominis Filius erat, tamen jam aliqua erat qualiscumque creatura, et in Dei Filium Deo mutante conversa est? Sed nihil horum est: ergo aut de nihilo, aut de aliqua substantia natus est. Sed ne crederemus vos putare de nihilo esse Dei Filium, affirmatis non vos dicere de nihilo esse Dei Filium. De aliqua ergo substantia est: et si non de substantia Patris, de qua sit, dicite: sed non invenietis. Jam ergo unigenitum Dei Filium Jesum Christum de Patris esse substantia, non vos nobiscum pigeat confiteri. Idem, in eodem: Utrique legimus ut simus in vero Filio ejus Jesu Christo 2. Dicite ergo nobis, utrum iste verus Dei Filius, ab eis qui gratia filii sunt, quadam proprietate discretus, de nulla substantia sit, an de aliqua? Non dico, inquis, de nulla: nec dicam de nihilo, ergo de aliqua substantia est. Quæro, de qua? Si non de Patris substantia est, aliam quære. Si aliam non invenis, Patris agnosce substantiam, et Filium cum Patre òpàòsiv ovn cofiitere. Idem, in eodem: Confileor Deum Patrem omnino incorruptibiliter genuisse: sed quod est ipse genuisse. Item, Dico quod sæpe dicendum est, Aut de aliqua substantia est natus Dei Filius, aut de nulla. Si de nulla: ergo de nihilo, quod vos jam non dicitis. Si vero de aliqua, nec tamen de Patris substantia, non est verus Filius. Si vero de Patris substantia, unius ejusdemque substantiæ sunt Pater et Filius. Vos autem nec Filium Dei de substantia Patris genitum vultis: et tamen eum nec ex nihilo, nec ex aliqua materia, sed ex Patre esse conceditis: nec videtis quam necesse sit, ut qui non est ex nihilo, nec ex aliqua alia re, sed ex Deo, nisi ex Dei substantia esse non possit: et hoc esse quod Deus est, de quo est, id est, Deus de Deo natus est: quia non alius prius fuit, sed natura coæterna de Deo est

K. Colligens summam prædictorum, aperit ex quo sensu accipienda sint.

His verbis præmissis innui videtur, quod divina substantia Filium genuerit, et quod Filius sit genitus de substantia Patris, et quod de Deo est natura coæterna, et quod Pater id quod ipse est genuit. Id autem quod ipse est, divina essentia est: et ita putari potest divinam essentiam ge-

<--- Page Split --->

nuisse Vehementer movent nos hæc verba, quæ quomodo intelligenda sint, mallem magis ab aliis audire quam ipse tradere. Ut tamen sine præjudicio atque temeritate loquar, ex hoc sensu dicta possunt accipi : Natura coæterna de Deo est, id est, Filius coæternus Patri, de Patre est : ita quod est eadem cum eo natura, vel ejusdem nature. Quem sensum confirmat Augustinus ibidem ' subjiciens, et quod dixerat quasi explanans. Dicto enim, Natura coæterna est de Deo, addit : Non est aliud Filius quam illud de quo est, id est, unius ejusdemque substantiæ est. Deinde apertius talem intellectum ex prædictis verbis fore habendum aperit in eodem libro contra Maximinum, dicens : Trinitas hæc unius ejusdemque substantiæ est : quia non de aliqua materia, vel de nihilo est Filius, sed de quo est genitus. Itemque Spiritus sanctus non de aliqua materia, vel de nihilo est, sed inde est unde procedit. His utique verbis aperte ostendit ea ratione dici Filium esse de substantia Patris quia est de Patre genitus, ita quod est ejusdem substantiæ cum eo : et Spiritum sanctum esse de substantia Patris et Filii, quia ab utroque procedit, ita quod est ejusdem substantiæ.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS IX.

« Dictur quoque frequenter, etc. » Hic incipit pars illa in qua quaeritur, Utrum essentia in persona sit, vel esse possit terminus generationis a quo vel in quem ?

Utrum quando Magister dicit, Transtulut in regnum charitatis, ly charitatis copulet dilectionem notionalem, vel essentialem ?

Et dividitur in partes tres : in objectionem, et solutionem, et in capitulum in quo elicitur id quod ulteriori conclusione sequitur ex auctoritatibus inductis. Secundum incipit ibi, K, « His verbis præmissis, etc. » Tertium incipit ibi, L, « Ostenditur quoque, etc. »

Incidit autem hic dubium de hoc quod dicit in primo capitulo : « Transtulit in regnum Filii charitatis suæ, etc. » Utrum ly charitatis copulet dilectionem notionalem, vel essentialem ? Si dècatur, notionalem. CONTRA :

<--- Page Split --->

Si propter hoc dicatur, quod copulat propter hoc dilectionem essentialem. CONTRA :

Videtur autem ulterius, quod copulet utrumque.

ctione, et pro notionali. Hoc etiam videtur ex conjunctione duarum expositionum Augustini : ipse enim exponit dicendo, quod Filii charitatis idem est quod Filii suæ essentiae, et Filii dilecti : et ex una expositione accipitur substantialis dilectio, ex alia autem notionalis : ergo stat pro utraque.

SED CONTRA : Termino semel sumpto sed contra non est utendum æquivoce : sed iste terminus charitatis semel sumitur : ergo non stat in duplici significatione.

SOLUTIO. Sine præjudicio consentio in hanc partem, quod ly charitatis copulat hic utramque dilectionem, scilicet et notionalem, et essentialem, sicut videntur innuere expositiones Augustini si conjungantur : sed copulat essentialem in recto, et notionalem in obliquo. Est enim sensus : Transtulit nos per charitatem communem in regnum Filii sui, in quem et a quo procedit dilectio, in qua datur nobis dilectio charitatis. Et secundum hanc intentionem non sequitur quod Filius sit Filius Spiritus sancti : quia non dicit illam charitatem in recto, sed cointelligitur in ista. Nec etiam sequitur, quod Filius sit poprie Filius essentiae : quia propter notionem intelligitur, quod charitas sit Filii, sicut ejus qui ea nectitur cum Patre nexu qui est ab utroque.

Ad ultimum dicendum, quod charitas Ad ultum. non accipitur omnino æquivoce, quando object. sumitur pro essentiali et notionali : eo quod una includitur in alia, sicut proprium in appropriato : unus autem intellectus secundum actum bene accipit proprium in appropriato, quia unum claudit in se aliud : sic autem non est de pure æquivocis, in illis enim non clauditur unum in alio secundum intellectum.

<--- Page Split --->

L. Quod nec Filius, nec Spiritus sanctus est de nihilo, sed de aliquo, non tamen de materia.

Ostenditur quoque ex illis verbis Filium et Spiritum sanctum non esse de nihilo, sed de aliquo : nec tamen de aliqua materia. Unde etiam Hilarius in libro XII de Trinitate ait : Unigenitus Deus cum natus sit, Patrem testatur auctorem : cum ex manente natus est, non est natus ex nihilo : et cum ante tempus natus est, omne m sensum prævenit nascendo. Hic aperte dicitur, quod Filius non est natus ex nihilo. Similiter et Spiritus sanctus non est dicendus esse, vel procedere ex nihilo : quia Filius de substantia Patris natus est, id est, a Patre est, cum quo ejusdem substantiae est, et eadem substantia. Ex quo sensu etiam accipiendum est illud : Pater genuit id quod ipse est, id est, Filium qui est hoc quod Pater. Et hoc ita debere intelligi Augustinus aperit, dicens in primo libro contra Maximumum : Hoc genuit Pater quod est : alioquin non est verus Filius, si quod est Pater, non est Filius. Item, substantia Dei genuit Filium, id est, Pater substantia genuit Filium, qui est eadem substantia et ejusdem substantiæ. Quod sic esse intelligendum Augustinus ostendit, dicens ad Maximinum : Sicut dicis, Spiritus Spiritum genuit : ita dic, Spiritus ejusdem naturæ vel substantiæ Spiritum genuit. Item, Sicut dicis, Deus Deum genuit : ita dic, Deus ejusdem naturæ vel substantiæ Deum genuit. Hoc si credideris et dixeris, nihil de hac re ulterius accusaberis. His enim verbis aperit, quomodo prædicta debeant intelligi. Similiter Filius natus est de substantia Patris, vel Pater genuit Filium de sua natura sive essentia, id est, de se natura et essentia genuit Filium ejusdem essentiæ 1 ac naturæ, et qui est eadem essentia ac natura. Similiter expone illud, Filius substantiæ Patris, et Filius Patris substantiæ, id est, qui est substantia, cum quo et Filius eadem substantia est, quia consubstantialis est Patri Filius. Et hic sensus adjuvatur ex his verbis Augustini, qui in libro V de Trinitate ait : Tres personas ejusdem essentiæ, vel tres personas unam essentiam dicimus. Tres autem personas ex eadem essentia non dicimus, quasi aliud ibi sit quod essentia est, aliud quod persona 2. His verbis ostenditur non esse dicendum personam esse ex essentia, nisi ex sensu prædicto : qui sensus

<--- Page Split --->

confirmatur etiam ex eo quod in libro de Trinitate i idem ait : Sicut nostra scientia scientiae Dei, sic et nostrum verbum quod nascitur de nostra scientia, dissimile est illi Verbo Dei, quod natum est de Patris essentia. Tale est autem ac si diceret, de Patris scientia, de Patris sapientia : vel, quod est expressius, de Patre essentia, de Patre scientia, de Patre sapientia. Ex hoc itaque intellectu, Verbum Dei Patris unigenitus Filius per omnia Patri similis et aequalis, recte dicitur Deus de Deo, lumen de lumine, sapientia de sapientia, essentia de essentia : quia hoc est omnino quod Pater, non tamen Pater : quia iste Filius, ille Pater.

M. Quare Verbum Patris dicatur Filius naturae?

Inde est, quod solus unigenitus Dei dicitur natura Filius, quia ejusdem naturae est, et eadem natura est cum Patre. Unde Hilarius in libro XIV de Trinitate, de Christo loquens, ait : Natura Filius est, quia eamdem naturum quam ille qui genuit, habet.

ARTICULUS X.

Utrum possit dici, Filius est de nihilo : et similiter, Pater est de nihilo ?

ipse sit de nihilo ? Et videtur, quod sic per auctoritatem Augustini supra habitam :

Deinde quaeritur de his quae dicuntur in illo capitulo. « Ostenditur quoque ex illis verbis, etc. » Utrum Filius de nihilo sit, vel non ? Videtur autem quod sic :

CONTRA : Omne quod de nihilo est, creatum est, et vertibile, ut Damascenus dicit : Pater ergo si est de nihilo, est creatus et vertibilis.

SOLUTIO. Ad hujusmodi sophismata dicendum, quod nulla personarum divinarum est de nihilo : quia cum dicitur, de nihilo, per negationem tollitur principium ex parte ante : sed per praepositionem de praecedentem negationem quamanet non exstincta per negationem, eo

PRÆTEREA quaeritur de Patre, Utrum

1 S AUGUSTINUS, Lib. XV de Trinitate, cap. 13 et 14.

<--- Page Split --->

quod præcedat, ponitur ordo esse ad nihil præcedens, id est, quod esse ejus quod dicitur esse de nihilo, sequatur non esse : et hoc quidem convenit omnibus creatis, sed personis divinis non convenit.

aliquo neutraliter : non valet iterum propter habitudinem præpositionis.

Ad id quod ulterius quæritur de Patre, Ad quæ Ad t. dicendum quod ipse non est de nihilo.

Ad primum ergo dicendum, quod hæc est vera, Filius de nulla materia est : quia ibi notatur negatio principii materialis : sed non sequitur, ergo de nihilo, propter habitudinem præpositionis quæ manet.

Ad aliud dicendum, quod iste due non aequipollent : Filius non est de aliquo : ergo de nihilo. Quia in prima præcedit negatio præpositionem : et ideo exstinguit habitudinem ejus. In secunda autem sequitur : et ideo habitudo præpositionis manet. Si autem inferatur ab aequipollenti, Non est de nihilo : ergo de

Ad obiectum contra, dicendum quod Ad obj. in Filio sequitur, quia ille habet habitudinem ad principium ante : et non Pater, et ideo in Patre non tenet.

Ad aliud dicendum, quod non sequiAd t. tur, Pater est de nullo, etc., quia hæc dicito, nullo, stat pro persona : postea autem infertur neutraliter, privando principium existentiae cum ordine ad nihil quem ponit præpositio.

Ad aliud dicendum, quod non sequiAd t. tur, Non est de aliquo : ergo de nihilo : quia in prima privatur habitudo præpositionis, in secunda autem non privatur : igitur, etc.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO VI.

A. Utrum Pater voluntate genuit Filium, an necessitate: et an volens, vel nolens sit Deus?

Præterea quæri solet, Utrum Pater genuerit Filium voluntate, an neDe comparatione actu generandi ad

cussitate? De hoc Orosius ad Augustinum ita ait: Voluntate genuit Pater potentiam.

Filium, vel necessitate: sed nec voluntate, nec necessitate: quia necessi-

tas in Deo non est: præire voluntas sapientiam non potest 1. Quocirca, ut

Augustinus ait in libro XV de Trinitate 2: Ridenda est dialectica Eunomii,

a quo Eunomiani hæretici orti sunt: qui cum non potuisset intelligere, nec

credere voluisset, unigenitum Dei Filium Verbum Dei esse natura, id est,

de substantia Patris genitum, non natura: vel substantiæ dixit esse Filium,

sed Filium voluntatis Dei: volens asserere accedentem Deo voluntatem, qua

signeret Filium: sicut nos aliquando aliquid volumus, quod antea non vo-

lebamus, propter quod mutabilis intelligitur nostra natura, quod absit ut

in Deo esse credamus. Dicamus ergo Verbum Dei esse Filium Dei natura,

non voluntate, ut docet Augustinus in bibro XV de Trinitate, ubi quem-

dam Catholicum hæretico respondentem commendat, dicens: Acute sane

quidam respondit hæretico verusitissime interroganti, Utrum Deum Filium

volens, vel nolens genuerit: ut si diceret, Nolens, absurdissima Dei mise-

ria sequeretur: si autem, Volens, continuo quod intendebat concluderet,

scilicet non naturae esse Filium, sed voluntatis. At ille vigilantissime vicis-

sim quæsivit ab eo, Utrum Deus Pater volens aut nolens sit Deus: ut si

responderet, Nolens, sequeretur grandis absurditas et miseria, quam de

Deo credere magna est insania: si autem diceret, Volens, responderetur

vi: ergo et ipse voluntate sua Deus est, non natura. Quid ergo restabat nisi

ut obmutesceret, sua interrogatione obligatum indissolubili vinculo se vi-

dens 3? Ex prædictis docetur non esse concedendum, quod Deus voluntate,

vel necessitate, vel volens, vel nolens, sit Deus. Item, quod voluntate, vel

necessitate, vel volens, vel nolens genuerit Filium.

<--- Page Split --->

« Præterea quæri solet, Utrum Pater genuerit Filium, etc. »

Hic incipit secunda pars istius tractatus de generatione Filii, in qua quæritur de potentia inclinante ad generationem ex parte generantis, Utrum illa sit necessitas, vel voluntas, vel natura? Dividitur autem in duas patres : in quarum prima agitur de potentia inclinante in Patre ad generandum. Sed quia in inferioribus potentia generandi est in filio genito, scut in patre : ideo quæritur in secunda patre, Utrum hujusmodi etiam sit in Filio? et hæc incipit in sequenti dætinctione VII, scilicet ibi, « Hic solet quæri a quibusdam, etc. »

Prima dividitur in tres. In prima movet quaestionem Magister, et solvit per interemptonem utrisque partis. In secunda, objicitur contra solutionem : et solvit, ibi, B, « Sed contra hoc opponitur, etc. » In tertia, redit ad partem quam interemerat, et solvit eam sub alio sensu, ibi, C, « Prædieta tamen verba, etc. »

In prima harum facit tria. Primo enim ponit quaestionem hæretici sub divisione. Secundo, interimit utramque partem divisionis, ibi, « Nec voluntate, nec necessitate. » In tertio, ponit instantiam contra divisionem hæretici, ibi, « Acute sane quidam. »

ARTICULUS I.

An Deus genuerit Filium ex necessitate, et voluntate ?

Incidit autem hic quaestio de ista divisione :

<--- Page Split --->

propria religione unicuique thearchicarum personarum 1. Cum igitur fontem necesse sit fluere, Pater ex necessitate genuit Filium.

.

Eodem modo videtur posse probari alia pars, scilicet quod voluntate genuit Filium sic :

potuit, et voluit : ergo voluntate genuit.

IN CONTRARIUM obiicitur sic primo quod s.1d contra non ex necessitate.

Contra alteram partem sic obiicitur, scilicet quod non voluntate genuit :

<--- Page Split --->

prehensio in ratione boni : generatio Filii non sic est de exterioribus : ergo non fit voluntate.

4 Præterea, In hominibus sic est quod generatio hominum non dicit opus voluntatis, sed potius opera mechanica quæ sunt super materiam aliam : ergo neque in divinis ita dici debet.

Soluto. 1. Solutio. Dicendum secundum Hilarium in auctoritatibus supra inductis 1, quod « intelligentia dictorum ex causis est assumenda dicendi : quia non sermoni res, sed rei sermo subjectus est : » et ideo non omnis necessitas hic negetur, nec omnis voluntas : sed necessitas et voluntas secundum intentionem haereticorum, quae est necessitas violentiae, et coactionis ab agente contra voluntatem intrinsecus vel extrinsecus : sicut jam patebit, cum distinguetur necessarium : talem enim necessitatem non recipit divina generatio, nec Deus : quia dicit Philosophus in IV primae Philosophae : Si fuerunt res simplices et aeternae et immobiles, nulla earum erit violentia, neque contra naturam. Patet igitur quod talis necessitas violentiae non cadit in Deum. Voluntatem autem dicebant in Deo esse accedentem, ut dicit Augustinus, vel antecedentem, quae est de re antequam sit ipsa res, et quae quandoque est apud volentem, et quandoque non : unde si talis esset voluntas in Deo, et Pater esset mutabilis qui quandoque unum vellet, et quandoque aliud : et Filius non esset aeternus, cujus generationem voluntas paterna antecessisset, sicut rerum creationem praevenerat. Dicendum ergo secundum Philosophum in IV primae Philosophiae, quod necessarium dicitur respective, et absolute. Respective autem dicitur respectu finis intenti, aut respectu efficientis cogentus. Respectu finis duobus modis, scilicet respectu esse, et respectu bene esse : sicut necessarium est ad esse, sine quo impossibile est habere

aut conservare esse, sicut anhelitus et nutrimentum in animalibus : respectu bene esse, sine quo non habetur finis intentus in bene esse, sicut acceptio debiti ab Atheniense cive non habetur nisi navigetur Athenas : est ergo necessaria navigatio ad Athenas ad acceptionem debiti. Respectu autem esse efficientis, similiter est duobus modis, scilicet respectu agentis extra, et respectu agentis intra. Respectu agentis extra, sicut Dionysius dixit, quod necessarium est contrstans, et violentia est aliqua necessitas : et quidam Philosophus Ariotas dixit, Violentia de necesstate cogit me ut hoc faciam. Respectu autem cogentis intra, sicut dicitur, III Esdrae, iii, 12, quod super omnia vincet veritas : qua cogit consensum : et hoc modo dicit Philosophus, quod necessitas non permittit opinantem ad verum reverti, et mutari a sua opinione. Absolute autem necessarium est (ut dicit Philosophus) quod impossibile est ut sit alio modo : et hoc tribus modis est, scilicet per se, et per aliud, et compositum ex utroque : per se, sicut principia : per aliud, sicut conclusio determinata : ex utroque, sicut syllogismus. Et similiter est in ente incomplexo. Unde dicit Philosophus, quod necessarium absolute et per se non est nisi unum simplex primum : omnia enim alia composita ex suis componentibus trahunt necessitatem, et componentia ab efficiente primo : et ideo possibilia sunt secundum illa a quibus habent necessitatem : quia prius per intellectum in illis sunt in potentia quam in necessitate. Secundum igitur hanc divisionem dicemus, quod solus Deus est necessarium primum. Sunt autem multi alii modi in quibus non salvatur ratio necessitatis nisi æquivoce . sicut utile necessarium consuevimus dicere, et expediens necessarium.

His habitis, facile est respondere ad illam partem objectorum quae sunt de

<--- Page Split --->

necessario : omnes enim illæ rationes et auctoritates Dionysii adductæ, plane loquuntur de necessario simplici et absolute, quod præcipue est Deus : et hac necessitate generat Filium : neque sequitur aliquod inconveniens in ipso.

dente, secundum quas non est voluntatis opus generatio divina, ut dictum est.

Et sic patet solutio, ad omnia alia objecta simul.

Eodem modo distinguimus multiplicem voluntatem secundo modo. Est enim voluntas potentia volens, et est motor aliarum potestatum quae sunt in volente, sicut voluntas voliti extra, sicut cibi, vel potus, vel alterius, et hoc modo volunlatis opus est creatura : qua illud est extra Deum. Secundum autem quod voluntas est quasi motor aliarum potestalum, ut cum dicitur, volo intelligere, volo ambulare, potest intelligi secundum Magistrum haec tripliciter, scilicet antecredens quae est quasi disponens volument : et est voluntas ista praemeditaliones de opere qualiter fieri debeat, ut arcarius praemeditatur in qua parte materiae arce faciat fundum, et in qua operculum, et in qua parietem. Est etiam voluntas accedens : et haec duobus modis, scilicet accedens operi, et accedens volenti : accedens operi est quae immediate praecedit opus, sicut est voluntas ad operandum, ut percutiendi cum dolabro, et hujusmodi : accedens volenti est quam non habuit semper, sed accedit ei ex nova apprehensione alicujus apprehensi moventis voluntatem. Tertia est voluntas operi concurrens, quae dicitur concomitans : et ista voluntate Pater genuit Filium, quia voluit generationem : et de ista ultima procedunt rationes inductae ad hoc quod voluntate genuit Filium, ut patet singulas inspicienti.

IILEAUTEMrationesquæinducunturad probandum, quod non necessario genuit Filium, sequuntur de necessario per coactionem : et hoc necessarium in Deum cadere non potest, ut dictum est.

SMILITERaliærationesquæinducunturad hoc quod non voluntate genuit, accipiuntur de voluntate exteriorum : prima et secunda et tertia de voluntate præce-

ARTICULUS II.

An Deus volens aut nolens Filium genuerit ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit hæreticus : « Deus Filum volens aut nolens genuit, etc.

Videtur enim necessarium esse ut detur altera pars, cum distent partes per affirmationem, et negationem : quare necesse est alterum verificarì de quolìbet.

P R . ETEREA quæritur, Ex quo potuit in aliquo sensu dari ista, Deus volens genuit Filum, quare sub distinctione non dederunt eam Catholici doctores, sed interemerunt simpliciter ?

Abnocidendum , quodista , volensetnolens , nonopponunturperaffirmatio - n e m , etnegationem : cumenimnegatiointrinsecaestcumvoluntate , inunadictionevoluntasmanetaffirmata : sedvolitumdequoestserno , negatur : u n - deidemestnolo , quodvolocontrarium . Etsiobjicitur , quodincondecliniovide - turnegarivoluntas , cumdicitur , n o l o , nonvis , nonvult , e t c . Dicendum . quolfrivolumest , quinimoincondeclinioetiamaffirmatamanet , secundumquodestcondeclniumhujusverbi , n o l o : quiatunchabetvimuniusdictionishocquoddicitur , nonvis , etnonvult . Siautemsicdivideretur , autvolens , autnonvo - l e n s : tuncessetperaffirmationem , e t n e - gationem : ettuncsecundumintentionemhæreticicavendamdandaessetista , nonvolens : cxhocenimnonsequiturcoa -

<--- Page Split --->

ctio, sed negatur voluntas accedens volenti, et volito, ut supra dictum est.

Ad quest. Ad aliud dicendum, quod sancti Doctores magis instando compescere et confundere volebant haereticum, quam coram simplicibus cum eo disputa-

re : eo quod instantia facit obmutescere, et inducit confusionem : et hoc expediens fuit simplicibus, ut viderent illum non posse proficere : postea autem seorsum cum mansuetis tractabant veritatem solutionis, sicut Magister supra dixit 1.

B. Oppositio contra prædicta.

Sed contra hoc opponitur sic : Voluntas Dei est natura sive essentia Dei : quia non est aliud Deo esse, aliud velle : et ideo sicut una est essentia trium personarum, ita et una voluntas. Si ergo Deus natura Deus est, et voluntate Deus est : et si Verbum Dei natura Filius Dei est, et voluntate Filius Dei est. Hoc autem facile est refellere : nam et præscientia Dei sive scientia, qua scit vel præscit bona et mala, divina natura sive essentia est : et prædestinatio sive voluntas ejus, eadem divina essentia est : nec est Deo aliud scire et velle, quam esse : et cum sit unum et idem scientia Dei, vel voluntas, non tamen dicitur de voluntate quidquid dicitur de scientia, et e converso : nec omnia illa sua voluntate Deus vult, quæ sua scientia scit : cum sua scientia noverit tam bona, quam mala, voluntate autem non velit nisi bona. Scientia quippe Dei et præscientia de bonis est et malis : voluntas vero et prædestinatio de bonis est tantum : et tamen unum et idem in Deo est scientia et voluntas, et præscientia et prædestinatio. Ita cum unum sit natura Dei et voluntas, dicitur tamen Pater genuisse Filium natura, non voluntate : et esse Deus natura, non voluntate.

C. Qualiter intelligenda sint illa verba, Pater nec nolens, nec volens Deus est: nec volens, nec nolens genuit Filium?

Prædicta tamen verba quibus prudenter dictum est, quod Deus Pater nec volens nec nolens est Deus, nec nolens nec volens genuit Filium, sive voluntate sive necessitate, ex tali sensu mihi videntur accipienda : ut voluntatem præcedentem vel accedentem intelligamus, qualiter Eunomius

<--- Page Split --->

intelligebat. Non enim ipse Deus est voluntate præcedenti vel efficienti, vel volens priusquam Deus : nec voluntate præcedenti vel accedenti genuit Filium : nec prius volens quam generans genuit Filium : nec prius generans quam volens genuit Filium : volens tamen genuit, sicut potens genuit, et bonus genuit Filium, et sapiens genuit, et hujusmodi. Si enim Pater sapiens et bonus dicitur genuisse Filium, cur non et volens? cum ita sit Deo idem esse volentem, quod est esse Deum : sicut idem est esse sapientem, quod est esse Deum. Dicamus ergo, quia Pater sicut sapiens, ita volens genuit Filium : sed non voluntate præcedenti vel accedenti. Quem sensum aperit Augustinus, et confirmat, ita dicens super Epistolam ad Ephesios : De Filio Dei, id est, Domino nostro Jesu Christo scriptum est, quia cum Patre semper fuit, et numquam eum ut esset, paterna voluntas præcessit : et ille quidem natura Filius est.

ARTICULUS III.

An auctoritates istae Sanctorum sunt vera, qui dicunt quod voluntate genuit Filium ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in secunda parte, B, « Hoc autem facile est refellere, etc. »

<--- Page Split --->

Sed contra. SED CONTRA hoc est quod dicit Hilarius in libro de Synodis : Si quis voluntate Dei Filium tamquam de creaturis factum dicat, anathema sit.

ideo rei non est in eo appetitus non habitæ, vel non factæ. Unde Augustinus loquitur ibi de mente creata quærente propter imperfectionem suæ scientiæ.

Solutio. - Solutio. Dicendum, quod voluntas accedens et præcedens non cadit in Deum respectu generationis Filii : et duæ auctoritates Hilarii primo inductæ intelliguntur de voluntate concurrente cum opere sive concomitante opus, ut supra diximus.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod germen voluntatis vocatur ab Origene in quo placitum Patris quievit, sicut ipse dixit, Matth. iii, 17 : Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui.

AD 4. AD ALIUD dicendum, quod partum mentis præcedit amor, non partus, sed pariendi : et hoc est dum quærit mens quod pariat : sed amor partus qui perfectus amor est, sequitur partum secundum rationem : perfectio autem summa in Deo est : et

Ad aliud dicendum, quod illa ratio tenet in ratioqali natura creata, cujus una pars melior est alia, et una imperans et una imperata. Sic autem non est in divina natura : et ideo in Deo non præcedit voluntas naturam.

Ad aliud dicendum, quod si ista præpositio generaliter intelligatur, sicut differunt operantia sic differunt opera, ipsa est falsa : quia plurium opera naturae meliora sunt operibus voluntatis : in Deo tamen idem est secundum rem voluntas et natura : non tamen de quocumque est unum, de eodem est etiam aliud : quia differunt in subjectis, et in ratione, sicut dicit Magister in Littera.

Alia autem quæ hic dicuntur, manifesta per se sunt.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO VII

A. Hic quæritur, An Pater poluerit, vel voluerit gignere Filium?

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hic solet quæri a quisqusdam, Utrum Pater potuerit, vel voluerit genera- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . re Filium ? Si enim, inquiunt, potuit vel voluit generare Filium, ergo potuit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . aliquid et voluit, quod nec voluit nec potuit Filius : nam Filius nec potuit nec voluit generare Filium. Cui versutiæ facile respondemus, dicentes : Pos- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . so vel velle generare Filium, non est aliquid posse vel velle subjectum po- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . tentiæ vel voluntati. Est tamen aliqua potentia vel voluntas, scilicet posse vel velle gignere Filium : et ideo distinguenda est intelligentia proposit iver- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . bi, Posse vel velle gignere Filium, et posse vel velle aliquid. Neque enim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . generatio Filii aliquid eorum est, quæ subjecta sunt divinæ potentiæ et vo- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . luntati : nec est aliquid inter omnia, vel de omnibus, sed super omnia et . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ante omnia. Non enim ante voluit, vel potuit, quam genuit : sicut nec an- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . te fuit, quam genuit : quia ab æterno fuit, et ab æterno genuit. Ex simili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . quoque hoc videre possumus. Pater enim potest esse Pater, et vult esse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pater : Filius autem non potest, nec vult esse Pater : ergo Pater potest vel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . vult esse aliquid, quod non potest vel vult esse Filius : non sequitur, quia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . esse Patrem non est esse aliquid, sed potest esse ad aliquid, ut in sequenti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ostendetur'.

DIVISIO TEXTUS.

« Hic solet quæri a quibusdam, etc. » Hic incipit pars illa in qua quærit Magister, Utrum eadem potentia ġenerandi sit in Filio quæ est in Patre? Dividitur autem in duas partes : in quarum prima Magister quærit, Utrum Patrem generare Filium sit aliquid posse quod Filio con-

veniat, vel non ? In secunda quærit, Utrum Patrem natura posse generareFilium sit potentia Filio conveniens vel non ? et hæc incipit ibi, F, « Item, quæritur a quibusdam, etc. »

Prima harum subdividitur in tres. In prima tangit quæstionem, et solvit. In secunda, objicit per verba Augustini contra modum solutionis suæ, ibi, B, « Sed vehementer nos movet, etc. » In tertia, adhibet solutionem, ibi, E, « Potest ergo sic intelligi, etc.

<--- Page Split --->

Prima harum continetur tota in primo capitulo, quod continet in se tria, scilicet quaestionem, Utrum Pater potuerit vel voluerit generare Filium ? et hujus quaestionis solutionem, ibi, « Cui versutiae, etc. » Et tertio, hujus solutionis confirmationem per simile, ibi, « Ex simili quoque hoc videre possumus, etc. »

ARTICULUS I.

Utrum Pater potuerit vel voluerit generare Filium ?

tentia activa, aut potentia passiva : quia non sunt plures. Si activa. Contra : Activa potentia est principium transmutandi in aliud secundum quod est aliud, ut dicit Philosophus in V primae Philosophiae : ergo aliquid oportuit esse quod hujusmodi transmutationis reciperet actionem : et hoc esset patiens ab ipso : ergo generatio divina esset super materiam, quod est absurdum. Si autem potentia passiva, hoc est absurdius : quia potentia passiva (ut dicit Philosophus ibidem) est principium transmutationis ex alio secundum quod aliud : ergo Pater genuisset ex alio transmutatus, et sic potius diceretur mater, quam pater.

Incidit hic dubium triplex. Primum est, Utrum Pater potuerit vel voluerit generare Filium ? Secundum est, Utrum hoc sit posse aliquid ? Tertium est, Utrum posse et velle tantum dicuntur respectu eorum quae subjiciuntur potentiae et voluntati, vel, etiam respectu aliorum ?

Circa primum sic proceditur :

Similiter altera pars videtur falsa :

GRATIA HUIUS ulterius quaeritur, Quare Quest. 1 ipse ratione suae generationis potius dicatur pater, quam mater ?

Er QUARE genitus potius dicatur Filius, Quest. 1 quam Filia ?

<--- Page Split --->

stantia non sit uisi forma, oporteret quod esset alia præter illam substantiam cui imprimeretur, et esset iterum divina generatio composita et materialis, quod frivolum est. Si autem dat totam substantiam : cum tota substantia Patris sit hypostasis Patris, Pater dat Filio eamdem hypostasism quæ est ipse : ergo Pater et Filius sunt una hypostasis, et una res naturae, et una persona, quod absurdum est : ergo videtur, quod nullo modo possit dici Pater : nec ille qui genitus est, potest dici Filius convenienter, ut videtur.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod Pater et potuit et voluit generare Filium vel gignere.

Ad hoc quod objicitur de voluntate, dicendum quod non est idem dicere, voluntatis Filius, et voluntate Filius, et voluit generare : prima enim absolute falsa est : quia voluntatis opus est quod educitur super materiam extrinsecam operanti, ut sunt mechanica opera voluntatis hominis, et creaturae opera voluntatis divinae. Et si objiciatur, quod voluntas in Deo est natura divina, et est Filius naturae : ergo aliquo modo dicendus est Filius voluntatis. Incidit fallacia accidentis : quia licet idem re sit natura quod voluntas, tamen plurimum differunt in modo significandi et attribuendi, sicut Magister probavit supra. Voluntate autem Filius aliquo modo conceditur de concomitante vel concurrente cum actu voluntate. Sed cum dicitur, voluit generare, significatur voluntas circa actum generationis : et ideo vera est : quia Deus cum actu concurrente habuit voluntatem in generatione divina.

Ad alud dicendum, quod hoc non significatur ex modo loquendi in divinis, ut divina sunt : quia sic verbum abstrahendum est a tempore : et si hoc fiat, tunc voluntas et actus generationis sunt similes : et sic locutio vera est : quia non habet actum generationis Pater nisi concurrentem cum voluntate, et e converso.

Ad in quod objicitur de potentia qua significatur in verbo, potuit, dicendum quod ex prava intelligentia procedunt hujusmodi argumenta, scilicet ex hoc quod id quod est in Deo intelligitur ad modum creaturarum, in quibus posse praecedit agere. Unde in divinis talia abstrahenda sunt a tempore et compositione : et tunc videbitur, quod potentia generandi non praecedat actum generationis, nec compositionem facit cum ipso, quia idem est Deo agere et posse.

Ad aliud dicendum, quod verum est quod in Patre cœelesti non sunt potentiae distinctae : quia aliter ipse esset compositus. Sed licet non distinctae secundum rem et compositionem, tamen sunt distinctae in modo significandi et attribuendi, eo quod multa subsunt potentiae quae non subsunt voluntati : et Deus multa potest quae non vult : et sic est de potentia generandi, et voluntate generandi.

Ad aliud dicendum, quod si velimus maximam vim facere in agere et pati, tunc in Deo nec est potentia activa, nec passiva : sed potius est in eo potentia superactiva. Illa autem divisio Philosophi tenet in potentis physice agentibus vel patientibus. Unde quod potentia activa physice quaerit subjectum quod actionem ejus recipiat, hoc est ex imperfectione ejus : si enim esset perfecta actio sua, produceret totum simul : et si esset perfecte nobilis, produceret sine compositione simillimum agenti. Unde tempus, motus, compositio, subjectum, omnia proveniunt ex imperfectione agentis vel recipientis. Unde in divinis est potentia superactiva Patris ad totum Filium in eadem essentia coaeternum et simplicem producendum.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, Utrum Ad quest. t. ad hoc potius debeat dici pater, quam mater ? Dicendum, quod sic, in tantum quod nihil ita vere dicitur pater sicut ipse, sicut probatum est supra. Mater autem nullo modo dici potest : quia ma-

<--- Page Split --->

ter est quæ in se generat ex alio : hoc autem Patri nullo modo convenit : et ideo tantum pater est. Nec sic pater ut in generatione egeat adjutorio simili sibi, tribus de causis : quarum una est, quia adjutorium uxoris datur viro propter sui imperfectionem quæ in Deum non cadit. Secunda est, quod generatio recipitur in adjutorio ex viro : et ideo indiget tempore conceptus et impraegnationis et partus : in quo tempore filius existens in potentia non potest esse coæternus vel coævus parentibus. Tertia ratio est, quia omnis talis natus compositus est ex duplici substantia patris et matris. Primum autem horum repugnat perfectioni potentie, secundum coæternitati ipsius nati, tertium autem simplicitati.

Ad 19 quod objicitur, quod solum principium activum non sufficit ad rationem patris, dicendum quod hoc verum est, nec pater cœlestis solum est principium activum : imo dat substantiam suam : et bene concedo, quod totam.

Ad 19 vero quod contra hoc objicitur, dicendum quod hypostasis et persona sunt substantia : non tamen supponunt ut substantia, sed ut ad aliquid: et ideo est in argumento commutatio prædicamenti : quod enim Pater est substantia, est ideo quia nulla compositio est in divinis, non ex ratione patris, quia pater est, imo sic est aliud. Unde Magister hic in Littera promittit se probaturum, quod esse patrem non est esse aliquid, sed esse ad aliquid.

Ad hoc quod quaeritur, Utrum genitus potius dicatur Filius, quam Filia? Dicendum, quod sic : quia illa generatio perfectissima non potest esse nisi in omnino simili : filia autem patri, nec in veritate, nec in figura omnino similis est, et ideo natum in æterna genératione filia dici non potest.

ARTICULUS II.

Utrum posse generare sit ad aliquid, sive aliquid ?

Secundo quaeritur, Utrum posse generare sit posse aliquid ?

<--- Page Split --->

gendi facit potentiam generandi, est in Patre non solum unde Pater est Pater, sed unde est. CONTRA : Augustinus dicit, quod Pater non paternitate est, sed substantia, et eadem Filius et Spiritus sancus : ergo proprietas illa quae facit potentiam generandi in Patre, eodem modo invenitur in Filio et Spiritu sancto : ergo in eis etiam faciet idem, quia absurdum esset dicere, quod essentia aliter esset in Patre quam in Filio et Spiritu sancto : ergo redit primum, quod potentia generandi non sit aliquid, sed ad aliquid.

erit aliquid, et non ad aliquid tantum.

SOLUTIO. Sine præjudicio loquendo (eo quod multi hic multa dixerunt) dico, quod potentia generandi secundum rationem intelligendi medium est inter pure essentiale, et pure personale : et hoc patet, si dividatur : potentia enim omnis essentialis est, generatio autem omnis personalis est : unde potentia generandi conjunctim accipiendo secundum quod potentia est in actu, est medium inter essentiale, et notionale sive personale : et illius medii id quod est potentiae, tenet se ex parte naturae : id autem quod est actus, tenet se ex parte notionis et personae. Et si dicitur, quod inter essentiam, et personam nihil est medium. RESPONSIO, quod hoc verum est secundum rem : sed secundum rationem intelligendi nihil prohibet esse medium : secundum hoc igitur proprie loquendo potentia generandi erit naturae secundum quod est in hac persona : unde secundum aliquam rationem sui est quid, secundum aliquam rationem sui est ad aliquid : multa enim sunt ita essentialia, quod per conjunctionem sui cum notionalibus conveniunt illi personæ cujus est notio illa, et non alii : et si dividantur ab illo notionali, conveniunt æqualiter omnibus personis, sicut exemplum est, cum dico, Deus generans, ita quod ly generans adjective ponatur et transitive jungatur cum ly Deus : tunc enim Deus generans non erit Filius vel Spiritus sanctus : et si dividatur per intellectum ly Deus a

■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

aliquid : nos enim supra diximus, quod potentia generandi nominat aliquid, et ad aliquid conjunctim : et per hoc patet solutio ad omnia objecta.

ARTICULUS III.

. He quibus et respectu quorum est posse divinum, an respectu subjectorum tantum ?

Tertio quaeritur, Utrum posse et velle in Deo dicantur tantum respectu eorum quae subjiciuntur potentiae et voluntati, vel etiam respectu aliorum ?

Et circa hoc quaerenda sunt duo, scilicet de quibus sit posse divinum ? Et utrum unica sit potentia ad posse generare, et ad posse creare ?

esse respectu subjectorum potentiae, et non respectu generationis.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod omnipotentia Dei attenditur respectu eorum quae extra sunt, et consequuntur posse commune Patris et Filii et Spiritus sancti, sicut dicit Magister in Littera.

Ad hoc autem quod objicitur, dicendum quod generare non est majus aliquid, sed ad aliquid, ut dicit Magister. Nec Pater ostenditur per hoc esse aliquid, vel potens esse aliquid, sed potius ad aliquid : tamen bene concedo, quod generatio Filii major est toto mundo in infinitum : licet in creatione potentia appareat, in generatione autem proprietas : qua secundum hoc quod est ibi potentiae non distinguitur Filius a Patre, nec Spiritus sanctus, nec e converso.

Ad aliud dicendum, quod ratio principii duplex est, scilicet ad facere, et haec reducitur ad rationem potentiae : et est ratio principii non ad facere, sed ad distinguere et distingui, et haec non reducitur, imo in illa parte non est nisi ad aliquid, et non aliquid. Ex parte autem illa quae se tenet cum essentia, habet rationem potentiae, et sic est communis tribus personis.

<--- Page Split --->

ARTICULUS IV.

est Deus : ergo tam pro generare quam pro creare, et ita de aliis : si autem essent æquivoca, non distribueretur pro illis : ergo videtur, quod non dicatur æquivoce.

Utrum univoca sit potentia ad posse generare, et posse creare ?

Secundo quæritur, Utrum univoca sit potentia ad posse generare, et posse creare ?

Sed contra.

Solutto . Dicendum , quodnondiciturpotentia æquivoce deillisineoquodpo - tentiaaccipiturabstrahensabutroque : aliterenimnonprædicaturdeutroque , nisiproutabstrahitabutroque : e t s e - cundumhocmanetpotentiaquæradica - turinessentiaPatrisetFliietSpiritussancti .

ADPRIMUMergodicendum , quodse - cundumquodpotentiaabstrahitetage - nerareetacreare , nondicitadaliquid , quinimodicitaliquidquodestsubstan - t i æ .

Adaliuddicendum , quodhocnonestverumdeactivispotentis : quoniamillænonperficiunturpersuosactus , sedanteperfectæsunt : quianihilagtnisiperfectuminesse . . Inpassivisauteminquibussuntactusactivorum , sicutinpa - tientedisposito , verumestquodperfi - ciunturetdiffiniunturperactus : etintalisensudicitillampropositionemPhi - losophusinIIdeAnina , ubiagitdepo - tentiisapprehendentubuspassivis , sicutipseibidemdicit : sedinDeononestpotentiapassiva : etudeoillaobjectionullaest .

Adaliuddicendum , quodpotentiaac - cpitursecundumunamrationemcom - munem , secundumquodabstrahitetabactucreandietabactugenerandi , etestinPatreetFlioetSpritusancto : sedsecundumquodconjungituractuigene - randietcreandi , licetalianonefficiaturquampriusfuit , tamenaliumnodumhabebittuncsignificandi , rationecujuspotentiagenerandinonconvenitFlionecSpirituisancto : sedpotentiacrean - diconvenittribus : ethujusratiopatetexprædictis .

Hishabitis , tractandaestLitterapri - mæpartis .

<--- Page Split --->

B. Ponit quædam verba Augustini, unde potest moveri auditor.

Sed vehementer nos movet quod Augustinus ait in III libro contra Maximinum 1, qui asserebat Patrem potentiorem esse Filio, eo quod Filium genuit Deum Creatorem, Filius autem non : dicebatque Patrem potuisse gignere, non Filium : et ideo potiorem esse Filio. Ad quod respondens Augustinus dicere videtur, quod Filius etiam potuit gignere, volens ostendere Patrem esse non potentiorem Filio, his verbis : Absit ut ideo potentior sit Pater Filio, sicut putas : quia Creatorem genuit Pater, Filius autem non genuit Creatorem : neque enim non potuit, sed non oportuit. Vide et diligenter attende hæc verba : Non enim non potuit : sed non oportuit. Videtur enim dicere, quod Filius potuit gignere, sed non oportuit : et ita potuit, quod non oportuit. Quare autem non oportuit, subdit, dicens : Immoderata enim esset divina generatio, si genitus Filius nepotem gigneret Patri, quia et ipse nepos nisi avo suo pronepotem gigneret, secundum vestram mirabilem sapientiam, impotens diceretur. Similiter etiam ille si nepotem non gigneret avo suo, et pronepotem proavo suo, non a vobis appellaretur omnipotens, nec impleretur generationis series, si semper alter ex altero nasceretur : nec eam perficeret ullus, si non sufficeret unus omnipotens. Itaque omnipotentem genuit Filium Patris natura, non fecit.

ARTICULUS V.

An Filius possit ex se gignere alium Filium nepotem Patrus, et an Pater plures Filios ?

cum igitur Filius Dei non sit minus perfectus quam filius hominis, videbitur ipse habere eamdem potentiam generand quam habet etiam Pater.

« Sed vehementer nos movet, etc. » Ratione hujus capituli quæritur, Utrum Filius possit ex se gignere alium Filium qui sit nepos Patris ?

PRÆTEREA, Quæritur juxta hoc ulte-

<--- Page Split --->

rius, 'Utrum Pater potuerit producere plures filios quam unum?

Sed contra. Sed contra : Nullius naturae potest esse multiplicatio et communicatio sine accipiente naturam illam per modum quo suppositum accipit naturam : sed non potest esse pluralitas suppositorum, nisi sit pluralitas distinguentium supposita ab invicem. Videamus ergo quibus modis distingui in una natura possunt supposita, et applicemus omnes modos naturae divinae, et videamus quantum possit extendi pluralitas suppositorum ejus. Est autem unus modus per materiam in qua est natura in supposito : et constat, quod iste modus in divinis esse non potest tribus de causis : quarum una est, quod omnis communicatio naturae quae fit per materiam fit per ma-

teriae transmutationem : in Deo autem transmutatio nulla est. Secunda est, quoniam omnis talis communicatio dividit naturam, ita quod ipsa non est una numero in suppositis, sed una ratione tantum. Tertia est, quoniam omnis talis multiplicatio prius est in potentia quam in actu : quae omnia a divina natura removentur : ergo patet, quod non est ibi communicatio per materiae particulationem, id est, per hoc quod materia particulet naturam super suppositum. Est autem alius modus qui est per proprietates facientes et constituentes et distinguentes suppositum, licet indifferens sit quod est a quo est : et iste solus modus possibilis est in divinis : et accipiantur proprietates originis inter Patrem et Filium (quia de Spiritu sancto infra patebit) non invenietur nisi paternitas et filiatio : haec autem per materiam numerari non possunt, ut probatum est : ergo non numerabuntur nisi per differentias specificas : sed omnis paternitas omni paternitati eadem est in specie quae est suppositi ejusdem naturae : smiliter omnis filiatio omni filiationi : cum igitur filii plures sive unius patris sive filiorum suorum non differant essentia, si differentiam habent, illa sumetur penes proprietates : sed non differunt specie, vel materia filiatones eorum : ergo filiatio eorum erit una tantum : ergo ipsi omnes erunt unus filius nec essentia nec proprietate differens : ergo non possunt aliquo modo in divinis esse plures filii, nec plures patres eadem ratione.

Item, Licet communicatio sit de perfectione naturae simplicis, tamen multiplicatio est de imperfectione ejus. Probatio. Multiplicatio in suppositis unius naturae non potest esse nisi una trium causarum, scilicet multiplex desiderium materiae, eo quod materia non desiderat tantum in una parte, sed in partibus omnibus perfici : vel eo quod non potest in paucis salvari perpetuo, et ideo desiderat in multis habere formam, ut

<--- Page Split --->

quibusdam destructis, in multis maneat : vel ex eo quod multi sunt actus vel motus quos explere paucis non potest. Primo et secundo modo est in hominibus, et aliis generabilibus et corruptibilibus. Tertio modo est in Angelis et stellis. Constat autem, quod nullo istorum modorum multiplicatio potest esse in divinis. Primus enim et secundus sunt per materiae partes quae in Deo non est. Tertius autem est propter imperfectionem agentis et moventis quod non potest uno motore diversa causare : ergo talis multiplicatio suppositorum non est in natura divina : ergo non erit nisi penes speciem proprietatum originis : et inde sequitur ut prius.

Item, Intellectus dicentis intrinsecus bene est secundum sui naturam sibi proferre verbum : sed non potest talia duo proferre verba, nec unum verbum profert aliud verbum : cum igitur summus spiritus per hunc modum generet verbum, nec potest proferre duo verba, nec verbum producet aliud verbum : et ita non erit nisi unus pater et unus filius.

PRÆTEREA , Ad communicationem naturae et societatis jucunditatem sufficit unus : ergo alii etiamsi generari possent, superfluerent.

SOLUTIO . Istisultimisrationibuscon - sentiendumest , dicendoquodnonpotestessenisinusDeusPater , etunusFilius : quiaillæomnesconcluduntdenecessi - t a t e . Licetenimultimaratiositvelvi - deaturesseconvenientiæ , sitamencon - jungitureiratioAnselmi , eritnecessa - r i a , scilicetquodquodlibetminimumin - convenienisinDeoestimpossibile .

DICENDUMergoadprimum , quodea - dempotentiaestinFilioquæinPatre , sednonadidem , utfacilepatetexpræ - dictis : necexhocestimperfectioinFilioquodnonprofertaliumFilium , sedpotiusperfectio , cumipseitacontineat

totumesseFilii , quodsialiusesset , nullomododifferepossetabipso .

AdaliudrespondetinfraMagisterdi - c e n s : « Nonenimnonpotuit , » idest , nonexhocimpotensfuit : quodautemAu - gustinusdicit , « nonoportuit , » conjunctumdictoAnselmi , facitimpossibilitatem : sienimnonoportuit , inconveniensfuit : ergoDeoimpossible : siergovanumetfrustraremoventuranaturainferiori , multomagisanaturasuperiori .

Adaliuddicendum , quodipseinpro - prietatePatrisnonpotuitesseimago : quiasiccessaretratioPatris , cumPateretfliusnecessentianecproprietatedif - ferrent : undeimagosecundumsuira - tionensempersalvatinaliquorationemdistinctionis , inquonecconvenitnecconvenierepotestcumeocujusestimago : perhocipsumenimquodimagoest , abalioest , sedhocnonestinaliquoessedissimilem , sedpotiusineoquodnonestaliquid , sedadaliquid .

Adidquodulteriusquæritur , UtrumAdquæst . potueritproducerepluresfliios ? patetAd 1 . perprædicta , quodnon : quiaillifliinecessentia , necproprictatedifferrent : etsicinomnibusidemessent , etnonplu - r e s : etideonnonestsimiledepatrein - feriori , inquopluresfliipermateriamdistinguuntur , etperformamsecundumessequodhabentinhacmateria .

Adaliuddicendum , quodpotentiagenerandinondeficitinPatre , necesthocaliquidquærere , UtrumdeficitetiamgenitoFliio , tamquamFiliigeneratiositpræterita ? quiainæternitateetinæternonihilpræteriit , etnihiladvenit : etideoFiliusnecantenecpostgenerationispotentiamest , sedinnuncstantesempergenitusest , utinfrahabebitur . Diciturenimsempergenitus : nonquiapræteriitgeneratioejus , sedquiaperfectaestetsemper : quianumqnamdeficitinnuncstanteæternitats : undeillaobjectiopro -

<--- Page Split --->

cedit de Deo sicut de re temporali, et ideo non valet.

Ad 3. Ad aliud dicendum, quod immoderata non potest esse generatio divina : eo quod hypostases ultra tres multiplicari non possunt : et esset inconveniens quod supra dictum est, scilicet quod aut ex eo quod non possit in paucis salvari, aut quod pauca supposita ad multos modos

actuum non sufficerent si fieret immoderata : et ideo immoderata in Deo fieri non potest.

Ad aliud dicendum, quod natura de se est communicabilis : sed communicatio exigit distinctionem acceptam penes proprietates diversas specie et non materia : et illa ultra tres in divinis esse non possunt, ut patet ex prædictis.

C. Opponitur prædictis verbis Augustini.

Hoc autem videtur quibusdam non posse stare, scilicet quod Filius potuerit gignere. Si enim potuit Filius gignere, potuit esse pater : et si potuit esse pater, potuit ergo esse pater vel sui, vel Patris, vel Spiritus sancti, vel alicujus alius : sed alius non, quia nullus alius semper fuit : nec Patris, quia Pater est ingenitus et innascibilis : nec sui, quia nulla res seipsam gignere potest : nec Spiritus sancti, quia nasci non potuit : si enim - nasci potuit, potuit esse Filius, et ita mutabilis esse potuit.

ARTICULUS VI.

An tres hypostases possint esse pater alicujus quarti ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in contrarium objiciendo : « Si potuit Filius gignere, potuit esse pater, etc. »

Videtur enim, quod ratio Magistri non valeat : quia si pater fuerit secundum haereticos, tunc eadem haeresis potuit dicere paternitatem esse, et quod filius sit pater illius quarti, et ita esset pater et filius diversis respectibus, sicut saepe contingit.

neretur Patri nec Spiritui sancto : ergo una paternitate omnes tres essent patres illius filii, sicut Pater et Filius unum sunt principium Spiritus sancti, eo quod in spirando Spiritum sanctum, Pater non habet oppositionem relativam ad Filum. Illius autem simile nec in corporali, nec in spirituali natura invenitur, quod una proprietate patris tres hypostases sint pater, vel patres unius : unde non potest esse pater alicujus quarti.

ARTICULUS VII.

Utrum quia filius potuit nasci, potuit et mutari ?

Ad hoc dicendum, quod hoc esse non potuit : quia sicut dicit Anselmus, in omnibus manet unitas in divinis ubi non distinguit oppositio relationis : sed in generatione illius quarti, Filius nec oppo-

Deinde objicitur de hoc : « Si enim nasci potuit, esse Filius, et ita mutabilis esse potuit, etc, »

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Dicendum, quod licet in ad aliquid, et ad ad aliquid non sit motus per se, tamen ad ipsum est motus per ac-

cidens, qui in omnibus est praedicamentis, ut dicit Philosophus : motus autem per se et per accidens in Deo non cadunt.

Ad aliud dicendum, quod incarnatio non dicit immutationem Dei vel divinae naturae : sed potius quod aliud, scilicet humana natura alio modo se habet ad ipsam, quia secundum unionem, ut in III Sententiarum determinari habet : sed hic Spiritus sanctus mutaretur a sua proprietate, quae mutatio caderet in personam divinam : et ideo bene dicit Magister.

D. Hic quæritur, Quomodo intelligenda sint?

Quomodo ergo accipiatur quod supra dictum est : Non enim non potuit gignere, sed non oportuit : quasi potuit, sed non oportuit. Non est nobis perspicuum aperire quomodo sit hoc verum : et ideo sub silentio potius esset prætereundum, nisi me super hoc aliquid loqui cogeret instantia quærentium.

E. Hic apertur ex quo sensu accipienda sint.

Potest ergo sic intelligi : Non enim non potuit, sed non oportuit, id est, non ex impotentia sui fuit, quod Filius non genuit, sed ei non conveniebat : sicut Deus Filius non est Deus Pater, nec tamen hoc ex impotentia sui est. Nam et Pater similiter non est Filius, nec hoc est ex impotentia Patris. Sed quærit Maximinus Arianorum Episcopus : Unde ergo est quod Pater non potest esse Filius, vel Filius Pater ? non utique ex impotentia, sed Pater proprietate generationis Pater est, qua oportet eum non esse Filium : et Filius proprietate nativitatis Filius est, qua oportet eum non esse Patrem. De quibus proprietatibus postea plenius tractabitur.

<--- Page Split --->

cum dicitur: Non non potuisse : quia impotens ex hoc non fuit: hoc enim ex ratione verbi extrahi non potest.

SOLUTIO. Magister vult, quod non non potuit, negatio ibi sit quasi termini privativi : et tunc non enim non potuit tantum valet (ut antiqui dicunt) quantum, non enim impotuit, ut ita dicam : et tunc ulterius sequitur, non ex hoc impotens fuit.

Deinde quæritur de hoc : « Non enim non potuit, etc. » Videtur non esse conveniens expositio

F. Utrum Pater natura sit potens gignere Filium, et an hoc sit aliqua potentia quæ sit in Filio ?

Item quæritur a quibusdam, Si Pater potens sit natura gignere Filium, et an hoc sit aliqua potentia quæ sit in Filio ? Ad quod dicimus, quia Pater non est potens nisi natura : ejus enim potentia natura est, vel essentia. At inquiunt illi, Si potens est gignere, habet ergo potentiam gignendi. Filius autem non habet potentiam gignendi, si non potest gignere : habet ergo aliquam potentiam Pater quam non habet Filius. Non sequitur. Eamdem enim potentiam habet penitus Filius, quam et Pater : qua potuit gignere, et Filius gigni potuit. Eadem enim potentia est in Filio, qua potuit gigni, quæ est in Patre, qua potuit gignere. Sed contra hoc opponitur, Aliud est posse gignere, aliud est posse gigni quia aliud est gignere, et aliud gigni. Hic distinguendum est. Si enim cum dicitur, Aliud est posse gignere, aliud posse gigni, aliam significas potentiam qua Pater potens est gignere, et aliam qua Filius potens est gigni : falsus est intellectus. Si autem dicas Patrem posse habere aliam proprietatem sive notionem qua genitor est, Filium aliam qua genitus est verus est intellectus. Aliam enim habet Pater proprietatem, qua Pater est : aliam Filius, qua Filius est.

DIVISIO TEXTUS.

« Item quæritur a quibusdam, Si Pater potens, etc. »

Hic incipit secunda pars istius dustin-

ctonis in qua quærit, cum dicitur, Pater potens est natura gignere Filium, etc.? in qua quæstione propter Litteram trahtur potentia ad essentiam, et magis elongatur ab actu notionali : unde aliqua ratio dubi potest esse, utrum hoc sit aliqua potentia quæ sit in Filo? Et ista pars

<--- Page Split --->

continet duo capitula. In primo distinguitur ista, Pater habet potentiam gignendi Filium. In secundo autem distinguitur ista, Pater habet potentiam generandi quam habet Filius, ibi, G, « Ita etiam cum dicitur, etc. »

ARTICULUS IX.

An Pater natura sit potens generare Filium ?

Objicitur autem de hoc quod dicit Littera: « Ad quod dicimus, quia Pater non est potens nisi natura, etc. »

CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate Pater non est potens nisi natura, ut Magister dicit : sed aliter significatur potentia, cum dicitur, potentia natura generandi, et potentia gignendi absolute : quia potentia gignendi natura in eo quod hujusmodi, non dicit potentiam per comparationem ad actum, sed per comparatio-

nem ad naturam in qua radicatur, tamen cum aliqua inclinatione ad actum : cum autem dicitur, potentia gignendi, dicitur potentia in actu, ut prius dictum est : unde nihil prohibet de potentia prima concedere, quod sit in Filio sub distinctione tali, quod gignendi potest esse gerundivum verbi activi personalis : et tunc non debet concedi, quod potentia natura gignendi sit in Filio : quia sensus esset, quod potentia esset in Filio quae ex natura posset generare, etsi non generaret : quia qui ex potentia naturae generat, non ex necessitate generat. Si autem sit gerundivum verbi impersonalis vel verbi personalis passivi, tunc bene potest concedi : quia si est gerundivum verbi impersonalis, tunc sensus est, quod potentia ex natura sit in Filio qua aliquis potest generare. Si vero est verbi personalis passivi, sensus est, quod potentia ex natura sit in Filio qua generetur : et hunc ultimum sensum ponit Magister in Littera : actus enim omnes particularium sunt et potentiae : sed tamen potentiae radicantur in natura : et ideo secundum Damascenum, licet potentia sit naturae, ut in qua fundatur, tamen non denominat naturam, sed hypostasim : unde dicit Damascenus, quod licet in Christo sint duae voluntates, tamen non est nisi unus volens, et non duo volentes : et ideo non oportet, quod actus sit naturae immediate, ita quod non hypostasis. Vel dicatur, quod hoc generaliter verum est, cujus est potentia ejus est et actus : sed non oportet quod eodem modo : quia potentia est alicujus secundum naturam, et actus est ejusdem secundum hypostasim, et ita est naturae in hypostasi vel supposito.

Ad aliud dicendum, quod una natura est in tribus personis, sed non est eadem comparatio naturae in illis : quia per relationem una distinguitur ab alia : et ideo in quantum natura est in una, comparatur per potentiae rationem ad unam, se-

<--- Page Split --->

cundum aliquem actum secundum quem eadem potentia in natura manente non potest comparari in alia : quia non est idem actus, ut supra diximus, eo quod potentia generandi per ly generandi conjungitur rationi notionis Patris, quam conjunctionem non potest habere in Filio vel Spiritu sancto.

ARTICULUS X.

An eadem sit potentia qua Pater potuit generare, et qua Filius generari ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit Magister : « Eadem enim potentia est in Filio, qua potuit igni, quae est in Patre, qua potuit generare, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod una est potentia in ratione potentiae naturalis, sed non una in ratione potentiae ad actum : quia potentia secundum rationem intelligendi est media inter naturam in qua radicatur, et actum qui egreditur ab ipsa, et Magister loquitur secundum comparationem illam in qua comparatur ad naturam in qua radicatur.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod in divinis nihil est passivum : sed principians et principiatum vix admittitur ibi : et bene potest una potentia naturae secundum quod hujusmodi, aliquid esse principians et principiatum, licet haec non possit esse una potentia relata ad actum.

Ad ALIUD dicendum, quod illa propositio vera est in his in quibus est efficiens et activum, et passivum et materia physica : sed aliud est modus activi, et activum ipsum : aliud modus passivi, et passivum ipsum. Gignere enim in divinis non est agere, licet habeat modum activi quem attendit Grammaticus. Similiter gigni non est pati nisi secundum modum grammaticalem : sed ad tale pati quod est in modo significandi tantum, sufficit principiatum esse quocumque modo.

Ad ALIUD dicendum, quod notio comparat potentiam ad actum, et conjungit eam actui: et ideo non est mirum si discrete tunc personis convenit: sed non sic facit natura quae habet potentiam quasi indistinctam: non enim distincta est potentia nisi per actum.

G. Quomodo intelligendum sit, Filius habet, vel non habet potentiam generandi?

Ita etiam cum dicitur, Filius non habet potentiam generandi quam Pater habet, dupliciter intelligi potest. Si enim dicatur, Filius non habet potentiam generandi quam et Pater, scilicet qua potens sit ad generan-

<--- Page Split --->

dum, id est, ut genuerit vel ut generet sicut Pater : verum est. Si vero intelligatur sic : Non habet potentiam qua possit gigni vel genitus esse, qua eadem Pater potens est ut genuerit vel ut generet : falsum est. Sicut dicitur, Pater habet potentiam qua potest esse Pater, Filius vero non habet potentiam qua possit esse Pater : et e converso, Filius habet potentiam qua potest esse Filius, Pater vero non habet potentiam qua possit esse Filius : habet ergo aliquam Pater quam non habet Filius, et e converso. Absit : quia eadem est potentia Patris, qua potest esse Pater : et Filii, qua potest esse Filius. Ita etiam eadem est voluntas, qua Pater vult esse Pater, non Filius : et Filius vult esse Filius, non Pater : et eadem est voluntas Filii, qua vult esse genitus, et Patrem genuisse : et Patris, qua vult esse genilor, et Filium genitum esse.

ARTICULUS XI.

Utrum illa sit vera, Filius habet potentiam generandi quam habet Pater?

tentia conjuncta est actui : et cum dicitur, Filius habet hanc potentiam quam Pater, conjungitur relationi Filii et proprietati, quae repugnat ad actum : ergo videtur absolute falsa esse.

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate solutio, duplex est, sicut dicit Auctor : cum enim dicitur, Filius habet, per ly habet intelligitur haec determinatio secundum naturam, eo quod non habet nisi per naturam : et sic fit comparatio potentiae ad naturam et ad actum : et secundum primam comparationem vera est, secundum autem secundam falsa est, ut dicit Magister.

Deinde quæritur de illa quam in secundo capite ponit : et distinguit eam, hanc scilicet, Filius habet potentiam generandi quam habet Pater, etc.

Hæc enim videtur distingui bilis non esse, sed absolute falsa : quia in nullo videtur potentia conjuneta actui, et rationi oppositæ ad actum illum : cum autem dicitur, potentia generandi, po-

<--- Page Split ---> DISTINCTIO VIII.

A. De veritate et proprietate et incommutabilitate et simplicitate essentiae Dei.

De proprietatibus et conditionibus Trium- tatus et unit- tatus.

Nunc de veritate sive proprietate sive incommutabilitate atque simplicitate divinae naturae, sive substantiae sive essentiae agendum est. Est itaque Deus, ut ait Augustinus in libro V de Trinitate, sine dubitatione substantia, vel si melius hoc appellatur, essentia Graeci ovax vocant 1. Sicut enim ab eo quod est sapere dicta est sapientia, et ab eo quod est scire dicta est scientia : ita ab eo quod est esse dicta est essentia. Et quis magis est, quam ille qui dixit fa- mulo suo : Ego sum qui sum : et, Sic dices filiis Israel : Qui est, misit me ad vos 2. Ipse vere ac proprie dicitur essentia, cujus essentia non novit prae- teritum vel futurum. Unde Hieronymus ad Damasum scribens 3, ait : Deus solus, qui exordium non habet, verre essentiae nomen tenet : quia in ejus comparatione qui vere est, quia incommutabilis est : quasi non sint qua mutabilia sunt. De quo enim dicitur fuit, non est : et de quo dicitur erit, nondum est. Deus autem tantum est, qui non novit fuisse vel futurum esse. Solus ergo Deus vere est : cujus essentiae comparatum nostrum esse, non est.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc de veritate sive proprietate et incommutabilitate, etc. »

Hic incipit tertia pars illius tractatus de generatione Filii. Cum enim in om- ni generatione sit essentia aliquo modo conjuncta genito a generante. posset cre- di esse divisa per communicationem aeternae generationis : et tunc non esset

incommutabilis, nec simplex : et ideo inductur huc de istis, ut scaabus non esse divisam, et tamen communicatam in generante et genito. Dividitur autem ista distinctio in tres partes, in quarum prima agit de veritate et proprietate es- sentiae divinae. In secunda autem agit de incommutabilitate ejusdem, ibi, C, « Dei autem solius essentia, etc. » In tertia, agit de simplicitate ejusdem ibi, D, Eadem quoque sola proprie ac vere, etc. »

<--- Page Split --->

Prima harum dividitur in duas partes. In prima veritatem divinae essentiae determinat. In secunda autem objicit et solvit, ibi, B, « Hic diligenter advertendum est, etc. »

ARTICULUS I.

Quid sit veritas, quid proprietas, et quid incommutabilitas?

non in natura secundum quod natura est, ut videtur.

ULTERIUS quaeritur de ratione expositionis quam dicit Magister, veritas sive proprietas.

Incidunt autem hic plurima dubia circa primam partem. Sed ante Litteram determinanda sunt tria : quorum primum est, Quid sit veritas, atque proprietas, et incommutabilitas, atque simplicitas ? Secundum est, penes quid attenditur numerus eorum ? Tertium est de significatione istorum nonnunm, natura, substantia, essentia, esse, quae Magister ponit in principio istius capituli.

Primum, quid sit veritas?

SOLUTIO. Dicendum, quod licet verum sumatur multis modis, ut probant objectiones, tamen hic dicitur verum idem quod extranee naturae impermixtum. Sunt enim tria extranee praecipue, scilcet privatio quae extranee est entitati, et potentia, et diversum vel diversitas in ipso ente : quod enim in privatione est, non est, sed habet aptitudinem ad esse : quod autem in potentia est, potest esse : et quod ex diversis est, non habet ens proprium, quia diversorum habet entitatem : unde veritas dicitur hic impermixtio extranei ad ens, eo modo quo dicimus verum aurum cupro non permixtum : et ita non erit vere ens nisi natura divina, quae nec privationi subjacet, nec in potentia est, nec ex diversis constat, sicut Magister probabit infra, quando quaeretur de quantitate veritatis istius.

DICENDUM ergo ad primum, quod bene competit diffinitio Augustini de vero : quia nihil ita proprie est id quod est, sicut natura divina, eo quod ipsa totum et tantum est id quod est, et non permixta eis quae secundum aliquid non sunt, vel ex diversis sunt.

Ad aliud dicendum, quod etiam illa diffinitio satis convenit : quia nullus actus a potentia adeo indivsus est, sicut ille qui idem est : sed oportet, quod potentia non accipiatur pro potentia materiali : quia divina essentia nec idem est cum potentia materiae, nec etiam indivi-

<--- Page Split --->

sa ab ipsa : et hoc ideo quia cum divina essentia sit motor universalis omnium, stabilis in se manens, non potest esse mota : materia autem semper mota et mutabilis est. Item, quia divina essentia regit omnes res praeter quam quod mi- secatur cum illis, ut dicit Philosophus : sed materia permiscetur materialibus : oportet ergo, quod accipiatur potentia active : et tunc ipsa est idem potentiae suae : et ideo verior, quia verius habet esse agens quam patiens : et sic bene ha- bet divina essentia actum et potentiam, et habet ea indivisa : quia est eadem prae- cise secundum quod actus est in agente, sicut sunt actus interiores, ut intelligere, velle, et hujusmodi : sunt enim quaedam extra ipsam quae tenent se ex parte acti, ut creatio, recreatio, gubernatio etiam aliquo modo : et illa non sunt idem ipsi secundum quod sunt in creatis, recrea- tis, gubernatis, et hujusmodi.

Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13. Ad 13.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod verum et falsum quae sunt in anima, sunt ab actu animae qui est componere vel dividere : et de tali veritate non quaeritur hic : quia illa veritas est in signo, et causata ab ista veritate.

Ad quest. Ad aliud dicendum, quod proprietas Ad 1 idem est quod dispositio veritatis quae soli divinae entitati convenit secundum illam omnimodam impermixtionem, de qua dictum est : sic enim nulli alii convenit.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod in veritate entitas est subjectum veritatis secundum rationem, sed in divinis in quibus non est compositio, est idem aliter significa- tum in uno et aliter in alio. In entitate enim significatur sicut in conceptu sim- plici, ante quem nihil est concipere de re : quia ens est primum cadens in no-

strum intellectum : sed veritas proprietatem impermixtionis tangit : et ideo Magister entitatem, proprietatem, veritatem, vocat idem, licet non eodem modo significatum : quia entitas est primum, et senius, ut dicit Dionysius : veritas autem est dispositio ejus de qua dictum est : proprietas autem est secundum quod est consequens esse divinum, et in quantum divinum est, et non est consequens aliud esse : sicut etiam dicimus proprietatem trianguli rectilinei habere tres æquos duobus rectis, eo quod sequitur triangulum, in quantum rectilineus et triangulus.

ARTICULUS II.

Penes quod accipiuntur veritas, inconmunicabilitas, et simplicitas ?

Secundo quaeritur, Penes quid ista accipiuntur ?

Sed contra hoc est quod omnia ista sunt naturae divinae in eo quod natura divina est : ergo non reducentur ad personam et notionem. Sed secundum hoc, cum in natura divina non sit accipere nisi divinitatem habitam et habentem ipsam, hoc est, naturam et suppositum, videtur quod ista non debeant esse nisi duo et non tria.

<--- Page Split --->

teriam : ergo videtur, quod in divinis secundum rationem intelligendi incomnunicabilitas sit circa idem. Cum igitur in divinis non sit suppositum nisi persona, videtur quod incommunicabilitas sit de convenientibus personae secundum se, et non naturae.

Solutio. Ultimae objectioni consentiendo dicimus, quod ista tria accipiuntur ita, quod veritas sumetur ab esse essentiae, incommutabilitas autem ab eo quod est, simplicitas autem ab indifferentia utriusque. Et quod objicitur secundo loco, quod non est quod est in divinis vel suppositum nisi in persona, dicendum quod hoc verum est secundum rem, sed ex modo intelligendi, cum dicitur, Deus, significatur divinitas in habente, et illud habens dicitur suppositum non in ratione personae : et gratia illius sequitur substantiam divinam incommutabilitas.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod bene concedo, quod non sumuntur haec tria ab illis tribus, eo quod sunt consequentia essentiam in eo quod essentia est. Licet enim non sint in divinis nisi illa tria, tamen illa tria non sunt ibi tria, quia non faciunt numerum : essentia vero licet sit unum tantum, tamen est ipsam multis modis considerare, scilicet in habente, et extra habentem, vel secundum utrumque, ut dictum est.

Ad aliud dicendum, quod non est in natura accipere nisi habens et habitum :

sed ex hoc ipso resultat tertia consideratio ex comparatione unius ad alterum per indifferentiam. Ad alia patet solutio per dicta in principio solutionis.

ARTICULUS III.

Utrum nomina dicta de Deo ut essentia, substantia, scientia, sapientia, bonitas significant idem vel diversa : et utrum debeant dici synonyma vel non ?

Deinde quaeritur de differentia illorum nominum quae Magister tangit in principio, scilicet natura, substantia, esse, etc. : et gratia illorum quaeratur etiam de aliis quæ sunt sapientia, scientia, bonitas, et omnia quæ de Deo dicuntur. Et quaeremus duo, scilicet utrum ista omnino idem significent ? Et secundo de compositione eorum cum Deo, utrum notetur ibi fieri aliqua compositio, vel nulla ?

<--- Page Split --->

est supra 1 ut auctoritas, quod hoc est ibi esse quod sapere, et eo Deus est quo sapiens est, et eo sapiens est quo est : sed hoc non posset esse nisi sapientia et essentia nominarent idem et secundum idem : ergo videtur, quod sint tantum synonyma : et eadem ratio est de aliis : ergo videtur, quod omnia tantum sint synonyma.

Sed contra. SED CONTRA : Quaecumque nomina verissime faciunt notitiam illorum a quibus imponuntur, si illa a quibus imponuntur non sunt unius rationis, ipsa nomina non sunt synonyma : sed essentia et sapientia in Deo verissime faciunt notitiam eorum a quibus imponuntur, et non sunt unius rationis : ergo non sunt synonyma. Prima patet de se. Secunda probatur sic : Hic habetur in Littera, quod solus Deus vere est essentia. Similter Augustinus dicit, quod solus Deus vere sapiens est : sed ratio essentiae in eo quod hujusmodi, non est ratio sapientiae in eo quod hujusmodi : quia aliter in omnibus idem esset esse et sapere, quod falsum est : ergo ista nomina non sunt synonyma.

Ad hoc quidam voluerunt dicere, quod ista nomina dicta de Deo differunt per connotata in creatura, et non habent aliquam differentiam si in Deo absolute accipiantur. SED CONTRA : Connotatum est effectus in creatura : sed effectus non est nisi a causa ut causa : ergo ista nomina non dicerentur de Deo nisi sicut de causa ut causa : quod plane falsum est, quia sapientia vel sapiens nullam nominat causam ut causam. Praeterea, ponamus per intellectum non esse connotata in creatura, quaero si adhuc Deus sit sapiens bonus, ens, et hujusmodi? Constat quod sic : ergo illa solutio nulla est.

Praeterea, Quod est posterius, non est causa diversitatis vel identitatis in eo quod est prius : sed connotata sunt posterius in tempore : ergo non sunt causa

identitatis vel diversitatis eorum quae sunt ab aeterno.

I d e o fuerunt a l i i q u i dixerunt , quodinveritateDeusnon habet nomen p r o - prium , sednos dedimus einomina : etideo i s t a nomina transferuntur i n eumab h i s q u a e invenimus i n creaturis : etpenes illas accipiunt diversitatem . SedCONTRA : Autistanominantquodproprieest i n D e o , a u t q u o d figurative e s t inipso . Siprimomodo , nihilvaletsolutio : q u i a adhuc remanet quaestio , qualiterin significando habent differentiam p e - neseaquae nominantin D e o . Sisecundomodo , t u n c Deusnon v e r e v i t a e s t , sedfigurative , necvere sapientia e s t , quodabsurdissima haeresis e s t . Praeterea , s u - p r a habitum e s t 2 , q u o d talia secundumrem p e r prius d e D e o dicuntur , e t perposterius d e creatura .

Solutio . Sinepræjudiciodicendum , quodinomnibustaltbusnominibusduosuntattendenda , scilicetquidnominant , etinquosignificaturponiquodnomi - n a n t : cumenimegodico , sensus , hocnomen , sensus , accipiosecundumhocquodnominattantum : etideoaccipioinrationeunacommuni . Siautemdicosensushominis , etsensusbruti : jametinaliaetaliarationeaccipio , secundumquodaccipioipsumineoinquonotaturponisignificatumipsius . Itadicodehu - jusmodinominibusdivinis . Sienimat - tendantursecundumeaquænominanttantum , tuncomniaillanominadiversi - tatemrationishabentdese : aliaestenimperseratioessentia , etaliaratiosapientiaperse , etsicdealiis . Siautemattendoeasecundumidinquoponitursignificatumeorum , hocesttalequodhabetindifferentiamquodestetesseetaliquidesse . HæcenimtriasecundumBoetiumdifferunt : quiaquodest , estidquodresestvere , etsuppositum : esseautemestessentiaejusvelactusessen - t i æ : aliquidautemesseestperaliquid

<--- Page Split --->

trahens ipsum ad partem vel speciem : et haec omnia idem sunt in divinis : quia in Deo idem est quod est et esse, et ipse Deus etiam est quidquid habet : et sic idem est in ipso esse et aliquid esse. Si igitur quaeratur, Quare sapientia est bonitas, et haec duo essentia ipsa? unde enim est? non dicetur, quod hoc sit a sapientia in quantum sapientia est, vel ab essentia in eo quod essentia est : sed dicetur, quod hoc est propter id, quia in quo sunt ista, tantaemplicitatis est, quod ipsum id quod est suum esse, et suum esse est id quod est. Ex primo igitur est diversitas attributorum, ex secundo autem identitas rerum : et sic patet plana solutione, quod ista non sunt synonyma etiam ab aeterno intellecta a Deo, et abstracta ab omni causalitate.

AD PRIMUM dicendum, quod ista non sunt synonyma, quoniam non habent eamdem rationem rei quam significant, sed sunt idem in re, non propter id a quo imponuntur, sed propter id in quo ponuntur sua significata : hoc autem non est in petra et lapide : quia illa non habent diversitatem alicujus rei, sed tantum nominis, secundum etymologiam, non rei, sed nominis.

Ad aliud dicendum, quod ista non habent tantum multitudinem secundum vocem, imo quantum est de natura suorum significatorum multitudinem habent rationis rei. Sed quod haec res est illa, hoc non convenit eis per se, sed per aliud in quo sunt.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus attendit identitatem rei quae est ex eo quod ista sunt in tali subjecto, et non attendit sapere et esse secundum intentiones quas nominant.

Ad in autem quod objicitur contra solutiones inductas, bene puto quod non bene se habent solutiones illae.

ARTICULUS IV.

Qualiter possit verificari compositio ustorum nominum cum Deo qui non est compositus ?

Ulterius quaeritur, Cum ista significantur componi circa id in quo sunt, cum ex eo in quo sunt omnimodam habeant identitatem, qualter possit significari compositio eorum ?

Si forte dicatur, quod hujusmodi compositio est ex parte nostri intellectus,

<--- Page Split --->

qui non accipit simplex multus modus significatum, nisi componendo unum cum alio et dividendo, licet composita et divisa idem sint. Tunc objectur, quod secundum hoc, omnis noster intellectus est falsus de Deo, cum non acceptat rem sicut est, sed potius sicut non est. Si forte dicatur, quod sic est sicut in mathematicis, quod abstrahentum non est mendacium, eo quod modum abstractionis non ponunt in re : ita hic intellectus componens, modum suum in re non ponit. Hoc nihil est : quia licet mathematica secundum esse sunt in naturalibus, et non separata ab ipsis : tamen per esse quantitatis non habent rationem diffinitivam a naturalibus : quia aliter æquivoce diffiniretur linea lignea et lapidea per esse quantitatis, quod falsum est : unde mathematica habent aliquid ex parte rei, scilicet naturam quantitatis, super quod ponunt hujusmodi abstractionem, aliter enim esset intellectus falsus : hoc autem in divinis nihil videtur esse unde oratur hujusmodi composito.

Solutio. Ad hoc sine præjudicio dicendum, quod valde insufficientes sunt solutiones Magistrorum magnorum quorumdam : unde dicendum, quod in veritate in divinis nulla composito est in re ipsa : tamen, ut dicit Damascenus, quædam in divinis significant naturam, quædam quod naturam assequitur, sicut justus, et sapiens. Unde intellectus noster in hujusmodi compositone est in triplici actu : si enim accipiatur unumquodque istorum nonnunm secundum id a quo imponitur, vel secundum id quod signifficat, quod idem est, erit alius intellectus substantiæ, et alius sapientiæ, et ita de aliis, ut ante dictum est. Si autem accipiantur ista ab intellectu nostro, non ut ab eo quod significant, sed in ipso in quo sunt, accipientur omnia ut unum et idem propter duplicem simplicitatem ipsius, scilicet indifferentiam quod est et esse et aliquid esse, sive habentis et habitu. Ter-

tus actus intellectus oritur ex collatione unus modi intelligendi cum alio, sicut conferimus id quod assequitur naturam in ratione assequentis, non in ratione identitatis, ad naturam quam assequitur : et sic oritur intellectus componens unum cum altero, et formans compositiones : quæ tamen nota compositionis non est in Deo, nisi in ratione proprii eorum quæ componuntur : nota autem compositonis media est ab intellectu nostro, qui non conjungit ea quæ secundum se habent diversas rationes sine nota compositionis mediæ : ex parte autem rei non notabit ista composito nisi identitatem. Et sic patet qualiter intellectus componens, aliquid habet in divinis supra quod fundatur ex parte eorum quæ componit, si secundum rationes proprias accipiantur.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod cum dicitur, Deus est æternus, et hujusmodi, notat composito identitatem inter ea quæ secundum rationes proprias diversitatem habent, licet ex subjecto habeant identitatem : et ideo aliquo modo fulcitur intellectus componens super diversitatem rationum ut habeat componibilia, et super identitatem rei ex parte subjecti : et ideo componit ea compositione notante idem secundum rem, in quo eodem modo sit diversitas rationis secundum attributa sibi.

Ad ALIUD dicendum, quod ipsi auferèbant notam compositionis : quia ipsi dicebant tantum unum esse omni modo, scilicet re, et ratione et in talibus non potest poni aliqua composito, eo quod in talibus nulla componibilia re vel ratione invenat intellectus . sed non est ita in attributis divinis, in quibus salvatur diversitas rationis attributorum, licet non diversitas rerum.

Ad ALIUD dicendum, quod cum dicitur, homo est homo, quod hoc verum est : quainter illa composita notatur diversitas rerum, scilicet quod est et esse : et ideo major est diversitas in ista compositione, homo est homo, quam in ista, Deus est

<--- Page Split --->

sapiens, vel justus. Nihilominus tamen cum dicitur, Deus est sapiens, est diversitas rationis naturae et assequentis naturam : et illa sufficit intellectu componenti compositione notante identitatem.

Ad aliud dicendum, quod est innotesere quoad nos, et quoad rei naturam : et nihil prohibet in divinis prædicatum facere ad hoc quod subjectum innotescat quoad nos, licet in rei natura idem sint subjectum et prædicatum.

Ad in autem quod contra solutionem quorumdam objicitur, videtur esse concedendum.

ARTICULUS V.

Quæ sit diversitas inter attributa nominum divinae naturae, et substantiae, et essentiae ?

His habitis, videndum est de his quae dicuntur in Littera.

Et primo, quaeritur de diversitate horum nominum, divinae naturae, et substantiae sive essentiae,

Et dicendum, quod ista idem sunt, sed ratione differunt. Natura autem accipitur dupliciter secundum duas ejus significationes, scilicet ut est virtus intranea, secundum quod diffinitur esse principium et causa motus et quietis in quo est per se et non per accidens. Sic enim accipitur pro vi etiam illa quam diffinit Boetius, quod natura est vis insita rebus ex similibus similia procreans. Et sic quandoque dicitur, quod pater virtute generat. In hac enim ratione natura est in persona principium aliquod naturalium actuum, ut generare, spirare, etc. Et ideo dicit Augustinus, quod Pater de natura sua generat Filium. Et Anselmus dicit, quod Pater et Filius de natura sua spirant Spiritum sanctum. Accipitur etiam natura pro forma, secundum quod diffinit Boetius naturam, quod natura est unam-

quamque rem informans specifica differentia, et sic accipitur hic : non quod velim dicere, quod natura divina sit specifica differentia alicujus, nec quod genus vel species st : quia nec genus, vel species, nec individuum est, ut infra patebit : sed quod juxta illum intellectum accipitur formaliter, ut cum dicitur, Pater natura divina est, et hoc modo frequenter acceptur a Sanctis.

Substantia autem potest accipi duobus modus, scilicet ab actu substandi, vel a differentia substantiae quae dividitur contra accidens : et si primo modo accipiatur, cum in divinis sint proprietates quibus substant aliquo modo intelligendi personae, substantia dict tunc quid personae, eo modo quo Augustinus dicit, quod persona significat subsistens per seipsum et substantiam : et sic Graeci concedunt tres substantias esse in divinis. Si autem accipatur a differentia qua dividitur contra accidens, tunc dicetur substantia ens per se, sicut accidens dicitur ens per aliud : et sic substantia vicinior est ad standum pro essentia divina, quam pro personis : et hoc sensu negant Latini essetres substantias in Trinitate,

Essentia autem abstracte dicitur formaliter simplex, et faciens esse, et non hoc esse vel illud esse quod specificatum est et tractum in partem. Sicut enim deitas formaliter dicit Deum, ita essentia dicit esse indistincte. Et sic dicit Anselmus in Monologio, quod sicut differunt lux, lucere, et lucens, ita differunt essentia, esse, et ens. Et sic essentia est quo formaliter res est, et esse est actus ejus quem habet in eo quod est : id autem quod est, est ipsum ens concretum. Et secundum hoc patet, quod ens non dicit simplicem intellectum ante quem nihil est secundum intellectum. Alio modo dicitur ens, secundum quod ens est causa primaria ad omnia alia : et secundum hoc ens est primum, et ante ipsum nihil est, et sic ens est vicinius essentiae divinae. Primo autem modo vicinius est

<--- Page Split --->

personae : et ideo in primo sensu conceditur a quibusdam, quod Pater et Filius et Spiritus sanctus sunt tres entes : sed secundo intellectu non : quia secundum illum modum ly ens dicit causam primariam ad omnia : et sic dicit simplicem naturam primam secundum intellectum : unde sisic essent plures, sequeretur quod Pater et Filius et Spiritus sanctus essent tria entia, quod falsum est.

magis et minus, recipiunt intensionem et remissionem : sed esse dicitur secundum magis et minus : ergo recipit intensionem et remissionem. Quod si concedatur, sequitur ipsum esse de genere accidentis : quia essentialia et substantialia non intenduntur et remittuntur.

ARTICULUS VI.

An sapientia dicitur a sapere ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sicut enim ab eo quod est sapere dicta est sapientia, etc. »

Potius enim videtur e converso : quia sapere est actus sapientiae : et effectus potius dicitur a causa, quam e converso.

SOLUTIO. Dicendum, quod Augustinus loquitur secundum intellectum abstrahentem : et tunc verum est, quod abstractum sumitur a concreto, et concretum innotescit per actum : et ideo ab actu accipitur abstractio prima : et sic sapientia ditur a sapere.

ARTICULUS VII.

Utrum esse dicitur de Deo et sus creaturis univoce ? et, Utrum secundum intensionem et remissionem dicatur esse de Deo et creaturis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur : « Et quis magis est, quam ille qui dixit, etc. » Ex hoc enim concluditur duplex inconveniens :

SOLUTIO. Dicendum, quod est intensio proprie, et est intensio secundum aliquid. Proprie intensum est quod secundum causas intrinsecas intensum est secundum accessum vel recessum a termino aliquo sicut a vera nominis impositione, vel ad aliquid quod in summo habet illud, sicut bonum in optimo est in Deo. Intensio autem secundum aliquid est, quando aliquid ex causis extrinsecis, vel quod verius est, ex ordine sui ad causas extrinsecas dicitur secundum aliquid minus vel magis, vel etiam ex participando illud fortiori differentia quam aliud. Primo modo intenditur album, et calidum, et hujusmodi. Secundo dicitur magis bonum, quod non habet causam suae bonitatis, sed ipsum est substantialiter bonum, quam illud quod ab alio est bonum : et hoc modo dicitur magis ens quod per seipsum est, quam quod per alterum est. Tertio modo dicitur magis ens substantia quam accidens, et magis ens actus quam potentia. Et secundo modo dicitur Deus magis ens et magis esse quam aliquod creatum. Unde patet solutio ad primum : qua non est inconveniens hoc modo ens

<--- Page Split --->

magis et minus aliquibus convenire: et hoc non est absolute intendi et remitti.

Ad sEcunDum dicendum, quod illa objectio procederet, si simpliciter intenderetur et remitteretur : non enim sequitur. Inest hoc huic secundum magis, et illi secundum minus : ergo intenditur et remittitur : quia ubi proprie est intensio et remissio, in eodem subjecto qualitas potest intendi et remitti. Si tamen concedatur improprie, ut dictum est, quod intendatur, et secundum magis et minus inest diversis, tunc solvendum est per distinctionem dictam.

Ad aliud dicendum, quod sicut pluries dictum est, non est aliquid univocum creatura et Creatori, sicut unius rationis existens in utroque : sed convenire potest aliquid secundum prius et posterius. Sed cum prius et posterius dicatur tripliciter, ut videtur Philosophus dicere in III prima Philosophiae, scilicet vel quod participatur fortiori et debliori differentia, ut ens de substantia et accidente : vel sicut in ordine ad actum efficientis qui per se est unius, et alia per aliud appropinquante modo causalitatis efficientis, sicut medicus dicitur medicus per se, et vetula imitando, vel instrumenta medicinalia ut per qua exeretur actus : vel per diversum respectum ad finem unum, qui uno modo per se inducitur in univoco, et alia diversimode operantur ad inductionem ejus, sicut sanum in complexionantibus per se, et urina sana quia indicans, et dieta sana ut conservans, et medicina ut naturam coadjuvans. Cum, inquam, ita sit, nullo istorum modorum analogia est in Deo et creatura : sed hoc modo, quod ens et hujusmodi per se substantialiter sunt in Deo, et in creaturis per alud et participative : et non ita quod Deus diversimode se habeat ad creata, vel ad aliquid unum ad quod se habeat Creator et creatura per prius et posterius, sicut patet in exemplis praehabitus : sed quia inferiora diversimode se habent ad Creatorem : licet enim primum uno modo se habeat ad omnia secundum Dionysium et Philo-

sophum, non tamen uno modo se habent ad ipsum. Sic ergo penes hanc analogiam potest dici, quod aliquid commune est Creatori et creaturae : tamen ex magis et minus dicto illo modo quo praediximus, non sequitur quod univoc e conveniant : sed sequitur, si magis et minus acciperetur proprie, et propria intensione.

ARTICULUS VIII.

An definitiones aeternitatis data ab Auctoribus sint bona ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Ipse vere ac proprie dicitur essentia, cujus essentia non novit praeteritum vel futurum, etc. » Hoc enim quod hic dicit, dictum est ratione aeternitatis. Unde de aeternitate breviter aliquid tangendum est, eo quod de ea alibi latius sit tractatum. Quaeritur ergo, Quid sit aeternitas ? et quid aeternum ? et quaen aeternitate ?

Ad PRIMUM proceditur sic : Dicit Boetius quod aeternitas est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio.

<--- Page Split --->

vita non dicant quid distensum virtualiter, non debet diffiniri per esse nec vitam.

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate Boetius diffinit æternitatem, secundum quod est in eo quod vere æternum est : et

hoc accipitur ab Anselmo in Monologio, ubi dicit sic : Cum divina substantia non sit alud nisi vita sua et æternitas sua, nec sit aliquo modo terminabilis, nec nisi simul et perfecte tota : quid aliud est vera æternitas quæ illi solit convenit, quam interminabilis vita, simul et perfecte tota existens ? Unde patet, quod ipse non diffint æternitatem, secundum quod accipitur abstracte et formaliter : sed potius materialiter, secundum quod est considerare eam in durante, quæ est causa durationis aforum, unde vita durans dicutur hc æternitas, ut mihi videtur. Cum autem sit multiplex vita, scilicet secundum esse, et secundum bene esse : et vivere secundum bene esse secundum sensum, sicut in voluptate : et secundum intellectum, sicut in moribus : et hoc secundum statum morum in civilibus, vel in gratia : et ulterus secundum statum via et patriæ : et ulterus secundum Creatorem et creaturam : non accipitur hic vita proprie secundum Anselmi explanationem nisi secundum intellectum, et in Creatore qui solus proprie æternus est. Sed hic vita accipitur ut participata, vel in se Si ut participata, sic est in participantibus æternitatem, ut in Beatus qui non sunt æterna. Si autem in se accipitur, adhuc dupliciter, scilicet prout est actus spiritus secundum rationem intelligendi et primus, et sic non accipitur in ratione mensuræ, nisi forte exemplariter prout alia propinquant ad illud. Accipitur etiam prout formaliter consideratur pro ipsa duratione . et sic est in ratione mensuræ, et habet se ad alias mensuras, ut causa, et mensura : et mensura exemplaris, et mensura excellens. Ut causa : quia dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus : Deus æternus est laudandus, secundum quod ipse est factor ævi et temporis, ante sæcula existens 3. Ut mensura autem exemplaris : quia alia imitantur ipsam in quantum

<--- Page Split --->

possunt. Ipsa enim est simul in esse et potentia et actu secundum comparationem sui ad vere aeternum. Et aevum exit ab illa, et imitatur ipsam simul in esse et posse, sed non in actu qui est operatio: potentia enim Angeli perfecta est tota, nec exspectat actum, nec egreditur in ipsum: sed secundum vicissitudinem intellectuum et affectionum non est simul: quinimo, sicut dicit Augustinus, Deus creaturam spiritualem movet per tempus, et non per locum. Tempus vero licet forte sit simul in suo temporali esse aliquo modo, non tamen potentia ejus est simul, nec etiam actus: quanto enim elongatio fit creaturarum a primo, tanto minus participant de bonitatibus ejus: et hoc est quod dicit Philosophus in libro de Causis. Sed quod est aeternum aeterno, hoc et est aeviternum aeviterno, et tempus temporali. Et tangit imitationem duorum ad tertium quantum possunt in ratione mensurandi. Secundum autem quad est mensura excellens stans in aevo toto et tempore, claudit praesens aternitatis aevum excellendo ipsum ex parte principii, et tempus claudit excellendo ipsum ex parte principii et finis: et hoc est quod dicit Anselmus, quod sicut praesens tempus claudit in se omnem locum, et quidquid in eo est, ita aeterno praesenti clauditur omne tempus, et quidquid est in ipso.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod hoc quod dicitur, interminabilis, est negatio consequens differentiam positivam, quae propter simplicitatem aeternitatis nominari a nobis affirmative non potest : et sic patet, quod negatio, intermunabilis, certificat ex praesupposita differentia positiva.

Ad ALIUD dicendum, quod aeternitas est in ratione durationis, et sic proprie refertur ad potentiam : unde cum prima potentia aeterni in se manifestetur in vita, ideo diffinitur per vitam, et non per esse. Vel dicatur, quod diffinitur aeternitas in aeterno secundum optimum statum sui, secundum quod etiam participatum ipsum

facit participare aeternitatis immobilitatem : hoc autem fit tantum in participantibus ipsum ut est vita beata, et non per esse. Unde Augustinus in libro XII Confessionum : Nimirum coelum coeli quod in principio fecisti, creatura est aliqua intellectualis : quamquam nequaquam tibi aeternitati coaeterna, particeps tamen aeternitatis tuae, valde mutabilitatem suam prae dulcedne felicissimae contemplatonis tuae cohibet, et sine ullo lapsu ex quo facta est, excedit omnem inhaerendo tibi volubilem vissitudinem temporum. Cum ergo diffiniat aeternitatem secundum quod est pars beatudinis, et communicans incommutabilitatem aeternitatis, diffinit ipsam per vitam, eo quod per esse incommunicabilis sit : quia sic est esse sine terminis, quod creaturis non potest convenire.

PER HOC etiam patet solutio ad sequens : quia in veritate prima mensura est esse durantis in potentia simul existentis : sed sic non est communicabile ipsis quae sunt aeterna participatione ipsius, sed potius per vitam.

Ad ALIUD dicendum, quod mensura formaliter accepta est quanti virtualiter, vel dimensive : sed hic, ut puto, materialiter accipitur, prout est in aeterno : et ideo non mensurat nisi ut exemplar, ad quod alia beate viventia propinquant quantum possunt : nec tamen mensurat ut exemplar durationis in quantum duratio, sed potius ut exemplar vitae beate. Ad hoc autem quidam dixerunt, quod diffinitur per vitam ad exclusionem rerum vivarum, quae aeternitate non mensurantur : sed primum est probabilius.

Ad ALIUD dicendum, quod vitae possessio dicitur hic, eo quod habetur ad nutum tota potentia vitae in actu, ita quod nihil ejus exspectetur extra : et sic est potentia vitae stans in tota duratione : unde ly possessio innuit virtualiter stans simul.

Ad HOC autem quod objicitur, quod omnis duratio distensio quaedam est, dicendum quod non oportet quod disten-

<--- Page Split --->

datur in se : quia omne quod in se distenditur, habet partem remotam a parte : sed distensio est in alio, quia est ab ipso, et sub ipso : et sic erit stans in se, habens sub se distensum in temporali et tempore quod excellit : et ipsa non dicitur duratio, eo quod distenditur, sed eo quod distensio sub ipso non deficit, ut dicit Augustinus in Littera.

Ad hoc quod objicitur de ratione possessionis, dicendum quod transsumitur ad aliud, scilicet ad id quod habetur ad nutum, ut vita tota simul substans, cujus in virtute vivendi nihil est extra se.

Ad aliud jam patet solutio : quia haec est falsa, quod nullum protensum sit totum simul : potensum enim hoc quod sic protenditur, quod nulla protensio sub ipso deficit, est totum simul : et hoc ideo est, quia non protendit partem a parte, sed stat unum in tota duratione.

Ad aliud dicendum, quod numquam deficit per hoc quod adest totum simul.

Ad aliud dicendum, quod totum dicit hic idem quod perfectum, cujus nihil est extra se exspectatum, vel amissum in praeterito : simul autem removet successionem : unde totum dicitur per oppositonem ad partes diversas componentes durans aliquid : simul autem opponitur non patibus, sed partium successioni.

Ad aliud dicendum, quod totum acciptur hic secundum quod dicit Philosophus in III Physicorum : Totum autem et perfectum idem dico : non enim omnino perfectum est, quod partem potentiae vel actus sui habet in exspectatione futuri.

Ad aliud dicendum, quod Isaac diffinit formaliter aeternitatem, prout est in ratione mensurae : quia sic accipitur ut extra aeternum : nihil enim intraneo sibi proprie mensuratur, sed quantitas intranea quantitate exteriori mensuratur, nisi hoc modo quo numerus partium mensurat : sic enim partes numeratae aliquo modo totum mensurant. Sed aeternitas in difinutone Isaac significatur ut mensura extrinsecus adjacens : et non

vocat ipsam spatium, eo quod distenditur partibus : quia sic aut partes permanerent, et tunc non differret a continuo habente positionem, ut linea, vel superficies : aut non permanerent, et sic non differret a tempore : sed ideo dicit spatium, quia non deficiendo includit et excellit omnia, non deficiendo autem non distenditur, sed stat in toto spatio currente sub ipso : et ideo vocat continuum a statu, et non intersectum : quia non intercipitur priori et posteriori quemadmodum tempus.

Ad aliud dicendum, quod Dionysius vocat antiquum a carentia finis : et est modus loquendi Græcorum, sicut etiam Philosophi quidam antiquitatem motus et mundi æternitatem vocabant, licet falsum dixerunt. Immutabile autemdicit eo quod non habet prius et posterius : universale autem dicit metiendo, et ala translatio habet, « totum secundum totum metiri : » quia ex parte æterni per se mensurat esse et posse et actum uno indivisibili stante nunc : ita quod sicut ex parte æterni nihil est de potentia protensum extra se, ita nunc æternitatis stans, et non movens sese, ut dicit Boetius, nihil habet in futuro : sicut habet præsens tempus cujus pars prima præteriit, et pars in instanti est, et pars in futuro exspectatur.

ARTICULUS IX.

Quid est æternum, et utrum pænæ inferri possunt dici æternæ, et utrum anni et tempora possunt dici æterna.

Secundo quæritur, Quid sit æternum ? 1. Videtur autem, quod sit solus Deus per Anselmum in Monologio. Vel hoc solo veram æternitatem soli illi inesse substantiæ quæ sola non facta, sed factrix esse inventa est, aperte percipitur : quoniam vera æternitatis principii

<--- Page Split --->

finisque meta carere intelligitur, quod nulli rerum creatarum eo ipso quod de nihilo factae sunt, convenire convincitur : ergo videtur, quod non sit æternum aliquid nisi solus Deus.

SED CONTRA : Sancti dicunt pœnas inferni æternas. Et Apostolus, Ad Roman. XVI, 23, dicit temporibus æternis taciti 1 : et loquitur de prædestinatione Christi. Augustinus autem in XI Confessionum dicit Angelos participatione æternitatis æternos, non tamen Deo coæternos : ergo videtur, quod multa sint æterna.

SOLUTIO. Dicendum, quod æternum est cujus propria mensura æternitatis est. Potest autem attendi mensurans tripliciter, scilicet ut adæquatum quantitati virtuali mensurati, et sic solus Deus æternus est : vel ut excellens mensura, et sic omnia æviterna et spirituala includuntur in æternitate, eo quod non deficit alicui istorum : et tamen nullum illorum æternum est. Tertio modo consideratur ut exemplar participatum ab aliis, quantum potest unumquodque : et sic ipsum adjacet aliquo modo æviternis et temporalibus suo nunc, et suo quando : ut cum dicitur, quando Deus est, Angelus est, et motus est : et cum dicitur, Deus nunc est, et angelus, et quod fertur in motu. Et his omnibus modus aliquid est in æternitate, licet non sit æternum nisi primo modo : et accipi-

tur æternitas non prout est in æterno, sed formaliter pro ipsa duratione. Si autem accipiatur participata per vitam, tunc dicetur aliquid æternum, eo quod participat ipsam per unam proprietatem ejus, vel duas, vel plures, secundum quod majorem vel minorem habet appropinquationem ad Deum qui verissime est æternus : unde Angeli contemplantes, et beati quorum licet potentia defluxibilis sit per naturam, tamen quia constat simul quod invariabilis est per gloriam, dicuntur æterni secundum Augustinum. Pœnae autem inferni dicuntur æterna a participatone durationis sine termino. Tempora autem æterna sunt anni Dei, qui non deficiunt : qui non dicuntur tempora et anni, nisi secundum distinctionem ad inferiorem mensuram quae est tempus. Vel dicatur, quod tempora per ly æternis trahantur extra rationem suam, et stant pro duratone æternitatis a qua fluit tempus.

Et per hoc patet solutio ab objecta Ad object. quia bene concedo, quod æternitas Deus est, et nihil proprie dicitur æternum nisi solus Deus. Alia autem quædam sunt in æternitate clausa non æterna, neque participantia æternitatem, ut tempus et temporalia : quædam autem in æternitate, et participantia æternitatem, et non æterna, ut Angeli : quædam autem in æternitate et æterna et æternitas ipsa, ut Deus Trinitas : quædam autem aliquid simile participantia æternitati, nec tamen in æternitate sunt, nec æterna, nec æternitas : ut pœna æterna. Tempora vero non dicuntur æterna, nisi improprie sumantur sicut æternitas dicitur æternum tempus, vel æterna tempora, eo quod licet in se non distinguatur, tamen ad temporalia distinguitur per accidens. ut Deus duravit plus sex millibus annorum, vel hujusmodi.

<--- Page Split --->

ARTICULUS X.

Quid sit esse in æternutate ?

Tertio quaeritur, Quid sit esse in æternitate? Si enim æternitas est interminabilis vitæ possessio, videtur esse in æternitate idem quod esse in vita interminabili gloriae. Hoc etiam videtur : quia de his qui sunt in pœnis æternis, non dicitur quod sint in æternitate, sed potius tempus eorum erit in sæcula. Et quia plurima dicta sunt de hoc alibi, ista sufficiant.

Solutio. Dicendum ad prædicta, quod esse in æternitate tribus modis dicitur, scilicet sicut mensuratum in mensura adæquata, et sic solus Deus est in æternitate. Secundo modo dicitur esse in æternitate, sicut mensuratum in mensura excellenti, et sic æviterna et temporalia sunt in æternitate tanquam inclusa, ut dicit Anselmus. Tertio modo dicitur esse in æternitate sicut participantia ipsum æternum per vitam, et sic beati dicuntur esse in æternitate : mali autem damnati non, nec sunt dicendi esse æterni : licet cum determinatione concedatur, scilicet quod sint æterni in pœnis.

ARTICULUS XI.

An creaturæ comparata ad Creatorem dicuntur quasi non esse ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicitur in Littera : « Quia in ejus comparatione qui vere est, . . quasi non sint, etc. » Contra hoc est : quia

Solutio. Ad omnia haec est una soluSolutio tuo, quod duplex est ibi comparatio, scilicet ut ad causam nostri esse : et sic non sumus nisi per comparationem ad ipsum : quia quidquid sumus, ab ipso, et ad ipsum, et in ipso continente est. Secunda comparatio est proportionis æquiparantiæ vel similitudinis : et sic comparati ad ipsum, quasi nihil sumus 1 quia sine ratione proportionis ab ipso distamus : et similiter omne ens creatum : et hoc contingit propter tra quæ de necessitate sunt de nostro esse, et omnis creati in quantum creatum est, scilicet potentia secundum aliquam causam quæ præcedit nostrum esse, et privationem postquam sumus, et materiam

<--- Page Split --->

esse recipientem : et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS XII.

Utrum verba consignificantia differentias temporis, ut fuit, et erit, possunt dici de Deo, et de omnibus creaturis?

Postea quaeritur de hoc quod dicitur : « De quo dicitur fuit, non est, etc. »

Dubium enim est, Qualiter illa verba consignificantia differentias temporis dicantur,de aeternis, aevternis, et temporalibus? De aeternis non videntur dici : quia hujusmodi verba dicunt differentias temporis, quae causantur a motu, vel mutabilitate : talis autem motus vel mutabilitas in Deo non est : ergo de Deo sive aeterno dici non possunt.

nit ei per se praeteritum, et futurum. Secundo modo habet ordinem ad tempus : quia potentia mobilis secundum quod mobile, non est tota simul. Sed haec solutio non solvit : quia ista Littera vult, quod omni esse creato conveniat praeteritum et futurum : et ideo proprium sit esse increato, non nosse praeteritum et futurum. Hoc etiam videtur per hoc quod dicit Augustinus in VIII super Genesim, quod Deus nec loco, nec tempore motus, creaturam spiritualem movet per tempus, et non per locum : corporalem autem per locum et tempus : ergo videtur, quod omnis creaturae sit per tempus mutari : et ita convenit ei praeteritum et futurum. Item, Augustinus in principio super Joannem dicit, quod hoc verbum, est, cum de creaturis dicitur, temporales motus significat, sed non cum de Creatore : ergo videtur, quod glossa illorum non sit secundum intentionem Augustini.

Similiter videtur, quod nec de aeviternis : quia illorum esse est totum simul, similiter posse in eis non praeedit esse, et de posse eorum nihil est extra suum esse : ergo etiam posse est totum simul : ergo videtur, quod totum sit nunc stans, et nihil praeteritum in eis, nec futurum, neque praesens, eo modo quo praesens est cujus pars praeteriit, pars in instantu est, et pars futura.

Similiter videtur, quod nec de esse temporalium, et accipiatnr esse secundum substantiam : illud enim idem est esse secundum substantiam per totam durationem rei : ergo videtur, quod non accipit praeteritum et futurum secundum istam determinationem, qua hic determinatur, Quod praeteritum est, non est : et quod futurum est, nondum est.

Ad hoc ultimum dicunt quidam, quod esse rei dupliciter consideratur, praecipue esse rei mobilis, scilicet in se, vel prout est in potentia mobilis, secundum quod mobile. Primo modo dicunt, quod non mensuratur tempore : et sic non conve-

SOLUTIO. Sine praejudio dicendum, quod in veritate sententia Hieronymi et Augustini est, quod omne quod est aliquo modo sit temporale, praeter Creatorem, et quod fuit et erit aliquo modo dicantur de omnibus praeterquam de ipso. Unde videtur dicendum, quod cum dicitur de Deo fuit, vel erit, quod ly fuit et erit dicunt nunc aeternitatis stans in tota duratione aeviternorum et temporalium : et ideo illa duratio quae facta est ex illo nunc, non est intercisa aliquo, ut dicit Isaac, quod abscesserit a potentia aeterni, ita quod aliquid exspectetur : sed variatio quae significatur in fuit et erit, est in inferiori mensura quae est tempus : sicut intelligitur distingui mensura excellens, quando distinguitur ab ipsa minor mensura : et ideo resolvuntur hujusmodi locutiones a Doctoribus sic : Deus fuit, id est, Deus est respectu cujus nunc accipitur aliquid temporale quod praecessit duratio Dei. Deus erit, id est, Deus est respectu cujus accipitur aliquid temporale quod sequitur duratio Dei, vel du-

<--- Page Split --->

rans Deus. Sicut est in duabus lineis : una infinita, et altera finita : et una stante, et altera mota sub ipsa. Infinita enim stans non potest distngui in partem et partem aliquotam, sed distnguntur ad motum vel distinctionem inferioris. Non tamen est omnino simile . quia tempus non habet partes permanentes, aeternitas autem non habet partem aliquam.

Alu dicunt, quod temporis consignificati differentia sit in intellectu nostro, et non in re significata : eo quod noster intellectus non accipit durans semper, sed cum parte transeunte et venente. Sed hoc nihil est dicere : quia duratio bene accipitur a nostro intellectu secundum naturam durantis : et ita accipitur ut stans, vel ut non stans, secundum quod diversimode refertur ad ipsa durantia.

Ad hoc autem quod objicitur, quod de omnibus creaturis aliis proprie ista verba secundum Augustinum et Hieronymum dicuntur, videtur dicendum sine praejudicio, quod ille est intellectus eorum. Qualiter autem in duratione Angelorum vel potentia ad esse sit tempus, difficile vel impossibile erit invenire, si tempus dicatur uno modo. Unde videtur eligenda haec via, quod tempus dicitur multipliciter. Uno modo proprie dicitur tempus mensura motus primi mobilis : qui motus est causa omnium aliorum motuum : et illud tempus secundum se totum mensurat motum primi mobilis : secundum partem autem mensurat motus causatos ab ipso. secundum quod Philosophus dicit, quod in tempore esse est quadam parte temporis mensurati : sic enim omne quod est in tempore, excellitur ab ipso. Cujus probatio est : qua causatur a motu cujus prima mensura est tempus : sed causa est ante causatum : ergo et mensura causae est ante mensuram causati : ergo tempus excellit ipsum ex parte ante Similiter cum unumquodque causatum a motu mensuretur periodo, motus qui accipitur in partibus vel minutis respectuum stellarum et signorum et figurarum circuli

causantis rem, mensurabitur periodo . et cum numerus periodi sit finitus, de necessitate motus erit post ipsum, et ita tempus : igitur omne quod secundum esse et motum causatur a subjecto temporis, excellitur a tempore et ex parte ante et ex parte post : et illa proprie dicuntur esse in tempore secundum Philosophos. Et si tantum dicamus hoc modo tempus esse, non erit tempus unum de coequaevis, nec Deus movebit Angelos per tempus in numero et successione affectionum et intellectuum Angelorum, quia nihil horum est ordnutum ad motum cœeli. Dicimus ergo, quod tempus dicitur alio modo mensura cujuscumque mutationis, sive habentis medium, sive non habentis medium, non ordinatae ad motum cœeli : et hoc tempus differt et numeratur secundum temporalia, et non erit unum tempus omnium temporalium. Tertio modo dicitur tempus mensura mutationum simplicum, sicut velle, et intelligere, et hujusmodi : et hoc modo non erit iterum idem tempus.

Si autem objiciatur, quod adhuc videtur esse idem tempus . qua tempus est numerus, et eodem numero numerantur canes et oves, non valet objectio : quia tempus non est numerus numerans tantum : imo etiam numerus numeratus : est enim numerus prioris et posteriors in motu : et ideo in quibus prius et posterius motus cujus ipsum est mensura aliquo modo salvatur, ibi erit idem tempus, et hoc non est nisi in illis quae sicut ad causam ordinantur aliquo modo ad motum cœeli : hic autem non est ita : unde numerus quo numeratur, in parte convenit cum tempore, in parte differt ab ipso : unde patet quod non est idem tempus, in secunda et tertia significatone accepto tempore. Ulterius cum tempus non habet contiuitatem ex se, sed ex motu, et motus a spatio, ut dicit Phulosophus, non est necesse quod tempus in tertia significatione sit continuum, cum motus illi indivisibiles sint, et non

<--- Page Split --->

continui : et illud tempus non est nisi numerus ipsorum nunc, vel vicissitudinum affectionis et intellectus : et sic large sumpto tempore, omnis creatura temporalis est et in esse, et in posse, et in agere. In esse quidem : quia in nihil decidit ex se : et quod continetur, hoc habet ab alio, et non ex se, et ideo continuus defluxus esse per naturam temporalis est, et aliquid in ipso continuo praeteriret nisi ab alio contineretur. Similiter posse suum per consequens non stat totum simul quantum est de se. Operatio autem patet, quod vicissitudinem habet : et sic solvitur quod est in Littera, quod praeteritum habet etiam creatura perpetua quantum est de se et futurum.

Si autem petatur, Qualiter secundum tempus quod consideraverunt Philosophi, dicatur Angelus fuisse, vel substantia cœli, vel etiam esse rei generabilis et corruptibilis ? Possumus dicere sine praejudicio, quod in Angelus duratio tota simul est, et non est proprie potentia durandi, prout potentia durandi aliquid minus habet quam ipse actus durationis : sed potentia durandi est in eis ipsa continuationis esse necessitas : et ideo non sunt temporales, sed aeviterni : et tunc exponitur fuit, quod dicat nunc,

vel quando aeviterni : aevum autem sive aeviternum excellit tempus : et ideo non in se, sed in comparatione ad ipsum distinguitur : sic Angelus fuit, id est, creatura temporalis aliqua est, respectu cujus praecessit esse Angeli durans. Angelus erit, id est, creatura aliqua est quae si desineret, Angeli esse durans esse post eam : sicut etiam diximus de aeterno. Et similiter de substantia cœli : licet non sit sic de substantia (alias, potentia) motus ejus, quae continuo exit in actum, et ideo tempore mensuratur, sicut mensura coequata sibi.

De esse autem rei generabilis quod idem videtur manere in toto tempore durationis illius, potest dici, si placet, ut prius in solutione aliorum dictum est : unde licet remaneat idem, non tamen omnino idem nisi secundum habitum propter continuam deperditionem et restaurationem. Vel, potest dici aliter, quod esse rei generabilis sit idem manens : tamen ipsum esse est in eo quod est : et id quod est, habet esse durans, quae duratio non est simul : et ideo potentia durationis ejus quod est nunc, est simul in esse semper, et quoad hanc potentiam habet prius et posterius, et praeteritum et futurum.

B. Qualiter intelligenda sint verba Hieronymi, quærendum est.

Hic diligenter advertendum est, quomodo intelligi debeant illa verba Hieronymi, scilicet Deus tantum est, et non novit fuisse vel fulurum esse : tamquam non possit dicit de Deo, fuit, vel erit, sed tantum est : cum de eo scriptum frequenter reperiamus, fuit ab aeterno, fuit semper, et erit in sæcula, et hujusmodi. Unde videtur quia non est tantum dicendum de Deo, fuit, vel est, vel erit. Si enim diceretur tantum, fuit, putaretur quod desierit esse : si diceretur tantum, est, putaretur quod non semper fuerit, sed esse coeperit : si tantum diceretur, erit, putaretur non esse modo. Dicatur ergo quia semper fuit, est, et erit : ut intelligatur

<--- Page Split --->

quia nec cœpit, nec desiit, nec desinet esse. De hoc Augustinus super Joannem 1 ita ait : Cum de sempiterna re proprie dicatur est, secundum nos bene dicitur fuit, et erit : fuit, quia numquam desiit : erit, quia numquam deerit : est, quia semper est : non præteriit, quasi quod non maneat : non erit, quasi quod non erat. Cum ergo nostra locutio per tempora varietur, de eo vere dicuntur verba cujuslibet temporis, qui nullo tempore defuit, vel deest, vel deerit : et ideo non est mirum si de Spiritu veritatis veritas loquens dixit per futurum : Quæcumque audiet, loquetur 2 : audiet scilicet ab eo a quo procedit. Audire illius est scire, idem etiam esse. A quo ergo est illi essentia, ab illo audientia, id est, scientia, quæ non est aliud quam essentia. Audiet ergo dixit de eo quod audivit : et audit, id est, quod semper scivit, scit, et sciet. Ecce hic dicit Augustinus verba cujuslibet temporis dici de Deo : sed tamen proprie est. Illud ergo quod Hieronymus dicit, ita intelligendum est : Non novit fuisse vel futurum esse, sed tantum esse, id est, cum dicitur de Deo quod fuit vel erit, non est intelligendum quod præterierit vel futurus sit, sed quod existat simpliciter sine aliquo temporali motu. Licet enim verba substantiva diversorum temporum de Deo dicantur (ut fuit, erit, est, erat,) non tamen temporales motus esse distinguunt, scilicet præteritum, vel futurum, vel præteritum imperfectum, vel præteritum perfectum, vel præteritum plusquamperfectum : sed essentiam sive existentiam suæ divinitatis simpliciter insinuant. Deus ergo solus proprie dicitur essentia vel esse. Unde Hilarius in libro VII de Trinitate ait : Esse non est accidens Deo, sed subsistens veritas, et manens causa, et naturalis generis proprietas.

ARTICULUS XIII.

Utrum idem sit nunc æternitatis, ævi, et temporis : et utrum differant nunc æternitatis et æternitas ?

« Huc diligenter advertendum est, etc. »

Hic incipit pars illa in qua objicit contra prædicta et solvit. Et quatuor facit Magister in ea : objicit enim, con-

cedit objectionem, et confirmat ita esse per Augustinum, et quarto explanat intellectum verborum Hieronymi.

Sed hic incidit dubium, Utrum idem sit nunc æternitatis, et ævi, et temporis ?

<--- Page Split --->

corporis mobilis in cœlo est id quod fertur in motu, et huic respondet nunc in tempore, ut dicit Philosophus : renovationi autem situs ejus in motu respondet tempus : ergo prima est vera. SECUNDA accipitur a Boetio, qui vocat illa corpora immortalia, eo quod nihil variatur in existentiis eorum : eorum autem quae invariabilia sunt, mensura est ævum, si sint creata. Si forte dicatur, quod conclusio non sequitur : quia idem potest habere diversas mensuras. CONTRA : Mensuræ adæquatæ differunt secundum mensurata, si sint in primis mensuratis : alio enim mensurantur grana tritici, et alio humida liquida : ut modio triticum, cado oleum, pannus ulna, et sic de aliis : ergo videtur, quod cum hæc sit vera, quod mensuræ propriæ secundum mensurata differant, quod conclusio sequatur.

. . . PRÆTEREA quæritur, Utrum in aliquo differant nunc æternitatis et æternitas, et nunc ævternitatis, et ævternitas ipsa?

. . . 2. PRÆTEREA, Cum dicitur, ævum est stans et totum simul, et æternum est stans et totum simul, quæritur utrum in una ratione accipiantur stare et totum simul esse ? Et videtur quod non : quia si in una ratione accipiantur, videtur tunc, quod idem sint æternitas et æviternitas, quod est falsum.

PRÆTEREA, Non videtur differre nunc temporis ab ævo et æternitate, nisi per accidens : nunc enim temporis mensura est existentiæ naturæ mobilis in corporibus cœlestibus, et eorumdem corporum est mensura ævum . ergo nunc temporis est ævum. PROBATIO PRIMÆ. Existentia

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod secundum opinionem quorumdam Magistrorum, nunc temporis dupliciter consideratur, scilicet secundum quod est subjectum prioris et posterioris, et secundum hoc prius et posterius accidunt ipsi nunc, et est separabile ab illis, et tunc est substantia stans in se : et secundum hoc dicunt, quod nunc temporis potest esse idem cum nunc æternitatis et ævi : quia secundum hoc non est nisi unum nunc æternitatis, quod numeratur in tempore toto per prius et posterius quæ accidunt ei, et stat in æternitate et ævo : et secundum hoc intelligunt illud verbum Boetii in libro de Consolatone Philosophiae : « Qui tempus ab ævo ire jubes. » Eo sensu dicunt, quod a nunc ævi vel æterni per numerum prioris et posterioris fluat tempus, qui tamen numerus accidit ipsi nunc, et separabilis sit ab ipso. Aliter autem consideratur ipsum nunc, prout ipsum adjacet mobili, prout est in motu, vel refertur ad motum : cum enim mobile idem sit in toto motu, idem erit nunc in toto tempore : cum autem mobile, sive id quod fertur, continuo removeatur de

<--- Page Split --->

post m ante, vel de primo in ultimum in spatio, ipsi nunc essentialiter conjungetur prius et posterius in ipso tempore : et sic prius et posterius essentiales erunt differentiae ipsius nunc : et sic consideratum differt a nunc aeternitatus et aevi. Sed videtur aliter dicendum, quod nec ut subjectum, nec ut substantua est idem nunc aeternitatis et aevi et temporis. Quia nunc aeternitatis increatum est, nunc autem aevi stans : sed temporis non est stans, sed fluens, ut dictum est : consideratur enim in toto tempore per prius et posterius continuo : sicut etiam id quod fertur, renovatur et iteratur renovatione stus in toto motu.

Ad objectum dicendum, quod cum dicutur, Deus est nunc, et Angelus, et id quod fertur, nunc dicit ibi nunc aeternitatis tantum : sed ipsum est mensura excellens Angeli, et illius quod fertur : et sicut exemplar mensurat exemplatum, ita mensurat esse Angeli, et ejus quod movetur : et tunc non sequitur, quod sit idem nunc aevi et temporis.

Ad aliud dicendum, quod nunc aterntatis et aevi et temporis non tantum differunt differentiis specificantibus ipsa, imo differunt seipsis : quia nunc temporis est substantia temporis destructibilis, et similiter est nunc aevi, licet non destruatur : sed nunc aeternitatis non est destructibile : et ideo per intellectum remotis differentiis, adhuc differunt substantialiter.

Ad m quod ulterius quaeritur, Utrum differant nunc aeternitatis et aeternitas? Dicendum, quod in nullo nisi secundum rationem.

Ad m quod contra objectur, dicendum quod status ipsius nunc, est nunc stans aliquo modo significatum : quia in divinis non est compositio aliqua. Nec est simile de tempore : quia hoc ex parte mobilis causatur realiter in differentiis suis : sicut enim verum est, quod mobile unum est in toto motu, et ideo nunc est unum : ita verum est realiter, quod

mobile re teratur in situ, et re novatur ab ante in post, vel e converso : et ideo realter differunt prus et posterius ab ipso nunc. Sed status aeterni non differt ab ipso aeterno, nisi secundum rationem significandi : et ideo aeternitas et suum nunc non differunt nisi ratione.

Ad m quod objectur, quod factum non est faciens, dicendum quod non est facta aeternitas ab ipso nunc, nisi secundum rationem intelligendi tantum : secundum enim quod aeternitas ut extra adjacens intelligitur, sic nunc refertur ad substantiam aeterni, et aeternitas ad potentiam indeficiendae ipsus, et haec potentia cum Deo in Deo idem est, et etiam ipsa duratio : unde haec omnia Deus sunt . et non significatur unum facere aliud, nisi in modo intelligendi qui accipitur in nomine. Si autem ista quaestio fiat de aevo, fortior erit, utrum scilicet nunc aevi sit aevum : et secundum quod possum hic intelligere, in aeternis non est idem substantia durans, et ipsa sua duratio : sed unum est cum alio et in alio. In aeternis enim, ut supra diximus, nihil aliud est ipsa duratio. quam ipsa suae impermutabilis permanentae necessitas, et illa est tota intus in durante, differens tamen ab ipso. Ita videtur, quod nunc aevi differentiam habeat ab aevo : et quod aevum tamen totum in ipso sit : et ideo est indivisibile, sicut et ipsum nunc ejus.

Et si quaeratur, Qualiter unum indivisibile possit intelligi in alio? Dicendum, quod eodem modo acceptis duobus indivisibilibus, hoc non est intelligibile : sed si unum accipiatur ut substantia, vel subjectum, aliud autem sicut forma, vel differentia specificans ipsum, tunc erit bene intelligibile : sicut etiam in aeviternis accipitur necessitas continuationis esse impermutabilis in ipso stante et durante.

Ad m quod ulterius quaeritur, Utrum Adquerat nunc temporis sit aevum? Dicendum, Ad 1 quod nullo modo : nunc enim temporis non adjacet existentiae rei mobilis secun-

<--- Page Split --->

dum quod existentia invariabilis est, sed potius secundum quod est eadem reiterata in toto motu . et sic existentiam ipsius non mensurat ævum, sed potius secundum quod ipsa est immobilis et immota ad formam : et sic dicuntur illa corpora immortalia et invariabilia.

Ad hoc autem quod objicitur, quod unius una est mensura, debet responderi, quod hoc verum est secundum quod unum : secundum autem quod ipsum est in diversis generibus potentiae comparatæ ad actum, tunc nihil prohibet ipsum mensurari diversis mensuris : sicut potentia corporis cœlestus ad actum qui est notus localis mensurabitur mensura temporis, et existentia sua taliter accepta mensurabitur nunc temporis : potentiam autem suam ad formam, quæ semper actui conjuncta est, et immutabiliter continuatur in ipso, mensurabit ævum : et existentiam ipsius durantis mensurabit nunc ævi.

ARTICULUS XIV.

Utrum ista verba, est, fuit, et erit, conveniant Deo divisim, vel conjunctum, et quae differentia temporis maxime conveniat Deo æterno ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Dicatur ergo, quia semper fuit, est, et erit, etc. »

Quæritur enim, Utrum ista verba divisim Deo conveniant vel conjunctim ?

Videtur autem, quod conjunctum tantum : quia si divisim, tunc significatur defectus rei temporalis inesse Deo : ergo videtur, quod conjunctim, ut unum suppleat defectum alterius.

Item, quæritur, Quæ differentia temporis maxime conveniat Deo?

Videtur autem, quod præsens : quia id solum est de tempore accipere. Cum igitur æternitas sit tota præsens, videtur

quod præsens maxime conveniat ei. Sed videtur, quod præteritum : quia hoc solum est necessarium et immobile. Cum igitur æternitas sit necessariorum et immobilium, videtur quod maxime conveniat ei præteritum. E contra videtur ei præcipue convenire præteritum imperfectum : quia hoc tempus significat præteritum includens ipsum præsens, et non terminatum ad ipsum. Cum igitur æternitas in se habeat perfectionem et necessitatem, et in hoc assimiletur præterito : et includat præsens, et in hoc cum præsenti conveniat : videtur, quod præteritum imperfectum ponat convenientiam respectu utriusque.

SOLUTIO. Dicendum, quod illa verba Solutio. divisim possunt convenire Deo secundum intentionem prius expositam, scilicet quod notent distinctionem in mensura exemplata inferiori, et non in æternitate : et sic non notant defectus temporales in ipso æterno.

Ad aliud dicendum, quod inter ipsa minus convenit futurum, eo quod hoc totum in privatione et potentia est : maxime autem convenit præsens : et quoad aliquid præcipue convenit præteritum : nullo autem modo vel minime convenit præteritum imperfectum propter imperfectionem actus quem significat : præsens autem maxime ei convenit ratione ejus quod ipsum solum est inter differentias temporis, sed non ratione ejus quod ipsum statim non erit. Et ideo quod perfectionis est, Deo est attribuendum. Præteritum autem perfectum convenit ratione immobilitatis et necessitatis : quia solum illud necessarium est, quod præteritum est : sed ratione desitionis non est Deo attribuendum. Futurum autem minime convenit inter tempora : tamen proprie attribuitur ei, sicut dicit Augustinus, quod erit qui numquam deerit. Præteritum autem imperfectum cum dicat actus imperfectionem, minime convenit : tamen attendendo rationem quam tangit objecto, scilicet necessita-

<--- Page Split --->

tem præteriti cum inclusione ejus quod est in tempore, id est, præsentis, legimus in Scripturis præteritum imperfectum quandoque Deo attribui secundum æternitatem, ut, Joan. 1, 1 : In principio erat Verbum, etc.

ARTICULUS XV.

An esse soli Deo sit proprium, et aliis accidat : et quid est subsistens veritas, et manens causa, et naturalis generis proprietas ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit Hilarius : « Esse non est accidens Deo, sed subsistens, etc. »

Videtur enim, quod nulli accidat esse : ergo videtur, quod hoc non sit proprium Deo.

Præterea, Quid est subsistens veritas, et manens causa, et naturalis generis proprietas ?

tum ad potentiam causæ efficientis : et ideo dicitur accidens.

Ad aliud dicendum, quod veritas dicitur hic ens purum et impermixtum : et hoc solum convenit Deo : omne enim esse creatum permixtum est habitudinibus ad minus ad causas exteriores, et ad sequentia : sicut hoc ipsum ens, licet in se simplex sit, tamen ponit habitudinem ad creantem, et habitudinem ad ea cum quibus est componibile : et istae habitudines non nihil sunt in ente : et ideo permixtum est, et non veritas pura. Habet enim omne creatum permixtam potentiam, et privationem, ut supra diximus : et ideo non purum : et ideo proprie convent Deo, quod sit veritas subsistens quantum ad esse suum primum in se consideratum. Est autem manens causa non in se, sed ad causata comparata : causæ enim naturales, sive sint proximæ, sive remotæ, non causant manentes, sed potius motæ, et moventes, et mutatae in seipsis : et ideo non possunt dici manentes causæ : sed Deus in se non motus, et uno modo se habens, causat omnia : et ideo sibi proprie convenit esse causam manentem. Secunda autem comparatio Dei ad res est, secundum quod suis proprietatibus distinguitur ab omnibus rebus per naturam : in quibus tamen est essentialiter, præsentialiter, et potentialiter : et hæc est proprietas generis sui, id est, naturae sua e nonaturalis, ut semper distinctum habeat esse proprium eo quod non est ab alio mutuatum.

Solutio

Solutio. Dicendum quod accidens dicitur quod contingit inesse, et non inesse, et causa contingentiae istius est ex parte subjecti quod causat accidens. Ad similitudinem ipsius et non proprie dicitur hic accidens quod contingit alicui propter hoc quod est in potentia non causæ intrinsecæ, sed extrinsecæ quæ est efficiens : omne enim esse creatum fuit in potentia, et potuit non esse quan-

C. Hic de incommutabilitate.

Dei etiam solius essentia incommutabilis dicitur proprie : quia nec mutatur, nec mutari potest. Unde Augustinus in libro V de Trinitate 1 : Alia, inquit, essentiae vel substantiae capiunt accidentia, quibus in eis fiat vel

<--- Page Split --->

magna, vel quantacumque mutatio. Deo autem aliquid hujusmodi accidere non potest: et ideo sola substantia vel essentia, quæ est Deus, incommutabilis est: cui profecto maxime ac verissime competit esse. Quod enim mutatur, non servat ipsum verum esse: et quod mutari potest, etiamsi non mutetur, potest quod fuerat non esse. Ideoque illud solum quod non tantum non mutatur, verum etiam multari omnino non potest, verissime dicitur esse, id est, substantia Patris et Filii et Spiritus sancti. Ideoque Apostolus loquens de Deo ait, Qui solus habet immortalitatem 1. Ut enim ait Augustinus in libro I de Trinitate 2: Cum animo quodammodo immortalis esse dicatur et sit, non diceret Apostolus, Solus Deus habet immortalitatem, nisi quia vera immortalitas incommutabilitas est, quam nulla potest habere creatura: quoniam solius Creatoris est. Unde Jacobus ait, I. p ud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio 3. Et David, Mutabis ea, et mutabuntur: tu autem idem ipse es 4. Ideo Augustinus super Cinesim dicit, quod Deus nec per loca, nec per tempora movetur: creatura vero per loca, et tempora. Et per tempora moveri est per affectiones commutari. Deus autem nec loco, nec affectione mutari potest, qui per Prophetam ait: Eyo Dominus et non mutor 5: qui est immutabilis solus. Unde recte solus dicitur habere immortalitatem. In omni enim mutabili natura (ut ait Augustinus contra Maximinum) nonnulla mors est ipsa mutatio: quia facit aliquid in ea non esse quod erat. Unde et ipsa anima humana, quæ ideo dicitur immortalis, quia secundum modum suum numquam desinit vivere, habet tamen quamdam mortem suam: quia si juste vivebat et peccat, moritur justitiæ: si peccatrix erat et justificatur, moritur peccato: ut alias ejus mutationes taceam, de quibus modo longum est disputare. Et creaturarum natura coelestium mori potuit, quia peccare potuit: nam et Angeli peccaverunt, et dæmones facti sunt, quorum est diabolus princeps: et qui non peccaverunt, peccare potuerunt: et cuicumque rationali creaturæ præstatur ut peccare non possit, non est hoc naturæ propriæ, sed Dei gratia. Et ideo solus Deus, ut ait Apostolus, habet immortalitatem 6: qui non cujusquam gratia, sed natura sua nec potuit, nec potest aliqua conversione mutari: nec potuit, nec poterit aliqua mutatione peccare. Proinde, ut ait Augustinus in libro I de Trinitate 7: Substantiam Dei sine ulla sui

<--- Page Split --->

commutatione mutabilia facientem, et sine ullo suo temporali motu temporalia creantem, intueri et nosse, licet sit difficile, oportet. Vere ergo ac proprie incommutabilis est sola divinitatis essentia: quae sine sui mutatione cunctas condidit naturas.

DIVISIO TEXTUS.

« Dei etiam solius essentia proprie incommutabilis dicitur, etc. »

Hic ostendit Magister Dei naturam solam esse incommutabilem : et hoc duobus, scilicet quod non mutatur, et quia mutari non potest. Omnis autem natura creata de natura sua mutatur, vel mutari potest. Et ex hoc in hoc capitulo concludit ulterius, quod sola natura divina est immortalis, eo quod variatio creatura est mors. Et tandem in fine capituli infertur, quod predicamenta quando in divina prædicatione referuntur, quod proprias essentias non prædicant, sed substantiam. Et hoc est quod dicit in hoc capitulo.

ARTICULUS XVI.

Quid sit incommutabilitas, et utrum aluqua mutatio cadat in Deum ?

Dubium potest hic esse. Quid sit incommutabilitas, de qua hic loquitur? Et secundo, Utrum aliqua mutatio cadat in Deum, vel non ?

Ad primum proceditur sic :

servat ipsum esse quod est, nec alienum a se recipit: et tamen aliquo modo mutationis mutatur : ergo videtur, quod hoc non sufficiat ad probationem verae incommutabilitatis.

<--- Page Split --->

libro LXXXIII Quæstionum, quod alia ratione creat hominem, et alia asinum.

3 Item, Philosophus dicit, quod causa prima movet causatum primum, id est, Deus cœlum : et movet ipsum a dextro in sinistrum, eo quod ibi est virtus ejus, et motus secundum virtutem moventem ibi incipit, et reyrat per accidens : sed moto mobili, movetur et id quod in ipso est : ergo videtur, quod virtus ejus movatur : sed ipse est virtus sua : ergo et ipse movetur per accidens : et ita videtur, quod non omni motui repugnat natura sua.

Solutio. Dicendum, quod Dei solius natura et per se et per accidens incommutabilis est : non tantum secundum fidem, sed etiam secundum omnes Philosophos qui aliquid de ipso intellexerunt.

DICENDUM ergo ad primum, quod causa immutabilitatis est quod servat ipsum esse quod est per se, et quod inest ei : sed hoc in Deo non est accidens quod servat inesse, sed est substantia ipsius. Habens autem habitum et exiens ad operis exercitum, non servat totum esse . actus enim aliquid est in agente : et ideo aliter se habet hoc, cum actus ejus non sit ipse : propter quod etiam dicit Philo-

sophus, quod hoc est alterum genus alterationis : quia licet non recipiat alium habitum quam habuit, tamen alio modo se habet in actu. Et hoc Deo non convenut : quia si sumatur actus Dei, ut intelligere, et velle, ipse est sua operatio eodem modo se habens : si vero sumantur operationes ejus, sicut creare, et infundere gratiam, et incarnari, ipse non mutatur illis, sed aliquid mutatur ad ipsum, aliter se habendo ad eum quam prius habuit : eo quod creatio se tenet secundum rem ex parte creaturæ, et non ponit aliquid in Deo nisi voluntatem et ideam determinatam ad hoc, ut hæc creatura modo fiat : et hæc determinatio voluntatis, et ideæ ad præfinitum tempus hujus operis ab æterno se in Deo uno modo habuerunt.

Ad aliud dicendum, quod mutatio localis Deo accidere non potest. Licet enim illa nihil mutet in subjecto mobili, tamen ex mutatione aliqua quæ accidit circa ipsum, est ad aliquid obtinendum quod non fuit habitum ante motum. Hoc patet : quia omnis loci mutatio, vel est ab anima, vel a natura. Si est a natura, tunc movetur in suum locum, in quo est conservatio suæ formæ et suæ speciei, et extra corruptio : salutem ergo invent in loco quam extra non habutt. Si autem movetur extra suum locum, hoc erit per violentiam : et vis violentiae aliquid est in ipso quod non fuit : et propterea violentus motus dispositio est ad corruptionem. Si autem est ab anima : non lit motus processivus nisi prius fuerit a principio alicujus delectabilis habendi per motum, et illud obtinetur per ipsum. Et si quæritur de motu cœli, patet quoniam ille multa inducit quæ non sunt habita : sive enim dicamus, quod ille motus est ex desiderio assimilationis suæ in aliquo ad primam causam : sive propter generationem et corruptionem inferiorum : semper est consecutio illius intenti per motum, quando fuit habitum, vel non fuit hoc modo habitum : et nullo modo potest convenire

<--- Page Split --->

Deo : propterea quia est incommutabilis nullo indigens quod extra se quaeratur : et propterea quia est ubique : et propterea quia est spiritualis : et spiritualis natura omnino simplex per se localiter moveri non potest. De motu autem Angelorum alibi habet quaeri : quia Angelus nec omnino simplex est, nec omnino spiritualis, ut dicit Gregorius.

Ad aliud dicendum, quod Spiritus sanctus et sapientia dicuntur mobiles, non in se, sed ratione effectuum et donorum.

Ad aliud dicendum, quod aliud est de artifice, et aliud de Deo : artifex enim licet forte uno modo se habeat in habitu ad totam domum, tamen voluntate et apprehensione accedente ad opus, non uno modo se habet ad partes operis : quia modo apprehendit, et vult fundamenta, et partes ejus : et postea in ea apprehensione ea quae exguntur ad parietem et tectum. Sed non est ita in Deo : quia uno modo se habet ab aeterno in apprehensione totius nundi et partium, et uno modo in voluntate unius cujusque ad praefinitum spatum in quo quodlibet educeretur. Et quod dicit Augustinus, « Alia ratione, etc., » intelligitur per comparationem ideæ ad exemplar, et non per comparationem ideæ ad se.

non intendit Deum, sed primam causam vocat primum motorem in causis naturae quae movent secundum proportionem mobilis, id est, quod tantum possent movere quantum ipsum mobile est mobile secundum naturam : tunc nulla est objecto. Sed quidquid de hoc st, dicendum non est, quod Deus sit motor internaes cœlo in quo includitur, nisi hoc modo quo ponimus Deum intra omnia non inclusum : et ideo virtus signi orients non est substantialis virtus quae Deus est, sed est virtus ab eo creata.

Ad aliud dicendum, quod inconveniens sequeretur, quod ipse non esset movens primum, et quod ipse non esset simplex. Quod enim non esset movens primum, patet : qua movens primum est quod nullo modo motus movetur, nec per se, nec per accidens : per se non movetur, ut patet ex praehabitis : per accidens autem non potest moveri, quia per accidens non est, nec praeexistit aliquid per se movens et motum, eo quod per accidens reducitur ad per se, sicut ad causam et subjectum : unde si ipse esset motus per accidens, non esset primum movens, sed aliquid ante eum.

Et per hoc patet solutio de primo articulo et secundo.

Ad aliud dicendum, quod Philosophus si intendat Deum per causam primam, tunc non intendit nisi unum modum motus ejus quo movet sicut desideratum movet desiderium qua cum Deus non sit motor intraneus et conjunctus secundum proportionem motoris et mobilis cum aliquo mobili, oportet alium motorem ponere qui sit conjunctus cœlo, quicumque sit ille : et ideo non oportet, quod ipse moveatur, sed quod motor cœli diversimode moveatur percipiendo bonitates effluxas a Deo, quæ perceptæ ulterius magis percipuntur in mobili secundum Oriens et Occidens. Si autem

ARTICULUS XVII.

An Deus moveat se ?

Tertio quaeritur, Si ipse movet se ? I. Videtur, quod non : quia probat Augustnus in libro VIII super Genesum 1, quod omnis motus est ab immobili : unde si digitus movetur, stat manus : et si manus, stat brachium : et ita de aliis. Et oportet etiam quod illud immobile fortius sit moto, ut dicit quidam Philo-

<--- Page Split --->

sophus : quia aliter id quod movetur, motu extruderet movens, ita quod per ipsum movens moveretur, vel recederet a statu vel loco suo. Cum igitur Deus omnia moveat, ipse non erit aliquo modo motus : ergo nec movetur a se ipso.

■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■

SED CONTRA :

intendit enim, quod motus Dei quo se sic movet ut sit in creatura, in quantum ab ipso est, extra tempus est : licet creatura sit in tempore, et in loco : Deum enim esse in creatura non facit temporalem Deum, vel localem : et hoc est quod intendit Augustinus.

Ad aliud dicendum, quod luminum Ad object.2 processio dicitur fieri patre moto : non quod in se sit motus, sed in luminibus et donis, sicut jam dictum est.

ARTICULUS XVIII.

An divina substantia, et universaliter omnis forma nullius accidentis subjectum esse possit ?

■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■

SOLUTIO. Dicendum, quod etsi concedatur aliquo modo improprie, quod Deus movet se, non puto esse concedendum, quod movetur a se, vel quod movetur simpliciter : non enim movere dicitur se proprie, eo quod non movet se in se, sed in donis et effectibus : et dicitur movere se, quando creaturam movet ad hoc quod ipse in donis aliquibus inhabitet eam : qui motus non ponit alteritatem in ipso, sed potius in his quæ aliter nunc quam prius se habent ad ipsum : ipse enim, ut dicit Dionysius, uno et eodem modo se habet ad omne quod est, sed non omnia se habent ad ipsum uno modo. Cum ergo non moveat se, nisi in movendo creaturam ad se, non potest inferri quod movetur.

Sed objicitur, quod secundum hanc solutionem Augustinus nihil videtur dicere, cum dicit, quod movet Deus se, nec per tempus, nec per locum : ille enim motus quo creaturam movet, est in tempore et loco frequenter. Ad quod dicendum, quod Augustinus bene dicit :

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in Littera : « Aliz essentiz vel substantiz capiunt accidentia, etc. »

Hoc enim non videtur verum universaliter.

<--- Page Split --->

vices temporum non habere : quia ubi forma nulla est, vices temporum esse non possunt : ergo materia prima non recipit aliquam formam : videtur ergo quod non fuit mutata per accidentia : et ita videtur incommutabilis in suo statu fuisse, sicut divina essentia.

Solutio. Dicendum, quod nulli convenit nihil omnino recipere, nisi soli substantiae divinae.

Ad 1, 2 et 3. Ad PRIMUM ergo quod objicitur de forma, dicendum quod duplex est subjectum, scilicet quod est subjectum quod est accidenti naturae et individui, sicut est albedo et nigredo : et huic non est aliquid subjectum nisi compositum ex materia et forma, et quod est et quo est, et tale subjectum non potest esse forma : et est subjectum quod subjectur proprietati suae et potentiae vel alii passioni suae propriae, et sic subjectum bene est forma : illa autem passio vel propretas non est per essentiam idem cujus est proprietas. Et quoad primum modum dicitur forma invarabilis, et non quoad secundum modum.

Sed si hoc dictum Auctoris Sex pruncipiorum acceptatur generaliter de omni forma, potest dici melius, quod licet forma in se simplex sit, non tamen ita simplex est quin possit esse pars composuti, et ideo alii est componibilis, et sic mutabilis et varabilis. licet non varietur sicut id quod subjicitur mutatoni. Quia dicitur mobile (ut dicit Philosophus) multipliciter, scilicet ut subjectum motus, et ut id quod abjicitur motu, et sicut id etiam quod acquiritur per motum. Et nullo illorum motuum mobilis est Deus, vel essentia divina.

cetur substantia materia, secundum id quod est per intellectum separata a privatione et potentia subjicibilis forma : tunc verum est quod dicit Augustinus, quod ipsa est extra tempus, et tunc etiam non est receptibilis forma, eo quod ordo ipsius ad formam sublatus est ab ea per intellectum : sed tamen adhuc habet habutudinem ad Creatorem secundum quod ipsa exivit in esse de nihilo : et ille exitus quaedam variatio est, quae non convenit Deo.

Praeterea, Materia licet non sit pars, tamen potest esse pars : et ita est susceptibilis alterius. id est, substantia sua componibilis est cum potentia ad formam, et etiam cum forma : et sic est variabilis in potentia. Si enim ordo ad potentiam abstrahatur a materia, ipsa non erit materia : quia secundum id quod est, subjicitur potentiae et privationi : ergo per intellectum separantem antequam subjiciatur, potentiae est subjicubilis Si forte dicas, quod non est subjicibilis privationi et potentiae secundum id quod est, tunc ibitur in infinitum : quia subjicibilitas quae est inter potentiam et materiam, est etiam potentia quaedam, et huic iterum non erit subjicibilis seipsa per eamdem rationem : hoc autem impossible est : ergo seipsa subjicibilis est privationi, et ita seipsa variabilis est. Et hoc non convenit Deo. Unde non tenet objecto de materia.

Ad in quod objicitur de accidente, potest dici quod ipsum mutabile est, sicut quod abjicitur et adjicitur mutatione : Deus autem nullo modo.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIX.

ARTICULUS XX.

Utrum solus Deus habeat immortalitatem, quid est immortalitas, et quae dicuntur vivere et mori?

Quid vocetur obumbrata vicissitudo, et utrum conveniat omni creaturae ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Qui solus habet immortalitatem, etc. »

Quid vocetur immortalitas ? Est enim immortalitas naturalis potentia ad non mori, vel ad resistendum his quae inducunt mortem : et haec tantum in viventibus videtur esse : variabilia autem non omnia vivunt : ergo videtur, quod non moriantur.

Ad hoc dicendum, quod vivere et mori sumuntur hic a vita communiter accepta qua dicimus aquam vivam, et lapidem vivum, et hujusmodi : et hoc nihil aliud est quam actus completus potentiae qui est secundum rei naturam : quando enim illum actum facere potest, dicitur vivere, ut aqua viva quando est in impetu refrigerandi, vinum vivum quando perfecte penetrat in gustu, petra viva in soliditate duritiei : et effectus secundum speciem consequentis, sicut sapphrus vivus quando expellit venenum. Et cum hujusmodi vita sit a proprietatibus rerum, quando mutantur in illis, mutantur in hujusmodi actibus : et ideo mori dicuntur.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Nec est vicissitudinis obumbratio, etc. »

Quid dicatur hic obumbrata vicissitudo ?

Et dicendum, quod vicissitudo est numerus vicis, et competit omni creaturae etiam spirituali in renovatione vicissitudinis affectuum et apprehensionum. Et dicitur obumbrata, quia ex privatione est, eo quod creatura est post nihil, et ex hoc quod non est simplex creatura : illa enim duo trahunt ad umbram, quod id quod est in spirituali natura, non est sicut in luce prima creatrice.

ARTICULUS XXI.

Utrum per tempora moveri, sit per affectiones, vel per intellectus speculativi apprehensiones mutari ?

Ulterius quaeritur de hoc quod dicit : « Et per tempora moveri est per affectiones commutari, etc. »

Quare non dicit per intellectus speculativi apprehensiones commutari ?

Item quaeritur, Utrum per tempora varientur quando afficiuntur in Deo secundum plures rationes, scilicet sicut in substantia summa, sicut in bonitate, sicut in Creatore, sicut in sapientia, et hujusmodi ? Videtur, quod sic : quia talia non simul videntur cadere in affectum : ergo sunt in uno post aliquid : ergo vicissitudo est ibi.

<--- Page Split --->

Sed contra. SED CONTRA : Augustinus in libro XI Confessionum dicit, quod felicissimae contemplationis participatione aeternitatem participant Angeli : ergo non vicissitudinantur in illa. Item, supra 1 habuimus ab Augustino in libro de Trinitate, quod in quantum de fruibili hic praegustamus, in tantum non in tempore sumus : ergo multo minus Angeli quoad hoc sunt in tempore.

Solutio Solutio. Dicendum, quod per affeAd object. ctiones dixit quoad opus affectivum quod faciunt circa nos : quia licet Angeli secundum substantiam sint extra tempus, tamen secundum operationes suas circa nos sunt in tempore : et ideo posuit affectiones, quia sonat in intellectum

practicum, qui proprie exercetur circa nos in operibus, et non in speculationem, quia illa principalter est in Verbo extra tempus, ut dicit Augustinus.

Ad alud dicendum, quod in contemplatione Dei in diversis rationibus non est vicissitudo, eo quod non accipiunt ipsas ut diversas, quia sic non esset materia gaudii, sed accipiunt omnes ut in uno et in unum quod est Deus : si sapientia enim diversa sit a bonitate non lætificat multum, et e converso : sed quando accipiuntur ut unum quod est essentia summa in qua incipit contemplatio, tunc non est vicissitudo, sed potius status et immobilitas in uno, in quo inveniuntur quæ quæruntur ad sciendum et ad volendum.

D. Hic de simplicitate.

Eademque sola proprie ac vere simplex est, ubi nec partium, nec accidentium, nec quarumlibet formarum ulla est diversitas, sive variatio vel multitudo. Ut autem scias quomodo simplex sit illa substantia, te docet Augustinus in libro VI de Trinitate 3.

Admimadverte primo, quare omnis creatura sit multiplex, et nullo modo vere simplex : et primum de corporali, postea de spirituali creatura. Corporalis utique creatura ex partibus constat, ita ut sit ibi aliqua pars minor, alia major, et majus sit totum quam quælibet pars : et in unoquoque corpore aliud est magnitudo, aliud color, aliud est figura. Potest enim et minuta 3 magnitudine manere idem color, et eadem figura : et colore mutato manere eadem figura, et eadem magnitudo : ac per hoc multiplex esse convincitur natura corporis, simplex autem nullo modo.

<--- Page Split --->

est : aut ergo est ipsum esse secundum quod esse, aut est hoc aliquid. Si primo modo, tunc ipse est intentio entis quae convenit omnibus, quod frivolum est : quia tunc esset ens quod est in omni particulari, et generali, et speciali differrentia entis, quod frivolum est. Ergo ipse est hoc aliquid : ab alio ergo habet esse, et ab alio quod hoc sit : ergo est compositus. Et videtur, quod hæc ratio cogat secundum nostrum intellectum, omne quod hoc aliquid est esse compositum.

SED CONTRA :

SOLUTIO, Concedendum est Deum esse soluto. simplicem.

AD HOC autem quod objicitur, quod AD 1. omne quod est ab alio habeat esse, et ab alio quod hoc est, dicendum, quod illa propositio est Boetii et Avicennæ in V

« Eademque sola proprie ac vere simplex est, etc. »

Hic incipit tertia pars istius distinctionis, in qua agitur de simplicitate divinae naturae : et dividitur in duas partes. In prima, ostendit simplicitatem esse propriam divinae naturae in comparatione ad corporalem naturam et ad spiritualem. In secunda, concludit ex hoc quod non cadit in praedicamento substantiae, ibi, H, « Unde nec proprie dicitur substantia. »

Prima subdividitur in quinque : quarum prima est, quod sit simplex, ita quod est quidquid habet. Secunda ab hac simplicitate excludit naturam corporalem, ibi, « Animadverte primo, quare omnis, etc. » Et tertia ab hac excludit naturam spiritualem, ibi, E, « Creatura quoque spiritualis, etc. » In quarta, solvit objectionem quæ posset fieri ex hoc quod Deus dicitur multipliciter, ibi, F, « Hic diligenter notandum, etc. » In quinta, removel praedicamentum accidentale ab ipsa, ibi, « Quod autem in natura, etc. »

ARTICULUS XXII.

Utrum divina natura sit simplex, vel composita ex quo est et quod est ?

Hic autem primo quaeritur de simplicitate divinae naturae, et quaeruntur duo. Primum est, an sit simplex? Secundum est de modis compositionum, quos Magister hic ponit. Tertium, quare non ponit plures?

AD PRIMUM objicitur sic :

<--- Page Split --->

primæ Philosophiæ : et intelligitur sicut ipsimet se glossant de entibus post primum, quæ sunt creatura, et secunda entia : Deus enim ab eadem re habet quod est, et quod hoc est sive Deus : et hoc convenit propter indifferentiam ejus quod est cum essentia sive cum esse ipsius : nisi enim poneremus ipsum esse hoc ens, nihil posset negari de ipso, sicut nec de ente secundum quod est : unde negatio aliorum de ipso consequitur eum, quia est hoc ens : simplicitas autem consequitur eum, quia hoc ens non ponit numerum et differentiam cum esse absoluto in ipso.

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur primum et Deus : omnia haec dicunt suam essentiam nihil addendo secundum rem, sed tantum secundum modum significandi, ut saepius dictum est.

ARTICULUS XXIII.

Quæritur, Cum sit compositio multiplex, quare Magister solum tangit triplicem, scilicet partium, accidentium, et formarum ?

Secundo quæritur, Cum sit multiplex compositio, quare non tangitur hic nisi triplex, scilicet partium, accidentium, et formarum ?

Et ad hoc dicendum, quod triplex compositio omnem compositionem includit : aut enim est compositio ejus quod est pars : aut ejus quod non est pars, sed concretive adhaeret. Si ejus quod est pars : aut est pars essentialis ex qua constitutur hoc aliquid et essentia rei, et tunc est compositio formae cum materia : vel ejus quod est quo est cum eo quod est, et illam tangit ultimo per formarum diversitatem : quia illa forma sive quo est facit numeri et speciei diversitate in rebus, numeri per esse forma in hac materia, speciei autem per

differentias speciales, ut homo, et asinus differunt : et haec compositio est etiam in specie et genere subalterno. Quæ autem compositio sit in generalissimus infra habebitur. Si autem est pars integralis, vel virtualis quæ in spirituali ad integralem reducitur, tunc est compositio quam primo tangit, cum dict, ex partibus. Si autem est ejus quod non est pars, tunc est accidentis cum subjecto, quod non est pars esse.

ARTICULUS XXIV.

An solius Dei natura simplex est ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Eademque sola proprie ac vere simplex est, etc. » Videtur enim falsum.

<--- Page Split --->

compositum ex quod est et quo est : aut ergo ipsum quo est, est simplex, aut compositum. Si simplex, habeo propositum, quod non solus Deus simplex est. Si compositum, quaero de sus componentibus : aut sunt simplicia, aut composita : aut enim erit stare in simplici, aut intellectus resolvet in infinitum. Si dicis, quod non est inconveniens intellectum dividentem ire in infinitum, quiapotentia est divisionis in infinitum : hoc ridiculum est : quia hoc est de potentia divisionis continui secundum naturam continui : nos autem loquimur hic de divisione et resolutione rei in suam formam.

SED ADHUC ulterius quaeritur, Quare dicat, vere et proprie, tamquam alia quae possint esse simplicia, non vere et proprie.

SOLUTIO. Dicendum, quod solus Deus vere simplex est, sicut in primo quaestionis articulo de necessitate conclusum est.

AD PRIMUM quod objiciur de ente, dcendum quod id in quo stat resolutio nostri intellectus, est simplex secundum quid, et simpliciter compositum. Intellectus enim resolvens abstrahit universale a particulari : et ulterius magis universale a minus universali : et ideo non aufert nisi differentias coarctantes : et verum est, quod secundum ablationem illarum differentiarum ens simplex est : et ideo stat in ipso resolutio : sed ulterius compositum est et concretum habitudinibus potentialibus, scilicet quod

ipsum est post nihil, et ideo variable in nihil : et ideo privatio et potentia decidentiae est in eo nisi contineatur : et etiam habet habitudinem ad ea cum quibus est componibile, quae habitudo non nihil est in eo, sicut supra diximus : sed tamen illae habitudines abstrahi possunt ab eo secundum intellectum : sed illa quae est potentiae privationis, non potest abstrahi ab ente creato : quia in ratione ejus est per hoc quod ipsum est creatum.

Si autem objicitur, quod ens abstrahit ab ente creato et increato, dicendum quod hoc frivolum est : quia ex hoc sequitur, quod ens increatum esset compositum : si enim ens per unam rationem communem conveniret ei et creato, oporteret quod ens commune coarctaretur in ipso per aliquam differentiam : et sic ab alio haberet esse, et hoc esse : et hoc supra improbatum est : ergo ens in quo stat resolvens intellectus, non est ens increatum : sed ens increatum est ante ipsum sicut causa.

Ad hoc autem quod objicitur, quod unum, verum, et bonum, et aliquid sunt de primis simplicibus, dicendum quod hoc frivolum est : quia non convertuntur cum ente secundum suas intentiones, sed secundum sua supposita : et ideo non est dubium quin illa sint composita.

Ad aliud dicendum, quod generalissima sunt simplicia in ordine generalissimi, id est, quod nullum genus est simplicius illis : sed genus non dicit simplicissimum simpliciter : quod patet : quia ens est simplicius quolibet generalissimo, licet genus generalissimum dicatur simplicissimum inter prædicata univoce : et ideo habent generalissima in se ens, et differentiam qua coarctatur ens in ipsis : et ideo sunt composita.

Ad aliud dicendum, quod sola rclatio ad causam efficientem non facit in eis compositionem, sed hoc quod relnquitur in eis ex tali exitu in esse : quod per simile videri potest : quod enim per generatonein exit in esse est ex materia

Ad 2.

<--- Page Split --->

quæ est potentia et sub privatione : et licet per generationem non sit potentia in materia quæ fuit ad illam formam quæ per generationem accepta est, tamen remanet potentia ad formam aliam ex hoc ipso quod sic exivit in esse. Similiter etiam ex hoc ipso quod res exit in esse post nihil, remanet potentia tendendi in nihil nisi contineatur ab alio.

Ad 4 Ad 11 quod objiciur de resolutione intellectus, jam patet solutio per ante dicta.

Ad quest. Ad ultimum dicendum, quod est simplictas secundum quid in creatura, sicut dictum est: et haec multiplex est secundum modos multos, ex quibus ponam breviter tangendo quosdam. Dico ergo, quod est simplicitas quaedam primorum principiorum componentium, sicut quo est et quod est, et materae et formae, quae non est compositorum ex quod est et quo est. In natura spirituali est simplicitas quaedam sicut Angeli sine dependentia ad corporalem materiam: et haec major est quam naturae rationalis in anima: quae licet quantitate careat, tamen habet dependentiam ad corpus. Post has simplicitates est simplicitas eorum quae sunt aliquo modo in quantitate, et horum quaedam sunt principia quantitatis, quaedam autem ipsa sunt quanta in natura. Cum autem quantitas sit discreta, et continua, et illa quae est quasi utrumque aliquo modo, erit principium discrete simplicissimum, eo quod non habeat positionem in continuo, sicut est unitas: post hoc crit punctum, eo quod habeat positionem in continuo, licet quantitate careat: et post hoc erit indivisibile quod est principium temporis quod est nunc, eo quod tempus in sui ratione habeat continuum et discretum, cum dicitur numerus motus per prius et posterius. Quanta autem non sunt sim-

plicia, ita quod non habeant partes : sed dicuntur simplicia quæ quantitatem habent sine contrarietate, sicut cælestia corpora. Et post hæc dicuntur simplicia illa quæ habent contrarietatem, licet non utrumque contrariorum habeant permixta, sicut elementa in qubus sunt simplices qualitates contrariæ. Et ulterius dicitur simplex mixtum ex contrariis simile in toto sive homogeneum, sicut lapis qui in omnibus partibus lapis est, licet sit mixtum : quia dicit Philosophus, quod terra pura lapis non sit, quia continuationem non facit, sed comminutionem : et sic dicuntur simplicia minerala metallica. Ulterius dicuntur quandoque simplicia : quia parvam habent mixtionis contrariorum in partibus differentiam, sicut corpora plantarum, quæ licet quamdam partem habeant quæ est radix, quamdam quæ est stipes, et quamdam quæ est virga et ramus, tamen mixturæ harum partium parva est differentia : et ideo quandoque simplicia dicuntur. Post illa sunt complexionata quæ similia sunt fere, sicut animalia annulosi corporis, et quædam corpora piscium. Deinde sunt composita ex organicis partibus dissimilibus, quæ ctiam licet composita sint valde, tamen quandoque simplicia dicuntur respectu compositionis sequentis ex corpore et anima rationali. Dicitur ergo Deus vere simplex : quia omnia alia aliquo modo sunt composita : proprie autem quia hoc soli sibi convenit.

Et nota, quod simplicitas est duplex, scilicet in esse quæ est penes indifferentiam quod est et quo est sive esse, et secundo in his quæ adventitiae naturae sunt in inferioribus, ut accidentia : et illa simplicitas est quod ipse est quidquid habet de absolutus : habet enim Pater Filium, et ipse non est Filius.

<--- Page Split --->

E. Hic de spirituali creatura ostendit quomodo sit multiplex, et non simplex.

Creatura quoque spiritualis ', ut est anima, in comparatione quidem corporis est simplex : sine comparatione vero corporis, est multiplex et non simplex : quae ideo simplex dicitur respectu corporis, quia male 2 non diffunditur per spatium loci, sed in uno quoque corpore et in toto tota anima 3 est, et in qualibet ejus parte tota est : et ideo cum sit aliquid in quavis exigua particula corporis quod sentiat anima, quamvis non fiat in toto corpore, illa tamen tota sentit, quia totam non latet. Sed tamen nec in ipsa tota anima vera simplicitas est. Cum enim aliud sit artificiosum esse, aliud inertem, aliud acutum, aliud memorem, aliud cupiditas, aliud timor, aliud laetitia, aliud tristitia : possintque haec et alia hujusmodi innunerabilia in animae inveniri natura, et alia sine aliis, et alia magis, et alia minus : manifestum est animae non simplicem, sed multiplicem esse naturam. Nihil enim simplex mutabile est : omnis autem creatura mutabilis est : nulla ergo creatura vere simplex est. Deus vero etsi multiplex dicatur, vere tamen et summe simplex est. Dicitur enim magnus, bonus, sapiens, beatus, verus, et quidquid aliud non indigne dici videtur : sed eadem magnitudo ejus est quae sapientia. Non enim mole magnus est, sed virtute : et eadem bonitas ejus est quae sapientia, et magnitudo, et veritas : et non est ibi aliud ipsum beatum esse, et aliud magnum, aut sapientem, aut verum, aut bonum esse, aut omnino esse.

F. Qualiter Deus cum sit simplex, multiplex tamen dicatur?

Hic diligenter notandum est, cum dicat Augustinus solum Deum vere simplicem esse, cur dicat eumdem multipliciter dici? Sed hoc non propter diversitatem accidentium vel partium dicit, sed propter diversitatem ac multitudinem nominum quae de Deo dicuntur : quae licet multiplicia sint, unum tamen significant, scilicet divinam naturam. Haec enim non ita ac-

<--- Page Split --->

cipiuntur cum de illa incommutabili aeternaque substantia incomparabilter simpliciore quam est humanus animus, dicuntur, quemadmodum cum de creaturis dicuntur. Unde Augustinus in libro VI de Trinitate : Deo, inquit, est hoc esse quod est fortem esse, vel sapientem esse, vel justum esse, et si quid de illa simplici multiplicitate, vel multiplici simplicitate dixeris, quo substantia ejus significetur. Humano autem animo non est hoc esse, quod est fortem esse, aut prudentem, aut justum. Potest enim esse animus, et nullam istarum habere virtutem 4.

ARTICULUS XXV.

Utrum anima rationalis sit simplex vel composita ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Creatura quoque spiritualis, ut est anima, in comparatione quidem corporis est simplex, etc »

dict, quod in Deo non est universale et particulare : quia sequitur ex hoc, quod composito esset in Deo : sed in anima est accipere anmmam per abstractionem ab hac anima : ergo est in ea natura universalis et particularis : ergo est composita.

<--- Page Split --->

quod simplex non potest esse subjectum : ergo cum anima sit subjectum scientiarum et virtutum, ipsa erit substantia composita.

Solutto . Consentioinhancpartem , quodanimasitcompositaexprincipiisessentialibusquæsuntquodestetesse , sednonexmateriaetforma : licethocquidamdicerevideantur : ethocideoquiasecundumPhilosophummateriade - terminaturperpotentiamadmotumva - riantemaliquidinsubstantia , veladmo - tumlocalem : etcumpotentiahujusmo - dinonsitnisiincorporibus , noneritmaterianisiincorporibus : nectameninomnibuscorporalibuseritmateriaunivoca : quiacorruptibiliumetincor - ruptibiliumnonestmateriauna , sicutnecpotentiaunaadmotum .

Sedcontra :

Abprimumergodicendum , quodani - manonesthocquodhabetipsa : etquoddicitBernardusglossandumest , quodestprædicatiototiusvirtualisdesuaparte , etestprædicatioimpropra . Siautemfiatvisinhocquoddicit , ethæctrianihilaludessequamipsamanimam , debetglossarisecundumsen - s u m , quinotatusestsupra ' , quodani - maaccipiturabipsouttotumpotentia - l e , cujusomnespartessimulacceptæsuntpotestasejus : itamemoria , intelli - gentia , etvoluntassimulaccepta , dicunttotumpotestatisanimæsecundumsupe - riorempartem .

AbnquoddelibrodeSpirituetani - Adobject . 2 . madicitur , negaripotestquodnonestAugustini , sedcujusdamGuillelmici - sterciensisquimultafalsadixit . S i a u -

<--- Page Split --->

tem aliquis vult sustinere, potest dici quod anima est visus in oculo, sicut totum virtuale prædicatum de parte in qua est aliquid suæ potestatis, eo quod ipsum totum essentialiter adest parti illi et cuilibet alii : licet non adsit eisdem secundum omnem potestatem suam.

Ad object.3 Ad aliud dicendum, quod hæc est falsa, Nihil compositum in se, etc., et est instantia in corpore organico. Sed hæc est vera quod nihil compositum compositione ultima potest constituere aliud : et tunc non tenet de anima, quæ licet sit composita, tamen potest componere aliud : quia non est composita ut hoc aliquid constitutum, sed est composita ut forma quæ est substantia perfecta perfectione motoris, eo quod nihil movet nisi in se perfectum.

Ad object.4. Ad aliud dicendum, quod hoc dicit Philosophus, quod non est anima per se una, sicut hoc singulare in natura : sed ipsa est forma et prima substantia potens esse sine corpore.

Ad object.5. Ad aliud dicendum, quod compositio corporum prima est ex materia et forma, sed non spiritualium, sed potius ex quo est et quod est, sive ex quod est et esse, ut dicit Boetius.

ARTICULUS XXVI.

Utrum anima sit in toto corpore tota, et in qualibet parte tota ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit:« Et in toto tota anima est, et in qualibet parte ejus tota est, etc. »

dam quod est instrumentum spiritus animæ per quod operatur vitam : cum ergo spiritus (ut dicit Isaac) oriatur totus ex corde, anima tota videtur esse in corde.

Sed contra :

Sed tunc ulterius quæritur utrum ipsa sit divisibilis divisione corporis ?

Videtur quod sic : quia diviso eo in quo est aliquid, videtur quod necesse sit dividi id quod inest : sed anima est in corpore : ergo, ctc.

Sed contra : Quod est in toto totum et in qualibet parte totum, divisa qualibet parte totum est in illa : sed quod totum est in qualibet parte, non dividitur divisione partium : ergo videtur, quod anima non dividatur divisione corporis.

Ulterius quæritur, Utrum rationalis anima sit in toto tota ?

Videtur quod non . quia dicit Philosophus, quod intellectus nullius corporis est actus : ergo non est in toto, nec in parte sicut actus : ergo nec dividitur divisione ejus.

Sed contra : Aliquid perficit hominem sed contra secundum quod homo : non anima vegetabilis, non sensibilis : ergo rationalis :

<--- Page Split --->

toto tota, ita quod non in aliqua parte tota.

per proprium esse ipsa potentia, sed per esse ejus cujus ipsa est potentia: sicut quælibet pars est per esse sui totius quod habet in ipso. Sed verum est, quod si pars esset divisa, tunc ipsa potentia esset anima, et membrum esset animal: unde dicit Philosophus, quod si oculus esset animal, visus esset anima ejus.

DICENDUM ergo ad primum, quod anima habet multis rationibus totalitatem, scilicet quoad vires unam, et aliam quam tangit Augustinus in libro IX de Trinitate, quoad attributa sua essentialia, sicut sunt vita, essentia, substantia, et spiritus: quoad haec enim tota potest esse in toto corpore: quia in qualibet parte est vita, et substantia, et spiritus, et anima, et principium, et forma: et secundum omnia haec in esse est in ratione cujusdam totalitatis in esse. Dicitur etiam totum idem quod perfectum: et sic iterum tota in toto est, et in qualibet parte. Si autem dicitur totalitas ab universitate virium, erit in toto tota, sed non in qualibet parte tota.

Ad aliud dicendum, quod ipsa anima ad quarationalis non est divisibilis divisione corporis: dicitur enim aliquid esse divisibile divisione materiae in qua est, scilicet quia divisa materia est ipsum in majori parte majus, et in minori minus, et in æqual æquale: et sic divisione materiæ non dividuntur nisi formæ habentes situm in corpore: et situales per se vel per accidens, sicut albedo, color. Secundo modo dicitur aliquid dividi divisione corporis, quod secundum unam rationem manet in qualibet parte divisa, sed non majus in majori, et minus in minori, et in æqual æquale: et sic dividitur forma substantialis in homogeneis, vel propinquis homogeneorum naturae, ut lapis, et lignum: in planta eniun divisa parte convalescit utraque pars per insitionem: et hoc est etiam in quibusdam animalibus habentibus membra quasi similia per totum corpus. Anima autem rationalis nullo illorum modorum dividitur: et hoc non habet in quantum forma, nec in quantum est forma substantialis: quia sic quælibet forma substantialis haberet hoc: sed habet in quantum est substantia distantes in opere habens partes, et ex hoc quærens magnam diversitatem organorum in corpore in quo est: et hoc est dictum Commentatoris supra principium libri II de Cælo et Mundo.

Ad aliud dicendum, quod spiritus est instrumentum animæ quoad operationes primas ipsius, quæ sunt vitalis, naturalis, et animalis: per spiritum enim vitalem influit vitam, et pulsum: per naturalem autem opera naturalia, ut nutrire, augere, et generare: per animalem autem animalia, ut sunt sensus, et motus: et ista sunt ejus, secundum quod est motor corporis: sed secundum hoc quod dat esse, non habet medium.

Et si objicitur, quod secundum Philosophum vivere viventibus est esse: ergo vivere cujus instrumentum est spiritus vitalis, est esse: et ita utitur eo ut dat esse. Dicendum, quod hoc impossibile est: quia non utitur instrumento nisi quod est: ergo anima utens instrumento est jam in corpore ante instrumentum per rationem formæ: et ideo, cum dicitur, quod vivere viventibus est esse, intelligitur de actu vitæ quæ est anima, cujus effectus dat esse animale, et hoc est esse vitæ et vivere: sed non intelligitur de vivere quod est per spiritum et pulsum.

Ad aliud dicendum, quod rationalis Ad qui anima duo dicit, scilicet quod est anima, et quod est rationalis: si accipiatur ut anima, tunc est actus corporis, et habet a se potentias effluentes, quarum quaedam affixæ sunt organis, et quaedam non: et ab illa homo est homo: et concedo bene, quod a sensibili vel vegetabili homo

<--- Page Split --->

ergo anima rationalis est actus corporis hominis.

. ULTERIUS quaeritur, Utrum anima sit in corpore sicut in loco ?

SED CONTRA :

. SOLUTIO. Quidam dixerunt, quod anima unitur corpori hominis duplici medio : cum enim corpus sit compositum corporale grossum, et anima rationalis incorporea incorporalis spiritualis, distant in omnibus proprietatibus : ergo oportet habere duplex medium, scilicet incorporeum spirituale et corporale, et medium corporeum corporale (alias, corruptibile) spirituale : et hoc in duobus convenit cum corpore, et in uno cum anima : et ita dicunt, quod anima rationalis in conjunctione sui ad corpus habet animam vegetabilem et sensibilem loco primi medii : et spiritum corporeum quem dicunt

esse de natura quinti corporis habet medium in secunda ratione medi. Ex hac autem positione sequitur, quod anima vegetabilis et sensibilis in homine sint dispositiones ad animam rationalem : ergo erunt accidentia, quod absurdum est. Est enim contra Philosophos, scilicet Avicennam in VI Philosophiae, quod anima vegetabilis et sensibilis non sint in homine ut substantiae, sed ut potentiae, in quibus fundatur anima rationalis : et ita rationalis anima est actus hominis in quantum homo : et sensibile et vegetabile sunt partes ipsius potentiales. Hoc est etiam contra Aristotelem in libro XVI de Animalibus, ubi dicit, quod sicut corpus est unum, ita et anima una. Praeterea, non de facili probaretur, qualiter spiritus ille sit de natura quinti corporis, cum Philosophi dicunt ipsum esse aereae naturae, vel medium inter ignem et aerem.

Et ideo aliter sentientes dicimus, quod anima consideratur tribus modis, scilicet ut forma corporis, et secundum essentiam, et ut motor secundum quod est efficiens omnium operum corporis animati. Si primo modo accipiatur, dico quod est in toto tota, et unitur immediate, nisi velis dicere, quod dependentia unius ad alterum media sit : sed illa potentia importatur in nomine formae, et in nomine materiae, eo quod nos dicimus quod anima est forma substantialis talis corporis, scilicet physici potentia vitam habentis : et hoc modo bene puto, quod est in toto tota. Secundum aliam considerationem suae essentiae, dico quod est indivisibilis essentia, et adest cuilibet parti suae tota essentia sua, scilicet intellectui, et sensui, et sic de aliis : et cum suae potentie sint divisae per corpus, et ipsa essentialiter adest unicuique, ipsa per essentiam suam tantum est in toto tota. Si autem consideratur ut motor est, sic est efficiens operum, et non est efficiens operum nisi per omnes partes suas potentiales : unde sic ipsa quasi constituitur ex suis potentiis ut partibus, et sic est in

<--- Page Split --->

non est homo, cum in homine non sint nisi sicut potentiae, et non sicut actus corporis. Si autem accipitur quod rationis est solum, tunc nullius corporis est actus, id est, nullius partis corporis : quia illae suae potentiae non sunt affixae organis, licet accipiant per apprehensionem a potentia affixa organo, ut est phantasia, vel memoria, vel aestimatio.

quod anima est subjectum accidentum, ut artium, scientiarum, et virtutum, ipsa relinquitur esse composita.

DICENDUM ergo ad objectum, quod Augustnus intendit, quod accidentia illam compositionem demonstrant essentialem : et insuper compositionem concretionis faciunt, in qua non exigitur quod componens sit pars.

Ad aliud dicendum, quod anima non est in corpore sicut in loco: quia sic anima non esset in corpore nisi per accidens.

ARTICULUS XXVIII.

Ad objectum autem contra, dicendum quod non diffinitur in corpore sicut locatum in loco : quia illud quod operatur in aliquo distinctum per essentiam abillo, dicitur diffiniri, et non illud quod operatur ut unitum, sicut probant objectiones factae in contrarium.

ARTICULUS XXVII.

An anima propter accidentia sua bene probatur esse composita ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Cum enim aliud sit artificiosum esse, etc. »

Videtur enim, quod hoc non inducat compositionem : quia accidens non inest ut pars rei, ut dicit Philosophus : nihil autem componit nisi pars : ergo ex hoc non probatur animam esse compositam.

Ad hoc dicendum, quod Augustinus bene probat : quia ex hoc accipitur, quod dupliciter est composita, scilicet in sua essentia, et compositione concretionis. In sua quidem substantia : quia nihil potest esse subjectum accidentis nisi quod in se est compositum : et hoc probatur per Boetum in libro de Trinitate, ubi dicit sic : Forma simplex subjectum esse non potest. Ex hoc ergo

An bene sequitur, Divina essentia est simplex : ergo incommutabilis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Nihil enim simplex mutabile est, etc. »

Ista est jam tertia ratio simplicitatis quae extrahitur de Littera. Prima enim fuit penes indifferentiam ejus quod est et esse, eo quod nulla pars est ibi. Secunda autem, quod non erat subjectum accidentium. Tertia vero est ista : quia incommutabilis est divina essentia : et hoc probatur sic :

Omne quod mutatur, aut mutatur secundum totum in situ, aut ad formam. Si mutatur in situ vel in loco, ipsum est compositum ex motore et mobili, ut supra 1 notatum est. Si autem mutatur ad formam, ipsum erit subjectum illius formae, et sic iterum compositum. Ergo patet, quod simplex omnino non potest mutari. Quod ergo sic incommutabile est omnino, dicitur etiam et simplex.

Praeterea, Quod mutatur, per privationem mutatur quae est in ipso : sed privatio non est nisi in composito ex habente privationem et privatione sive potentia : ergo quod est omnino incommutabile, erit omnino simplex : et haec est intentio Augustini.

<--- Page Split --->

Videtur enim quod symbolice sive per similitudinem aliquid nominetur Deus, ut leo, et lapis : quod tamen indigne convenit ei.

Quomodo Deus aliquid symbolice nominatur ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit « Et quidquid aliud non indigne dici videtur, etc. »

SOLUTIO. Augustinus intelligit de his quae secundum rem per prius inveniuntur in Deo, licet nomine imperfecte repræsentent ea : et hoc vocat Augustinus digne dici, quod melius est esse simpliciter unicuique rei quam non esse, eo modo quo supra ' dictum est.

G. Tanta est Dei simplicitas, quod nulli prædicamentorum subjicitur.

Quod autem in natura divina nulla sit accidentium diversitas, nullaque penitus mutabilitas, sed perfecta simplicitas, ostendit Augustinus in libro V de Trinitate 1 dicens : Intelligamus Deum, quantum possumus, sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia creatorem, sine situ præsidentem, sine habitu omnia continentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine ulla sui mutatione mutabilia facientem, nihilque patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omnino invenire quid sit ipse, pie tamen caveat quantum potest aliquid de illo sentire quod non sit. Ecce si subtiliter intendas, ex his atque prædictis accipitur 3, illa prædicamenta artis dialecticae Dei naturae minime convenire, quaenullis est subjecta accidentibus.

ARTICULUS XXX.

Utrum in Deo possunt esse accidentia, et utrum causet ea?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Quod autem in natura divina, etc. » CONTRA : Videtur quod accidens sit in Deo. Deus creat accidens : aut ergo ge-

neratione univoca, aut æquivoca. Non æquivoca : quia generatio æquivoca est, quando ratio geniti non est in generante, sicut sol generat plantam vel hominem : univoca autem, quando ratio geniti est in geherante vel creante. Sed non est aliquid creatum a Deo, cujus ratio propria non sit in ipso, ut dicit Augustinus : ergo videtur, quod omnium accidentium ratio sit in Deo : et ubi est rato accidentis, ibi est accidens : ergo accidens est in Deo, ut videtur.

<--- Page Split --->

SOLUTIO. Dicendum, quod omnis species motus reducitur ad immobile movens secundum illam speciem motus, sicut motus inferioris ad motum cœli, et motus cœli ad motorem cœli : et si ille motus est, reducitur ulterius ad motorem primum simpliciter, ut motus calidi reducitur ad motum ignis, et motus ignis ad motum stellæ Martis, vel alterius quæ in se non disponitur illa qualitate, et sic de aliis. Sic est de variatione accidentium et temporalium, quod reducuntur secundum se ad primum causans ea, quod nullo illorum disponitur.

Ad hoc autem quod objicitur, dicendum quod si sit in Deo ratio calidi, non tamen est calidus, vel albus propter rationem albi : hæc enim ratio non est diffinitio albi, sed est sicut ratio in causa prima, ex cujus virtute non qualitate procedunt hujusmodi res.

ARTICULUS XXXI.

Utrum novem prædicamenta accidentium tam secundum genera quam secundum species possunt Deo attribui : et utrum Deus potest intelligi sine qualitate bonus ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Intelligamus Deum, quantum possumus, sine qualitate bonum, etc. »

cere sine relatione creatorem, sicut dixit in aliis.

<--- Page Split --->

Solutio. Solutio. Ad hoc debet dici, quod ommia generalissima ex generibus accidentis duo habent in se, scilicet quod accidentia sunt, et differentiam qua ab invicem distinguuntur : quod enim quantitas est quantitas, non habet ab co quod est accidens, sed ab eo quod est dimensio vel mensura substantiae intus vel extra. Similiter quod qualitas est qualitas, non habet ab eo quod est accidens, sed ab eo quod est dispositio substantiae naturalis vel adveniens intus vel extra : et sic est de aliis. Ab eo autem quod sunt accidentia omnia dicunt ordinem ad substantiam. Unde Philosophus in principio libri XI Philosophiae primae : Dictum est de ente cui attribuuntur alia entis praedicamenta, ubi dictum est de substantia : dicuntur enim multa entia secundum quod respiciunt diffinitionem substantiae, ut quantitas, qualitas, et alia quae dicuntur hoc modo. Similiter per differentiam qua participant naturam accidentis, etiam respiciunt praedicamentum substantiae : sicut patet per eamdem auctoritatem, ut quantitas in ratione mensurae, qualitas in ratione dispositionis, etc. : ergo cum hoc modo sit ens imperfectum, et ens in alio, omnia quae aliquid praedicant in eo de quo praedicantur, ratione generis removentur a divinis. Et ad hoc iterum intelligendum notandum, quod Boetius dicit, quod praedicamentorum quaedam praedicant aliquid inesse ei, de quo praedicantur : quaedam autem extrinsecus assistunt : quaedam autem praedicant rem se habere ad id quod extrinsecus adjacet, ut locus, et tempus. Unde qualitas, et quantitas, et agere, et pati, et situs, et habitus, aliquid praedicant inesse. Sed relatio extrinsecus assistit, ut dextrum, et sinistrum : potest enim idem esse dextrum et sinistrum sine sui mutatione. Quando autem et ubi praedicant id quod ex adjacentia exterius mensurantis relinqutur. Illa ergo quae praedicant aliquid inesse propter genus quod ponit ordinem ad substantiam, removentur in genere :

sed quod gratia differentiae convenit in specie, eo quod per differentiam dicit ordinem ad actum vel ad finem, et non subjectum, ideo in specie praedicatur : praecipue si illa species constituitur differentia dignitatis, ut bonus, sapiens, etc. Illa vero quae extrinsecus assistentia ad alterum sunt, gratia ejus quod est accidentis natura in eis, non praedicantur, sed mutantur in substantiam : sed ratione ejus quod addunt in generalissimo, non dicunt ordinem ad substantiam, et ideo manent.

Et per hoc jam patet solutio ad primum, et ad id quod objicitur, quare non dicitur sine relatione relatus. Illa autem quae praedicant id quod relinquitur ex adjacentia extra mensurantis, removentur : in loco quidem secundum quod innuit circumscriptionem, et hoc est in particulari : sicut si diceretur esse alicubi, non alicubi, et hujusmodi : et si diceretur, fuit, et non erit. Unde in talibus non oportet excludere nisi quod est partis et imperfectionis : et ideo excludit tempus : quia hoc est imperfectum, ut habitum est prius. Et per hoc patet solutio de ubi, et quando. Quaedam autem et imperfecta sunt in genere accidentis, et etiam per id quod addunt, ut situs qui corporalium est, et pati quod est imperfecti, et habitus qui est corporalium : et ideo illa simpliciter removentur, nisi per translationem Deo conveniant. Et per hoc iterum patet solutio ad ea quae de illis sunt objecta.

Ad secundum dicendum, quod quantitas proprie non est nisi corporalium : sed tamen accipitur hic pro quantitate virtutis.

Ad aliud dicendum, quod mutatio causat relationem, ut dicit Philosophus : mutatio autem est indigentis, et ideo id quod sonat imperfectionem, praecipue removet.

Ad aliud dicendum, quod intellectus Boetii est, quod formaliter respiciat negatio distributionem signi, ut sit sensus : Omnino non praedicatur, id est, non

<--- Page Split --->

omnino prædicatur : quia mutatur gratia naturae accidentus quæ est in ipso : licet retineat prædicatione differentiæ quam superaddit : quia illa facit ipsum ad alterum esse : et hoc intendit Boetius cum dicit, quod non omnino prædicatur in divinis.

Ad aliud dicendum, quod situs dicit partium ordinationem, et non est in spiritualibus nisi ratione ordunis qui ibi salvatur : quia quod est ibi de corporali natura, vel locali, hoc Deo non convenit : et ideo situs salvatur ibi secundum partem suæ rationis quæ est ordo.

Ad aliud dicendum sicut supra determinatum est de ubi.

Ad aliud dicendum, quod in veritate cum dicitur, Deus est semper, significatur æternitas, et adjacentia ipsius secundum rationem, quæ non est aliud quam Deus : quia aliter plura fuissent ab æterno : sed Augustinus removet tempus

quod est exemplatum æternitatis, et est imperfectum quod per semper potest intelligi.

Ad aliud dicendum, quod agere dupliciter accipitur, scilicet physice, et sic nihil agit nisi passum et mutatum : et hoc est agens in usu nostro acceptum : et hoc attendit hic Augustinus. Dicitur etiam agens quod sine mutatione sui educit speciem acti, et hoc non convenit nisi Deo · et hoc est agens perfectum, et hoc est agens de quo intendit Augustinus, quando dicit, quod agere soli Deo convenit : quia scilicet omne agens perfectum est respectu acti : perfectum autem præcipue est id quod numquam agitur, sed universaliter agit omnia.

Ad ultimum dicendum, quod Deus est passus ratione suppositi hominis, et non ratione divinae naturae : et ideo illa objectio sophistica est.

H. Quod Deus non proprie, sed abusive dicitur substantia.

Unde nec proprie dicitur substantia, ut Augustinus ostendit in libro VII de Trinitate 1 : Sicut ab eo quod est esse appellatur essentia, ita ab eo quod est subsistere substantiam dicimus : si tamen dignum est, ut Deus dicatur subsistere. Hoc enim de his rebus recte intelligitur, in quibus, ut subjectis, sunt ea quæ in aliquo subjecto esse dicuntur, sicut in corpore color, aut forma. Corpus enim subsistit, et ideo substantia est. Res ergo mutabiles neque simplices, proprie dicuntur substantiæ : Deus autem si subsistit, ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tamquam in subjecto : et non est simplex. Nefas est autem dicere ut subsistat Deus, et subsit bonitati suæ : atque illa bonitas non substantia sit, vel potius essentia, neque ipse Deus sit bonitas sua, sed in illo sit tamquam in subjecto. Unde manifestum est Deum abusive substantiam vocari, ut nomine usitatiore intelligatur essentia, quod vere ac proprie dicitur, ita ut fortasse solum Deum dici oporteat essentiam. Est enim vere solus, quia incommutabilis est.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXXII.

Utrum prædicamentum substantiæ potest Deo attribui, ita quod Deus sit in prædicamento substantiæ?

CONTRA : Quidquid est, est substantia, vel accidens : ergo Deus est accidens, quod falsum est : ergo est substantia.

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Unde nec proprie substantia dicitur, etc. »

Sed contra. SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate Solutio. Deus vel divina essentia non est in genere aliquo sicut probant primæ rationes pro Magistro inductæ : et cum dicitur substantia, non dicitur substantia ab actu substanti secundæ substantiæ, vel accidentibus : sed dicitur substantia ens non per alterum, quod dividitur contra ens ab alio, et ens in alio : et illam substantiam vocant Boetius et Dionysius esse super omnem substantiam : quia hæc omnes causat substantias, et illam imitantur.

Ad n° quod objicitur, utrum sit præAd object. I dicatum essentiale? etc. Dicendum, quod cum dicitur, Deus est substantia, idem significatur in subjecto et prædicate, licet alio modo, eo quod in Deo non est quod est et quo est : et ideo non est prædicatum essentiale nisi conversum : quia substantia non prædicatur nisi ut idem sub alio modo significandi : illæ enim argumentationes sunt in creatis, non in divinis.

Si autem objicitur, Per conversam substantia est Deus : ergo omnis substantia. Dicendum, quod non sequitur, licet enim sit essentiale, tamen ut idem sub-jecto prædicatur : et illa converti non debet, nec distribui, eo quod signum non respicit ea quæ sunt diversæ naturæ. Unde cum dicitur, omnis substantia, substantia non distribuitur pro substantia Dei, sed tantum pro creatura, et pro illis est illa locutio falsa.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc modo Ad object. 7. quo prædictum est, loquendo de per se existenti, Deus est optime per se existens : aliter autem non.

<--- Page Split --->

I. Quod non est aliquid in Deo quod non sit Deus.

Hujus autem essentiae simplicitas ac sinceritas tanta est, quod non est in ea aliquid quod non sit ipsa : sed idem est habens, et quod habetur. Unde Hilarius in libro VII de Trinitate ait : Non ex compositis Deus qui vita est, subsistit : neque qui virtus est, ex infirmis continetur : neque qui lux est, ex obscuris coaptatur : neque qui spiritus est, ex disparibus formalis est : totum quod in eo est, unum est. Idem in libro VIII de Trinitate : Non humano modo ex compositis Deus est, ut in eo aliud sit quod ab eo habetur, et aliud sit ipse qui habeat : sed totum una est natura, scilicet perfecta et infinita, et non ex disparibus constituta, sed vivens per totum ipsa. De hoc eodem Boetius in libro I de Trinitate ait : Quocirca hoc vere unum est, in quo nullus numerus, nullum in eo aliud præter id quod in eo est : neque enim subjectum fieri potest. Augustinus quoque in libro Fide de ad Petrum 1 dicit : In Dei substantia non est aliquid quod non sit substantia : quasi aliud sit ibi substantia, aliud quod accidit substantiæ. Sed quidquid ibi intelligi potest, substantia est. Verum hæc dici possunt facile, et credi : videri autem nisi puro corde omnino non possunt. Item, Augustinus in lilibro XV de Trinitate : Sic habetur in natura uniuscujusque trium, quod qui habet, hoc sit quod habet, sicut immutabilis simplexque substantia 2. Unde Isidorus ait : Deus simplex dicitur, sive non amittendo quod habet, seu quod aliud non est ipse, et aliud quod in ipso est 3. Et cum tantæ simplicitatis atque sinceritatis sit natura divina, est tamen in ea trinitas personarum. Unde Augustinus in libro II de Civitate Dei ait : Non propter hoc naturam summi boni simplicem dicimus, quia est Pater in ea solus, aut Filius in ea solus, aut Spiritus sanctus in ea solus : aut quia est sola ista nominum trinitas sive substantia personarum, sicut Sabelliani putaverunt. Sed ideo simplex dicitur, quia est hoc quod habet : excepto quod relative quæque persona ad alteram dicitur, nec est ipsa. Nam utique Pater habet Filium, ad quem relative dicitur, nec tamen ipse est Filius : et Filius habet Patrem, nec tamen ipse est Pater. In quo vero ad semetipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet : sicut ad semetipsum dicitur vivus ha-

<--- Page Split --->

bendo vitam, et eadem vita est ipse. Propter hoc utique natura haec dicitur simplex, quod non sit aliud habens, et aliud id quod habet, sicut in caeteris rebus est. Non enim habens liquorem liquor est, nec corpus color, nec anima est sapientia. Ecce quanta est identitas, quanta est unitas, immutabilitas, simplicitas, puritas divinae substantiae, juxta infirmitatis nostrae valetudinem assignavimus.

ARTICULUS XXXIII.

An Hilarius omnem modum compositionis bene tangat per quatuor quae ponuntur in Littera ?

Deinde quærtur de hoc quod dicit : « Non ex compositis Deus est, etc.

Utrum scilicet Hilarius omnem modum compositionis tangat per ista quatuor? Prima enim compositio quæ est in re, est ex partibus essentialibus, quæ sunt quod est et quo est, quæ sunt in re a quibus sumuntur universale et partculare: et illam tangit primo, cum dicit, Non ex compositis, etc. Secunda compositio est primorum, quæ sunt ex materia et forma . in qua compositione materra subjacet privationi, quæ infirma et imperfecta est. Tertia est compositio ex influentia corporis cœlestis super inferiora, eo quod omnis mixtio et generatio inferiorum ad motum cœli reducitur sicut causam: corpus autem superius movet per influentiam lucis super obscurum præcipue duorum elementorum, quæ sunt terra et aqua. Illa enim plus abundant in corporibus mixtorum : succum enim terrestre terminativum est hujusmodi aquei, et humidum aqueum est continuativum sicci . et sic fit mixtio movente lumine corporum superiorum per præsentiam, vel per adspectum, vel per applicatonem aliquam ad stellam respicientem, vel conjunctionem, vel oppositionem, vel alias proprietates, quæ in scientia stellarum sunt determinatae. Ad hanc com-

mixtionem sequitur compositio complexonatorum et organicorum ad spiritualem naturam quæ est anima.

Prima est corporis cœlestis et angeli et animæ rationalis. Secunda est materiae prima ad formam elementi. Tertia est elementorum ad formam mineralium. Quarta est complexionatorum ad formam quæ est anima.

Primæ opponitur vita in toto : quia in composito vita est activæ essentiae, et id quod est habet vitam participative. Secundæ autem opponitur virtus propter defectum privationis quæ infirma est. Tertiae opponitur lux in toto propter opacum et obscurum inferiorum elementorum. Quartæ opponitur esse spiritum in toto propter disparitatem grossi et terreni corporis ad spiritualem naturam animæ quæ componitur ei.

ARTICULUS XXXIV.

Utrum relatio possit esse in Deo salva ejus simplicitate ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Et cum tantæ simplicitatis atque smceritatis, etc. »

<--- Page Split --->

hæresis Sabellii : si enim relatio nihil dicit in re, videtur quod ipsa non constituat rem in qua est. In divinis autem nihil habemus quod constituere possit personas, nisi relationes. Ergo videtur, quod si illæ in re nihil sint, quod non fiat distinctio personarum, sed sola sit nominum trinitas, ut dicit Sabellius.

alterum est, volentes per hoc dicere, quod naturam accidentis anittit, et sic non inest, et retinet naturam proprietatis et relationis

Quod autem Boetius dicit, quod est assistens relatio, intelligit quoad secundum, scilicet quoad naturam relationis, ut relatio, et non quoad naturam proprietatis quae est in relatione. Ex hoc patet, quod non tollit simplicitatem : quia non tolleret nisi per naturam accidentis ut est accidens, quod inducendo diversum ens, id est, ens diversae naturae a substantia, faceret multiplex ens, et compositionem concretionis inter illa : persona enim non habet accidens aliquod, sed verissime est substantia et suppositum. Et haec sententia infra magis discutietur 1.

ARTICULUS XXXV.

Solutio. Breviter dicendum, eo quod infra discutietur, quod relatio tria habet in se, scilicet naturam accidentis, et quod proportas quaedam est, et ex hoc habet inesse soli, et habet in se quod ad alterum opponitur relative, et ex hoc habet determinari extra, ut cum dicitur, Pater filii, et filius patris. Et quantum ad primum mutat modum prædicandi, quia quoad illud modus prædicandi suus est modus accidentis facientis compositionem concretionis cum subjecto in quo est, et prædicatur denominative de ipso : et talis prædicatio in Deo non potest esse : et ideo in divinis annitit naturam accidentis, et reuanet natura proprietatis in quantum est proprietas, scilicet quod est soli convenire : et ulterius remanet ei intellectus relationis ad alterum, ut dictum est : et ideo quidam dixerunt, quod in divinis relatio nihil est in persona, sed est persona ipsa, et id quo persona ad

Quare cum multa sint attributa divinae essentiae, solum Magister determinat de tribus, simplicitate, indentitate, et unitate ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Ecce quanta est identitas, quanta umtas, etc. »

Est enim dubium, cum multa sint attributa divinae naturae, quare Magister non agit hic nisi de his tribus ?

Et ad hoc dicendum, quod Magister sicut patut, agit hic de simplicitate, et aliis prout se habent ad generationem Filii, de qua hic principaliter intenditur : et quia generationem in inferioribus sequitur, ut natus, vel genitus prius sit in potentia, et non accipit unitatem essentiae Patris secundum actum, propter imperfectionem naturae inferioris : et sequitur secundo, quod ipsa essentia mutatur de

<--- Page Split --->

potentia in actum: et tertio, quod ipsa dividitur secundum aliud esse in patre, et secundum aliud esse in genito. Ideo de his tribus per oppositum agit Magister

in generatione divina in qua genitus veram essentiam accipit sine commutabilitate, et in simplicitate, quia una est in Patre et Filio, etc.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO IX.

A. De distinctione trium personarum.

Nunc ad distinctionem trium personarum accedamus. Teneamus ergo, ut De proprietainbus et docte Augustinus in libro de Fide ad Petrum ', Patrem et Filium et Spiconditionibus personabuntur. ritum sanctum unum esse Deum naturaliter : nec tamen ipsum Patrem esse us, et unitaqui Filius est, nec Filium esse ipsum qui Pater est, nec Spiritum sanctum esse ipsum qui Pater est aut Filius. Una enim est essentia Patris et Filii et Spiritus sancti : in qua non est aliud Pater, aliud Filius, aliud Spiritus sanctus : quamvis personaliter alius sit Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc ad distinctionem personarum accedamus, etc. »

Hic incipit quarta et ultima pars tractatus de generatione Filii : in qua agitur de ipsa respectu mensurantis extra secundum rationem. Sicut enim dicit Philosophus, quod est æternum æterno, hoc est æviternum æviterno, -et tempus temporal, propter unam rationem mensuræ in communi. Unde probatur in ista distinctione Filius esse coæternus Patri. Dividitur autem in tres partes. In prima probatur Filius esse coæternus Patri contra Arianos hæreticos. In secunda quæritur, quibus verbis congruentibus exprimitur æternitas generationis Filii, ibi, K, « Hic quæri potest, Cum generatio Filii, etc. » In tertia, solvitur objectio Arii ex verbis Hilarii, ibi, P, « Sed inquiet hæreticos, etc. »

Prima harum subdividitur in duas. In prima probatur generatio esse coæterna Patri generanti. In secunda, ostenditur esse ineffabilis, ibi, H, « Sed quæris a me, inquit, etc. »

Prima harum adhuc ulterius scinditur in quatuor. Primo enim manifestat Patris et Filii coæternitatem. Secundo, ponit contra eam hæreticorum objectionem, ibi, C, « Sed contra hoc inquit hæreticus. » In tertia, hæretici objectioni ponit Augustini responsionem, ibi, D, « Qui hoc dicit non intelligit, etc. » Et adjungit Augustini contra hæreticum objectionem, ibi, E, « Item, Si Dei Filius, etc. » In quarta, contra eumdem hæreticum ponit Ambrosii responsionem, ibi, F, « Eidem quoque Arianæ quæstioni. » Et adjungit Ambrosii contra hæreticum invectionem rationalem, ibi, G, « Item dic, inquam, mihi, etc. »

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

An aeternitas sit essentia divina ?

Hic ante Litteram oportet quaerere, si aeternitas est essentia divina : et si est, qualiter intelligitur adjacere processioni personarum : et tertio, secundum quem modum distinguitur ab aevo, et tempore : ut sciatur generatio Filii non esse aeviterna vel temporalis, sicut dixerunt haeretici.

AD PRIMUM proceditur sic :

SOLUTIO. Dicendum, quod aeternitas Solut secundum rem idem est quod essentia diAdobjvina durans, et duratio ipsa, quia quidquid est in Deo Deus est : sed alium habet modum significandi. Sicut scientia Dei et quodlibet aliud attributum divinum licet sit essentia Dei, tamen non sequitur, quod quidquid est in scientia, sit in essentia Dei vel voluntate. Similiter licet essentia Dei durans sit idem quod aeternitas, non tamen sequitur, quod quidquid est in aeternitate, sit in essentia Dei durante. Et mutatur in talibus modus praedicandi, qui inducit fallaciam figurae dictionis, vel quod verius est, accidentis. Quia licet idem sint re, non tamen sequitur, quod quidquid convenit uni, conveniat et alii. Non enim est inconveniens, quod essentia divina non in ratione essentiae, sed in ratione durationis sit mensura durantium.

Ad aliud dicendum, quod aeternitas Adobjetnon extrinsecus adjacet, nisi secundum rationem : secundum rem enim est intus, eo quod Deus est sua duratio.

Ad aliud dicendum, quod hoc tenet in Adobjetinferioribus, quod mensura non est mensuratum ipsum essentialiter. In superiori autem natura in qua nihil est quod non sit ipsa, non tenet, nisi secundum rationem : quia mensura et mensuratum sunt idem re, licet differant ratione.

Sed contra. SED CONTRA :

ARTICULUS II.

Qualiter aeternitas intelligatur adjacere processioni personarum ?

Deinde quaeritur, Qualiter adjacere intelligatur processioni personarum ?

<--- Page Split --->

sentia divina : ergo videtur, quod nullum illorum adjacet alteri ut mensura.

ARTICULUS III.

Quomodo distinguatur aeternitas ab aevo, et tempore, et utrum aliqua non viva mensurantur aevo, et utrum aevum sit in uno sicut aeternitas et tempus?

Solutio. Dicendum, quod aeternitas est quodammodo infinita, et quodammodo non infinita, et similiter Deus vel durans esse divinum. Si enim accipiatur esse divinum infinitum privative, scilicet quod aptum natum est habere finem et non habens : sic nec Deus nec aeternitas sunt infinita. Si autem accipiatur negative, id est, non finitum : iterum potest accipi dupliciter, scilicet quod non finitur, eo quod sit in partibus sine fine protensum : et hoc modo non dicitur infinitus Deus vel aeternitas ejus. Sed dicitur infinitus Deus et aeternitas ejus, eo quod utrumque totum simul existens, non defuit, nec deest, nec deerit, et hoc est infinitum quod conficitur statu perfectissimi quod nihil a se abjicit, nec aliquid accipit : et hoc infinitum non contrariatur rationi mensura et mensurati, sed infinitum primo et secundo modo acceptum.

Ad aliud dicendum, quod indivisibile in ratione indivisibilis non mensurat : quia ipsum est certum, non secundum quantitatem, sed in se : aeternitas autem est indivisibile habens protensionem, non quidem in partibus secundum successionem vel potentiam, sed potius ut non deficientis alicui quod stat vel currit sub ipso : et sic licet sit indivisibilis, non tamen accipitur ut indivisibilis, imo in ratione durationis hoc modo protensae, et sic mensurat. Et esse divinum hoc modo acceptum ut durans, mensuratur duratione sua, quae est idem quod ipsum esse vel essentia divina.

Tertio, Quæritur de distinctione æternitatis ab ævo, et tempore. Ævum enim est mensura eorum quae in toto sunt simul : ergo videtur, quod sit idem cum æternitate.

PROBATIO quod ævum est totum simul. 1. Sicut videmus quod prius et posterius in tempore causantur a priori et posteriori in motu, et totum esse simul in æternitate causatur a simplicitate æterni, ita necesse est proprietates ævi extrahere a proprietate æviternorum : æviternorum autem esse non habet posse ante esse, nec potentiam sine actu aliquo modo : ergo cum non esse simul causetur a potentia abjiciente, et accipiente actum, ipsa erunt tota simul, quorum posse semper est in actu vel in esse.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

suæ Angelus, quam habebit post mille annos : ergo tota duratio sua non est simul : ergo æviternas non est tota simul, cum ipsa sit duratio illa vel adjacens illi.

Quæst. 1. JUXTA hoc ulterius quæritur, Utrum aliqua non viva mensurentur ævo ?

Quæst. 2. CONTRA quæritur, Si ævum sit in uno, quemadmodum æternitas et tempus ?

Videtur, quod sic : quia dicit Philosophus, quod unumquodque mensuratur minimo sui generis : sed æviterna in quantum hujusmodi sunt in genere uno : ergo mensurantur aliquo minimo illius generis : ergo ipsum erit in illo sicut in subjecto et causa.

Sed contra. SED CONTRA :

Angeli, et corporum quæ Boetius dicit immortalia : ergo non omnia æviterna possunt reduci ad unum ævum, ut videtur.

SOLUTIO. Dicendum sine præjudicio, quod ævum est totum simul, sicut et æviterna. In æviternis enim non est ratio indeficientiæ, quod potentia continue æcipiat actum : sed potius ipsa necessitas continuationis et indeficientiæ est, scilicet quod ita completa sunt, quod nihil de potentia ad esse est quod non sit completum : et ideo potentia eorum stat in esse inmobiliter durante. Sed tamen esse simul æternitatis et ævi est æquivocum duplici de causa : quarum una est, quia in æterno potentia stans immobilis est idem quod actus : vel quod magis proprium est, quia nulla in eo est potentia perfecta vel perfectibilis, sed simplex esse durans : sed in æviternis est potentia perfecta, licet non perfectibilis, et non simplex esse durans. Secunda est, quia æternum a se habet quod est esse stans, et non movens se in esse durante : sed æviternum habet hoc a manu omnia continentis Dei : sed in hoc abundat super alia, quia in se non habet causam pugnae quare esse suum in se distare incipiat, sicut habet mobile in quantum mobile. Et ex hoc patet, quod non sequitur si ævum est simul, quod ipsum sit æternitas : quia esse non est ejusdem rationis in utroque, nec ipsum æviternum est de natura sua incommutabile in esse sicut æternum : et ideo non habet veram æternitatem sicut æternum.

Ad aliud dicendum, quod esse durans

<--- Page Split --->

civiterni non est sua duratio, nec tamen duratio sua habet partes : quia duratio non potest habere partes nisi successivas, et tunc aliquid ex parte durantis erit causa durationis, quod non est æviternis : quia necessitas essendi in ipsis immobilis est, nullo faciente distare a seipsa essentialia principia : sed duratio ipsorum per modum indeficientiae stantium et immobilium cadit in ratione protensi et mensurati : quae tamen necessitas essendi aliunde est in eis quam a seipsis, ut dictum est : unde causam durationis indeficientiae post mille annos jam habent.

mensura : corporalia enim ut diuensa sunt, ordinantur ad motum localem qui habet prius et posterius : sed esse corporalium prout sunt essentia necessaria, in quibus nihil abscedit vel recedit, ad idem genus potentiae reducuntur cum spiritualibus, quæ potentia non est potentia materiae ordinata ad motum, sed potentia stans in actu completi immobiliter.

Ad ALIUD dicendum, ut jam dictum Adobjet. 3. est, quod corporalia, ut jam dictum est, per quantitatem dimensivam non reducuntur ad ævum, sed potius per potentiam quæ est continuationis esse necessitas.

Ad ALIUD dicendum, quod esse tempoAdobjet 4. ralium, vel essentia, vel quocumque alio nomine nominetur, non mensuratur ævo, sed nunc temporis ut est temporis : et hoc duabus de causis : quarum una esl, quoniam ipsum est unum in quo est variatio propter continuam deperditionem, sicut nunc temporis non est unum in substantia conjunctum priori et posteriori et secundum esse. Alia causa est : quia licet ipsum in se sit simplex et manens, tamen secundum esse quod habet in subjecto quod est materia permixta contrariis, ordinem habet ad motum et mutationem, et non stat posse suum completum cui nihil adveniat, sicut stat posse æviternorum.

Sunt autem quidam dicentes aliter in ista quaestione, scilicet quod æternitas nec prius habet, nec posterius habet : tempus autem prius habet, non posterius : ævum autem habet ante, et non habet post. Et hoc non bene est intelligibile, si debemus causare ævum a potentia æviterni, sicut docet Philosophus causare tempus a mobili quod est in motu, et æternitatem ab æterno. Cum enim ævum sit proprietas æviterni, sicut tempus motus, et æternitas æterni, oportet quod causetur a principiis æviterni. Et tunc non potest intelligi quod dicunt, quia qualiter potentia ad esse durans habeat aliquid ante et nihil post in æviterno, non potest bene etiam fingi.

<--- Page Split --->

nisi modum : ergo non mutat verum significatum : si igitur alietas notet in se diversitatem substantiae, ita notabit in masculino, sicut in neutro, ut videtur.

ARTICULUS IV.

P R E T E R E A , B e n e c o n c e d i m u s d e a l u q u o , Q u e s t , q u o d s u i c a u s a e s t , s i c u t d e l i b e r o : q u i e n i m l i b e r e s t , s u i c a u s a e s t , u t d i c i t P h u - l o s o p h u s : p o s s u m u s n e e o d e m m o d o c o n - c e d e r e d e P a t r e , q u o d s u i c a u s a e s t ? V i - d e t u r q u o d s i c : q u i a d i c i t A u g u s t i n u s q u o d e s t a s e i s p o : e r g o s u i c a u s a e s t .

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in Littera : « In qua non est aliud Pater, aliud Filius, aliud Spiritus sanctus : quamvis personaliter sit alius, etc. »

. Si enim Filius est alius a Patre, hoc contingit ratione principii : quia Pater scilicet est principium Filii : cum ergo concedatur quod Pater est principium divinitatis totius, et sit principium divinitatis in seipso, videtur quod Pater sit alius a divinitate tota, et alius a seipso.

PRETEREA , Siestaseispo , potestneconcedi , quodPatersitprincipiumsuiipsius ? Videtur , quodsic : quiapræposi - sitionotathabitudinemalicujusprincipii : ergoprincipiumlocosuipotestponi .

SEDCOTTRA : Supra habitum est, quodSelrelnulla res seipsam generat ut sit. Præterea, nulla persona in divinis a seipsa distinguitur : ergo nec aliqua est a se, nec generatur a se, ut videtur.

SOLUTIO . Dicendumsinepræjudicio , quodhæcestimpropria , Paterestuse , etperpræpositionemnonpouituraliquahabitudocausæadeispusm : etideononhabetaliquamaffirmationemperquamhabitudopræpositionisexponatur , sednegativetantumexponitur , Paterestase , idestnonestabalio .

DICENDUMergoadprimum , quodcumAddicitur , Paterestprincipiumtotiusdivi - nitatis , lytotiusnonhabetdistributio - nemgratiaaliquarumpartium : quiapersonænonsuntpartesdivinitatis , sedtotumibictperfectumsuntidem : etideoexponitMagisterinfra , quiaprincipiumdivinitatisinFliiopergenerationem , etdivinitatisinSpirijusanctoperproces - sioncm : undecumdicitur , quodestprincipiumdivinitatis , nonestdivinitascadenssubhabitudinevelactuprincipii , sicutsuperidquodestterminusactus , sedsicutsuperidquodestinipso , quiestterminusactus : quiaestprincipiumFliiinquoesttotadivinitas , etSpiritussanctiinquoesttotadivinitas : habitudoautemprincipiiadscipsumnonexpo -

<--- Page Split --->

nitur nisi negative, scilicet quod non sit ab alio : et non sequitur, quod distinguatur a se, vel a divinitate.

Vel, subtilius potest dici, quod sicut in inferioribus pater generans est principium nati, et ad hoc sequitur, quod ipse est principium communicationis suae naturae, eo quod natus accipit naturam patris ab ipso patre : ita secundum modum intelligendi est in divinis, unde cum dicitur, Pater est principium divinitatis, potest esse sensus, ut a quo communicatur divinitas, et sic vera est, quia Pater per generationem suam divinitatem communicando dat Filio, et per processionem suam dat eam Spiritui sancto : licet enim non distincta sit divinitas, tamen ad actum distinctionis secundum intellectum sequitur actualis communicatio divinitatis : et hoc modo non sequitur quod ipse Pater distinguatur a divinitate, sed potius, quod in divinitate uniatur et communicet qui ab ipso est, et ab ipso distinguitur.

tur ad substantiam quae accipitur ut indistincta : masculinum autem et femininum, quia dicunt essentiam formatam, referuntur ad personam : et ideo quod sequitur in humanis, non sequitur in divinis : sed mutaretur quis in quid, et accideret fallacia figuræ dictionis.

Ad 1D autem quod objicitur de modo, dicendum quod in translativa significatione modus multum facit : licet in propria significatione, retentis terminis, non variet significationem : et hoc ideo fit, quia translatio fit gratia modi principaliter : et ideo cum ista sint in divinis prædictionibus ex translatione, gratia formati generis ponitur distinctio, et gratia informis ponitur divina natura, eo quod illa nullo modo distinguitur.

Ad aliud dicendum, quod cum diciad quest 1. tur, quod liber sui causa est, intelligitur de causa finali, scilicet quod non est propter alium : et hoc modo quælibet persona sui causa est, quia propter se est, et non propter alium finem. Sed cum dicitur, sui causa, absolute non debet concedi, meo judicio : quia notat habitudinem causæ efficientis principaliter : et ideo per se dictum notaret, quod idem esset causa efficiens suiipsius, quod falsum est.

Ad aliud patet solutio per ante dicta. Ad aliud dicendum, quod alius est relativum diversitatis : tamen quia adjectivum est, substantiam recipit a suo subjecto, et circa illam ponit formam suam, et cum illa sit substantia quæ est hypostasis, et non natura, non notat nisi distinctionem personæ et non naturæ.

Præterea, Licet sit nomen essentiale per se sumptum, per adjunctum tamen personale trahitur ad standum pro persona, et iterum secundum hanc rationem non notat alietatem nisi personæ.

Ad aliud dicendum, quod secus est de Socrate albo, et Socrate nigro, quia non supponuntur ibi diversi subsistentes : sed Pater et Filius non differunt per aliquod accidens, sed potius suis subsistentibus personis distinguuntur.

Ad aliud dicendum, quod secus est in inferioribus in quibus natura communis multiplicatur, et dividitur secundum esse. In divinis autem non fit hoc : sed potius una numero manet in tribus : neutrum autem genus, eo quod informe est, refer-

Ad aliud dicendum, quod non puto Ad quest 2. esse concedendam hanc, Pater est principium suiipsius : licet hæc quodammodo concedatur, Pater est a se, ergo non ab alio : quia principium non tantum dicit ordinem privationis ad ante, sed etiam habitudinem actus ad sequens : et ideo non est idem esse a se, et esse principium suiipsius. Unde hæc est inpropria, Pater est a seipso : hæc autem falsa, Pater est principium suiipsius : sed ista falsior est adhuc, Pater est causa suiipsius, ita quod causa dicat causam efficientem. Unde cx illa, Pater est a se, non potest inferri : ergo generat se, vel procedit a se, vel distinguitur a se, vel est alius a se : sed secundum sensum dictum potest concludi, est a se, ergo non est ab alio.

<--- Page Split --->

B. Hic de coæternitate Filii cum Patre.

Genitus est enim a Patre Filius, et ideo alius : nec tamen ante fuit Pater, quam Filius : coæternæ enim sunt sibi tres personæ.

ARTICULUS V.

Utrum Pater sit ante Filium ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in prima ratione : « Nec tamen ante fuit Pater, quam Filius, etc. »

luminoso procedente, nulla est objec t i o : quia non est substantialis ista processio : sed esset simile si unum corpus luminosum procederet ab alio : ergo videtur, quod non attribuendum Deo.

Si forte dicas, quod in inferioribus causa et causatum sunt correlativa : et dicit Philosophus, quod correlativa simul sunt : hoc iterum nihil est : quia licet causa in quantum causa sit cum causato, tamen substantia causæ necessario est ante id quod est causatum, et sic iterum patet quod est contra.

Præterea, Simile quod adducitur, nullum est : quia etiam cum splendor procedit ab igne vel a sole, secundum rationem objectio corporis luminosi prior est quam splendor. Probatio. Detur enim corpus luminosum objectum non esse, non erit splendor in eo cui objicitur : ergo sequitur, si splendor est, corpus luminosum objectum est : et non e converso, quia potest impediri : ergo objectio corporis est prior natura : quia prius natura est a quo non convertitur consequentia : et si adhuc convertatur, eo quod nihil impediat, adhuc objectio directa corporis luminosi causa est splendoris : et dicit Philosophus, quod prius natura est causa : ergo Pater secundum naturam est ante Filium, et sic tunc tenet objectio hæretici quantum ad hoc.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

secundum rationem intelligendi praecedit aliud : sed generatio, et generans, et genitus sunt aeterna et in aeternitate et aeternitas : ergo nullum illorum etiam secundum naturam praecedit aliud, nec etiam secundum rationem.

SED CONTRA : Quia unius naturae numero [sunt, cui nihil accidit nec in Patre nec in Filio : ergo erunt secundum hoc aequales, et non unus prior altero : ergo remanent duo modi secundum intellectum et causam. Secundum intellectum autem prius est a quo non convertitur consequentia : hoc autem prius est simplicius et generalius quam suum posterius : sed inter Patrem et Filium est eadem simplicitas : ergo hoc modo non distant per prius et posterius : ergo non remanet modus nisi prius sit causa, quod etiam haeretici posuerunt.

SED CONTRA : In quibuscumque causa prior est quam causatum, causa illa ab alio habet quod subsistit, et ab alio quod causa sit. Detur enim, quod ab eodem habeat quod subsistit, et est hoc signatum sive hoc aliquid, et quod causa est : cum a causalitate habeat quod causa est, ab eadem habebit quod est hoc aliquid : et cum ipsa causalitas simul sit natura cum causato, ipsa in eo quod subsistit et est hoc aliquid, simul erit cum causato, et sic nullo modo prior est, quod est contra positum : ergo si prior est, ab alio habet quod hoc aliquid est, et ab alio quod causa est : ergo a destructione consequentis, si ab eodem habet, ipsa secundum esse et secundum intellectum simul est : sed Pater ab eodem habet quod est suppositum divina naturae sive hypostasis sive persona, et quod Pater est : ergo si ipse in eo quod Pater, secundum naturam et intellectum est simul cum Filio, ipse etiam in eo quod hypostasis et persona est, est simul cum ipso. PROBATIO MEDLE, quia prima satis probata est. Nihil est distinquens in divinis nisi relatio : sed distinguente cessante tollitur distinctio et distinctum : ergo sublata relatione a divinis, non erit ibi aliquid distinctum : ergo non erunt ibi supposita vel hypostases : ergo quod Pater est hypostasis naturae divina habet a paternitate : ergo probata est minor, scilicet quod ab eodem est hypostasis et Pater : ergo ipse omni modo natura et intellectu est simul cum Filio, et numquam potest intelligi ante eum esse. Et ista ratio est bona valde et notabilis : quia multa facit intelligere de distinctione personarum.

<--- Page Split --->

non potest simul esse cum suo agente tempore. Video alia quae non agunt nisi actione formae suae, sicut lux in luminoso, et similiter ea quae procedunt actu lucis, ut colores ad oculum vel ad speculum : et video, quod illa non indigent tempore, propter hoc quod praesentia eorum sufficit generationi, et illorum generata sunt simul tempore cum ipsis : ergo cum incomparabiliter formalior sit essentia divina istis, in essentia divina principium generans et genitus, non tantum simul erunt tempore vel spatio aeternitatis, sed etiam natura secundum intellectum.

3 Item, In natura intellectuali sunt gradus : est enim intellectus hominis scientiam sui inquirens et inveniens, ut dicit Augustinus, eo modo quo intelligere se est discernere se, et cogitare de se : est etiam intellectus angelicus sine inquisitione sciens se, ita quod scire in ipso non est post intellectum scientem tempore : ergo cum incomparabiliter simplicior et perfectior sit Deus in suo intellectu, simul erit aeternitate et natura ipse intellectus, et dicere se per intellectum : sed dicere se per intellectum est generare Filium : ergo simul intellectu et natura sunt Pater et Filius.

qua est generatio, et quod sit Pater : et ideo secundum intellectum nec ut agens nec ut Pater est ante Filium : sed in inferioribus secus est, ut dicit Ambrosius, quia non ab eodem habet pater carnalis quod sit generans hypostasis, et quod sit pater : et ideo pater in inferioribus substantia quae est hypostasis est ante filium.

Ad aliud dicendum, quod principium non de principio et principium de principio non ponit prius et posterius, ut jam probatum est, sed potius simultatem ex ratione relationis : et si ponunt ordinem, non erit ordo simpliciter, sed ordo naturae de quo infra habebitur 1 : et ille est ordo quo alter sit ex altero, non quo alter prior est altero.

Ad aliud dicendum, quod Ecclesia id quod sine ordine prioris et posterioris est, sine ordine verborum non potest exprimere : et hoc contingit hic, sicut in ista distinctione dicit Gregorius, quod balbutiendo excelsa Dei resonamus. Quia silet vox non hominum tantum, sed etiam Angelorum in expressione processionis personarum, ut dicit Ambrosius. Unde sicut simplicia complexis verbis et compositis, et aeterna temporalibus, ita et ea quae sunt simul enuntiamus verbis ordinatis, quorum unum praeedit et alterum sequitur. Intendit tamen Ecclesia per suum ordinem quem tenet pronuntiando tres personas, docere ordinem naturae, quo alter est ex altero, non quo alter prior altero.

Ad aliud dicendum, quod creaturae imperfectae sunt ad Creatorem repraesentandum : et ideo aliquo utrique simili invento, oportet per intellectum exaltare et attribuere Deo eminentius, sicut docet Psalmus lxiii, 7 : Accedet homo ad cor altum, etc. Unde coevitas creaturarum, licet non sit similis ibi secundum intellectum : indicat tamen in Creatore coaternitatem secundum intellectum et rem ipsam.

Solutio. Ultimis rationibus est consentiendum, quia illae necessarie sunt : non est enim dicendum, quod etiam Pater intellectu sit ante Filium : quia tunc non valerent rationes hic inductae Sanctorum, sicut illa. Si fuit quando erat, et Pater non erat, mutatus est de non Patre in esse Patrem, et hujusmodi. Unde Catholica fides confitetur Patrem nec secundum esse nec secundum intellectum praecedere Filium ullo modo prioritatis, scilicet ordine, tempore, loco, dignitate, causa, vel intellectu.

Ad primum ergo dicendum, quod sicut probatum est in objiciendo, quod Pater ab eodem habet quod sit hypostasis a

<--- Page Split --->

Ad hoc quod objicitur, quod non est simile de radio vel splendore, dicendum quod hoc contingit propter creaturae imperfectionem.

Et ex his et objectis patet solutio ad totum.

C. Argumentatio Arianorum.

Sed contra hoc inquit haereticus, ut refert Ambrosius in libro I de Fide ad Gratianum 1. Omne quod natum est, principium habet : et ideo quia Filius natus est, principium habet et esse coepit, quod haereticorum ore sic dictum est. Nam ipse Arius (ut meminit Augustinus in libro VI de Trinitate) dixisse fertur : Si Filius est, natus est : si natus est, erat tempus quandon non erat Filius.

racel, si audieris me, non erit in te deus recens : recens autem est quod ccepit : ergo non erit nobis Deus qui ccepit.

ARTICULUS VI.

An recte dicatur, Filius incepit quia habet principium ?

Deinde quaeritur de hoc quod habetur in objectione haeretici, ubi infert : « Omne quod natum est principium habet, » et ulterius concludit : « Filius natus est : ergo principium habet, etc. Quare hoc non sequitur ?

SOLUTIO. Deceptus est haereticus per aquavocationem principii : est enim principium essentiae, et est principium ordinis naturae. Principium essentiae ponit inceptionem ejus quod principiatum est ab ipso : sed principium ordinis naturae non ponit, imo ponit coaeternitatem, ut probatum est.

Ad in autem quod objicitur, dicendum quod verum est, quod novum est nunc primo ens, et quod propinquum est quoad principium essentiae : sed non est novum cui propinquum est principium secundum ordinem naturae quo alter sit ex altero, et non alter prior altero.

Ad aliud dicendum, quod est principium intra, et principium extra. Principium intra est ante quod nihil est de re, et ipsum est prima pars rei, et hoc convertitur cum initio, si proprie sumatur initium, quia initium rei est in quo res incipit : et hoc est intra 1es omnes quae habent initium : et de hoc principio, non loquimur, quando dicimus, quod Pater est principium Filii.

Sed contra : Psal. LXXX, 9 et 10 : Is-

1 S. AMBROSUS, Lib. I de Fide ad Gratianum, seu de Trinitate, cap. 3.

<--- Page Split --->

D. Responsio Augustini Catholica.

Qui hoc dicit, non intelligit etiam natum esse Deo sempiternum, ut sit coæternus Patri Filius : sicut splendor qui gignitur ab igne atque diffunditur, coævus est illi, et esset coæternus si ignis esset æternus.

ARTICULUS VII.

An possit dici quod Filius sit coæternus Patri, et utrum in divinis sit aliquid adjectivum, et utrum, sicut dicimus, Pater et Filius sunt duæ personæ, ita dicere possumus, quod Pater et Filius sunt duo dii, duo sapientes ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Ut sit coæternus Patri Filius, etc. » 1. Ex hoc enim sequitur, quod Pater et Filius sunt duæ personæ coæternæ : ergo sunt duo coæterni : et hoc videtur esse contra symbolum Athanasii : « Non tres æterni, sed unus æternus. »

duo sapientes. CONTRA : Sapientes vel sapiens nomen est : ergo significat non tantum substantiam, sed etiam qualitatem : illa autem qualitas sapientia est : cum ergo una sit sapientia trium et æternitas, etiam si substantia quæ est hypostasis cadat in plurale, adjectivum in plurale cadere non potest.

SED CONTRA :

JUXTA hoc quæritur ulterius, si aliquid sit adjectivum in divinis »

<--- Page Split --->

denti, quod illa prædicamenta artis dialecticae in Deum non cadunt : quia ipse Deus est quidquid habet quod ad se dicitur, et idem est ibi sapere quod esse : quod autem significat substantiam est substantivum, et non adjectivum vel non adjective retentum : ergo in divina prædicatione nihil est adjectivum vel adjective retentum.

tura adjectivi, scilicet modum significandi inhaerentia, et modum illum quo significant agere, et etiam modum illum quo significat verbum cum tempore, et etiam participium, licet minus in quantum vicinius nomini : sed nomen non habet nisi duo, scilicet significationem, et modum : significationem, quia rem adjacentem, et quae inest significat : et si non est in divinis, et non ex ratione sui significati, sicut dicimus esse quaedam adjectiva significatione et non modo. Modo autem, quia etiam modum adjectivi habent : quia per modum concretionis significant, ut cum dicitur, sapiens, bonus, et hujusmodi. His quoque jungitur per compositionum praepositio denotans correlationes personae ad personam, sicut cum dicitur, coaeternus, coaqualis, vel aequipotens, et hujusmodi praepositiones, vel adverbia faciunt ad quod talia adjectiva in recto dicunt supposita personarum, et essentiam in obliquo. Dico ergo, quod verba et participia habentia tria vel quatuor de istis, secundum intellectum viciniora sunt personis quam essentiae : et ideo praedicantur de pluribus pluraliter, ut Pater et Filius sapiunt, sciunt, possunt, sunt, volunt, et hujusmodi omnia : et participia similiter, ut Pater et Filius sunt scientes, sapientes, entes, potentes : ita quod unumquodque illorum sit participium principaliter retentum. In nominibus autem quando duo tantum sunt, quorum unum habet solum modum adjectivi, dixerunt antiqui quod non deberent dici in plurali : moderni autem considerantes, quod propter illud solum substantiam et numerum accipit a persona, quando conjungitur ei, dixerunt quod possunt praedicari pluraliter. Ego credo quod possunt, sed minus proprie : et ideo non sunt tales locutiones extendenda, sed interpretanda, quando inveniuntur. Si autem cuiquam adjectivo conjungatur praepositio vel adverbium notans correlationem personarum ad invicem, tunc absque dubio non debent dici nisi pluraliter de pluribus in

ULTERIUS quaeritur juxta illud, Quare possum dicere, Pater et Filius sunt dua persona, et Pater et Filius sunt duo : et non possum dicere, Pater et Filius sunt duo dii, vel duo sapientes secundum quosdam ? Videtur enim quod possum dicere : quia duo terminus numeralis est, denotans notiones quibus numerantur persona : ergo terminum adjunctum sibi cogit stare pro persona : ergo cum dicitur, Pater et Filius sunt duo dii, intelligitur dua divina persona : ergo cum Pater et Filius sunt dua divina persona, Pater et Filius sunt duo dii, ut videtur.

SOLUTIO. Sine praejudicio dico, eo quod hic sint multorum multa opiniones, quod tres diversitates inveniuntur circa adjectiva. Quandoque enim habent tria trahentia ad adjectivitatem, et tantum unum ad substantiam, et hoc in divinis : quia tantum de illis loquimur : et quandoque habent duo tantum : et quandoque habent unum quod conjungitur duobus vel tribus, denotando pluralitatem personarum, licet non faciat ad modum adjectivi, tamen multum facit ad relationem ad-JECTIVI ad hoc suppositum vel illud : ex ipso enim scitur utrum ponat ipsum ad-JECTIVUM rem suam circa personam, vel circa substantiam. Verbi gratia, verbum adJECTIVUM, adJECTIVUM est, et similiter participium et nomen : sed adJECTIVUM verbum et participium tria habent de na-

<--- Page Split --->

summa, ut Pater et Filius sunt coæterni, et non coæternus, et æquipotentes, et non æquipotens.

Secundum hanc igitur distinctionem dicendum ad primum, quod Athanasius attendit prædicationem æternitatis in divinis, quia in divinis : et accipit eam ex significatione æterni, et non ex modo significandi : nihilominus tamen attendendo modum adjectivi, posset concedi duo vel tres æterni : et ex hoc non sequitur, quod essent plures æternitates, ut intra patebit.

Ad ALIUD dicendum, quod licet sit una æternitas, tamen hæc excludit pluralitatem suppositorum, et illa pluralitas sufficit ad numerum pluralem in adjectivo.

Ad ALIUD dicendum, quod ea quae naturam assequuntur, penes sua significata considerando, non prædicantur de pluribus pluraliter : sed penes modum concretionis nihil prohibet, ut jam patuit.

Ad hoc autem quod objicitur, quod talia nomina significant substantiam cum qualitate, dicendum quod verum est : sed qualitatem suam significant inhaerent: et ideo a modo illo pluralitatu eorum sufficit pluralitas in suppositis, et non oportet quod res significata sit plures : et si hoc est in inferioribus, dicendum quod hoc non exigit nomen adjectivum ad pluralem numerum consignificandum, sed per accidens fit hoc ex pluralitate suppositorum differentium per substantam et essentiam, quod non est in divinis.

Ad ALIUD dicendum, quod falsum ponit in argumento, scilicet quod ad pluralem numerum adjectivi exigatur pluralitas rei quam significat, hoc enim non est verum : sed hoc contingit in inferioribus per accidens, scilicet quia substantialiter differunt supposita in quibus est res quam significat adjectivum. Unde si ponamus per impossibile, quod Socrates et Plato habeant unam albedinem, adhuc verum est, quod Socrates et Plato sunt albi gratia pluralitatis suppositorum.

Ad ILLUD quod ulterius quaeritur, Si Adqu aliquid sit adjectivum in divinis? Dicendum quod sic quoad modum, sed quoad inesse per compositionem non. Et hoc intellexit Augustinus supra 1, ubi per hoc voluit removere compositionem accidentis, non modum significandi a simplicitate divina. Et per hoc etiam patet solutio ad id quod objicitur de Boetio.

Ad 10 quod ulterius quaeritur, dicenAdqu dum quod termini numerales adjectiva sunt, et in divinis significant notiones quibus distinguuntur et numerantur personæ : quando autem ponuntur cum verbo significante substantiam, res suas ponunt circa formam illus, et significant eam numerari : et ideo per se positi de personis veri sunt, et etiam similiter juncti cum personalibus, sicut Pater et Filius sunt duo, Pater et Filius sunt duæ personæ : sed cum ponuntur cum essentialibus, numerant formas essentialium : et quia una est essentia, ideo locutiones falsæ sunt : tamen aliter est de participiis et nominibus, et aliter est de nominibus adjectivis quam substantivis, ut patet per ante dicta.

ARTICULUS VIII.

Quæ sit differentia inter lumen, lucem, splendorem, radium, reflexionem radii, splendoris et luminis : et utrum exemplum de splendore sit conveniens, etc.?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sicut splendor qui gignitur ab igne atque diffunditur, etc. »

<--- Page Split --->

de essentia ignis, ita quod sit idem numero secum in essentia, id est, quod eamdem numero essentiam habeat.

Solutio. Ad primum dicendum secundum Damascenum et Avicennam, quod luminare est corpus lucens habens lucem in compositione sui: sicut luminare majus dicitur sol, et luna dicitur luminare minus1. Lumen autem dicit id quod effluxit jam a luminoso, et receptum est in medio transparenti, quod recepit ipsum in profundum sui, non tantum in superficie: sicut aer plus est transparens et ignis, et aqua minus, et etiam corpus quintum quantum est de eo præter stellas transparens est. Dicit enim Philosophus, quod aer transparens est sive lucidum, secundum quod communicat cum perpetuo superius corpore. Radus autem est linea luminosa visualis egrediens de luminoso corpore ad rectam oppositionem. Splendor autem proprie est diffusio radiorum per reflexionem ad politum planum, sicut ad metallum vel lapidem polita, vel ad speculum, vel ad aquam: fit tamen reflexio etiam ad alia corpora licet non tanta. Reflexio autem radii est refractio radii incidentis in corpus reflectens ad angulos pares: probatum est enim in Perspective quod reflexio radii semper fit in angulum æqualem angulo radii incidentis: et ideo quando perpendiculariter incidit radius, reflectitur in seipsum: quia aliter sequeretur, quod non omnes anguli recti essent æquales. Reflexio autem luminis est immutatio transparentis vel terminati corporis ad amplius lumen ex radiis reflexis, sicut videmus quod vicina loca in

quibus non incidunt radii reflexi, amplius illuminantur ex diffusione luminis ex radiis reflexis accidente.

Ad aliud dicendum, quod terrenorum, ut dicit Hilarius, comparatio ad Deum nulla est . et si contra nos interdum exempla comparationis afferimus, nemo putet ea in se perfectionis rationem continere. Splendor enim nec persona est, nec idem in essentia est cum luminoso vel luce : sed in hoc accipitur similitudo, quod coævus est.

Ad aliud dicendum, quod sicut dicit beatus Bernardus in libro V de Consideratione, nulla unitas est, quæ tanta est sicut unitas personarum trium in essentia una : quod sic probatur. Est enim inter unitates rerum naturalium triplex unitas, scilicet formæ, materiæ, et subjecti. Formæ autem triplex, scilicet generis, speciei, et indivisio formæ in eo quod est hoc aliquid et idem numero. Materiæ autem sicut partium in toto : quia sunt ex eadem materia, præcipue si homogeneum est. Subjecti autem magis unitas est illa, quæ est subjecti et passionis. Inter istas autem unitates major est speciei quam generis, et major est indivisionis formæ in individuo quam speciei · et hæc eadem major est quam materiæ : quia materia licet sit unum per subjectum, tamen multas habet proprietates quæ non sunt ipsa, quibus tamen non numeratur, et ideo unitas ejus admittit alienam naturam : quod non facit indivisio formæ in quo est hoc aliquid. Hæc etiam major est quam subjecti et proprietatis : quia proprietas non est ejusdem essentiae cum subjecto : sed indivisio formæ non admittit alienam essentiam : et illius quæ maxima est, multum differt ab unitate personarum, in qua nec aliena essentia admittitur, nec est ibi differentia universalis et paticularis, nec differentia quod est et esse : quæ omnia in eo quod est hoc aliquid inveniuntur. Et ideo ex parte materiæ non poterat poni exemplum, nec

<--- Page Split --->

ex parte formae individui propter diversitatem universalis et particularis, et quod est et esse : sed lux et splendor sunt ejusdem formae, licet ex parte recipientium sit aliqua diversitas : et ideo quoad coaeternitatem praecipue convenientius est exemplum : quia in aliis unitatibus for-

ma et materiae non est coevitas : ad postionem enim materiae non ponitur forma, nec ad positionem generis ponitur species, nec ad positionem speciei ponitur individuum : sed ad positionem luminosi objecti ponitur splendor, et e converso.

E. Oppositio Augustini contra haereticum.

Item, si Dei Filius, inquit Augustinus, virtus et sapientia Dei est, nec umquam fuit Deus sine virtute et sapientia, coaeternus est ergo Deo Patri Filius. Dicit autem Apostolus, Christum esse Dei virtutem, et Dei sapientiam 1. Aut ergo non fuit quando non fuit Filius, aut aliquando Deus non habuit virtutem et sapientiam : quod dementis est dicere : constat enim, quia semper habuit sapientiam : semper ergo habuit Filium.

F. Responsio Ambrosii ad idem, auctoritate fulla.

. Eidem quoque Arianice questioni Ambrosius in hunc modum respondet : Ego, inquam, Filium esse natum confiteor : quod reliquum est impietatis, horresco. Scriptum est enim in Veteri Testamento, ut vel unum e pluribus dicam : Ante me non fuit alius Deus, et post me non erit 3. Quis ergo hoc dicit? Pater, an Filius? Si Filius : Ante me, inquit, non fuit alius Deus. Si Pater : Post me, inquit, non erit. Hic priorem, et ille posteriorem non habet. Invicem enim in se, et Pater in Filio, et Filius in Patre cognoscitur 4. Cum enim Patrem dixeris, ejus etiam Filium designasti : quia nemo ipse pater est sibi : cum Filium nominas, etiam Patrem fateris, quia nemo ipse sibi filius est. Itaque nec Filius sine Patre, nec Pater potest esse sine Filio : semper ergo Pater, semper et Filius est.

<--- Page Split --->

SED CONTRA :

ARTICULUS IX.

Utrum Pater sit sapiens sapientia genita, scilicet Filio ut objecto.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Si Dei Filius virtus et sapientia Dei est, etc. »

Et hic quaeruntur duo : quorum unum est, si Pater sapiens sit sapientia genita ut objecto, licet non sit ea sapiens quasi formaliter : et hoc oportet quaerere ex eo quod quidam hoc dixerunt, et scripserunt.

Secundum est, si hoc non est verum nec catholicum, utrum valeat ratio Augustini aliquid contra haereticum, quae ponitur hic ?

Ad primum objicitur sic : Si sic dicam, intellectus meus intelligit se, cadit ibi intellectus in duplici ratione, scilicet in ratione intelligentis, et in ratione intellecti. Ponamus ergo, quod intellectus in ratione intellecti sit sufficiens ratio et species omnium cognoscibilium, tunc non oportet me ad intelligendum res habere aliquid in intellectu meo, nisi intellectum ut objicitur intelligenti intellectui : sed sic generatur Filius a Patre : quia idem est, ut dicit Anselmus in Monologio, summo spiritui intelligere et dicere se : cum ergo dicendo se generet verbum suum et omnis rei rationem et artem, ipse hoc verbo et non alio intelligit quidquid intelligit.

Ex hoc sequitur ulterius, quod nihil potest intelligere nisi Filio, quia species non accipit a rebus, et species non sunt apud ipsum nisi ideales rationes verbi.

SOLUTIO. Dicendum ad hoc, sicut infra probabitur, quod Pater nullo modo est sapiens Filio : non tamen idem est non esse sapientem Filio, et non intelligere Filio. Intelligere enim Filio potest esse, quasi intelligere a Filio, et intelligere in Filio. Primo modo non convenit Patri, sed secundo aliquo modo convenit ei, licet non per illum modum quo procedit objectio facta. Et ad hoc sciendum, quod Pater nihil accipit a Filio, nec intellectum, nec intelligere, nec quo fit intellectus, nec objectum : sed omnia quae habet Filius accipit a Patre. Intelligere etiam et dicere in summo spiritu est æquivocum : quia potest esse essentiale, et personale : cum enim Pater dicit se, non potest esse dicere idem quod generare, sed est essentiale, et Spiritus sanctus hoc modo dicit se et Filius : et unum est dicere trium, sicut una est essentia trium. Sed cum Pater dicit Verbum quod est Filius, tunc dicere idem est quod generare : et hoc dicere non convenit Filio, nec Spiritui sancto, sicut nec generare convenit eis. Sed cum dicitur, Pater intelligit omnia in Filio, sensus est quod Pater intelligit Filium ut Filius est ars et ratio omnium viventium : Filium autem hoc modo intelligit quo intelligit se esse principium Filii in hac ratione : quia non habet Filius quod non acceperit a Patre.

<--- Page Split --->

Et sic patet, quod Pater intelligendo se sic intelligit omnia in Filio, et nihil accipit a Filio, imo dat Filio.

ARTICULUS X.

Si autem quæras, Utrum id sit simul vel successive ?

Dicendum quod non simul tantum, sed simplex et unum : quia nihil multiplex est in scientia et intellectu Patris. Sed verum est, quod in inferioribus materialibus procedit intellectus in nobis a ratione principii in id quod est a prinpicio, et ab illo in illud ulterius, cujus illud principiatum est ulterior ratio.

Ad object.1. Ad PRIMUM ergo quod objicitur, dicendum quod Filius non est objectum intellectus, vel ratio intellectus Patris, vel medium, vel species, vel quocumque nomine nominetur : quia sic esset Patris intellectus aliquid accipiens a Filio ad hoc quod intelligeret : sed Pater seipso intelligit Filium, et omnia quorum ratio est Filius sive Verbum.

An ratio Augustini quam Magister adducit, procedat de sapientia genita vel ingenita ?

Secundo, hoc supposito, quæritur, Quid valet ratio Augustini ?

Videtur quod nihil : aut enim arguit de sapientia genita, aut de sapientia ingenita. Si de genita, tunc videtur quod Filius sit sapientia Patris qua sapiens est, quod infra Magister improbabit. Si autem de sapientia ingenita arguit, tunc non potest ex hoc inferri coæternitas Filii : non enim sequitur, si essentia coæterna est Patri, quod propter hoc Filius sit Patri coæternus.

SOLUTIO. Dicendum, quod Augustinus solutio, arguit de sapientia ingenita, prout est appropriabilis sapientiae genitae, id est, Filio : appropriatum enim supponit proprium, nec potest fieri appropriatio nisi secundum intellectum praeexistente proprio : et sic sapientia ingenita æterna infert sapientiam genitam coæternam.

G. Invectio Ambrosii contra haereticum.

Item dic, inquam, mihi, haeretice, Fuitne quando omnipotens Deus Pater non erat, et Deus erat? Nam si Pater esse cœpit, Deus ergo primo erat, et postea Pater factus est. Quomodo ergo immutabilis Deus est? Si enim ante Deus, postea Pater fuit, utique generationis accessione mutatus est : sed avertat Deus hanc amentiam 1.

<--- Page Split --->

modo insit ei. Secunda autem scribitur a Boetio m libro de Trinitate.

ARTICULUS XI.

De verbo Ambrosii : Primo erat, et postea Pater factus est.

Deinde quaeritur de hoc quod habetur in secunda ratione Ambrosii contra haereticum : « Deus ergo primo erat, et postea Pater factus est. »

SOLUTIO. Alud est de relativis originis, vel secundum causam et causatum, vel secundum principium et principiatum dictus : et alud est de aliis relativis inferioribus quæ fundantur super aliquid aliud. Primae enim relationes non causantur sine actu substantiali qui est generatio : et ideo talia supponunt mutationem in subjecto si adveniant de novo.

Præterea, Aliud est de relativis in divinis et inferioribus. In divinis enim relatio est etiam in ratione proprietatis facientis personam in esse personali : et ideo ibi adventum relationis sequitur mutatio personalis : licet in inferioribus in quibusdam relationibus non in utroque relativorum sequatur mutatio ex adventu relationis, sed in altero semper sequitur.

Ad aliud dicendum quod Boetius non attendit relationem secundum id quod est proprietas quaedam habens quasi vim differentiae in constitutione personae : sed accipit relativum, et non relationem : et ipsum relativum non attendit nisi secundum respectum quem importat : et quia secundum illum totum ad alterum est, et non ad se, ut dicit Augustinus, ideo dicit quod nihil prædicat in relativo : et hoc est verum quoad respectum relativi, et non quoad hoc quod relatio proprietas est quaedam quae secundum rationem intelligendi inest relativo.

H. Ineffabile est quomodo Filius sit, et non habeat Patrem priorem : sicut modus generationis inintelligibilis et ineffabilis est.

Sed quæris a me, inquit Ambrosius, quomodo si Filius sit, non priorem habeat Patrem? Quæro item abs te, quando vel quomodo Filium putes esse generatum? Mihi enim impossibile est generationis scire secretum :

<--- Page Split --->

mens deficit, vox silet, non mea tantum, sed et Angelorum : supra Potestates, et supra Angelos, et supra Cherubim, et supra Seraphim, et supra omnem sensum est : quia scriptum est, Pax Christi supra omnem sensum est 1. Et si pax Christi supra omnem seusum est, quomodo non est supra omnem sensum tanta generatio ? Tu ergo ori manum admove : scrutari non licet superna mysteria. Licet scire quod natus sit, non licet discutere quomodo natus sit. Illud mihi negare non licet, hoc quaerere metus est. Ineffabilis enim est illa generatio. Unde, Isa. LII, 8 : Generalionem ejus quis enarrabit 2 ?

1. Quidam præsumunt discutere generationis seriem.

Quidam tamen de ingenio suo præsumentes, dicunt illam generationem posse intelligi, et alia hujusmodi : inhaerentes illi auctoritati Hieronymi super Ecclesiasten : In sacris Scripturis, quis sæpissime non pro impossibili, sed pro difficili ponitur, ut ibi, Generationem ejus quis enarrabit? Sed hoc non dicit Hieronymus, ideo quod generatio Filii æterna plene intelligi vel explicari possit a quoquam mortalium : sed quia de ea aliquid intelligi vel dici potest. Quidam tamen hoc accipiunt de temporali Christi generatione.

ARTICULUS XII.

An generatio divina potest sciri vel siguificari ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in sequenti capitulo H : « Mihi enim impossí- bile, etc. »

secundum quid, secundum quod est ineffabilis. CONTRA : Multa habemus eflata de convenientibus generationi, scilicet quod in eadem essentia est, quod coæterna, et hujusmodi quæ significant aliquid effatum de generatione divina.

<--- Page Split --->

Sed contra : Scire quid est, est scire proprios terminos rei intra quos clauditur tota rei natura : sed sic non contingit Deum scire : quia sic comprehenderetur vel clauderetur in nostro intellectu, quod supra est improbatum : cum igitur generatio divina Deus sit, ipsam non contingit scire vel significare quid est.

Solutio. Dicendum, quod sicut dicit Philosophus in I de Anima, omnis intelligentiae quae est de quid est, termini sunt : praedicarum enim intelligentiarum termini sunt : omnes enim alterius causa sunt, scilicet propter ejus quod consideratur : speculativae vero rationibus terminantur : et omnis ratio aut diflinitio est, aut demonstratio in qua stat intelligentia, et diffinitiones omnes diffinitae sunt ad diffinitionia.

Et ideo dico, quod non contingit scire quid est Deus vel aliquid divinum, eo quod diffiniri a nobis non potest : sed erit semper secundum aliquid sui extra nos, ut supra diximus in quaestione de scientia Dei 1 : et hoc intelligit Ambrosius quando dicit, quod non scitur a nobis generatio divina, nec etiam ab Angelis : quia per quid est, scita non est nisi ab eo qui est Deus Trinitas : habe-

mus autem scientiam de divinis sicut est scientia quia : et bene concedo, quod plus scimus de ea quam quod ineffabilis est.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod verum est quod de scientia quia in demonstrationibus, quae est conclusionis scientia, habetur illis duobus modis : sed sic non scitur generatio divina, sed potius ut incomplexum, cujus scientia non habetur perfecte per diffinientia ipsum : et haec est scientia similis ei quae est scientia quia, et est scire in universali, et non in propria natura secundum quod ipsum est.

Ad id autem quod objicitur de differentiis ejus, dicendum quod non significatur nobis differentiis nisi dupliciter, scilicet negativis sive privativis : sicut quod est impassibilis, immaterialis, invertibilis, et hujusmodi. Illae differentiae non certificant, nisi quia differentiae constituentes sunt positivae. Aliae differentiae quae positivae sunt, sunt remotae : sicut quod est in eadem substantia, vel consubstantialis : illae enim non sunt proximae : unde in talibus adhuc remanet occultum, secundum quem modum sit in eadem substantia : et ideo licet illis differentiis a quibusdam distinguatur, tamen quia non convertuntur cum ipsa constituendo non specificant generationem : et ideo adhuc ignoratur quod generationis : et ideo etam non dicit Ambrosius quod simpliciter impossibile sit scire generationem, sed quod impossibile est scire generationis secretum, quia secretum ejus est quid sit : sed non est secretum quid non sit : et hoc scitur et effatur : unde effabilis est secundum quid, et non simpliciter.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIII.

An loquantur Angeli ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Vox silet, non mea tantum, sed etiam Angelorum, etc. » Et quaeruntur quatuor, scilicet qualiter loquantur Angeli ? et utrum omnia loqui possint ? et utrum omnes omnibus, vel quidam quibusdam ? et de auditu audientium aliorum locutionem.

da atque in publicam faciem proferenda ea quae in profundo cordis vel cogitationibus vel sensibus commoventur nobis, et nominibus et vocabulis indigemus. Ex hoc accipitur quod ubi non est velamen carnis, non est necessarius usus loquendi. In Angelis autem non est velamen carnis : ergo non loquuntur.

Circa primum proceditur sic : 1. Dicit Basilius in quadam homilia super illud Deuter. xxvn, 9 : Attende, et audi, etc. : Sermonis usum nobis Deus qui nos creavit, indulsit, pro eo ut cordis occulta invicem nobis verbi ministerio panderemus, ut communi in alterutrum affectione naturae unusquisque nostrum proximo suo velut ex arcanis quibusdam domiciliis consilii secreta deprometer : si enim nuda solummodo atque infecta anima viveremus, ex ipsis tantum mentis motibus atque cogitationibus intentionibusque cogitationum alterutrum nosceremur. Ex hoc accipitur, quod Angeli cum sint denudati a corpore, sine sermone sibi invicem innotescunt : ergo locutione non indigent : et nihil est vanum in eis : ergo non loquuntur.

<--- Page Split --->

ad alterum. In Zacharia unus loquitur alteri 1. Et in Daniele 2.

Juxta hoc ulterius quaeritur, Si concreditur quod loquantur, qualiter loquantur ? Et videtur Glossa, I ad Corinth. VII, 1, dicere, quod loquantur nutibus et signis. Sed hoc videtur stare non posse : quia.

SOLUTIO. Concedo, quod Angeli loquuntur, et qualiter loquuntur, secundum quod opinor, ad hoc videndum oportet præsupponere quoddam simile. Ponamus duo lumina distantia a se : ad hoc quod unum illorum luminum penetret aliud non exiguntur nisi tria, quorum unum est quod unum directe ordinetur contra aliud in situ, et quod nullum medum prohibens et claudens unum ab alio sit interpositum, et quod sit distantia proportionata potentiae immutandi, quia lumen Parisiis existens, non immutabit usque ad lumen quod est Romæ. Si autem ponamus, quod unum illorum luminum sit cognitivum alterius, et e converso, et quod habeant libertatem arbitri : tuuc sequitur quod se cognoscent, si voluerint : et non cognoscent, si non voluerint. Dicit enim Augustinus, quod lumen et species intelligibilium sint semper in anima, non tamen anima semper intelligit, qua non vult : unde si voluntas claudit intellectum sibi, quod scilicet non

intelligit secundum actum, multo magis habet potestatem claudendi se ab alio : sic ergo dico, quod est in Angelis, quod sunt intelligibilia lumina, ut dicit Dionysius : et ideo ad hoc quod loquantur invicem, non exigitur nisi voluntas communicandi alteri suam intelligentiam, et conversio ad ipsum in ordine, et conceptio suæ intelligentiæ per modum expressionis ad alterum : aliter enim intelligimus, et aliter cogitamus in ordine expressionis ad alterum. Intelligimus enim cum notitiam habemus : sed cogitamus cum apud nos conferimus, et ordinamus ad expressionem cum accipimus cogitatum nostrum in aliquo signo ad alterum. Et non amplius meo judicio exigitur ad loqui Angelorum. Hoc autem signum non est aliud quam species intelligibilis cum ordine ad alterum, et voluntate communicandi, ut mihi videtur.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum quod Basilius intendit, quod non indigemus sermone prolato per attractum aeris : non autem intendit, quod non indigemus sermone spirituali hoc modo quo determinatum est dicto.

Ad aliud dicendum, quod est quaedam mens creata ab eo quod causaliter beatificat : sicut mens beatitudinis in qua sunt dotes animæ, ex quarum redundantia sunt etiam dotes in corpore : et de illa verum est, quod non absconditur ab oculis alicujus beatorum : quia hoc nihil est, quam quod quilibet beatus videat in alio quantitatem gloriæ animæ et corporis quam habet a Deo : sed quiddam est in mente causatum a libero arbitrio, in quod potest potestas voluntatis : et illud dicitur proprius conceptus cordis unuscujusque, et illud non videbit unus in alio sine locutione : et prima similitudo est in vino ineficiente vitrum : quia per vitrum videtur color vini : ita in gloria corporis videtur et perpenditur gloria mentis.

<--- Page Split --->

Ad 3. Ad aliud patet solutio per dicta : quia Basilius loquitur de indigentia sermonis qui sonat in aere.

Ad 4. Ad aliud dicendum, quod Glossa illa loquitur de causis condemnationis vel salvationis : quia illas quilibet videbit in alio, ut justior appareat condemnatio malorum et salvatio beatorum : sed tamen ex hoc non removetur quin adhuc necessaria sit locutio et bonis et malis, ad conceptus illos qui subsunt libero arbitrio alteri depremondos.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod cogitationes volubiles appellantur cogitationes discurrentes ab obscuritate vestigii vel imaginis vel ænigmatis et speculi fidei, ad cognitionem Dei habendam, quæ hic incipit a creaturis. Sed tunc non erit ita : quoniam Deum in se videbimus, et alia ordinata ad beatitudinem in Deo simul : quia ibi sunt simul, ubi sunt ut unum simplex, quod est causa et idea omnium. Sed tamen propter illam cognitionem non removetur illa quam habet unusquisque de conceptu cordis sui : et illam non ostendit verbum, eo quod non est beatificans : sed exigitur ad eam locutio.

Ad aliud dicendum, quod loquitur Gregorius de substantialibus beatitudini, et non de aliis. Vel dicatur, quod loquitur de sufficientia subjecti, non de scientia secundum actum : hoc est dicere, quod Deus in quo videri sufficienter possunt omnia sine medio, objicitur eis : et quoad hoc nihil est quod non videant, id est, videre possint : non tamen est verum, quod omnes actualiter omnia videant in eo : quia jam quilibet tot haberet in eo visa et scita, quot alter : et sic æquales essent in numero scitorum.

Ad Hoc autem quod quaeritur, Qualiter Ad quq loquuntur? Dico cum Glossa quod nutibus et signis : et nutus vocatur ibi ordo et conversio ad alterum cum voluntate innotescendi; et cum determinatione similitudinis quam habet apud se ad rem. Signum autem vocatur forma quæ est in Angelo, quæ est signum et similitudo rei, eo quod intelligentia est plena formis a creatione sui, quæ formæ sunt rerum similitudines non quidem acceptæ a rebus, sed a creatione : et sunt similitudines totius ordinis causarum universalium vel particularium ad res factas, quæ sunt, et ad futuras : et sub illarum determinatione ad hanc rem vel illam Angeli exprimunt quidquid volunt loqui.

Ad 10 autem quod contra objicitur, dicendum quod nutus hic est intelligibilis demonstratio, ad quam sufficit ordo unius ad alterum cum voluntate innotescendi.

Ad aliud dicendum, quod signum est a natura, sed determinatio est ad placitum Angeli : et ideo non exigitur disciplina idiomatis : et est similiter sicut si ego habeam similitudinem hominis apud me, et illam per voluntatem converto ad exprimendum et significandum illum vel illum : et ponamus, quod hoc sufficiat locutioni ad te : patet enim tunc, quod tunc non susciperes aliquid a me : sed determinando similitudinem naturalem rei, ad hoc restringeretur tibi communitas similitudinis hominis : ut in illa quam habes apud te, intelligeres conceptum meum : et hoc vocat Damascenus tradere sibi intelligentias sine voce prolato sermone.

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod Augustinus non loquitur de cognitis quæ subsunt libero arbitrio, sed de cognitis in quibus substantialiter est beatitudo, hoc est, in quibus resultat in mente et in corpore per consequens Deus beatificans ut beatificans.

Sed adhuc objicitur : quia necesse est, quod aliquid excitet audientem ad hoc quod percipiat : et illud excitans oportet eum suscipere a loquente : ergo aliquid recipit ab ipso : et ita aliquid egreditur ab uno in alium, et unus est in potentia ad alium.

Ad object. Ad 10 quod contra objicitur, bene concedo quod loquuntur.

Ad hoc dicendum, quod nihil omnino recipit quod non habet de naturalibus,

<--- Page Split --->

sicut est locutio : quia sicut prius diximus, sola conversio sufficit excitationi : unde per hoc ipsum quod videt eum ad se conversum, cum uterque sit lumen intelligibile, et voluntas non est claudens, determinatur in ipso audiente cognitio ejus ad hoc quod ille vult exprimere.

ARTICULUS XIV.

An Angeli omnia loquantur ?

Secundo quaeritur, Utrum omnia loqui possint ?

Et videtur quod non : quia non potest aliquis exprimere quod non habet in cognitione : sed contingentia a libero arbitrio dependentia non habent in cognitione . ergo illa non possunt exprimere. PRIMA patet. MEDIA probatur per hoc quod non cognoscunt nisi ea quorum formas acceperunt in creatione : non autem tunc acceperunt nisi eorum quae secundum cursum naturae eveniunt, sicut patet ab Augustino super Genesim, quod acceperunt cognitionem uniuscujusque rei fienda per opus dispositionis et ornatus et propagationis antequam esset, in Verbo vel a Verbo : ergo videtur, quod de his quae pure subsunt libero arbitrio, non habent potestatem exprimendi.

Sed contra : Dicit Boetius quod quidquid potest potentia inferior, potest et superior : sed nos possumus loqui omnia quae sunt in corde nostro, tam a natura quam a libero arbitrio dependentia : ergo et illi.

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod Angeli omnia cordis sui concepta possunt depromere sicut et nos, et hoc a natura habent, ita quod non indigent verbo : quia etiam daemones ita loquuntur. Sicut in nobis est, quamdiu est conceptus mentis in sola potestate liberi arbitrii, quod tunc

non cognoscitur nisi a nobis et Deo : ita est in illis : sed sicut in nobis pronuntiatio ordinat conceptum ad naturalia instrumenta pronuntiandi vel audiendi, et tunc naturaliter auditur : ita in Angelis ordo conversionis ad alium cum voluntate exprimendi causat auditum in uno, et est locutio in alio : et illa conversione conceptus qui subfuit libero arbitrio, extrahitur extra ipsum ad naturalia quodammodo, et tunc ab alio est intelligibilis, ut dictum est prius.

Et quod objicitur, quod non habent cognitionem eorum quae pure subsunt libero arbitrio, verum est quamdiu tantum in libero arbitrio sunt : sed quando ordinantur ad ordinem pronuntiationis, jam sunt naturalia : quia sicut nobis naturale est audire loquentem, sive ipse velit, sive non velit, dummodo loquatur : ita naturale est audire Angelo, sive suscipere ad se conversum sub voluntate exprimendi, et similitudinem rei ad rem determinatam per intentionem innotescendi rem illam alteri : et hoc vocat Basilius motus intentionum quibus innotesceremus invicem, si tantum nuda et intacta anima viveremus.

ARTICULUS XV.

An Angeli omnes omnibus vel quidam quibusdam loquantur, et utrum distantia potest eis facere loquelae impedimentum sicut apud nos ?

Tertio quaeritur, Utrum omnes omnibus vel quibusdam loquantur ?

<--- Page Split --->

nes descendant a superioribus in inferiores, et non e converso : videtur, quod tantum superiores loquantur inferioribus, et non e converso.

ARTICULUS XVI.

Sed contra. Sed contra : Apud nos omnes indifferenter possumus omnibus loqui per naturam ; ergo cum non sint inferioris potestatis Angeli quam nos, videtur quod ipsi omnes omnibus loqui possunt.

An Angeli in suis locutionibus et auditibus utuntur linguis, auribus, aut quibusdam organis ?

Quæst.

Item quaeritur, Si distantia potest eis facere impedimentum loquela, sicut apud nos non audit nos qui plus vel minus distat ultra quam possumus frangere aerem ? Videtur quod sic : quia legimus Angelos clamare alterum ad alterum 1. Non autem est necessarius clamor, nisi propter surditatem vel propter distantiam : surditas autem non accidit Angelis : ergo clamor est propter distantiam, ut videtur.

Ultimo quaeritur de organis audientium et loquentium.

Cum enim Angelus sit substantia separata. videtur non habere organa, nec etiam potentias ad hujusmodi organa determinatas : sicut habent animae exute a corporibus, sicut legitur de lingua divitis damnati et digito Lazari 2.

Sed si hoc concedatur, tunc videtur, sed contra quod loqui eorum et audire nihil addit super intelligere secundum actum, quod falsum est : quia hoc non habet rationem loquela.

Solutio. Solutio. Dico sine praejudicio, quod duplex est locutio in Angelis : una quae vocatur illuminatio a Dionysio : et illa est de his quae manifestantur in Verbo, et non sunt de substantia beatitudinis in speciali, sed sunt de dispensatione mundi futura et sacramentorum et Ecclesiae : et verum est, quod illa locutio descendit a superioribus in inferiores : quia illa illuminatione superiores purgant, illuminant, et perficiunt inferiores se. Alia autem est locutio de conceptis in corde propriis : et illa locutione et boni et mali loquuntur, et omnes omnibus.

Ad hoc dicendum sine praejudicio, quod Solutio Angeli habent linguas spirituales : et illa nihil aliud sunt quam potestas communicandi consilia et conceptus suos invicem.

Ad hoc autem quod objicitur, quod Ad objet loqui eorum non videatur esse nisi intelligere secundum actum, dicendum quod ad loqui concurrunt tria, scilicet intelligere secundum actum, et conversio ad alterum sub voluntate innotescendi, et intentio dirigens similitudines ad res de quibus est sermo. Similiter ad auditum ista concurrunt, scilicet conversio ad loquentem, et voluntas accipiendi conceptum, et directio similitudinis ad rem eamdem.

Ad quod quaeritur de distantia, dicendum quod distantia loci nihil facit in eis, sed tantum ordo conversions ad alterum per intentionem innotescendi sibi. Ad in quod objicitur de clamore, dicendum quod clamor Angeli significat magnitudinem exprimendi, non necessitatem audientis, vel spatium distantiae inter audientem et loquentem.

Et si quaeris, Quomodo potest hoc esse, quod uno converso ad alterum, et e converso ille convertitur ad istum ? Dicendum quod hoc contingit propter lumen intelligentiæ unius directæ ad alterum : sicut enim radius luminis corporalis applicatur alteri, ita etiam radius luminis in

<--- Page Split --->

spiritualis unus intelligentiæ in uno Ungelo, applicatur radio intelligentiae Ungeli alterius: et hoc modo etiam applicantur animabus in revelatione. Ex hoc etiam patet, quod nec communitas lormarum impedit intellectum, cum formae semper per directionem ad rem determinetur: nec etiam decipiuntur æquvociis, et amphibologics: qua res determinata excludit omnia illa.

ARTICULUS XVII.

An licet scrutari superna mysteria ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Scrutari non lucet superna mysteria, etc. »

Omnes enim sancti Doctores scrutati sunt mysteria Trinitatis et discusserunt: ergo videtur quod omnes peccaverunt.

Ad hoc respondendum est per hoc quod dicit Bernardus super Cantica 1 : Spiritus scrutatur non solum hominum corda et renes, sed etiam profunda Dei 2 : et sive ad nostra, sive ad alia securus sequor eum quocumque ieri : tantum ut custodiat corda nostra, et intelligentias nostras, ne forte cum non aderi, adesse putemus, nostrumque pro ipso sequemur sensum devantes. Unde scrutantes scrulinia suo sensu, vi rationis volentes potus interrumpere in secreta Dei quam per doctrinam spiritus introduci, hic reprehenduntur, sicut infideles qui terminos articulorum fidei non custodunt : non autem reprehenduntur studentes et inquirentes cum pietate.

K. Utrum debeat dici, semper gignitur, vel semper genitus est Filius ?

Hic quaeri potest, Cum generatio Filii a Patre nec principium habeat uec finem, quia æterna est, utrum debeat dici, Filius semper gignitur, vel semper genitus est, vel semper gignetur. De hoc Gregorius super Job, ait : Dominus Deus Jesus in eo quod virtus et sapientia Dei est, de Patre ante tempora natus est 3 : vel potius quia nec coept nasci, nec desiit, dicamus verius, semper natus : non autem possumus dicere, semper nascitur, ne imperfectus esse videatur. At vero ut aeternus designari valeat et perfectus, et semper dicamus, et natus, qualenus et natus ad perfectionem pertuneat, et semper ad aeternitatem : quamvis per hoc ipsum quod perfectum dicimus, multum ab illius veritatis expressione deviamus : quia quod factum non est, non potest dici proprie perfectum, sed habuitiendo ut possumus, excelsa Dei resonemus. Et Dominus nostrae infirmitatis verbis condescendens, Estote, inquit, perfecti, sicut et Pater restet cœlestis perferlus

<--- Page Split --->

est 1. Super illum locum etiam Psalmi : Ego hodie genui te 2. De hac generatione Filii ita loquitur Augustinus : Quamquam per hoc quod dicit hodie, possit etiam intelligi dies ille quo Christus secundum hominem natus est : tamen quia hodie præsentiam significat, atque in æternitate neque præteritum quidquam est, quasi esse desierit : neque futurum, quasi nondum sit : sed præsens tantum, quia quidquid æternum est, semper est : divinitus tamen accipitur de sempiterna generatione sapientiae Dei 3. Ecce his verbis ostendit Augustinus quod generatio Filii semper est, nec præteriit, nec futura est, quia æterna est. Ideo dixit genui, ne novum putaretur, scilicet ne videretur incepisse. Hodie dixit, ne præterita generatio videretur. Ex his ergo verbis Prophetae, ut ait Joannes Chrysostomus, nihil aliud manifestatur, nisi quia ex ipsa essentia Patris semper genitus est Filius.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS XVIII.

« Hic quæri potest, Cum generatio Filii a Patre, etc. »

An generatio Filii a Patre sit finita, vel infinita ?

Hic incipit secunda pars distinctionis illius, in qua docet Magister quibus verbis utendum est in æternitate divinæ generationis exprimenda.

Et dividitur in partes quatuor : in quarum prima probat, quod convenientius exprimitur verbis præteriti et præsentis temporis simul acceptis. In secunda, objicit contra hoc per verba Origenis, ibi, L, « Origenes vero super Jeremiam dicit, etc. » In tertia, solvit, ibi, M, « Sed ne tanti Auctores, » In quarta, ex solutione elicit, qualiter et quibus verbis de generatione divina loquendum est, ibi, O, « Dicamus ergo Filium, etc. »

Incidit autem hic quaestio in principio, Utrum generatio Filii a Patre sit finita, vel infinita ?

SED CONTRA :

• S. AUGUSTINUS, In expos. sup. Psal. II.

<--- Page Split --->

quia non esset filius nisi esset genitus.

Si dicas, quod idem est in generari et genitum esse. CONTRA : Aut ergo simul sunt duratione generari et genitum esse, sed non natura : aut simul natura, et tempore. Si primo modo : ergo generari est prius natura quam genitum esse : sed in omnibus talibus prius infert posterius, et non convertitur : non enim sequitur in millesimum annum, si genitum est, ergo generatur : sed sequitur bene, si generatur, ergo genitum est : ergo cum modo verum sit, quod Filius est genitus, non est verum quod generatur : quod falsum est, cum recipiat fides hujusmodi locutiones, Filius semper generatur : ut hic probat Magister.

Si dicas quod generatio Filii est finita ad genitum esse. Videtur falsum esse : quia tunc aliquando fuit incompleta, et in genitum esse facta est completa.

Praeterea, Quandoque fuit in generari, quandoque autem in genitum esse, et ita variatio est in aeternitate, quod stare cum praehabitis non potest.

ITEM, Estne concedendum saltem secundum intellectum, quod generari est ante genitum esse ? Videtur quod sic : cum Filius non accipiat esse quod est, nisi per generationem : ergo generatio, ut videtur, est ante.. Si hoc datur : CONTRA est intellectus aeternitatis, qui aeternum ponit totum esse simul.

SOLUTIO. Dicendum, quod ista quaestio in divinis non habet locum : quia nec ibi est finitum, nec infinitum. Infinitum non est : quia illud est imperfectissimum, cujus partes accipienti semper est aliquid extra accipere : et ideo etiam

in naturalibus mathematicis infinitum non est nisi in eo quod est finitum actu, et in potentia in illo et non actu : infinitum enim quod iteratione sive regeneratione ejusdem motus circuli sine quietis interpositione est infinitum, non potest ibi esse : quia non iteratur semper eadem generatio sine quiete, sicut motus circuli infinitus dicitur regeneratione quantum ad principia naturalia : unde nullo modo est ibi infinitum sic acceptum, nisi hoc modo quo supra dictum est, quod infinitum est non finitum, vel mensuratum tempore, loco, vel potestate comprehendentis intellectus. Finitum etiam non est ibi : quia finitum dicitur, vel quod attingit complementum post motum, quando scilicet post moveri est in motum esse : et sic non potest esse in divinis penitus immutabilibus. Alio modo dicitur finitum contentum intra fines terminantes ipsum intra, vel extra : sicut res terminatur ad formam et figuram suam, vel ad essentiam suam, extra quam de re nihil est. Extra autem sicut res terminatur ad locum. Et neutrum illorum competit divinis : quia Deo non constituitur termnus suae essentiae : licet ipse sibi finitus sit, tamen non finitur ad aliquid creatum : cum semper sit non inclusus, sed extra incomparabiliter. Unde dicimus, quod generatio divina nec finita est, nec infinita est, sed simplex. Simplex enim, ut dicit Philosophus, nec finitum, nec infinitum est.

Nec hoc esset dicendum quod generari differat a genitum esse : quia jam supra probatum est, quod est fieri aliquod accedens Filium, nec actio aliqua inter Patrem et Filium, per quam exeat Filius a Patre : sed generatio dicit rationem per quam Filius est a Patre : unde generatio active intellecta idem est quod paternitas vel Pater, licet differant in modo significandi. Similiter, generatio passive accepta, idem est quod Filius differens in modo intelligendi tantum. Et ideo nihil est quod quaeritur, Utrum

<--- Page Split --->

generari et genitum esse simul sint tempore, et natura : vel natura prius unum alio, sed non tempore ? Quia neutro modo sunt. Idem enim sibi non est simul secum, eo quod simultas sit diversorum, quae sunt in loco vel tempore uno : sed generari et genceratio et Filius in divinis et genitum esse sunt idem, aliter tamen significatum : et ideo non est ibi, nec prius natura, nec aeternitate, nec spatio. Sed cum dicitur, Filius generatur a Patre, significatur modus quo Filius est a Patre. Cum autem dicitur generatio, significatur ratio illius existentiae qua est a Patre. Cum dicitur, Filius genitus, significatur modus quo est in Filio id quod Patris est. Cum dicitur, Filius, significatur determinatio habentis principium in comparatione respectus ad principium illud. Et quia omnes isti modi sunt ejusdem in significando ipsum diversimode, ex ideo fides admisit omnia verba temporis exprimentis modum talis existentiae . et per hoc patet solutio ad totum : non enim pono ibi fieri, vel actum, inter Patrem et Filium : sed verbum importans actum generationis in humanis, quando transfertur in divina, abstrahitur ab agere vel pati et tempore, et retinet tantum rationem actus sui, quae ratio in divinis dicit notionem hoc vel illo modo significatam : et ideo totum quod ibi est, perfectum est, nihil in fieri, nihil in factum esse : sed Filii demonstratio a Patre, perfecta a perfecto, et unius ab uno.

ARTICULUS XIX.

Utrum Filius semper potest duc natus et genitus? et quid notant tria tempora in participio, verbo, et adverbio, cum dicitur, Filius est semper natus ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit ibi : « Dicamus verius, semper natus, etc. »

In talibus enim locutionibus ubi duo tempora significantur, unum tantum determinat comparationem : et alterum est respectu cujus alterum accipitur : ut cum dicitur, ille amatus est, tempus præsens quod accipitur per ly est, non est mensura actus vel passionis qui importatur per ly amatus, sed potius præteritum tempus quod consignificatur in hoc quod dico, amatus : et tempus accipitur ibi respectu præsentis ad quod terminatum est illud præteritum : ergo videtur, quod similiter cum dicitur. Filius semper natus est, quod præteritum referatur ad generationem, et præsens sit nunc ad quod terminatur præterito præterita.

PRETEREA , Cumdicitur , Semperna - tusest , tratemporaimportantur : etquærtur , Quidnotentillatriacircage - nerationemdivinam ?

PRETEREA , quæritur , QuodistorumQuæst . ? temporum magis competit divinæ generationi ?

Solutto . Dicendum , quodhujusmodisparticipia , natus , etgenitus , abstrahendasuntaconsignificatotempore , etsimi - literverba : ettantumdebetintelligiretunereidquodnobilitatisestinipsisquantumaddifferentiastemporsconsi - gnificatas : sicutpræteritumapræteri - tioneestabstrahendum , etretuneredebet

<--- Page Split --->

necessitatem . quia præteritum est necessarum solum inter [temporala : et ideo verbum vel participium præteriti temporis notat circa divinam generationem necessitatem tantum. Simulter præsens solum est in temporibus entutas : ergo debet referri in divina, et mutabilitas et temporalitas abstrahi. Faturum autem vicinius enti est quam præteritum, quia futurum aliquando erit, præteritum autem jam deficit: tunc igitur futurum accipiatur ratione entis quod non deficit ex tempore, et tunc convenit divinis : sed futurum insuper dicit in potentia ens, et non in actu : et hoc divinis non convenit.

Ex hoc patet quod nulla est objectio prima : quia non notant temporales motus in divinis verba vel participia, sed referuntur ad divina ratione ejus quod habent de perfectione.

Ad hoc quod quaeritur, Quid notent tria tempora in verbo importata, participio, et adverbio? Dicendum, quod adverbium notat æternitatis indeficiendam, participium autem notat generationis necessitatem, et verbum notat entitatem ipsius.

ARTICULUS XX.

Utrum generatio Fulu ex Maria Virgine sit a Patre aut a tota Trinitate ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Quamquam per hoc quod dicit hodie, etiam possit intelligi dies, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod improprie locutus est Augustinus, et secundum temporalem generationem si dicatur quod Pater genuit, exponendum est genuit, id est, fecit quod generaretur : et est similis modus loquendi, Matth. ut, 9, super illud, Potens est Deus de lapidibus istis, etc , ubi dicit Glossa : In hujusmodi rei testimonium Deus de Sara genuit filium, hoc est, fecit quod generaretur de Sara.

L. Oriyenes videtur dicere contrarium : ait enim, quod semper generatur Filius a Patre.

Origenes vero super Jeremiam dicit, quod Filius semper generatur a Patre, his verbis: Salvator noster est sapientia Dei : sapientia vero est splendor æternæ lucis : Salvator ergo noster splendor est claritatis. Splendor autem non semel nascitur, et desinit : sed quoties ortum fuerit lumen ex quo splendor oritur, toties oritur etiam splendor claritatis. Sic ergo Salvator

<--- Page Split --->

semper nascitur. Unde ait in libro Proverb. viii, 25 : Ante omnes colles generat me Dominus : non ut quidam male legunt, generavit 2. His verbis aperte ostendit Origenes, sane dici posse et debere, Filius semper nascitur : quod videtur contrarium illi verbo Gregorii praemisso, scilicet non possumus dicere, semper nascitur.

M. Exponit praemissa verba Gregorii, ne puletur inter Doctores esse contrarietas.

Sed ne tanti Auctores sibi contradicere in re tanta videantur, illa verba Gregorii benigne interpretemur : Dominus, inquit, Jesus ante tempora natus est de Patre : vel potius, quia nec ccepit nasci nec desiit, dicanus verius, semper natus. Sed quanto verius dicitur hoc, scilicet quod Filius semper natus est, quam illud, scilicet quod de Patre ante tempora natus est? Illud enim sincera et Catholica fides tenet ac praedicat, ut istud. Quare ergo ait, dicamus verius, cum utrumque pariter sit verum ? nisi quia volebat intelligi hoc ad majorem evidentiam et expressionem veritatis dici, quam illud. His etenim verbis omnis calumniandi versutis haereticis obstruitur aditus, quibus Christi secundum Deitatem generatio, sine initio, et sine fine esse, ac perfecta monstratur. Non autem adeo aperte semper manifestatur veritas, cum dicitur, Filius ante tempora genitus est de Patre, vel Filius semper nascitur de Patre. Et ideo dicit Gregorius, quod non possumus dicere, semper nascitur. Non, inquam, ita convenienter, non ita congrue ad explanationem veritatis : potest tamen dici, si sane intelligatur : semper enim nascitur Filius de Patre, ut ait Origenes, non quod quotidie iteretur illa generatio, sed quia semper est. Semper ergo nascitur, id est, nativitas ejus sempiterna est.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXI.

An Filius semper generetur a Patre, sicut splendor a lumine?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Quoties ortum fuerit lumen ex quo splendor oritur, etc. »

Hoc enim videtur falsum : quia secundum hoc Filius multoties generaretur, quod haereticum est.

RESPONSIO. Dicendum quod non iteratur divina generatio, sicut splendor iteratur : sed quia generatio non dicit nisi

rationem qua Filius est a Patre : et illa continue demonstratur, et non semel et deficit : ideo recipit fides, quod Filius semper generatur : et ex hoc tunc non sequitur, quod numquam generatio ejus perficiatur, sed quod ratio existentiae Filii a Patre continue demonstretur in Patre et Filio.

Qualiter autem splendor continue generatur a luce, probat Augustinus in libro VI supra Genesim, sic : Quod illuminatum est, non illuminatur amplius : sed aer continue illuminatur a sole praesente sole : ergo numquam potest dici, quod illuminatus sit : et in talibus simul sunt illuminari, et illuminatum esse : sed tamen usus habet, quod illuminari dicitur, quia nunc primo recipit lumen : illuminatus autem, quando jam recipit.

N. Quod Filius semper generatur, confirmatur ex dictis Hilarii.

Hilarius quoque dicit Filium nasci ex Patre in libro VII de Trinitate his verbis : Vivens Deus, et naturae aeternae viventis potestas est : et quod cum sacramento scientiae suae ex eo nascitur, non potuit aliud esse quam vivens. Nam cum ait, Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem 1, docuit vitam in se per viventem Patrem inesse. Ecce hic habes, quia Filius nascitur ex Patre.

Item, in eodem : Cum dicit Christus, Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso 2 : omnia viva sua ex vivente testatus est. Quod autem ex vivo vivum natum est, habet nativitatis perfectum 3 sine novitate naturae. Non enim novum est quod ex vivo generatur in vivum, quia nec ex nihilo est : et vita quae nativitatem sumit ex vita, necesse est per naturae unitatem et perfectae nativitatis sacramentum, ut et in vivente vivat, et in se habeat vitam viventem. Ecce et hic habes quia generatur ex vivo vivens Filius.

Item, in eodem : In Deo totum quod est vivit : Deus enim vita est, et ex

<--- Page Split --->

vita non potest quidquam esse nisi vivum : neque ex derivatumc, sed ex virtute nativitatis est. Ac sic dum totum quod est vivit, et dum totum quod ex eo nascitur virtus est,' habet nativitatem Filius, non demutationem. Et hic dicit quia nascitur.

Item, in libro IX de Trinitate : Donat Pater Filio tantum esse, quantum est ipse : cui innascibilitatis esse imaginem sacramento nativitatis impartit, quem ex se in sua forma generat. Hic dicit, quia generat Pater Filium.

0. Breviter docet quid de hoc concedendum sit.

Dicamus ergo Filium natum de Patre ante tempora, et semper nasci de Patre, sed congruentius semper natum : et eumdem fateamur ab aeterno esse et Patri coaeternum, id est, auctori. Pater enim generatione auctor Filii est, ut in sequenti ostendetur. Ut ergo Pater est aeternus, ita et Filius aeternus est : sed Pater sine auctore, Filius vero non : qua Pater innascibilis, Filius natus. Et, ut ait Hilarius in libro XII de Trinitate : Aliud est sine auctore semper esse aeternum, aliud Patri, id est, auctori esse coaeternum. Ubi autem Pater auctor est, ibi et nativitas est : quia sicut nativitas ab auctore est, ita et ab aeterno auctore aeterna est nativitas. Omne autem quod semper est, etiam aeternum est : sed tamen non omne quod aeternum est, etiam innatum est : quia quod ab aeterno nascitur, habet aeternum esse quod natum est. Quod autem non natum est, id cum aeternitate non natum est : quod vero ex aeterno natum est, id si non aeternum natum est, jam non erit et Pater auctor aeternus. Si quid ergo ei qui ab aeterno Patre natus est, ex aeternitate defuerit, idipsum non est auctori ambiguum defuisse : quia si gignenti est infinitum gignere, et nascenti etiam infinitum nasci est. Medium enim quid inter nativitatem Dei Filii, et generationem Dei Patris, nec sensus admittit : quia et in generatione nativitas est, et in nativitate generatio est : quia sine utroque neutrum est : utrumque ergo sine intervallo sui est.

<--- Page Split --->

P. Argumentatio hæretici.

Sed inquiet hæreticus : Omne quod natum est, non semper fuit : quia in id natum est ut esset. Nemo ambigit quin ea quæ in rebus humanis nata sunt, aliquando non fuerint. Sed aliud est ex eo nasci, quod semper non fuit : aliud est ex eo natum esse, quod semper est. Ibi nec semper fuit, qui Pater est, nec semper Pater est : et qui non semper Pater est, non semper genuit : ubi autem semper Pater est, semper Filius est. Quod si semper Deo Patri proprium est quod semper est Pater, necesse est Filio semper proprium esse quod semper est Filius. Quomodo ergo cadet in intelligentiam nostram, ut non fuerit semper cui proprium est semper esse quod natum est ? Natum ergo unigenitum Deum confitemur, sed natum ante tempora, nec ante esse quam natum, nec ante natum quam esse, quia nasci quod erat jam, non nasci est, sed seipsum demutare nascendo. Hoc autem humanum sensum et intelligentiam excedit mundi : non hoc capit ratio humanæ intelligentiæ, sed prudentiæ fidelis professio est.

ARTICULUS XXII.

An vivum tantum nascatur ex vivo ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit Hilarius, ibi, N, « Quod autem ex vivo vivum natum est, habet nativitatis perfectum, etc.

Hoc enim videtur falsum : quia puer nascitur de vivo : et tamen non habet nativitatis perfectum : nascitur enim de patre et matre viventibus.

Ad hoc dicendum, quod nihil nascitur ex omnino vivo, nisi quod nascitur ex vita ipsa prima : et ideo solus Filius nascitur ex vivo. Et hoc probatur sic : In generatione simplicium mineralum nihil est vivum : quia illa non vivunt : sicut si luminosum proferat lucem, vel elemen-

tum speciem suam, vel ex commixtione elementorum tiant lapides vel metalla. In generatione autem vivorum duplex modus est, scilicet ex generante uno, et ex mortuo : sicut in his quæ ex putrefactis nascuntur, quorum modum generationis supra tetigimus : et in illis patet, quod non est generatio ex vivo. Ex vivo autem generante, neque in plantis, neque in animalibus, neque in hominibus fit generatio nisi ex semine, quod non vivit actu animæ : et illa ex quo ut essentialiter in nato remanente, non fit generatio ex vivo. Sed in divinis si præpositio notat identitatem essentiae, quia nihil nisi vivum est in Patre, fit generatio ex ipsa vita et vivo : et hoc attendit Hilarius, quando dicit, quod non potest esse nisi vivum quod est ex vivo natum. Unde, Joan. v, 26 : Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio habere vitam in semetipso.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XXIII.

in symbolicis non attenduntur omnia, sed tantum ea quae nobilitatem praedicant : unde de rivo non transfertur plus ad Filium quam quod ex alio est, sicut rivus a fonte est.

An verius sit quod dicit Magister, neque ex derivatione, sed ex virtute ?

ARTICULUS XXIV.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, N, « Neque ex derivatione, sed ex virtute, etc. »

Quomodo intelligatur quando dicit, Cui inascibilitatis esse imaginem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, N, « Cui inascibilitatis esse imaginem, etc. »

Hoc enim falsum videtur : quia imago est, sicut patebit infra 1, rei ad rem coaequandam imaginata et indiscreta similitudo. Filius autem a Patre non est indiscretus quantum ad innascibilitatem, quin potius Pater est innascibilis, et Filius nascibilis.

Solutio.

SOLUTIO. Dicendum, quod non est derivatio in generatione proprie nisi quae quandoque est in fieri : haec autem non competit divinae generationi : et hoc vocat Hilarius esse ex virtute : quia quidquid est in fieri, est in potentia infirmitatis.

Ad 2. Dionysius autem et Anselmus dicunt, quod in Patre est fontana deitas propter virtutes generativam et processivam : non tamen oportet, quod omnia quae sunt in fonte et rivis ad divinam generationem vel processionem transferantur : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod abstractum reduci habet ad concretum : et est sensus, inascibilitatis, etc., id est, sui innascibilis dat ei esse imaginem.

Alia quae dicuntur usque ad finem istius distinctionis, per ante dicta de facili patent.

1 Cf. Infra, Dist. XXIX.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO X.

A. Hic de Spiritu sancto agitur: et prius quod sit amor Patris et Filii dicitur.

Nunc post Filii æternitatem, de Spiritu sancto quantum Deo donante vi- dere conceditur, disseramus. Spiritus sanctus amor est, sive charitas, sive dilectio Patris et Filii. Unde Augustinus in libro XV de Trinitate ait: Spi- ritus sanctus nec Patris est solius, nec Filii est solius, sed amborum: et ideo communem qua invicem se diligunt Pater et Filius, nobis insinuat charitatem ¹.

DIVISIO TEXTUS.

« Nunc vero post Filii æternitatem, etc. »

Hic incipitur pars illa quæ est de pro- cessione Spiritus sancti, et dividitur in duas partes: in quarum prima agit de processione ejus æterna. In secunda au- tem agit de processione ejus temporali quæ incipit in distinctione XIV, ibi, A, « Præterea diligenter annotandum est, quod gemina est processio, etc. »

Prima dividitur ulterius in tres: in quarum prima agitur de modo processio- nis ejus in nomine. In secunda de pro- cessione ejus in comparatione ad termi- num a quo, quæ incipit in distinctione XI, ibi, A, « Hic dicendum est Spiritum sanctum esse a Patre et Filio. » In tertia de differentia processionis Spiritus san- cti, et generationis Filii, quæ incipit in distinctione XIII, ibi, A, « Post hoc con-

siderandum est, quantum a talibus quales nos, etc.

Prima harum partium continetur tota in hac distinctione, quæ dividitur in tres partes: quarum prima continet, qualiter Spiritui sancto attribuitur, quod sit cha- ritas vel amor. Secunda continet, quod ut amor procedit a Patre et Filio, quæ incipit ibi, F, « Nunc vero quod incepi- mus ostendere, etc. » In tertia assignatur ratio hujus nominis, quod ipse dicitur Spiritus sanctus proprio nomine, ibi, H, « Hic notandum est, quod Spiritus san- ctus in Trinitate specialiter dicitur, etc. »

In prima harum continentur quinque: quorum primum habet, quod sicut Spi- ritus sanctus est Patris et Filii commu- niter, ita insinuat amorem utriusque. Secunda habet probationem hujus per Canonicam Joannis, ibi, B, « Joannes autem in Epistola. » Tertia probationem habet, quod charitas in divinis dicitur essentialiter et personaliter, ibi, in medio B, « Nescio cur sicut sapientia et Pa-

<--- Page Split --->

ter, etc. » Quarta habet probationem per exemplum, ibi, D, « Pluribus enim exemplis. » Quinta habet probationem, quod Spiritus sanctus est charitas de qua dicit Joannes, quod Deus ex Deo est, ibi, sub principio E, « Spiritus autem Sanctus ubi sit dictus charitas invenimus, etc. »

Ex his patet sententia Litterae per totam distinctionem.

ARTICULUS 1.

et irrationalium, dilectionem autem rationalium tantum : ergo videtur, quod non sint idem.

Quomodo differant nomina quae attribuuntur Spiritui sancto, amor, dilectio, charitas ?

Incidit autem quaestio primo de hoc quod dicit : « Spiritus sanctus amor est, sive charitas, sive dilectio Patris et Filii. » Et quaeruntur duo : quorum primum est de differentia horum nominum quae tangit. Et secundo, utrum Spiritus sanctus ut amor procedat ?

Item, ibidem, reprehendit Dionysius distinguentes inter dilectionem et amorem, dicens quod faciunt vim levibus sonis, quasi nos non possimus quater unum per bis duo, et patriam per natale solum significare : ergo videtur, quod amor et dilectio et charitas sunt idem.

Sed contra : Isidorus dicit amorem esse rationalium

SOLUTIO. Dicendum, quod amor et dilectio et charitas in gratuitis donis nominant idem, secundum diversas tamen considerationes : tamen in se considerata se habent sicut superius et inferius : si enim ista ponantur circa gratuitum amorem tantum, tunc nominant eumdem habitum secundum diversam considerationem sui actus. Amor enim dicit adhæsionem affectus ipsi bono quod amatur. Dilectio autem dicit eumdem affectum, secundum quod est ex electione rationis præeligentis illud de bonis aliis quæ amantur, sicut dicitur in Canticis, v, 10 : Dilectus meus electus ex millibus. Sed chartas nominat eumdem affectum, secundum quod sub inæstinabili pretio ponit amatum : charum enim dicitur quod magni pretii æstimatur, sicut habetur in Cantic. viii, 7 : Si dederit homo omnem substantiam domus suæ pro dilectione, quasi nihil despiciet eam. Si autem ista tria non circa gratuitum amorem considerentur, sed in se, tunc differunt sicut genus et species. Omnis enim dilectio est amor. sed non convertitur : et omnis charitas est dilectio et amor, sed non convertitur : quia tunc amor est in sensibiliter amatis et rationabiliter, sed dilectio est in rationabiliter amatis tantum, charitas autem in gratuitis tantum.

<--- Page Split --->

Ad hoc autem quod primo objicitur, dicendum quod Dominus ibi ter quæsivit ut acciperet confessionem Petri, non de amore, sed de amoris circumstantiis, secundum beatum Bernardum, quæ sunt diligere dulciter quod est amoris in quantum est amor, et diligere sapienter quod est dilectionis in quantum est dilectio, et diligere ferventer quod est charitatis in quantum est charitas : et non intendit ibi dicere Augustinus quod ista non differant ratione, sed quod non differant re.

Ad id quod objicitur de Dionysio, dicendum quod Dionysius non reprehendit distinguentes in ratione nominum : sed potius loquitur contra quosdam qui dixerunt, quod amor non acciperetur in bona significatione, et ideo non deberet poni in divinis : contra quos adducit etiam illud Sapientiae, vim, 2 : Amator factus sum forme illius. Et illud quod dixit divus Ignatius martyr de Domino Jesu Christo : « Meus amor crucifixus est. » Unde idem nominat amor, quod dilectio, licet sub alia nominis ratione.

ARTICULUS II.

Utrum Spiritus sanctus procedit ut amor, et utrum charitas in homine et Angelo sit habitus voluntatis ?

Secundo quæritur, Utrum Spiritus sanctus procedat ut amor ? Et videtur multiplici ratione, quod non.

non procedit in aliud, imo ipse procedens manet in seipso distinctus : ergo non procedit ut amor.

<--- Page Split --->

ars et ratio Patris. CONTRA : Filio adscribitur veritas : ergo boni apprehensio cum secundum rationem differat, sicut intellectus speculativus et practicus, videtur ad alterius personæ distinctionem pertinere.

etiam in consonantia amoris : cum ergo ille amor in Deo existens non possit esse nisi Deus, erit illa consonantia Spiritus sanctus.

Sed contra.

Si forte propter hoc dicatur, quod Spiritus sanctus non procedit ut amor.

CONTRA:

SOLUTIO. Dicimus, quod Spiritus sancus procedit a Patre et Filio ut amor quos e invicem diligunt : et hoc præcipue cogit ista ratio : quia absurdum est ponere, quod Pater et Filius in nullo conveniant in quantum distincti sunt : in essentia autem conveniunt in quantum unum sunt : sed nos videmus, quod in omni natura rationali et non rationali omnes deliciæ et jucunditates quas possunt habere in vita in quantum sunt differentes personæ, fundantur omnes super mutuum amorem : propter quod etiam quidam Philosophi principia omnis naturæ ponebant litem et amicitiam, tamquam alterum natura ab ipso universitatis principio ut divinum quoddam acciperet, scilicet amicitiam, quod congregat et unit : alterum autem haberet, scilicet litem, ex ipsa privatione materiæ sibi concretum : unde Pater et Filius in eo quod personæ distinctæ sunt, conveniunt in hoc amore qui procedit ab ipsis quo se invicem amant : et ille est Spiritus sanctus.

Ad id ergo quod primo objicitur, dicendum quod amor dupliciter considerari potest, scilicet secundum id quod nominat, et sic non nominat hypostasis completam, sicut nec verbum : verbum enim nostri intellectus notitia est, quæ accidentalis est intellectui. Alio modo consideratur secundum proportionem ad naturam in qua est, scilicet divinam vel humanam : et secundum hoc erit perfectus vel imperfectus, sicut et verbum : unde cum in natura divina nihil sit imperfectum, oportet Spiritum a per-

<--- Page Split --->

sonis ut personæ sunt procedentem esse perfectam in substantia personam.

Ad aliud dicendum, quod Spiritus sanctus procedit ut in aliud, et manet in seipso distinctus : hæc enim non sunt opposita : in quantum enim refertur ad Patrem et Filium ut ad unum principium sui, sic manet in se distinctus ab utroque per relativam oppositionem, sed in quantum in ratione amoris personalis procedit, nihil prohibet quod a Patre procedat in Filium, et e converso a Filio in Patrem, præcipue cum hæc sit vera, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, et Pater diligit Filium Spiritu sancto, et Filius diligit Patrem Spiritu sancto : in quibus omnibus accipitur quod processionis est, et quod amoris qui specificat modum procedendi : et si accipitur processio in se, non causabit nisi distinctionem procedentis ab his a quibus procedit : si accipitur modus quo specificatur, sic causatur nexus Patris et Filii in vinculo amoris qui est Spiritus sanctus.

Ad aliud dicendum, quod hæc est falsa, nullus amor secundum rationem amoris, etc. : quia amor personarum divinarum cui non convenit nisi perfectio substantiæ, et non accidens, est amor perfectus in hypostasi.

Ad aliud dicendum, quod Spiritus sanctus amatur a Patre et Filio dilectione essentiali, et non amore qui distinguatur a Spiritu sancto : et hoc patet in simili : quia sive attendamus in imagine, sive in distinctis hominibus, numquam amor causat alium amorem quo diligatur ille. In imagine quidem, quia bene videmus, quod a noscente et notitia causatur amor ejus quod notum est : sed ulterior amor non causatur, sed ipse amor diligitur eodem amore. Similiter inter homines diversos consensus causat amorem quo conspirant et concordant homines : sed non ab hoc amore causatur alter quo diligatur ille. Si dicas, quod non est simile : quia amor in inferioribus non est persona distincta amabilis : secundum hoc facilius habeo propositum, quod non

est alter amor : persona enim illa in nullo distinguitur ab aliis personis nisi in oppositione relativa : ille secundus amor aut distinguatur oppositione relativa a primo, aut non. Si sic : ergo speciali proprietate differunt ab eo : ergo sicut Pater et Filius in quantum sunt unum principium Spiritus sancti, non dicuntur amor personalis : ita ille amor secundus non debet dici amor, sed ab alia proprietate opposita denominari, sicut fit in Patre et Filio, quod falsum est. Si autem non differt, habeo propositum quod est idem isti, et non sunt duo, sed unus amor.

Ad aliud dicendum, quod essentia divina est amor Patris et Filii, sed aliter quam amor personalis. Sicut enim diximus, ponere Patri et Filio convenientiam in essentia tantum, hoc est parum : quinimo si ponamus per impossibile Patrem et Filium non esse unum Deum, sicut sunt, sed duos et perfectos, adhuc convenient in amore qui procedit ab eis etiam distinctis, et in quantum personæ sunt : et ille amor qui sic procedit ab eis distinctis non unde unum sunt in essentia, personalis et notionalis est : unde quod essentia amor est et dicitur, hoc non est Patris et Filii in quantum sunt personæ distinctæ, sed potius in quantum unus Deus : et ideo non est eorum ut ab ipsis, sed potius est eorum ut ipse est : ideo non est distinctus ille : sed personalis qui est eorum, non unde sunt unus Deus, sed in quantum personæ sunt conspirantes, ille est eorum ut ab ipsis : et ideo distinguitur ille ab utroque.

Ad aliud dicendum, quod natura spiritualis multiplex est : quædam enim est quæ refertur ad corpus multarum et dissimilium partium, sicut anima rationalis ad corpus organicum : et illa habet varietatem partium multarum secundum proportionem ad partes corporis, quas suis partibus perficit et movet : quædam vero non habet relationem talem ad corpus : et ideo non oportet quod habeat partes hujusmodi : unde dicit Commen-

<--- Page Split --->

tator super metaphysicam, quod in substantiis separatis non manifestantur potentae nisi intellectus et voluntatis : et quidquid sit de hoc, sive verum sit dictum sive non, dicendum quod illae substantiae non habent multas illarum potentiarum quae sunt animae in corpore, et praecipue vegetabilis, et etiam quasdam sensibilis animae non habent : licet enim cognoscant sensibilia particularia,et sic dicantur habere sensum, erit sensus aequivoce dictus ad nostrum sensum, eo quod nostra sensibilis cognitio non sit in actu nisi variata ab ipsorum sensibilium immutatione, quod absurdum esset in talibus substantiis ponere. Similiter autem in Deo secundum hoc non erit ponere secundum naturam virtutes nisi intellectus et voluntatis : quia amplioris potentiae erunt in eo quam in nobis : quia intellectus erit respectu sensibilium et universalium, et voluntas respectu omnium bonorum : et ita non oportet, quod penes potentias plures sint plures personae procedentes.

De habitibus autem quod quaerit etiam illa objectio, dicendum quod secundum rationem multa sunt habitus rationalis substantiae, sed nullus est intimi affectus demonstrativus nisi charitas: omnes enim alii aut imperfecti sunt, aut ad aliquid extra, et non ad id quod est in eadem natura : amor autem praecipue est intimus, et in id quod pertinet ad natura ejusdem societatem et unionem : et ideo penes ipsum accipitur processio personae, et non penes alios habitus.

Eadem autem objecto ponit quaestionem de irascibili, quod scilicet penes ipsam debet accipi persona sicut penes concupiscibilem : et hanc objectionem faciunt quidam supponentes, quod in natura animae rationalis ut rationalis est, et in natura Angeli, et in natura divina, secundum rationem debeant esse concupiscibilis et irascibilis : et hoc a nullo Auctore habetur omnino, nisi ab eo libro qui falso adscribitur Augustino, qui dicitur de Spiritu et anima. Philosophus

enim in fine primi Ethicorum, Damascenus, Gregorius Nicænus, et Avicenna, dicunt contrarium. Similiter Glossa super principium Ezechielis quae recitat sententiam Platonus, quod concupiscibilem posuit in hepate, irascibilem autem in felle : et ratio hujus est, quia illae potentiae sunt denominatae a passionibus quae sunt ira et concupiscentia : omnibus autem (etiam qui parum noverunt) patet hoc quod passiones non sunt rationalis naturae, sed sunt inferentes vel illatae in sensu : unde plane possumus dicere, quod quaestio falsum supponit, scilicet in natura omnino spirituali esse concupiscibilem et irascibilem, in qua proprie est voluntas : quia sicut dicit Philosophus, in rationali voluntas fit, in irrationali desiderium et animus.

Si autem secundum hoc quaeratur, Cujus ergo vis est charitas quae in Deo et in Angelo ponitur ? Dicendum, quod voluntatis. Si objiciatur, quod etiam amor nominat passionem, et ita est alicujus partus sensibilis animae, et non Dei vel Angeli. Dicendum, quod non est verum generaliter : sed per corporalem actum, et habens contrarium, verum est quod nominat passionem, sed non amor qui dicit affectum voluntatis rationalis. Si autem non fiat in hoc vis, sed volumus concedere duplicem irascibilem, et duplicem concupiscibilem, scilicet humanam et sensibilem, tunc dicimus, quod non est simile de habitu irascibilis, et concupiscibüls : quia irascibilis est respectu ejus quod est extra, quod repelli habet per victoriam super ipsum : concupiscibilis autem est respectu eorum quae unienda sunt intus, et respectu unientium : et ideo penes habitum concupiscibilis est processio personae, et non penes habitum irascibilis.

Ad aliud dicendum, quod apprehensio omnis attribuitur Filio, et praecipue apprehensio boni : quia illa spirare facit amorem, et est operativa ut ars operatur : speculativa enim est in universali, et non est de rebus nisi in potentia exi-

<--- Page Split --->

stentibus. Licet autem speculativus et practicus differant, non tamen penes speculativum accipitur verbum quod est Filius, quia verbum illud (ut dicit Augustinus in libro VIII de Trinitate) est notitia amata, et ideo est in ratione optimi: sed penes speculativum per appropriationem non ita convenit accipere personam duabus de causis, quarum una est : quia ipse est a re intus procedens in speculationem : et ideo oppositum modum habet ad processionem persone de persona : sed practicus est procedens de intelligente in opus, et ideo ille simiilor est processioni personarum. Secunda causa est, quod speculativus non est rei in propria natura, sed potius in ratione universali in qua res non est nisi in potentia : sed practicus est de propria natura rei : et ideo iterum magis convenit personarum processioni, quae propriam naturam accipiunt a persona a qua procedunt.

Ad aliud dicendum, quod Filio non attribuitur speculativum nisi attributione minus propria : quia idealis intellectus in divinis est operativus omnium rerum ideatarum quae procedunt in opus : et ille

secundum Augustinus in libro LXXXIII Questionum, attribuitur Filio.

Ad aliud dicendum, quod supponendo, quod charitas vel amor sint concupiscibilis in natura spirituali, nullus aliorum actuum dicit completam et intimam inclinationem affectus ad amatum : et hoc sic probatur : Velle dicit actum voluntatis per se, qui communis est intimo et completo, et non intimis et incompletis. Caetera autem patent per Psalmum cxvii, 20, ubi dicit : Concupivit anima mea desiderare justificationes tuas. Unde concupiscere minus est quam desiderare, desiderare autem adhuc minus quam velle, et velle minus quam amare ex charitate.

Ad ultimum dicendum, quod secus est de imagine creata a Deo : quia imago in multis est dissimilis, praecipue in simplicitate naturae et perfectione : et ideo quod accidens est in ipsa, hypostasis divina distincta est in Deo, ut patet per ante dicta : tamen si quis consideret dicta Augustini supra notata 1, amor et notitia non omnino sunt accidentalia menti, sed secundum aliquem modum substantialia sunt.

B. Quod Spiritus sanctus proprie dilectio dicatur : et tamen Trinitas sit dilectio.

Joannes autem in epistola canonica ait, Deus charitas est 2. Non dixit, Spiritus sanctus charitas est : quod si dixisset, absolutior esset sermo, et non parva pars quaestionis decisa : sed quia dixit, Deus charitas est, incertum est : et ideo quaerendum est, Utrum Deus Pater sit charitas, an Filius, an Spiritus sanctus, an Deus ipsa Trinitas, quia et ipsa non tres dii, sed unus est Deus. Ad quod Augustinus in eodem libro ita dicit 3 : Nescio cur

<--- Page Split --->

sicut sapientia et Pater dicitur, et Filius, et Spiritus sanctus, et simul omnes non tres sed una sapientia : non ita et charitas dicatur Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, et simul omnes una charitas. Non ideo tamen quisquam nos inconvenienter aestimet charitatem appellare Spiritum sanctum, quia et Deus Pater et Deus Filius potest charitas nuncupari : sicut proprie verbum Dei etiam sapientia Dei dicitur, cum et Pater et Spiritus sanctus sit sapientia.

ARTICULUS III.

An verbum proprie conveniat Filio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sicut proprie verbum Dei etiam sapientia, etc.

Ex hoc enim accipitur, quod verbum proprie convenit Filio.

SED CONTRA :

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, Quæstio de Verbo longa est et difficilis : et infra suo loco tractabitur : sed hic modo sufficiat, quod meo judicio verbum dicitur dupliciter, scilicet essentialiter, et personaliter : et verbum essentialiter dictum appropriate convenit Filio, personaliter vero non nisi proprie convenit ei. Sicut enim duo nomina habemus ex parte Spiritus sancti, quorum unum convenit proprie, sscut Spiritus sanctus : alterum autem uno modo dictum convenit proprie, et alio modo dictum convenit appropriate, scilicet amor, vel charitas : ita est ex parte Filii quod habet unum nomen conveniens non nisi proprie, scilicet Filius : aliud autem uno modo dictum convenit proprie, alio modo dictum appropriate, et hoc est verbum.

Ad in ergo quod primo objicitur, dicendum quod dicere æquivocum est ad dicere essentiale quo quilibet dicit se et alium, et ad dicere notionale quo solus Pater dicendo generat Filium. Sunt au-

<--- Page Split --->

ten qui dicunt, quod dicere dicitur triplicitcr, scilicet essentialiter quomodo quilibet dicit se : et essentialiter connotando effectum in creatura, quo quilibet dicit creaturam : et notionaliter, quo solus Pater dicit verbum, et in hac tertia sola significatione respondet ei verbum : et hoc est verum quod respondet verbum personale : sed quod in duplici alia significatione nullum verbum respondeat, absurdum est : quia qui dicendo non dicit verbum, nihil dicit, quia nihil dicitur nisi verbum.

Ad aliud dicendum, quod Anselmus Ad 2. vult dicere, quod ex pluralitate dicen- tium non multiplicatur ratio verbi per appropriationem : verbum enim a quo- cumque dicatur, sive etiam ab omnibus, sive a duobus, semper est appropriabile Filio magis quam alii.

Ad in quod objicitur de Augustino diAd object.1. cendum quod eo Verbum est quo Filius, id est, ea relatione dicitur Verbum, li- cet non ea ratione nominis : et hoc in- telligit de verbo personaliter dicto.

C. Sicut verbum Dei proprie dicitur sapientia, et tamen tota Trinitas dicitur sapientia : ita et Spiritus sanctus proprie dicitur charitas, et tamen Pater et Filius et Spiritus sanctus dicitur charitas.

Si ergo proprie aliquis horum trium charitas nuncupari debet, quis aptius quam Spiritus sanctus ? ut scilicet in illa summa simplicique natura non sit aliud substantia, et aliud charitas : sed substantia ipsa sit charitas, et charitas ipsa sit substantia, sive in Patre, sive in Filio, sive in Spiritu sancto : et tamen Spiritus sanctus proprie charitas nuncupatur'. Ecce his verbis aperte dicit Augustinus quod in Trinitate charitas aliquando refertur ad substantiam, quae communis est trium personarum, et tota in singulis : aliquando specialiter ad personam Spiritus sancti, sicut sapientia Dei aliquando pro substantia divina, aliquando pro Filio accipitur : et hoc in multis fieri reperitur.

<--- Page Split --->

queritur, Qualiter illæ charitates in divinis differant ?

ARTICULUS IV.

An Spiritus sanctus proprie nuncupetur charitas ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Et tamen Spiritus sanctus proprie charitas nuncupatur, etc. »

PRÆTEREA , DicturessentiacharitasindivrnisSmiliterdicturSpiritussan - ctuscharitas . Etsimilitercharitasquæ - damimportatur , cumdictur , PateretFilusdiliguntse : inverboenimdili - guntimportaturcharitasquædam . E t

S O L U T I O . D i c e n d u m , u t p r i u s h a b i t u m e s t , q u o d c h a r i t a s d u p l e x e s t : e s t e n i m p e r s o n a l i s , e t e s s e n t i a l i s : e t p e r s o n a l i s d i c i t u r S p i r i t u s s a n c t u s p r o p r i e , i t a q u o d n u l l u s a l i u s : e s s e n t i a l i s a u t e m d i c i t u r i p s e a p p r o p r i a t e , s e d c o m m u n i t e r q u i l i - b e t a l i u s .

ADPRIMUMdicendum , quodproprieinnuiturinauctoritateAugustiniperap - propriate .

ADALIUDdicendum , quodcharitasac - cipiturdupliciter , scilicetinse , siveadpropriumactum : etsecundumquodsehabetadaliasvirtutes . Siinse , estipsaingenereamoris , etpertinetadSpiri - tumsanctum : ethæcestsuapropriaconsideratio . Siautemaccipiturutcom - paraturadaliasvirtutes , sichabetratio - nemcujusdamprincipiiadaliasvirtutes , etsicaptaturPatri .

Etperhocpatetsolutioadduose - quentiaquæinillaconsiderationechari - tatisprocedunt .

ADELTIMUMdicendum , quodindivinisestcharitasessentalis , etnotionalis , etpersonalis . Etpatethocratione , etexem - p l o . Rationesic : PateretFiliusdiliguntseinquantumunumsuntinnatura : etinhacdilectionenecessarioetiaminclu - diturSpiritussanctusquiestejusdemessentiæcumPatreetFilio : undelydiliguntdicitactumcharitatisessentia - l i s . Cumautemdicosic , PaterdiligitFi - liumamorequiestSpiritussanctus , importaturduplexamor , scilicetnotio - nalisinverboquoPateretFiliusunumsuntinspirandoamorem : etaliusamorimportaturpernomenquodest , amorequiestSpiritussanctus . Exemploautemididemostendtur : sponsusenimetsponsadiliguntseinconvenientianatu -

1 Antph . 1 N o c t . IIIadMatulnumfestuSS . Trntatus .

2 IadTimoth . 1, 5 : Funspræceptiestcharu -

tas de corde puro, etc.,

3 Cf. Supra, Dist. III.

<--- Page Split --->

ræ et societatis quæ est inter homines bene convenientes : et a tali dilectione non excluduntur alii boni socii ad eamdem vitam pertinentes : et hæc dilectio quantum potest, respondet dilectioni essentali. Diligunt se etiam sponsus et sponsa ad actum communicationis naturæ per generationem : et ab hac dilectione excluditur etiam proles genita : et hæc respondet, quantum potest, dilectioni notionali in quantum sunt principium Spiritus sancti Pater et Filius : quæ dilectio non est Spiritus sanctus, quia Spiritus sanctus non est principium quo Pater et Filius spirant Spiritum, sicut nec Filius est paternitas qua Pater generat Filium. Tertia dilectio est qua com-

placent sibi in prole genita : et esset hoc magis simile, si proles esset amor : quia tunc diligerent se in amore illo : et hæc dilectio respondet personali dilectioni. Aliud exemplum magis conveniens est in mente. Ponamus enim memoriam non generare intelligentiam, adhuc diliget eam in quantum ad eamdem naturam mentis secum pertinet : si autem ponamus sicut verum est, concordiam memoriae et intelligentiae in producenda voluntate sui, ipsa concordia producendi dicet amorem similem notionali amori in divinis : voluntate autem jam producta, ipsa voluntate nectente memoriam et intelligentiam iterum diligunt se : et erit dilectio sicut personalis.

D. Exemplis firmat eadem nomina proprie et universaliter accipi.

Pluribus enim exemplis doceri potest, multa rerum vocabula et universaliter poni, et proprie quibusdam rebus adhiberi : sicut Legis nomine aliquando simul omnia Veteris Testamenti significant eloquia, aliquando autem proprie vocatur Lex quæ data est per Moysen. Multa alia suppetunt exempla, sed in re aperta vitanda est longitudo sermonis. Sicut ergo unicum Dei verbum proprie vocamus nomine sapientiae, cum sit universaliter et Spiritus sanctus et Pater ipsa sapientia : ita Spiritus sanctus proprio vocabulo charitas nuncupatur, cum sit Pater et Filius universaliter charitas.

EXPOSITIO TEXTUS.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sicut Legis nomine aliquando simul omnia, etc. » Ubi sic in Scriptura accipitur ?

Et dicendum, quod Joan. xv, 25, Lex

ponitur pro toto Veteri Testamento, ubi dicit Dominus : Ut impleatur sermo qui in lege eorum scriptus est : Quia odio habuerunt me gratis : hoc enim in Psal. cxviii, 161, scriptum est 1 : qui non dicitur Lex, nisi quia est de Veteri Testamento, quod etiam instrumentum est, quia instruit, et sicut instrumentum harmoniam litterae ad spiritum, et typi ad veri-

<--- Page Split --->

tatem ostendit. Similiter ibi, cxvii, 1 : Beati immaculati in via qui ambulant in lege Domini : ibi enim tota Scriptura potest dici Lex. Et ibi, Psal. 1, 2 : In lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte. De data lege per Moysen est istud Joan 1, 17 : Lex per Moysen data est, gratia et veritas per Jesum Christum facta est. Item, Eccli. xxiv, 33 : Legem mandavit nobis Moyses in praeceptis justitiarum. Et, Deuter. xxxiii, 2 : In dextera ejus ignea lex.

ARTICULUS V.

An sapientia non sit propria, sed appropribabilis tantum?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sicut ergo unicum Dei verbum proprie vocamus nomine sapientiæ, etc.»

et ideo non potest esse propria : quia tunc Pater saperet quasi formaliter sapientia quæ ab ipso esset. Contra : Eodem modo video, quod amor est in amante sicut perfectio, vel amare vel diligere : ergo non debet esse proprius, sed appropriatus.

SOLUTIO. Dicendum sine præjudicio, quod ratio istius dicti dependet a ratione nominum : quia sic charitas hoc quod dicit, dicit ut in aliud, vel in alium procedens : unde Augustinus dicit, quod « charitas minus quam inter duos haberi non potest. » Sapientia autem hoc quod dicit, dicit ut inhaerens ipsi sapienti, quasi ex alio de quo est sapientia, quia sapientia de rebus est : et licet in Deo sit causa rerum, et non causata a rebus, tamen hoc non dicit ipso nomine : et ideo non potuit congrue proprium esse processioni personarum : et per hoc patet solutio ad primum et ultimum.

Ad MEDIUM dicendum, quod verbum dicit ut procedens ab alio, cujus ipsum est intentio et similitudo, præcipue quando aliquis dicit se : et ideo illud in se claudit rationem ejus quod est esse ab alio, sicut et charitas vel amor : et ideo cum per esse ab alio distinguantur personæ procedentes in divinis, illa nomina erant apta ut repræsentarent plus quam alia.

E. Auctoritatem ponit, quod Filius proprie dicitur sapientia.

Sed Dei verbum, id est, unigenitus Dei Filius, aperte dictus est Dei sapientia, ore Apostoli dicentis, Christum Dei virtutem, et Dei sapientiam 1. Spiritus autem sanctus ubi sit dictus charitas, invenimus, si diligenter Joannis Apostoli eloquium scrutemur : qui cum dixisset : Diligamus nos invicem, quia charitas ex Deo est : adjunxit : Et omnis qui duligit, ex Deo

<--- Page Split --->

natus est : quia dilectio Deus est. Hic manifestavit se dixisse eam dilectionem esse Deum, quam dixit ex Deo. Deus ergo ex Deo est dilectio : sed quia et Filius ex Deo Patre natus est, et Spiritus sanctus ex Deo Patre procedit, quem potius eorum hic debeamus accipere dictum esse dilectionem, merito quaeritur. Pater enim solus ita Deus est, ut non sit ex Deo : et ideo dilectio, quae ita Deus est ut ex Deo sit, non ipse Pater est, sed aut Filius, aut Spiritus sanctus. Sed in consequentibus cum Dei dilectionem commemorasset Joannes, qua dilexit nos, et hinc hortatus esset ut et nos invicem diligamus, atque ita Deus in nobis maneat : quia utique dilectionem Deum dixerat, statim volens de hac re apertius aliquid eloqui, inquit : In hoc cognoscimus quoniam in eo manemus, et ipse in nobis, quoniam de Spiritu suo dedit nobis 2. Spiritus itaque sanctus, de quo dedit nobis, facit nos in Deo manere, et ipsum in nobis. Hoc autem facit dilectio : ipse ergo Deus est dilectio. Deus ergo Spiritus sanctus qui procedit ex Deo, significatur ubi legitur, Deus dilectio est, et, Dilectio ex Deo est 3. Ecce his verbis aperte dicit Augustinus Spiritum sanctum esse charitatem Patris et Filii : et in tantum quoque sermonem produxit, ut videatur dixisse Spiritum sanctum non solum esse dilectionem Patris et Filii, qua se invicem et nos diligunt, sed etiam qua diligimus Deum. Sed utrum ipse sit charitas qua nos diligimus Deum, in sequenti explicabitur.

ARTICULUS VI.

Utrum Spiritus sanctus sit dilectio qua Pater et Filius diligunt se et nos, et etiam qua nos diligimus Deum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Spiritum sanctum non solum esse dilectionem Patris et Filii, qua se invicem et nos diligunt, sed etiam dilectionem qua diligimus Deum, etc. »

ter est totius Trinitatis : ergo illa dilectio non est specialiter Spiritus sanctus.

<--- Page Split --->

omnium personarum, non videtur Spuritus sanctus specialiter esse charitas illa qua Deus diligit se et nos.

Solutio. Dicendum, sicut supra dictum, quod triplex est in divinis charitas, et illa triplex charitas quadrupliciter significatur, et quandoque etiam quinque modis. Significatur enim essentialiter chartas, quandoque per se solam : ut cum dicitur, Deus charitas est 2. Quandoque etiam significatur notionalter solum : ut cum dicitur Pater diligit Filium, in quantum personae distinctae existentes conveniunt in spirando. Significat etiam personalter solum : sicut cum dicitur, charitas est Deus ex Deo : sicut Augustinus hic dicit in praecedenti capitulo 3, per contectionem et consequentiam quam accipit ex epstola Joannis. Significatur etiam quandoque simul essentialiter et notionaliter : ut cum dicitur, Transuluit nos in regnum Filii dilectionis suae : et hoc supra probatum est 4. Significatur quinto nodo quandoque essentialiter et notionaliter et personaliter simul . ut cum dicitur, Pater et Filius mittunt, vel dant Spiritum sanctum . ibi enim in effectu connotato accipitur chartas essentialis, et in ratione missionis notionalis, et in dono ipso quod datur charitas personals intelligitur . et hoc ultimo modo accipit Magster hic.

DICENDUM ergo ad primum quod licet per effectum connotatum accipiatur essentialis charitas, tamen non solus effectus est ibi : imo in effectu illo qui est

appropriab1is Spiritu sancto, intelligitur mitti Spiritus sanctus : et ita notionalis cum illo, et personalis accipitur : unde essentialis accipitur in talibus in recto, et notionalis, et personalis in obliquo : et hoc magis declarabitur infra cum de missione disputabitur 5.

Ad aliud dicendum, quod una est operatio trium : sed illius operati appropriatio non aequaliter convenit tribus, sed est quandoque operatum appropriabile uni personae, sed separabile a missione illius personae : sicut virtus politica vel bonitas gratiae gratis date appropriablis est Spiritui sancto, non tamen necessario est missus Spiritus sanctus in collatone hujus gratiae. Quandoque autem operatum trium personarum est approprabile uni inter personas, et inseparabile a missione unus personae : sicut charitas creata data rationali creaturae, quae appropriabilis est Spiritui sancto, et inseparabilis a missione Spiritus sancti in eum cui confertur donum chartatis : et tunc ratione appropriationis et inseparabilitatis in talibus accipitur notionale et personale in essentiali.

Ad aliud dicendum quod Dionysius 1 diffinit amorem in universali, non prout est hujus vel illius. In universali autem dico, prout ex primo bono procedens efficiendo in omnibus entibus aliquid vel esse vel vivere vel sentire vel intelligere vel aliquid boni naturalis vel superaddti. et revertitur in fontem unde emanavit, reordinando omnia entia in ipsum secundum boni appetitum, secundum quod dicimus, quod bonum est quod omnia appetunt : et non loquitur in speciali de amore qui est charitas : tamen etiam ille amor appropriablis est Spiritui sancto, licet missio Spiritus sancti separabilis st ab ipso.

Ad auctoritatem autem Augustini patet solutio per ante dicta.

4 Cf. cap. H hujusce distinctionus X, sub finem. 2 I Joan IV, 16.

3 Cf. cap. C hujusce dist. X. 4 Cf. Supra, Dist. V. 5 Cf. Infra, Dist. XIV et XV.

<--- Page Split --->

F. Redit ostendere quod proposuerat, scilicet quod Spiritus sanctus sit amor quo Pater a Filio, et Filius a Patre diligitur ?

Nunc vero quod incepimus ostendere, curemus, scilicet Spiritum sanctum dilectionem esse sive amorem Patris et Filii : quo scilicet Pater diligit Filium, et Filius Patrem. De hoc Hieronymus super Psal. xvii ait : Spiritus sanctus nec Pater est nec Filius, sed dilectio quam habet Pater in Filium, et Filius in Patrem. Augustinus quoque in libro VI de Trinitate, ait : In omnibus æqualis est Patri Filius, et est unius ejusdemque substantiae. Quapropter etiam Spiritus sanctus in eadem unitate substantiae, et æqualitate consistit 1.

ARTICULUS VII.

Utrum Spiritus sanctus procedat a Patre in Filium, et reflectatur a Filio in Patrem : ita quod sit amor Filii in Patrem, et Patris in Filium : et utrum ista sit vera locutio, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, et Pater diligit se Spiritu sancto, et Pater et Filius diligunt se dilectione quae est Spiritus sanctus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in penultino capite F. de verbo Hieronymi : « Spiritus sanctus nec Pater est nec Filius, sed dilectio quam Pater habet in Filium, et Filius in Patrem, etc. »

Videtur enim ex hoc quod Spiritus sanctus procedat a Patre in Filium, et non quiescat ibi, sed reflectatur a Filo in Patrem : et hoc falsum videtur.

tum sanctum a Patre : et hoc sonat indigentiam Spiritus esse in Filio, quod absurdum est.

Juxra hoc ulterius quaeritur de quaestione antiqua, cum dicitur, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, utrum vera sit locutio, et in qua habitudine ablativus constrnutur cum verbo ?

<--- Page Split --->

quam genuit : ergo a simili hæc est falsa, Pater et Filius diligunt se dilectione quæ ab ipsis procedit : hæc autem est Spiritus sanctus : ergo hæc est falsa, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto.

principium ut forma uniens vel nectens.

PRETEREAquæritur :

PRETEREAquæritur , Quareadmitti - t u r illa, PateretFiliusdiligunt - seSpiri - tusancto : nonautemhæc , spirantSpi - ritusancto : cumspirantetdiliguntdi - canteamdemnotionem ?

PRETEREAquæriturdehabitudinepro - nominisadverbum : videturenimessereciprocum , velretransitivum . Siestre - ciprocumtuncdilectioquæimportaturimactudiligendi , notaturtransireineum - demaquoexivit : estenimsensus , P a - terdiligitseSpiritusancto , etFiliusdiligitseSpiritusanto .

SEDCONTRA : Verbumnotansnotionem , Sedcontranotatcaminrationedistinctionisadper - sonaminquaestoppositanotio : ergonondebetessetransitioactusabeodemineumdem , sedpotiusdistinctusnotaridebetprocedereadistincto . Siautemest

<--- Page Split --->

transitiva ut sit sensus, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, id est, Pater diligt Filium Spiritu sancto, et Filius diligit Patrem Spiritu sancto, sicut innuit auctoritas Hieronymi. Contra : Quia secundum hoc notatur Filius habere actum dilectionis a Spiritu sancto in Patrem, et e converso Patrem in Filium : ergo Spiritus sanctus non habet ab ipsis, sed potius illi ab ipso.

JuxTa hoc quaeritur ulterius, Utrum haec concedi debeat, Pater diligit se Spiritu sancto, et Filius diligit se Spiritu sancto ?

Videtur autem quod non : quia Pater et Filius sunt unum principium Spiritus sancti, et unus non sine alio : ergo cum divisim significantur, significantur ut principia plura, et non ut unum : ergo haec est falsa, Pater diligit se Spiritu sancto.

Sed contra : Si enim Pater non potest diligere se Spiritu sancto : aut hoc est quia impotens est spirare Spiritum sanctum sine adjutore, aut quia non vult, et utrumque est absurdum : ergo haec est vera, Pater diligit se Spiritu sancto : et haec similiter, Filius diligit se Spiritu sancto.

Ulterius quaeritur de habitudine ablativi ad verbum : non enim construi potest in ratione causae efficientis : quia Spiritus sanctus non est causa efficiens, quod Pater et Filius diligunt se.

Si forte dicas, quod in divinis non est causa, sed principium. Contra : Iterum haec est falsa, Spiritus sanctus est principium ejus quod Pater et Filius dIugunt se : ergo nec in ratione causae, nec in ratione principii construi potest ablativus ille. Nec construitur in ratione materiae : quia Spiritus sanctus non est materia circa quam solam est dilectio, nec in qua sola, nec ex qua, nec etiam dispositio materialis : cum ergo materia non sumatur pluribus modis, videtur quod in ratione causae materialis non construitur. Nec construi potest in ratione principii linalis : quia Pater et Filius non diligunt

se propter Spiritum sanctum, sed propter scipsos. Praeterea finis movet : et secundum hoc esset sensus, quod Spiritus sanctus moveret intentionem Patris et Filii ad hoc ut diligerent se : quod iterum falsum est, quia sic Spiritus sanctus secundum rationem esset ante dilectionem quae importatur in verbo, sicut fins in intentione est ante opus efficientis, Nec videtur quod in ratione causae formalis posset construi : quia forma est dispositio agentis ad actum : ergo sensus esset, quod Spiritus sanctus esset forma disponens Patrem et Filium ad diligendum se : et secundum hoc Pater et Filius a Spiritu sancto sicut a forma haberent, quod se invicem diligerent : quod absurdum est : quia non habent ab ipso, sed ipse omnia quae habet, habet ab illis.

ProPter haec et similia dicit Magister Simon Tornacensis, quod ablativus ille non construitur in habitudine alicujus causae, sed ponitur in designatione signi : et ideo iste est sensus, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, id est, Spiritus sanctus unus in persona spiratus communiter a Patre et Filio, signum est quod Pater et Filius diligunt se.

Sed contra :

<--- Page Split --->

Quæst. 8. Item quæritur juxta hoc si hæc conceditur, Pater et Filius diligunt se dilectione quæ est Spiritus sanctus, et quæ sit magis propria ?

ad hanc non potest esse ablativus in habtudine causæ alicujus : sed erit quasi in ratione principiat vel signi, sicut dicit Tornacensis. Sed quia hoc non est principale significatum in verbo, sed potius modus processionis : ideo ablativus potest se habere in ratione causæ quasi formalis ad verbum : sicut dixerunt quidam alii. Quomodo autem debeat intelligi in ratione causæ quasi formalis ablativus, declaratur infra 1 : et sic consequenter ad finem dubii.

Solutio. Dicendum sine præjudicio ad primum salvando Hieronymum, quod Spiritus sanctus est dilectio qua Pater et Filius diligunt se : sed ad intelligendum qualter hujusmodi locutiones sunt veræ, et qualiter sunt a quibusdam negate, et a quibusdam concessæ, prænotandum, quod cum dicitur, Pater et Filus diligunt se Spiritu sancto, verbum diligunt est notionale, et importat processionem Spiritus sancti activam, et insuper importat modum processionis ejus : sicut verbum, generatur, non tantum dicit processionem Filii a Patre, sed insuper dicit etiam modum processionis Filii. Quia autem modus processionis Spiritus sancti est, quod procedit ut amor : ideo modum dicit in principali significato, processionem autem dicit ex consequentia secundum intellectum. Quidam autem attendentes tantum processionem significatam in verbo, negabant istam, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, propter objectiones factas : et dixerunt, quod Augustinus retractavit eam in suo simili, quando scilicet retractavit hanc, Pater est sapiens sapientia genita. Sed quia non est consuetudo Augustini, nisi faciat mentionem in speciali de isto, ideo aliter est dicendum, quia quando dicitur, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, ablativus in duplici habitudine se habet ad verbum, secundum quod duo sunt in verbo : est enim in eo processio activa, et

Ad m ergo quod primo objectur, dicendum quod ex illa locutione non accipitur, quod Filius accipiat Spiritum sanctum a Patre tamquam non habitum : sed potius accipiat ab ipso, quod ab eo procedat Spiritus sanctus : quia hoc est Patrem diligere Filium Spiritu sancto, Filium ab ipso accipere quod ab eo procedat amor in quo nectantur et concordent. Cum autem dicitur, Filius diligit Patrem Spiritu sancto, non est alius sensus, nisi quod a Filio procedat Spiritus sanctus, in quo nectitur cum Patre : et ideo patet, quod ex falso intellectu verbi procedunt illa argumenta.

Ad m quod ulterius quæritur de ista, Ad quem, t Pater Filium diligit Spiritu sancto, et Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, dico sine præjudicio, quod veræ sunt omnes.

Ad m quod contra obiicitur, dicendum quod non est simile de sapientia et amore, ut supra diximus : quia sapientia dicit comparationem ad sapientem tantum : amor autem dicit ut ab amante, et ita magus convenit personæ distinctæ, et insuper diligere importat actum notionalem, cum dicat actum præcedentem et transeuntem ab amante : sapere autem non ita dicit : imo potius transit ad sapientem quam ab ipso, et magis est recipere quam dare vel agere.

Ad aliud dicendum, quod in divinis

A d 1.

Ad 2.

<--- Page Split --->

est diligere dupliciter, scilicet notionale, et essentiale: sed sapere non est nisi essentiale: et ideo non est simile.

Ad aliud dicendum, quod si ponatur Spiritus sanctus non esse, non erit in divinis nisi diligere essentialiter dictum : et hoc diligere est unde Pater et Filius unum sunt secundum essentiam : et ideo ex illo non sequitur personam esse : sed tunc non erit omnimoda perfectio in divinis, cum deficiat communicatio naturae divinae per modum amoris : si enim personae non sint, deficiet aliqua perfectio in Deo, scilicet communicatio naturae, non quod una persona indigeat alia, sed quia non demonstratur naturae potestas in communicabilitate nisi sint in ea plures hypostases, sicut infra probabitur.

Ad aliud dicendum, quod Spiritus sanctus dicit duo, scilicet entem ab alio, et modum quo ab alio est : et quantum ad hoc quod est ens ab alio, non importat nisi oppositionem relativam : sed quoad modum quem superaddit, dicit nexum : et hoc nihil est inconveniens, sicut in multis relativis invenitur, sicut hic: ipsum genus et species, quae quoad relationem sunt opposita, tamen si consideratur id quod est genus, ipsum est pars speciei, et est potius principium convenientiae quam differentiae et oppositionis.

Ad aliud dicendum, quod verum est ut relativum accipitur in ratione suae oppositionis : sed si aliquid additur relativo gratia cujus non opponitur, id potest esse unitivum et quasi formale, sicut est videre cum dico, causa formalis : si enim attendo rationem causalitatis et rationem causati, sunt opposita, et unum non est forma alterius: si autem attendo rationem formae quam ponit causa formalis supra intentionem causalitatis, est id quod est relativum unitivum, et forma sui correlativi quod est causatum.

Ad aliud dicendum, quod hoc verAd quest 2. bum diligunt dicit notionem, alio tamen Ad 1. modo quam hoc verbum spirant : quia ly spirant non dicit nisi actum processionis absolute et in se, et gratia illius actus verbum non potest determinari ablativo, nisi sicut duxit Tornacensis, in designatione signi: sed in hoc sensu non scripserunt Sancti auctoritatem istam : sed ly diligunt super actum processionis addit modum procedendi quo Spiritus sanctus ut amor et ut donum processit vel procedit : et ideo cum hic sit quaedam forma, ut postea patebit, recipit determinationem ablativi in habitudine quasi formae cujusdam.

Ad aliud dicendum, quod ly principiat etsi dicat eamdem notionem, non Ad 2. tamen dicit nisi ut actum processionis a quo, et non specifcat modum, sicut facit ly diligunt.

Ad aliud jam patet solutio per diAd quest.3. cta.

Ad 10 quod quaeritur de pronomine, Ad quest.4 dicendum quod utrumque meo judicio est verum, scilicet ut sit reciprocum, et retransitionem notans. Et si dicatur esse reciprocum, ad argumentum factum jam data est responsio . quia ly diligunt non dicit solum actum distinctionis et processionis, imo addit modum, et ille concordat formae vel quasi cuidam formae quae est in eo aliquo modo a quo est : et hoc patebit in fine ubi solventur objecta de habitudine ablativi. Si autem est retransitiva : tunc iterum vera est, sicut dicit Hieronymus. Et solutum est supra quod objicitur, quod ex hoc non sequitur, quod Pater aliquid recipiat, vel quod Filius aliquo indigeat, sed quod ab ipsis est dilectio qua concordant in quantum personae distinctae sunt.

Ad aliud eadem est solutio, quod ex parte illa qua est principium oppositionis, non est principium nexus et formae.

Bene autem concedo quod Pater diliAd quest.5. git se Spiritus sancto sub hoc sensu quem pono in verbo sic, A Patre est Spiritus sanctus per modum amoris, qui amor

<--- Page Split --->

personalis unit ipsum et nectit ad ea quae amat quasi quaedam forma.

Ad quest. 6. Ad m quod ulterius quaeritur de habitudine ablativi, dicendum quod respiciendo ad modum notionalis actus qui importatur in verbo, construitur cum verbo ablativus in habitudine quasi formæ. Sed duplex est forma, scilicet secundum esse, et secundum bene esse. In ratione formæ secundum esse, non construitur ablativus cum verbo. Forma autem secundum bene esse adhuc dupliciter accipitur, scilicet absoluta quæ quiescit in eo cujus est forma, et respiciens ad alterum procedens ab eo cujus est forma : sicut cum dico, ille est sapiens sapientia, ablativus dicit formam quiescentem in eo cujus est forma, et non in ratione procedentis a sapiente, ut prius est dictum. Cum autem dico, isti diligunt se amicitia, amicitia est forma, et forma dependet a verbo ad verbum. Sed hæc forma tria in se claudit, scilicet quod est procedens ab his qui diligunt se, et quod non est in eis absolute, et quod amicitia

est quasi medium ligans. Similiter secundum rationem intelligendi accipitur in divinis, cum dicitur, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, non accipitur ibi Spiritus sanctus ut Spiritus sanctus, id est, secundum quod est tantum persona in se una et distincta ab aliis, secundum quod significatur in hoc nomine, Spiritus sanctus : sed accipitur ut nexus et amor : et ideo est quasi forma procedens ab utroque diligente, et respectu utriusque diligentis, quia se invicem diligunt : et est in se nexus utriusque.

Ad m quod ulterius quaeritur de posiAtquest. 7. tione Magistri Simonis, dicendum quod sustineri potest, si ly diligunt non dicat nisi actum spirandi : et tunc sumptum est in aptitudine quoad personam spiratam.

Ad m quod quaeritur ulterius, Utrum Ad quest. 8. Pater et Filius diligunt se dilectione quæ est Spiritus sanctus, dicendum quod illa vera est, et magis propria quam illa, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto.

G. Quid sit Spiritus sanctus, hic aperitur.

Sive enim sit unitas amborum, sive sanctitas, sive charitas, manifestum est quod non aliquis duorum est quo uterque conjungitur, quo genitus a gignente diligatur, genitoremque suum diligat, sintque non participatione sed essentia sua : neque dono superioris alicujus, sed proprio suo servantes unitatem Spiritus in vinculo pacis 1. Ecce hic habes Spiritum sanctum esse quo Filius diligitur a Patre, et Pater a Filio : et quo illi duo servant unitatem pacis 2. Spiritus ergo sanctus (ut ait Augustinus in eodem) commune est aliquid Patris et Filii, quidquid illud est. At ipsa communio consubstantialis, et coaeterna est : quæ si amicitia convenienter dici potest, dicatur : sed aptius dicitur charitas, et hæc quoque substantia, quia

<--- Page Split --->

Deus substantia est, et Deus charitas est. Tria ergo sunt, et non amplius : unus diligens eum qui de illo est, et unus diligens eum de quo est, et ipsa dilectio : quæ si nihil est, quomodo Deus dilectio est ? Si non est substantia, quomodo Deus substantia est ?

ARTICULUS VIII.

Utrum Spiritus sanctus sit unitas Patris et Filii, et qualiter sanctitas utriusque ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Sive enim sit unitas amborum, sive sanctitas, sive charitas, etc. »

Aut enim intelligitur de unitate essentiæ, aut personæ. Constat, quod non essentiae : quia licet Spiritus sanctus sit essentia, tamen ipse non est aliquis duorum, ut hic dicit Augustnus : sed unitas essentiae est uterque eorum. Si autem unitas personæ. CONTRA : Pater et Filius non sunt una persona : ergo Spiritus sanctus non est unitas personæ eorum.

non competat. Unde etiam sicut in physicis non sequitur, quod omne quod habet actum unius faciat simpliciter unum, et omne quod habet actum formæ sit simpliciter forma ejus in quo est : ita videtur mihi vere dicendum de Spiritu sancto proutignificatur amore personali : ipse enim est unitas Patris et Filii, non quod sit indistinctus et unus cum Patre et Filio personaliter : sed quia est uniens eos in hoc quod personæ distinctæ sunt, in consensu amoris : et sic etiam cum dicitur, Pater et Filius diligunt se Spiritu sancto, habet actum cujusdam formæ : sicut amicitia vel amor est forma : non tamen ita quod ipse disponat Patrem et Filium sicut forma formatum, sed quia unit, et unire actus formæ est : et sic patet, quod non sequitur, quod Pater et Filius efficiantur una persona in ipso : sed sequitur quod concordant, et ipse est concordia eorum.

Si forte dicatur, quod est unitas notionis. CONTRA : Illa notio non erit nisi communis spiratio activa : Spiritus autem sanctus non est notio illa : ergo videtur, quod nullo modo sit unitas Patris et Filii.

Ad Hoc quod quæritur, Qualiter dicaAt quest. tur sanctitas ? Dicendum quod hoc habet secundum aliud nomen suum quod est spiritus : quia spiritus est liber a materialibus immundantibus et obscurantibus : et ideo ipse qui spiritus aliorum est per appropriationem, dicitur puritas amborum et sanctitas.

QUERAT. ULTERIUS quæritur, Qualiter dicitur sanctitas duorum ? Qualiter enim sit charitas, jam habitum est.

SOLUTIO. Unitas est personalis, quæ persona est Spiritus sanctus, non ut Spiritus sanctus, sed ut amor : et intelligatur unitas quasi formæ quoad hunc actum qui est in quocumque modo vivere unione consensus et amoris, quæ unio procedit ab unitis, et neuter unitorum est, sicut duo lapides quandoque uniuntur aliquo humore ex utroque egrediente : licet illud exemplum tantæ rei

ARTICULUS IX.

An Spiritus sanctus potest dici persona media ?

Deinde quærtur de hoc quod dicit : « Manifestum est quod non aliquis duorum est quo uterque conjungitur. »

<--- Page Split --->

Si forte dicas, quod Spiritus ut est amor est medium, ut est Spiritus sanctus est tertium. CONTRA : Ut est amor, procedit ab utroque, quod autem procedit ab utroque secundum ordinem naturae est posterius utroque : ergo solutio illa non est vera.

conjungere, per hunc actum dicitur medium.

Ad 10 quod contra objicitur, dicendum ad objec quod bene conceditur, quod procedit ab utroque, et multa media sunt, quae tammen ab utrisque extremis procedunt, præcipue inter amicos quorum utriusque consensus tendit in alium : et illud medium habet actum vivendi per modum concordiæ : et consuevit consimile poni in compositione propositionis, quam quia sine compositis non est intelligere, aliquo modo procedit a compositis : et tamen medium conjungens est ipsa composita : et cum situ sit medium, tamen dicitur nota ejus esse quod est tertium adjacens, sed tamen non est omnino simile.

ARTICULUS X.

Quomodo Pater et Filius dupliciter uniuntur?

Ad Hoc sine præjudicio debet responderi, quod nullus ordo qui simpliciter sit ordo, est inter personas : ordo enim naturae non est ordo simpliciter : quod patet, quia omnis ordo ponit prius, et posterius secundum aliquem modum : cum autem diffinitur ordo naturae, diffinitur per negationem prioris et posterioris sic : Ordo naturae est quo alter sit ex altero, non quo alter sit prior altero 1 : quod tamen sine priori et posteriori est in divinis, non contingit enuntiari sine priori et posteriori : et ideo in enuntiatione personarum una ponitur ante aliam, ut significetur ordo naturae : et per hoc patet solutio ad duo objecta.

Ad SECUNDUM autem quod quaeritur, Qualiter ergo Spiritus sanctus sit medium simul, et ultimum quodammodo? Dicendum quod secundum ordinem naturae est persona tertia : sed quia procedit ut amor, et actus amoris est unire et

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sistque non participatione alicujus, sed essentia sua : neque dono superioris, etc. »

Ex hoc enun videtur, quod essentia procedat de essentia : sed quidquid procedit, distunguitur : ergo essentia distinguitur ab essentia vel a persona, quorum utrumque supra improbatur 2.

SOLUTIO. Augustinus intendit dicere, Solutio quod dupliciter uniuntur Pater et Filius in essentia, quæ non participative est in eis : sed uterque est tota essentia, et essentia est totus Pater et totus Filius : hoc enim habetur participative quod habetur secundum partem suæ essentiae, vel secundum partem suæ potentiae, sicut annual ab homine, quia non habetur secundum totum posse suum, quia posse

<--- Page Split --->

suum est prædicari de multis et inesse eis. Similiter homo ab homine habetur participative : et breviter dicendo, quodlibet superius a suo inferiori : qua superius particularur et contrahitur in inferiori. Sic autem non particularur nec contrahitur essentia in Patre et Filio : sed quia Pater et Filius non tantum unum sunt in essentia, sed etiam in eo quod sunt personæ distinctæ habent convenientiam procedentem ab eis in eo quod personæ sunt, sic etiam conveniunt dono sui amoris, quod neuter eorum est. Nec etiam natura permittit, nec intellectus capit, quod procedens a persona distincta sit idem in persona cum ipsa a qua procedit : habet tamen rationem unientis per modum distincti ab unitis ut amor et amicitia, sicut supra dictum est : et hoc est quod dicit, quod suo dono servant unitatem sicut in vinculo pacis.

ARTICULUS XI.

An Spiritus sanctus sit aliquid commune Patri et Filo?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Spiritus sanctus commune est aliquid, etc. »

Qualiter enim est commune?

RESPONSO. Dupliciter, scilicet secundum rationem principii, quia est ab utroque : et secundum rationem medi, et actum amoris et formæ, quia conjungit et unit : sed dissimilitudo ponitur ad amicitiam inferiorum : quia illa uniens duos amicos non est substantia, nec hypostasis distincta ab eis participants talem naturam hominis cum ipsis : sed in divinis propter perfectionem est hypostasis distincta, et est suppositum ejusdem naturæ : unde sicut verbum ibi habet proprium actum verbi, et tamen est hypostasis : ita amor ibi proprium actum

habet amoris, et tamen est hypostasis distincta et una persona in Trinitate : et hoc intendit.

ARTICULUS XII.

An plures possint esse divinae personae quam tres ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Tria ergo sunt, et non amplius, etc. »

Et est hic quaestio, Utrum possint esse personæ divinæ quam tres ? Et secundo, Utrum necesse sit esse istas tres, et non alias ?

Videtur autem, quod plures possint esse, et debeant.

<--- Page Split --->

alio per generationem, et aliam penes non esse ab ipso per spirationem: jam ergo habemus quatuor ad munus, duas penes non esse ab alio, et duas penes esse ab alio.

Sed quia omnes infideles garriunt contra fidem de numero personarum, ponamus rationes efficaces ad probandum, quantum potest humanum ingenium, sufficere numerum esse trinum.

Et primo sic : Relatio distinguit Tri-

nitatem aut secundum genus, aut secundum. speciem. Non secundum genus : quia in genere nihil refertur, et nihil est in genere quod non sit in aliqua specierum : ergo secundum speciem distinguit : et supponatur hic illa relatio esse originis, et non alia, quia hoc infra necessario probabitur : cum ergo esse ab alio et non esse ab alio sint relationes in genere, non distinguunt Trunitatem : oportet ergo addere super esse ab alio, et non esse ab alio : et quaeramus per quid additum hoc potest specificari ? Si enim dicam sic, non esse ab alio per generationem, negatio non specificat nisi intelligatur esse ab aliquo alio modo quam per generationem : in eo autem quod nullo modo est ab aliquo, non specificat si dicat partem communitatis quae est in negatione in genere : quod enim nullo modo est ab alio, non est ab alio per generationem, sed non convertitur : ergo non esse ab alio per generationem est pars ejus quod est non esse ab alio simpliciter, et ita non ponit aliquid super ipsum : ergo oportet, quod determinetur ex parte post per affirmmationem sic, qui non est ab alio a quo alius . tunc enim aliquid affirmative est additum : sed cum adhuc hoc sit in genere, non specificat : ergo oportet ulterius specificare sic, qui non ab alio a quo alius hoc modo vel illo, quod determinet originem in specie personae, sicut per generationem, vel spirationem.

Modo ostendam, quod non possunt esse nisi isti duo modi specificantes.

<--- Page Split --->

dicendo se, dicit illud quod est intra naturam : dictum autem distinctum est a dicente : ergo est ibi distinctum in hypostasi, et unum in natura : et ostensum est supra, quod dicere summo spiritui est generare : ergo habemus unum modum qui producit duas personas, scilicet generantem et genitum : et ille modus supra probatus est 1 : et probatum est ibidem, quod non potest esse nisi unus generans, et unus genitus. Ex parte autem communicationis per voluntatem, id quod procedit jam manens intra naturam ejus a quo procedit, non est nisi amor : et cum non habeat oppositionem diversam ad Patrem et Filium, necesse est procedere ab utroque, ut probabitur in sequenti distinctione 2. Cum autem in divinis non sit multitudo proprietatum per materiam, sed speciem tantum, non potest esse amor amoris, vel alius amor, sicut supra probatum est quod non potest esse Filius : ergo non possunt esse nisi tres personae.

eis distinctis, sicut est amor vel amicitia : ergo cum illud in divinis non possit esse nisi perfectum, erit persona in divinis, et ita erunt tres personae.

SOLUTIO. Dicimus, quod tantum sunt tres personae.

Ad omnia autem quæ objiciuntur in contrarium, dicendum quod penes esse ab alio, et non esse ab alio, nulla accipitur persona nisi plus addatur : sicut etiam probat objectio facta. Unde tria consideranda sunt in eo quod facit personam, scilicet quod sit proprietas in specie determinata, et quod sit proprietas originis, et quod habeat oppositionem relativam ad omne id a quo distinguit: unde cum non esse ab alio non sit in specie determinata proprietas, et similiter esse ab alio, nulla sumitur distinctio penes illa. Sed non esse ab alio a quo alius per generationem, et non esse ab alio a quo alius per spirationem, sunt quidem in specie determinatae proprietates, sed non habent oppositionem : et ideo non constituunt diversas personas, sed unam tantum. Similiter esse ab alio cum sit in genere, nullam facit: sed esse ab alio per generationem, et esse ab alio per spirationem, inter se non habent oppositionem et ideo necessario uni personæ conveniunt sicut et præcedentes : vel oportet, quod aliqua oppositio quæratur inter eas: et hæc est oppositio, quod esse ab alio per spirationem dicit esse a Patre et Filio, et ideo per generationem esse ab alio, et per spirationem esse ab alio, uni non conveniunt.

Et ex hoc patet solutio ad omnia objecta quæ objecta sunt de relationibus, et de eo quod est esse ab alio, et non esse ab alio: patet enim quod est necesse quod quælibet relatio ponat duo extrema quæ sint personæ diversæ: quia una relatio non habet unam oppositionem ad aliam: et ideo duo respectus eidem convenire possunt.

<--- Page Split --->

Ad 1D autem quod objicitur de potentia aliuss, ostensum est, quod nullam diffispirandi, supra solutum est in suo simili rentiam haberet ad istum, et sic non fade generatione Fillii : quia si spiraretur ceret numerum.

H. Quod Spiritus sanctus sicut communis est Patri et Filio, ita commune nomen habet proprium.

Hic notandum est, quod sicut Spiritus sanctus in Trinitate specialiter dicitur charitas quae est Patris et Filii unio : ita et nomen tenet proprie, quod Patri et Filio communiter quodammodo congruit. Unde Augustinus in libro XV de Trinitate1. Si charitas, inquit, qua Pater diligit Filium, et Patrem diligit Filius, ineffabilem communionem demonstrat amborum, quid convenientius quam ut ille proprie dicitur charitas, qui spiritus est communis ambobus ? Hoc enim sanius creditur et intelligitur, ut non solum Spiritus sanctus charitas sit in illa Trinitate, sed non frustra proprie charitas nuncupetur propter illa quae dicta sunt : sicut non solus in illa Trinitate vel Spiritus est vel sanctus : quia et Pater spiritus, et Filius spiritus : et Pater sanctus, et Filius sanctus : et tamen ipse non frustra dicitur Spiritus sanctus. Qui enim est communis ambobus, id vocatur ipse proprie, quod ambo communiter. Alioquin si in illa Trinitate solus Spiritus sanctus est charitas, profecto et Filius non solius Patris, sed etiam Spiritus sancti Filius invenitur. Ait enim Apostolus de Deo Patre, Transtulit nos in regnum Filii dilectionis suae2. Si ergo non est in ista Trinitate charitas Dei nisi Spiritus sanctus, Filius est etiam Spiritus sancti. Sed quia hoc absurdissimum est, restat ut non solus ibi sit charitas Spiritus sanctus, sed propter ista de quibus satis disserui, proprie sic vocatur.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIII.

Qualiter hoc nomen Spiritus conveniat specialiter Spiritui sancto, et quomodo sanctus ducatur ?

Deinde quaeritur de hoc quod continetur in ultimo cap. ibi, « Hic notandum est, quod Spiritus sanctus, etc. »

Et quaeritur de hoc nomine quod est Spiritus sanctus, qualiter conveniat specialiter Spiritui sancto ?

Spiritus enim poni consuevit in sacra Scriptura pro principio vitæ, sicut, Joan. VI, 64 : Spiritus est qui vivificat : caro non prodest quidquam. Et, in Genes. I, 2 : Spiritus Dei ferebatur super aquas : quia in aquis primo apparuit anima vitæ.

Cum ergo una sit vita trium, non debet spiritus proprie referri ad unam personam.

Si forte dicatur, quod dicitur a spiritualitate : hoc iterum nihil est : quia haec convenit naturae divinae proprie. Si dicatur, quod spiritus dicitur a spirando : hoc iterum nihil est : quia spirare convenit omnibus.

Solutio . Dicendumsinepræjudicio , soluto . quoddicturaspirando : sedspiraredici - turaspiritucunittendo : spiritusenimestdeinterrorbusaffectus , undeemis - sioamorisestemissiospiritus : tumquiacalidumspirarefact , etamorignisdivnusestquispriarefacitaf - fectum : tumclamquiahominescon - cordantesconsprantnosculoinquoestconjunctioorisspirantisadosspirans , utnoteturconjunctiospirituuminterius . Perhuncmodum , cumverissimacon - junctiositinterPatremetFiliuminSpi - r i t u , conjunctioipsaspiritusvocatur . Sanctusautemadditur , quiadicitsince - ritatemadactumspirandi . Suntenimquædamnominaquæabsolutedictano - tantgeneraleshabitus , sicutbonus , s a n - c t u s , ethujusmodi : etconjunctacumaliisordinatisadactumaliquem , dicuntbonitatemadactumillum , sicutcumdiciturbonuscitharcedus , ethujusmodi . ItadiciturSpiritussanctusproptersan - ctitatismunditianetimmaterialitatemconspirandiamoreminPatreetFilio : etquiaproceditutamor : ideocongruen - tiamhabetanominequodestSpiritussanctus .

Et per hoc patet solutio ad objecta de de facili.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO XI.

A. Quod Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio.

Hic dicendum est Spiritum sanctum a Patre esse et Filio, et procedere a Patre et Filio : quod multi hæretici negaverunt. Quod autem de utroque procedat, multis divinorum eloquiorum testimoniis comprobatur. Dicit enim Apostolus : Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra ⁷. Ecce hic dicitur Spiritus Filii. Et alibi, Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus ². Ipse etiam Filius de Spiritu sancto dicit in Evangelio : Quem ego mittam vobis a Patre ³. Patris autem Spiritus dictus est, ubi legitur, Si Spiritus ejus qui suscitavit Jesum a mortuis habitat in vobis⁴. Et ipse Christistus dicit : Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis ⁵. Et in alio loco, Quem mittet Pater in nomine meo ⁶. Et alibi ipse Filius de Spiritu sancto ait, De patre procedit ⁷. His et aliis auctoritatibus pluribus ostenditur, quod Spiritus sanctus a Patre et Filio procedit.

DIVISIO TEXTUS.

« Hic dicendum est Spiritum sanctum a Patre esse et Filio, etc. »

Hic incipit pars illa in qua agitur de Spiritus sancti processione per comparationem ad terminum a quo, sive ad principium a quo procedit. Et dividitur in duas partes : in quarum prima probat, quod procedit tam a Patre quam a Filio.

In secunda autem probat, quod non plenius ab uno quam ab alio, et hæc incipit in distinctione XII, ibi, A, « Item quaeritur, Cum Spiritus sanctus procedat a Patre et Filio, etc. »

Ista distinctio quæ primam partem continet, dividitur in quatuor partes : in quarum prima ostendit Spiritum a Patre et Filio procedere. In secunda ponit oppositiones Græcorum in contrarium, ibi, B, « Græci tamen dicunt Spiritum sanctum, etc. » In tertia solvit, ibi, C, « Nos

<--- Page Split --->

autem illa verba ita determinamus. » In quarta et ultima confessionem Graecorum reducit ad nostram, ibi, D, « Sciendum est tamen, quod Graeci confitenitur, etc. »

Littera autem per se patet.

ARTICULUS I.

Quid sit procedere ?

Ante Litteram occurrunt quinque quarenda : quorum primum est, Quid sit procedere ?

Secundum, Utrum procedere secundum unam rationem conveniat utrique personæ procedenti, et quot modis contingat processionem fieri in divinis ?

Tertium, Utrum procedat Spiritus a Patre et Filio in quantum unum sunt, vel in quantum plures ?

Quartum, Si procedit ab eis in quantum unum sunt, utrum uniens sit essentia vel notio vel persona ?

Quintum et ultimum, de potentia spirativa, qualiter sit in Patre et' Filio, et utrum una sit in tribus ?

AD PRIMUM PROCEDITUR SIC :

ergo videtur, quod non conveniat divinis.

<--- Page Split --->

recipit Pater a Filio : ergo videtur, quod Spiritus non habet processionem quae sit in divinis a Filio in Patrem.

et vivificantem ex Patre procedentem, et in Filio requiescentem 1. » Ergo videtur, quod a Patre procedat, et non revertatur : et ita videtur processivus sumi vel ad similitudinem causati de causa, vel ad similitudinem motus recti ex aliis et in aliud.

Item, Spiritus sanctus processio est secundum originem : quia procedere sibi ab alio est esse ab alio : secundum originem autem non procedit nisi causatum a causa : ergo videtur, quod hoc modo sumatur in divinis.

SOLUTIO. Dicendum, quod nulla similituido secundum veritatem potest demonstrare processionem aeternam, sicut nec Filii generationem : tamen secundum aliquid, longe similitudine sumpta, sumitur ratio processionis a processione causati, et secundum aliud a processione motus processivi. Spiritus enim sanctus procedit ratione personae distinctae a Patre et Filio, ut ab uno principio : et quoad hoc sumitur magis similitudo a processione causati a causa, quod processione sui exit ab ea et distinguitur ab ea : et noto modo causam efficientem, et causatum causa efficientis effectum. Secundum autem quod attenditur modus processionis, quia scilicet procedit ut amor : sic habet similitudinem ad aliud quod est in motu processivo, sicut ad amorem qui movet in processivo motu : diligens enim quodammodo egreditur in rem dilectam, et dilectus in rediligendo quodammodo regreditur, et ipse amor est medium egrediens ab cis. Et quoad hoc est similitudo licet exigua ad motum processivum. Sed quoad hoc quod Spiritus sanctus est in eadem essentia cum Patre et Filio, est dissimilitudo ad processionem causati a causa : quia causatum causae efficientis non est ejusdem essentiae cum causa. Quoad hoc vero quod non est processio distans per locum et motum, est dissimilitudo ad motum processivum.

<--- Page Split --->

A4 1. DICENDUM ergo ad primum, puod licet indstantia sit ibi per naturam et esse, est tamen ibi distinctio loco distantiae, distinctio (inquam) personae procedentis ab eis a quibus procedit.

A4 2. AD ALIUD dicendum, quod processio in quantum est motus ad alium locum in quo est desideratum, dicit indigentiam : sed quædam processio est communicationis sui, de qua dicit Dionysius, quod bonum procedit in omnia bonum participantia : et illa processio fit ex largitate, et illa maxime convenit processioni personarum, quæ non ostendit indigentiam, sed communicationem naturae per modum amoris.

A4 3 Ad ALIUD dicendum, quod modus processionis ex parte illa qua localis et indigens, est ex aliquo in aliud : sed non ab illo transsumitur similitudo, sed potius ut amor procedit ab aliquo quem unit cum eo quem diligit : sicut amor appetitus in motu processivo procedit in desideratum, et si desideratum amare posset, e converso procederet amor suus in amantem : sed tamen adhuc hoc per omnia non est simile, nisi unus amor procederet ab amante et amato, et se illa duo amarent illo amore.

A4 4. Ad ALIUD dicendum, quod in veritate Pater diligit Filium amore qui est Spiritus sanctus, et e converso Filius Patrem amore qui est Spiritus sanctus : tamen non videtur concedendum, quod Spiritus sanctus procedit a Patre in Filium, et e converso : quia cum dicitur, procedit in Filium vel in Patrem, per præpositionem in non notatur habitudo principii, sed potius recipientis. Unde cum Pater et Filius habeant se ad Spiritum sanctum ut principium, non conceditur ista, Spiritus sanctus procedit a Patre in Filium, et minus ista conceditur e converso : et quoad hoc non habet similitudinem cum circulo in quo clauditur motus processionis : sed quoad hoc quod virtus spirandi et processiva Spiritus est a Patre in Filio

per generationem : et refertur hoc ad Patrem : per denotationem enim auctoritatis in Patre, habet aliquam similitudinem cum circulo, licet remotam, sicut est in omnibus similibus terrenis quando ad divina referuntur.

Ad ALIUD dicendum, quod Pater in se reflectit ardorem per recognitionem auctoritatis spirandi, ut dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod Dionysius loquitur ibi de amore essentiali, qui movet se ad effusionem donorum in rationalem naturam, angelicam, et humanam, et etiam in omnia naturalia, et movet illa reordinanda in Deum : ut diligant vel naturali appetitu, vel rationali, vel per gratiam, vel gloriam.

Ad ALIUD dicendum, quod auctoritas Hieronymi non intendit, quod procedit a Patre in Filium, et e converso : sed quod unit quodammodo non proprie Patrem et Filium : et de illo modo unionis dictum est t.

Ad ALIUD dicendum, quod nullum est debitum in divinis : debitum enim sonat obligationem : licet enim in una persona sit auctoritas et principium ad aliam, tamen sunt unius honoris et æqualis dignitatis propter unitatem substantiæ : et ideo Filius profundit amorem gratuitum, sicut et Pater.

Ad ALIUD dicendum, quod quoad hoc quod in circulari motu processivo et etiam cœli est dextrum et sinistrum, non sumitur similitudo : quia hoc sine dubio non convenit : quia licet Filius habeat a Patre quod procedit ab eo, tamen ipse est cum Patre unum principium Spiritus sancti, ita quod in Filio in nullo deficit vis spirals.

Ad ALIUD dicendum, ut supra dictum est, quod in parte similitudinem habet processio causati, et in parte non.

Ad 10 quod ultimo objicitur de Damasceno, dicendum quod ipse non intendit dicere Spiritum non esse Filii : quia hoc dicit infra, quod dicimus esse Filii Spiri-

<--- Page Split --->

tum, a Filio autem non dicimus : et hoc verum est quod non est a Filio auctore spirationis : et hoc vult dicere per hoc quod dicit, quod in Filio requiescit : quia nec Filius reddit potentiam spiritalem, nec transfundit in alium qui spiret cum Patre et Filio, sicut ipse virtutem spirandi a Patre accepit. Sunt tamen qui simpliciter dicunt Damascenum hic Græcorum opinionem vel errorem sapuisse. Quidquid tamen de hoc sit, Glossa vera est quam nos posuimus : et ita sustineri potest præcipue cum dicta ejus in Sententiis et a Magistris valde venerabiliter suscipiantur : et Magister in Sententiis de ipso dicit, quod liber catholicussit, et quod Papa Eugenius eum transferri fecerit.

ARTICULUS II.

Utrum procedere univoce convenit Filio et Spiritui sancto, et quare processio potius additur spirationi quam generationi ?

Secundo quaeritur, Utrum procedere per unam rationem conveniat Filio et Spiritui sancto ?

Dicit enim Filius de se, Ego ex Deo processi 1 : et dicit de Spiritu sancto, Spiritus qui a Patre procedit 2 : aut ergo univoce, aut æquivoce. Si univoce : ergo unus modus processionis tantum est in divinis, quod falsum est, quia Filius procedit per generationem, Spiritus sanctus per spirationem non per generationem. Si autem æquivocum : ergo nihil habet commune : et sic si unus est ab alio, alius non erit ab alio, quod falsum est.

Utrenusquaeritur, Cum procedere sit commune generationi et spirationi, quare retinet ipsum spiratio potius quam

generatio ? Videtur enim e converso esse debere : quia procedere nascendo, est procedere processione naturae : procedere autem ut amor a consensu, non videtur esse procedere nisi secundum quid : et ita videtur, quod Filius magis proprie procedit quam Spiritus sanctus.

Solutto . Quidamdicunt , quoddiciturunivoceetinrationeetinnominege - neris : ethæcratioestexireabaliisvelabaliopersonaliter . Sedhocnihilest : quiaindivinisnullaestratiogeneris , velspeciei , velalicujuscommunisutcommunis , ' nisiejusquodestcommunereetnatura . Undedico , quodcumdici - turdeFliioquodprocedit , idemsignifi - caturinsubjectoetprædicatosubalteromodosignificandi . SimilitercumdeSpi - ritusanctodiciturquodprocedit . IlleautemmodussignificandiestquædamintentiocommunitatisprocessionisadactumprocessionisutriusqueFiliietSpi - ritussancti , etinrationeprocessionishabetunamrationem .

A b m quod contra objicitur, dicendum quod differens modus accidit propter aliud significatum generationis, et processionis, et spirationis, et non debet dici quod generatio et processio sint species et genus in divinis, et similiter nec spiratio et processio.

A b m quod ulterius quaeritur, dicendum quod generatio secundum intellectum, licet non secundum rem, addit super processionem in qua significatur ratio procedentis, scilicet filiatio : quia Filii est nasci et generari. Spiratio autem Spiritus sancti, non audeo dicere, quod nihil vel minus addit quam generatio filii : sed tamen est per modum amoris, et amor secundum suum nomen non sonat in aliquem distinctum sicut Filius : ideo retinet processionis nomen, quae dicit ad minus distantiam distinctionis. Sunt ta-

<--- Page Split --->

men qui dicunt, quod minus addit spirato sua processioni quam generatio : quia spiratio secundum suum nomen non dicit substantialem fluxum persona a persona : et ideo retinet nomen generis : sicut proprium dicitur praedicatum convertibile : tamen cum duplex sit predicatum convertibile, scilicet essentiale ut diffinitio, et accidentale convertibile, accidentale nomen proprii retinet : et sic in multis fit.

ARTICULUS III.

Utrum Spiritus sanctus procedit a Patre et Filio in quantum unus sunt vel plures?

Tertio quaeritur quaestio difficilis, Utrum, scilicet Spiritus sanctus procedat a Patre et Filio in quantum unum vel unus sunt, vel in quantum plures ?

Videtur, quod procedat ab eis in quantum sunt plures.

in quantum habent proprietatem spirandi : ergo spirant Spiritum in quantum plures sunt, et non in quantum unus.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

Spiritus sanctus sit unum simplex, non potest procedere a duobus secundum unam principii rationem. nisi diceretur quod aliter esset principium ut Pater, et aliter ut mater, quod absurdum est : quia ex hoc sequeretur, quod Spiritus est genitus, et materialiter ab uno, et active ab alio, et sequeretur quod esset ex commixta divinitate duorum, et sequeretur quod exivisset de potentia ad actum, et alia multa absurda : ergo non potest hujusmodi poni.

rando : et ideo necesse est respondere fere omnibus rationibus inductis et pro una parle, et pro altera.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Pater et Filius non sunt unus spirans propter rationem objectionis : tamen unum sunt in spirando : quia spirans dicit actum suppositorum, et non dicit ita principaliter comparationem ad Spiritum, vel ad vim spirativam in Patre et Filio : sed tamen sunt unum principium : quia principium nominat notionem secundum comparationem ad spiraturn et principiatum, et in comparatione ad vim spirativam. Spirans autem non habet comparationem nisi ad supposita eorum quae spirant : et quia illa sunt duo, Pater et Filius sunt duo spirantes, non unus : sed unum principium spirationis.

Ad ALIUD dicendum, quod spiratio activa proprietas est, quae non determinat essentiam, sed personas Patris et Filii. Et ad hoc quod objicitur, quod una proprietas non est duorum subjectorum, Dicendum quod hoc verum est in illis suppositis quae per essentiam et substantiam dividuntur ab invicem : in illis enim quod inest uni, idem numero non inest alii : sed duobus suppositis quae in nullo diversa sunt, nisi inter ea relationis oppositio, potest inesse idem in quantum non relative opponuntur : Pater autem et Filius talia sunt supposita divinae naturae, et secundum quod comparantur ad virtutem spiralem et ad Spiritum sanctum, non habent oppositionem relativam inter se : ergo secundum hoc remanent idem, et sic unum numero erit, quod in hac comparatione inest eis : hoc autem est proprietas spirandi : et sic unum sunt principium spirandi Spiritum sanctum.

Ad ALIUD dicendum, quod concedo quod Pater et Filius non sunt unus qui sit principium, nec unus spirans : quia ly annus adjectivum esset, vel substantivum : et in utroque sensu falsa esset locutio : quia ly annus semper diceret unitatem personae spirantis : sed ut dictum

Ad I.

Ad I.

<--- Page Split --->

est, sunt unum principium, vel unum in spirando.

dem modo se habente et secundum idem spirali virtute spirant Spiritum sanctum.

AD ALIUD dicendum, quod in actu personali importante rationem oppositionis et distinctionis personarum, una non potest alii uniri secundum rem nec secundum intellectum : ut Pater et Filius non uniuntur in generando : quia generare dicit rationem oppositionis inter Patrem et Filium : sed in actu non importante rationem oppositionis inter eos, de necessitate uniuntur, cum in omnibus idem sint nisi ubi dividit eos oppositio relationis.

AD ALIUD bene concedo, quod non sic uniuntur : sed ut unum in spirando.

AD ALIUD dicendum, quod quamvis amor personalis sit eorum distinetorum, ut in praecedenti distinctione probatum est, non tamen procedit ab eis ut distincti sunt : sed ut unum, et ideo objectio illa non valet.

AD ID quod objicitur in contrarium, dicendum quod in inferioribus ad causandum compositum oportet construere multiplicem modum causantis : quia unus modus causantis non produceret nisi unum : sed in superioribus non est causa, sed ratio principii, et Pater et Filius simul non faciunt compositionem principii : imo propter eorum indivisibilitatem, quae est inter eos in omnibus in quibus relationis oppositione non distinguuntur, est in eis unum principium unde spirant.

Et per hoc etiam patet solutio ad sequens : quia scilicet aggregatio prioris numeri cum adjecta unitate constituit posteriorem, et sequens compositor est quam praecedens : sed non sic Pater et Filius aggregati sunt aliquo adjecto, vel simul ipsi soli existentes constituunt Spiritum sanctum.

AD ALIUD dicendum, quod de calore naturali non est simile : quia simplex non est id quod constat ex diversis virtutibus. Pater autem et Filius ut unum principium accepti non faciunt compositionem : et ideo una et eadem et eo-

ARTICULUS IV.

Utrum uniuntur Pater et Filius in quantum sunt principium Spiritus sancti, per essentiam, vel per notionem, vel per personam ?

Quarto quaeritur, Utrum uniuntur Pater et Filius in quantum sunt principium Spiritus sancti, per essentiam, vel per notionem, vel per personam ?

Videtur autem, quod in essentia uniuntur, quia dicit Anselmus, quod per essentiam Patris et Filii tota deitas est in Spiritu sancto.

Item, Quod ridiculum est credere quod propter relationem Patris tota deitas sit in Spiritu sancto : ergo videtur, quod spirant Spiritum sanctum in quantum unum sunt in essentia et natura.

Item, Hoc videtur quia in divinis non sunt nisi tria, scilicet essentia, notio, et personæ : personæ autem distinctæ sunt, notiones vero distinguunt : ergo non uniunt : ergo si aliquo uniuntur personæ, hoc erit essentia : sed Pater et Filius sunt principium Spiritus sancti ut unum sunt : ergo videtur, quod hoc unum sit unum essentiae.

Item, Spirare est dare essentiam divinam Spiritui sancto : ergo processio Spiritus sancti est substantialis, quia procedendo accipit substantiam, sicut et Filius : ergo videtur, quod sicut generatio est actus naturae et substantiae, ut dicit Damascenus. ita etiam procedere : et sic reducitur ad unitatem substantiae Patris et Filii.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

ctum : erit etiam in Spiritu sancto sufficiens quod spiret Spiritum sanctum, quod falsum est.

secundum modum intelligendi, ut supra probatum est de potentia generandi. Et si quaeritur, quae sit ista virtus spiralis ? in sequenti quaestionis articulo determinabitur.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod Anselmus dicit verum, quod essentia est causa sicut in qua ut in radice est virtus illa : sed non tamen sola essentia est sufficiens causa.

Ad autem quod contra objicitur, diAd objeccendum ut supra de potentia generativa, quod licet una sit essentia trium, non tamen eadem est comparatio essentiae ad notiones et relationes in tribus : praecipue quia potentia dicit essentiam in potente, et non in se. Dico autem non esse unam comparationem, quia non ad eamdem rationem comparatur in tribus.

Ad autem quod objicitur, quod esAd objecsentia secundum hoc determinatur proprietate, Dicendum, quod falsum est : non enim idem est essentiam comparare ad proprietatem per identitatem cum hac persona vel illa quod est determinari : quia determinari est distingui proprietate : comparare autem ad hoc est essentiam in hac vel illa persona ostendere idem illi, et causare naturales in ea operationes prout potentia est causa.

Ad quod objicitur, quod notio sit Adobjecpost actum spirandi secundum rationem intelligendi, Dicendum, quod in divinis non est verum : non enim potest agere nisi persona distincta : non autem distinguitur nisi proprietate : ergo distinguens et distinctum, id est, persona et proprietas secundum rationem intelligendi sunt ante actum notionalem : sed in inferioribus in quibus relationes a motu et mutatione causantur, verum est quod objicitur.

<--- Page Split --->

ARTICULUS V.

Qualiter potentia spirativa sit in Patre et Filio, et utrum una sit in tribus, et qualiter differunt virtus spirativa et generativa ?

Quinto et ultimo quaeritur de potentia spirativa, qualiter sit in Patre et Filio, et utrum una sit in tribus ?

Et proceditur sic :

Alio modo dicimus spirare quaedam viva vel onnia, sicut quae a tractu spiritualis substantiae quae est aer, dirigendo illam et subtiliando, inspirando et exspiraudo in spiritu retento habent vitam vel vitae adminiculum, sicut respirantia et inspirantia, sicut ea quae habent pulmonem et cannam.

Omnia autem dicimus spirare secundum quod spiritus generatur ex evaporatione humidi in alimento ad cor vel ad membrum quod est loco cordis, et ibi digeritur, ut fiant in eo operationes naturales et vitales et animales, secundum quod ad diversa dirigitur : secundum naturam enim spiritus oriuntur a corde, sicut humores ab hepate. Si ergo in divinis est virtus spiralis, videtur quod aliquo istorum esse debeat.

Videtur autem, quod nullus competat. Primus enim non competit, cum evaporatio sive corporalis sive spiritualis sit ad subtiliorem naturam quam evaporans et spirans : Spiritus sanctus autem non est subtilioris naturae quam Pater et Filius. Secundus etiam non competit : quia sic Spiritus sanctus esset aliquid extrinsecus adveniens Patri et Filio, quod fuit haeresis impiissimi cujusdam Theodorici, qui dixit Spiritum esse alienam virtutem a Patre et Filio : et hoc fuit etiam haeresis Nestorii et Sabellii, qui non ponebant nisi unam personam esse in divinis, sicut erat una substantia, et dicebant Spiritum omnis libertatis esse servum Patris et Filii, sicut aliena virtus superingrediens in nos servit nobis. Tertius iterum non videtur competere : quia illa evaporatio est ab extrinseco nobis ingesto per operationem caloris naturalis : nihil autem talium cadit in Deum : ergo videtur, quod in Deo non sit virtus spiralis.

Si autem propter hoc dicatur, quod Sed contra. non est virtus spiralis in Deo. Contra : Cujus est actus, ejus est potentia : sed actus spirandi est in Deo : ergo est potentia in ipso ad spirandum.

SOLUTIO. Dicimus, quod in veritate virtus spirandi est in Patre et Filio, et est media inter essentiam pure et personam pure sumptam per omnem eumdem modum quo virtus generativa sit medium. Et si quaeris, qua similitudine ? Dico,

<--- Page Split --->

quod ad emittere spiritum est in eo virtus spirativa : quod enim in inferioribus est attractio spiritus, hoc est indigentiae propler refrigerium pectoris : sed si de superabundantia homo posset emittere spiritum suum, ut in illo communicaret naturam mentis spiritualis, hoc esset aliquo modo simile : sic enim est in Patre et Filio quod non concordant tantum unitate essentiae, imo etiam consensu spiritus in voluntate. Unde sicut Pater communicat naturam per generationem, ita etiam Pater et Filius communicant naturam per emissionem hujusmodi spiritus : et ab hoc spiritu qui est natura spiritualis, dicitur vis spirativa in Patre et Filio. Bene autem concedo, quod non sumitur similitudo a corporalibus spiritibus nisi remote valde : licet quidam dicant, quod a corporali spiritu sumitur similitudo : hoc autem timeo dicere, quia secundum hoc spiritus metaphorice conveniret divinis, et similiter vis spirandi in Deo diceretur symbolice. Unde credo melius, quod dicitur a virtute emittendi Spiritum cui communicatur natura divina, sicut communicatur per generationem Filio.

sit essentia, vel persona ? Dicendum, quod quidquid est in divinis est essentia, quia nihil distinguitur ab essentia, nec essentia distinguitur ab aliquo : non tamen idem est propter hoc modus significandi : et secundum modum dico esse medium inter essentiam et personam : et quia radix est essentia, et actus est personæ. Unde potentia cum actu et in actu accepta medium est, secundum aliquid ipsius tenens rationem unius, et secundum aliquid rationem alterius.

Ersoraquodsiquæratur , qualiterdif - feruntvirtusgenerativaetvirtusspirati - v a ? Dicendum , quodplanumestadhocresponderepercomparationemadactus : quiatuncdifferuntsicutspirareetgene - r a r e . Siautemaccipianturinradice , d i - cendumquodnondifferuntre , sedra - tione : quiagenerativaradicaturinra - dicesecundumquodestnatura : spira - tivaautemradicaturinipsasecundumquodestvoluntas , nonquidemvoluntascomparataadextrasicutadcausatum , sedvoluntasamoriscommunicanditan - tumessequantumestipsecommuni - c a n s .

Ad object. Ad id autem quod quaeritur, Utrum

B. Quod Græci non concedunt Spiritum sanctum procedere a Filio.

Græci tamen dicunt Spiritum sanctum procedere tantum a Patre, et non a Filio. Quod ideo dicunt, quia veritas in Evangelio fidem integram continente, de processione Spiritus loquens, solum Patrem commemorat, dicens: Spiritus veritatis qui a Patre procedit1. Et etiam ideo, quia in principalibus conciliis quæ apud eos celebrata sunt, ita symbola eorum subjunctis anathematibus sancta sunt, ut nulli de Trinitatis fide aliud docere vel aliter prædicare quam ibi continetur, liceat. In quibus quidem symbolis cum Spiritus sanctus commemoretur procedere a Patre, et non a Filio, Quicumque, inquiunt, a Filio eum procedere addunt, anathema incurrunt :

<--- Page Split --->

unde et nos arguunt anathematis reos. Addunt etiam ad assertionem suæ opinionis, et in testimonium nostræ damnationis, de symbolo fidei, quod secundum traditionem prædictorum conciliorum Leo III Romæ transcriptum in tabula argentea post altare beati Pauli posita posteris reliquit pro amore (ut ipse ait) et cautela fidei orthodoxæ. In quo quidem symbolo, in processione Spiïitus solus commemoratur Pater, his verbis, « Et in Spi- « ritum sanctum Dominum, et vivificatorem, ex Patre procedentem : cum « Patre et Filio coadorandum et glorificandum, etc. » Illud est symbolum quod in missa cantatur, editum in Nicæno concilio 1 : in fine cujus subjunctum est, Qui aliud docuerit, vel aliter prædicaverit, anathema sit. Ideoque Græci nos anathematizatos dicunt, quia dicimus Spiritum sanctum a Filio procedere, quod ibi non continetur. Quod enim secundum nos ibi dicitur, « Qui a Patre Filioque procedit : » alterum a Latinis est additum, scilicet Filioque.

ARTICULUS VI.

Quæritur de controversia Græcorum et Latinorum de processione Spiritus sancti, utrum a Patre procedat tantum ut dicunt Græci, vel a Patre et Filio sicut dicunt Latini ?

Deinde quæritur de hoc quod dicitur : « Græci tamen, etc. »

Et quæritur hic de controversia Græcorum et Latinorum de processione Spiritus sancti. Et ponemus primo rationes et auctoritates pro Græcis, postea pro Latinis solvemus rationes et auctoritates Græcorum.

a Filio, nec e converso a Spiritu sancto Filius.

<--- Page Split --->

et ab ea quæ in ipso et in seipsis et in invicem coæterna pullulatione mansione permanserunt inegressibilia. Et secundum commentum vocat cor Patrem secundum illud Psalmi xliv, 2: Eructavit cor meum verbum bonum. Ergo pullulationes Filii et Spiritus sancti sunt ex corde quod est Pater: ergo videtur, quod licet sint in ipso sicut in principio originis, et in se in existentia personali, et invicem secundum identitatem naturae, quod tamen secundum originem naturae Spiritus non reducitur ad Filium, nec e converso. Hypotyposes autem idem est quod divinæ personæ. Cætera auctoritatis verba plana sunt.

lumine nec semper ab invicem abscinduntur, et usque ad nos gratiam luminis emicant vel emittunt : eodem modo Filius et Spiritus sanctus geminus Patris radius, usque ad nos miserunt lumen charitatis, et Patri sunt conjuncti. Et quemadmodum a quodam fonte aquarum duo rivuli manant positione divisi, hujusmodi vero qualitatem unam et eamdem possident : eodem modo Pater fons vitæ per fluvium quemdam Filii et Spiritus sancti in nos mittit gratiam : et isti usque ad nos processerunt, et inseparabiles a Patre nihilominus exstiterunt. Ex hoc idem accipitur.

Sed contra SED CONTRA : Hæ plurimæ rationes sunt et auctoritates, tam in Evangelio quam in originalibus Sanctorum, quarum sufficientiam in Littera Magister adducit.

<--- Page Split --->

Rationes autem sunt istae :

Si autem dicit relativum. Contra : Relativum sive ad aliquid est, cujus hoc ipsum esse quod est, ad alterum est. Quæro igitur, quod sit illud alterum ad quod est esse relativi : si quodlibet alterum : ergo Pater non esset tantum Filii Pater, sed etiam cujuslibet alterius, quod absurdum est : si autem illud alterum ad quod est esse relativi, est oppositum relative : ergo ex hoc quod Filius est ad Patrem, non habet esse quod distinguat eum a Spiritu sancto : quia relativum nec est ens nec esse habet, nisi ad id ad quod est per oppositionem : ergo redit primum quod ex hoc non distinguuntur ab invicem Filius et Spiritus sanctus, quod ambo diverso modo referuntur ad Patrem.

Si forte aliquis tantum insaniat, quod dicat quod non in omnibus personæ sunt unum præter oppositionem relationis, convincitur ex natura simplicitatis divinae : quia ex hoc sequitur, quod nec una natura nec unum simplex sint personæ, sed aliquid de absolutis facit numerum cum alio : vel aliquid de absolutis est in uno quod non est in alio. Convincitur etiam per auctoritatem Dionysii in libro de Divinis nominibus 1, ubi dicit omnia alia unita esse : et per auctoritates quamplures Boetii in libro de Trinitate

<--- Page Split --->

qui probat hoc, quod si relatio aliquid absolutum diceret, in Deo non posset esse, nisi faceret compositionem vel conveniret omnibus personis.

Solutio. Solutio. Dicimus in veritate, quod error est dicere Spiritum sanctum, non procedere a Filio, et defendere haeresis est : cum et Sancti hoc dicunt qui patres conciliorum fuerunt, sicut probatur in Littera, et ratio id cogit, et canon Evangelii hoc innuit, ut infra patebit. Rationes autem Graecorum et auctoritates non difficile est solvere.

Ad 1, 2 et 3. Ad m enim quod Dionysius loquitur, dicendum quod similitudo non sumitur ex terrenis ad Deum, nisi sicut id quod est in parte, significat quod est in toto : quando enim pullulantibus comparat ramis, aut fluentibus rivis, aut germinantibus floribus, constat quod in omnibus his non est una essentia numero, neque quidquid est in uno de essentia, est etiam in alio. Unde cum in hoc nullus dicat stare posse illam similitudinem, patet quod in pluribus est dissimilis quam similis.

Ad 4 et 5. Ad auctoritates alias dicendum, quod Damascenus verum diceret, si compararet Spiritum sanctum ad Verbi incarnationem : quia dicit Augustinus, quod verbum cordis est sicut Verbum ab aeterno genitum, et hoc est verbum mentis : verbum autem in voce est sicut Verbum in carne : et sicut spiritus manifestat ver-

bum in voce, non autem in corde : ita Spiritus missus a Patre operabatur carnem Verbi in qua manifestaretur nobis. Sed si loquitur ad verbum interius, falsa est comparatio : quia illud verbum a sola mente concipitur, et ab eo et mente spiritus amoris non sonationis vel vocis diffunditur vel emittitur.

Ad m quod objicitur de Gregorio NaAd 6 7 et 1 ianzeno, et vita beati Andreæ, et de Joanne, dicendum quod ipsi loquuntur de missione personarum Filii et Spiritus sancti, quæ misse sunt a Patre, ita quod Pater non legitur missus : non tamen negant quin Spiritus a Filio mittatur : quia hoc legitur in Evangelio. Et secundum humanitatem descendit Spiritus in eo et mansit in anima ejus et requievit in ipso, eo quod non invenit in aliis ubi delectabiliter requiesceret pes ejus, sicut columba emissa de arca : unde auctoritates non cogunt.

Ad m quod objicitur per rationem, Ad 9 et aliè dicendum quod nihil valet : quia falsum supponunt rationes illæ : splendor enim procedit a radiis, licet etiam procedat a corpore luminoso. Et hoc est pro Latinis qui spiritum dicunt ab utroque procedere. Aliud similiter est falsum : quia dicit Augustinus, quod ignotum quidem amare possumus, et illud esse credimus : unde de quo non est notitia nec scientiæ, nec credulitatis, de illo nullus est amor : et ita necesse est quod notitia sit prius a mente vel actu vel habitu.

C. Responsio, ubi determinantur prædieta.

Nos autem illa verba ita determinamus Qui aliud docuerit, vel aliter prædicaverit, id est, contrarium docuerit, vel contrario modo prædicaverit, anathema sit. Aliud ergo posuit pro oppositio, qualiter et Apostolus in epistola ad Galat. 1, 9 : Si quis aliud evangelizaverit, id est, contrarium,

<--- Page Split --->

anathema sit 1. Non dicit, Si quis addiderit. Nam si illud diceret, sibiipsi (ut ait Augustinus) prejudicaret, qui cupiebat venire ad quosdam quibus scribebat, sicut ad Thessalonicesnes, ut suppleret quæ illorum fidei deerant 2. Sed qui supplet quod minus erat, addit: non quod inerat, tollit. Qui autem prætergreditur fidei regulam, non incedit in via, sed recedit a via. Ad illud autem quod de Evangelio opponunt, respondemus ita: Quia cum dicat in eo veritas Spiritum sanctum a Patre procedere, non addit solo, et ideo etiam a se procedere non negat: sed ideo Patrem tantum nominat, quia ad eum solet referre etiam quod ipsius est, quia ab illo habet.

ARTICULUS VII.

Contrarium sacrae Scripturae quid sit?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Qui aliud vel aliter prædicaverit, id est, contrarium, etc. »

Illa enim expositio non videtur conveniens : quia non quodlibet aliud est contrarium.

Ad hoc dicendum, quod in expositio-

nibus tenet talis ratio, quod nihil aliud est nisi contrarium : omne enim quod pertinet ad declarationem, intus est : et id quod non est intus, contrarium est. Unde Anselmus : « Omnis veritas sacrae Scripturae veritas est, quæ sacræ Scripturae non contradicit. »

QUÆRITUR etiam quæ sit fidei regula quam tangit, ibi, « Qui autem prætergreditur regulam, etc. »

Et dicendum, quod regula fidei est concors Scripturarum sensus cum articulis fidei : quia illis duobus regularibus præceptis regitur Theologus.

D. Quod Græci in sensu nobiscum conveniunt, etsi verbis differant.

Sciendum est tamen quod Græci conftentur Spiritum sanctum esse Filii, sicut et Patris : quia et Apostolus dicit, Spiritum Filii 3. Et veritas in evangelio, Spiritum veritatis 4. Sed cum non sit aliud Spiritum sanctum esse Patris et Filii, quam esse a Patre et Filio : etiam in hoc in eamdem nobiscum fidei sententiam convenire videntur, licet in verbis dissentiant.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VIII.

An idem sit dicere Spiritum esse Filii, et Spiritum esse a Filio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Cum non sit aliud Spiritum sanctum esse Patris et Filii, quam esse a Patre et Filio. » Licet enim ad hoc possit haberi ratio ex natura genitivi qui secundum suum nomen originem notat : tamen sunt aliae quamplures habitudines quas notat, sicut cum dico, cappa Socratis, vel forma imaginis, vel natura hominis : in quorum nullo notat originem principii.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod in veritate in divinis non potest esse aliud : sed in creaturis non oportet quod genitivus notet semper habitudinem originis, licet illam principaliter notet : et ideo ab ea denominatur. Ratio autem quare in divinis oportet quod sit idem, dicta est supra : quia divina non possunt habere diversitatem et distinctionem quam notant constructurens obliquorum, nisi tantum secundum relationes originis. Si ergo in ista locutione, Spiritus Filii, obliquus notet distinctionem inter Spiritum et Filium, illa erit secundum originis relationem : et ita sequitur, quod idem sit Spiritum esse Filii, et a Filio.

ARTICULUS IX.

Quare Latini ausi fuerint addere symbolo edito in concilio, Qui ex Patre Filioque procedit,cum Graeci ad hoc non fuerint vocati, nec concilium indictum?

rimus apponere symbolo edito in concilio, et quare in additione Episcopi eorum non sint vocati, vel quare concilium non fuerit indictum?

Ad omnia haec respondet Augustinus Solutio. quod non est additum quod in illo erat intellectum : quia quod in alio est intelle&um et inclusum, si hoc exprimatur, non debet dici additum : sed quod latuit inclusum, sit manifestatum : sicut etiam ,de descensu ad inferos nihil in secundo symbolo continetur, et licet addere et nobis et eis. Necessarium autem fuit addere processionem Spiritus sancti a Filio : sicut dubitatio Graecorum ipsorum adhuc probat.

Praeterea, Non oportuit ad hoc eos vocare, cum auctoritas fuerit publicandi apud Ecclesiam Romanam : praecipue cum unicuique etiam particulari Ecclesiae liceat id quod Catholicum est promulgare, propter aliquam necessitatem per cantum et legendas publicas.

Ernota , quodoctoconciliageneraliainprimitivaEcclesiacelebratasunt : q u a - tuorabApostolis , etquatuoraPatribus . AbApostolisprimumproelectioneMa - thiælocoJudæ . Secundum , deelectioneseptemdiaconorum . Tertium , decircum - cisionenonimponendaillisquicredide - r u n t . Quartum , denonprohibendislega - libusillotemporeJudæispropterscan - dalum , necredereturVetusTestamen - tumtamquamsacrilegumabjiciendumesse . EthæcquatuorenumeranturinquadamGlossasuperActusprimo . Q u a - tuoretiamfueruntPatrum , scilicetNi - cænum , Ephesinum , Chalcedonense , etConstantinopolitanum .

<--- Page Split --->

E. Auctoritatibus Græcorum ostendit Spiritum sanctum procedere etiam a Filio.

Unde etiam quidam eorum Catholici Doctores, intelligentes unam eamdemque fore sententiam prædictorum verborum, quibus dicitur Spiritus sanctus procedere a Filio, et esse Filii, professi sunt Spiritum sanctum etiam procedere a Filio. Unde Athanasius in Symbolo fidei : « Spiritus sanctus a « Patre et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens. » Ecce Spiritum sanctum aperte dixit procedere a Patre et Filio. Didymus etiam eorum maximus Doctor in libro II de Spiritu sancto, Spiritum sanctum a Filio procedere dicit : Salvator, inquit, qui est veritas, Non enim loquetur a semetipso 1, hoc est, non sine me et sine neo et Patris arbitrio, quia inseparabiliter est a me et a Patris voluntate : quia ex se non est, sed ex Patre et me est. Hoc enim ipsum quod subsistit et loquitur, a Patre et a me illi est. Item, Spiritus sanctus qui est spiritus veritatis, spiritusque sapientiae, non potest audire a Filio loquente quae nescit, cum hoc ipsum sit quod profertur a Filio, id est, procedens Deus de Deo, Spiritus veritatis procedens a veritate, consolator manans ex consolatione. Nam Cyrillus Episcopus in Epistola Nestorio directa, ait : Spiritus intelligitur pro 2 se secundum quod Spiritus est, et non Filius : sed tamen non est alienus ab eo. Spiritus enim veritatis nominatur, et profluit ab eo sicut ex Deo Patre 3. Joannes quoque Chrysostomus in Homilia quadam de expositione symboli sic ait : Iste est spiritus procedens de Patre et Filio, qui dividit dona propria prout vult. Idem, in alia Homilia : Credendum est Spiritum sanctum Patris esse et Filii. Istum Spiritum sanctum dicimus Patri et Filio coæqualem, procedentem de Patre et Filio. Hoc credite, ne colloquia mala corrumpant bonos mores 4. Ecce a Doctoribus Græcorum aperta habemus testimonia, quibus Spiritus sanctus a Patre et Filio procedere ostenditur. Omnis ergo lingua confiteatur Spiritum sanctum procedere a Patre et Filio.

<--- Page Split --->

sanctus procedit a Filio ut velum, et non ut amor.

ARTICULUS X.

An Spiritus sanctus procedat a Filio ut verbum, vel amor ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Spiritus sapientiæ non potest audire a Filio loquente quæ nescit, cum hoc ipsum sit quod profertur a Filio, etc. »

Ex hoc enim sequitur, quod Spiritus

Ad hoc dicendum, quod loqui est manifestare se : intellectus autem manifestat se verbo : et tale loqui notionaliter sumptum non convenit nisi Patri : et proferri sic non convenit nisi Filio. Loqui autem essentialiter sumptum convenit tribus. Est autem loqui etiam manifestatio affectus sive voluntatis : et hæc manifestatio non fit in verbo, sed amore procedente ab affectu sive voluntate : et sic Spiritus sanctus profertur a Filio vel a verbo.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XII.

A. Utrum Spiritus sanctus prius vel plenius procedat a Patre quam a Filio ?

Item quaeritur, Cum Spiritus sanctus a Patre procedat et a Filio, utrum prius vel magis processerit a Patre quam a Filio : quod nititur haereticus ostendere, ita dicens: Si processit utique Spiritus sanctus a Patre, processit utique aut nato jam Filio, aut non nato Filio. Si vero jam nato Filio processit, ante natus est Filius quam processerit Spiritus sanctus : praecessit ergo nativitas Filii processionem Spiritus sancti. Si autem processit a Patre non genito Filio, ante processit quam Filius genitus fuerit.

B. Responsio Augustini ad id quod primo quaerebatur, scilicet an prius a Patre quam a Filio processerit.

His et ejusmodi quaestionibus magis laboriosis quam fructuosis respondet Augustinus in libro XV de Trinitate, dicens : In illa summa Trinitate quae Deus est, intervalla temporum nulla sunt per quae posset ostendi aut saltem requiri, utrum prius de Patre natus sit Filius, et postea de ambobus processerit Spiritus sanctus. Numquid ergo possumus quaerere utrum jam processerat de Patre Spiritus sanctus, quando natus est Filius: an nondum processerat, et illo nato de utroque processit? Non possunt prorsus ibi ista quaeri, ubi nihil ex tempore inchoatur, ut ex consequentii perficiatur in tempore. Ideo qui potest intelligere sine tempore generationem Filii de Patre, intelligat sine tempore processionem Spiritus sancti de utroque 1. Ecce his verbis absoluta est quaestio illa qua quaerebatur, Utrum prius processerit Spiritus sanctus a Patre quam a Filio ?

<--- Page Split --->

dere immediate a Verbo, et sic immediate est a Filio.

SED CONTRA :

Sed contra

« Item quæritur, Cum Spiritus sanctus a Patre procedat et a Filio, etc. »

Hic incipit pars illa in qua probat Magister, quod non prus et plenus ab uno procedit quam ab alio.

Et dividitur in partes duas : in quarum prima ostendit, quod non prius a Patre quam a Filio procedit. In secunda autem probat, quod non plenius vel principalius procedit ab uno quam ab alio, et solvit auctoritates quae videntur esse contra hoc, ibi, C, « Nunc tractandum est quod secundo quærebatur. »

In prima parte sunt duo, scilicet objecti o, et solutio quæ incipit ibi, B, « Hiset hujusmodi quaestionibus magis laboriosis quam fructuosus. »

Ex hoc patet sententia primi capituli.

ARTICULUS I.

Utrum Spiritus sanctus immediate procedit ab utroque ?

Incidit autem dubium primo hic in Littera, Utrum Spiritus sanctus immediate procedat ab utroque ?

Videtur, quod non : quia

SED CONTRA utrumque videtur, quod Sedcontra æqualiter : quia

<--- Page Split --->

et Filius ad actum spirandi : quaecumque autem non æque referuntur, non una numero proprietate referuntur ad actum - ergo Pater et Filius non habent unam numero proprietatem in sprando, quod falsum est.

Cætera quæ possent objici, in præcedenti distinctione expedita sunt.

Solutio . Dicendun , quodæqueim - medateSpiritussanctusprocedtabaturoque : licetqudamdicantalter : sedeorumopinioaboltaestmodo : ethocideo , quaSanctucommunterdicunt , quodprocedtabcisinquantumipsinpersonissuisdistinctentesunumsuntinsubstanta : ethocintellgtur , sicutsupraexpositumest , quodsubstantiaetessentianonaccipiunturhicabsolute : sedproutestinrationepotentiaquæconjunctaactuiquasmediumefficitursecundumintellectuminterpureessen - tialeetpurepersonale : etsicintalicomparationenaturaestinPatreetFilodistnctisuna , eoquodinhocnulladi - vidateosoppositionisrelatio : etsecun - dumhoc , quodproceditabeisutunumsunt , æqueimmediateprocedtabaturo - q u e .

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod ordo in divinis non ponit prius et posterius, nec mediatum et immediatum : eo quod ordo naturae non est ordo simpliciter, sed secundum quid, scilicet quo alter sit ex altero, non alter prior altero est secundum intellectum, ut supra probatum est : non enim in divinis aliud est esse personae, et aliud relativi . et cum relativa sint simul natura, etiam personae simul erunt natura, et secundum intellectum.

Ad ALIUD dicendum, quod imago creata in multis deficit in repræsentando exemplar : tamen potest dici, quod ex æquo egrediuntur a mente verbum et amor, licet amor sit ab utroque : præcipue si ponimus verbum menti coevum, ut videtur dicere Augustnus.

Ad ALIUD dicendum, quod in vestigio est ordo, et in hoc non respondet Trini-

tati : sed tantum in qualicumque unione trum in substantia una.

Ad m quod objicitur in oppositum, Ad object.1 dicendum quod Sancti dicunt. quod principaliter convent Patri : non ut designetur quod immediatior sit processioni quam Filius, sed ut notetur auctoritas esse penes Patrem, secundum quam ipse principum non de principio existens, est principium totius divinitatis m Filio et Spiritu sancto.

Ad ALIUD dicendum, quod proprie diAd object 2. citur convenire Patri, ex eo quod non recipit aliunde sicut Filius : et non ideo, qua immediatior sit : unde principaliter refertur ad auctoritatem, et proprie ad modum habendi potentiam spurandi.

Ad ALIUD dicendum, quod habere ab Ad object.3. alio, vel non habere ab alio, non causat mediatum et immediatum, sed auctoritatem et subauctoritatem.

Ad ULTIMUM dicendum, quod refert ut Ad object 4 ad auctorem : non ut ad eum qui imme diatior sit in spirando, vel potentior, vel efficacior.

ARTICULUS II.

Utrum Spiritus sanctus prius procedit a Patre quam a Filio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in Littera, quod « si processit Spiritus samctus a Patre, etc. » Videtur enim, quod processit primum a Patre : quia

<--- Page Split --->

Solutio. Solutio. Dicimus, quod non est concedendum, quod primo procedat a Patre : quia cum primum dicat ordinem, et omnis ordo ponat prius et posterius, oportet dicere, quod posterius procederet a Filio.

Ad 1. Unde ad primum dicendum est, quod primum et principium convertuntur in ratione causae : sed licet nos principium dicamus esse in divinis, non tamen dicimus causam propter rationem supra assignatam : et ideo principium et primum in divinis non convertuntur.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod prima causa est in qua status est in resolutione causatorum in causam : talis autem non est resolutio in divinis : quia causatum non est in eadem simplicitate cum causa : et ideo non adeo simpliciter suscipit esse causae prime, sicut est in ipsa : propter quod locum habet resolutio causati ad causam per abstractionem ejus quod habet a causa prima, et superaddito : sed in divinis non habet locum propter uniformem in omnibus personis simplicitatem : in eadem enim simplicitate Filius habet essentiam, in qua est in Patre : et ideo non est ibi aliqua causa prima vel secunda respectu alterius.

Ad aliud dicendum, quod causa prima causat non supposita alia, eo quod prima non addit super secundam, sed potius abstrahit : causa vero secunda ideo non causat nisi supposita prima, quia secunda addit super primam, et non abstrahit e contrario, scilicet causae prime : sed quia in personis divinis non est talis abstrac tio, et talis additio, ideo nulla est causa prima, et nulla secunda, nec principium primum vel secundum.

Ad aliud dicendum, quod principaliter secundum intellectum quo accipitur a Sanctis, non ponit primum, sed auctoritatem in Patre : ut in praecedenti quaestione dictum est.

Ad aliud dicendum, quod licet natum et non natum habeant modum oppositionis contradictoriorum : tamen propositiones in quibus ponuntur non sunt contraditoriae, istae scilicet, aut processit jam nato, aut processit jam non nato : quia negatio non fertur ad compositionem, et ideo sunt amba affirmative. Est instantia : Sit quod Socrates non sit musicus, haec est falsa, Socrates est musicus homo, et haec similiter, Socrates est musicus non homo : licet homo et non homo habeant modum oppositionis contradictoriorum. Si autem secundum hunc modum inferatur, Spiritus processit Filio jam nato, aut non processit Filio jam nato : tunc videtur dicendum, quod utraque duplex est : cum enim dico, processit Filio jam nato, significari possunt duo tempora : unum per adverbium quod significat nunc propinquum praesenti, ut dicit Philosophus : nato autem participium consignificat praeteritum tempus : et tunc illa duo tempora ordinata sunt, quod adverbium dicit nunc significatum juxta ponens ad quod terminatus est actus vel passio importata in participio, et sic falsa est locutio sub hoc sensu, Filius prius natus erat, et postea processit Spiritus sanctus : et in eodem sensu contradictoria est vera. Si autem participium abstrahatur a tempore, et consignificet perfectionem nativitatis, et ad-

<--- Page Split --->

verbium dicat præsens æternitatis, sicut supra notatum est 1, vera est affirmativa et contradictoria falsa sub hoc sensu, Spiritus sanctus processit dum natus est Filius perfecta nativitate : ex hoc enim non significatur prioritas unius vel alterius, sed potius simultas secundum modum æternitatis.

Sed tunc potest esse dubium, si distinguibilis est propositio, quare Augustinus eam neget simpliciter. Et ad hoc dicendum, quod per occasionem calumniæ neget : quia simplicitas fidei fugit calumniam : vel forte quia hæreticus ipsam sumebat in primo sensu tantum.

C. Hic agitur de eo quod secundo quærebatur, scilicet an plenius vel magis processerit a Patre quam a Filio?

Nunc tractandum est quod secundo quærebatur, scilicet an plenius aut magis procedat Spiritus sanctus a Patre quam a Filio ? Ad quod dicimus, quia sicut non ante procedit a Patre quam a Filio, ita non plenius vel magis procedit a Patre quam a Filio. Augustinus tamen in libro XV de Trinitate 2 dicit, quod Spiritus sanctus principaliter procedit de Patre. Non frustra, inquit, in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei nisi Filius : nec donum Dei nisi Spiritus sanctus : nec de quo genitum est Verbum, et de quo procedit Spiritus sanctus principaliter, nisi Deus Pater. Ecce audistis, quia Spiritus sanctus principaliter procedit a Patre. Sed ne te hoc turbaret, ipse continuo ex quo sensu hoc dixerit, aperit, dicens : Ideo addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur : sed hoc quoque illi Pater dedit non jam existenti, et nondum habenti. Sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Sic ergo eum genuit, ut etiam de illo donum commune procederet, et Spiritus sanctus spiritus esset amborum. Ecce exposuit ipsemet quomodo Spiritus principaliter procedat a Patre : non quia prius vel magis procedat a Patre quam a Filio : sed quia cum procedat a Filio, hoc ipsum habet Filius a Patre.

ARTICULUS III.

Utrum Spiritus sanctus plenius a Patre procedat quam a Filio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit: « Nunc tractandum est quod secundo

quaerebatur, etc. » Videtur enim plenius procedere a Patre : quia

<--- Page Split --->

influit super causalitatem quam secundaria : sed Pater est principium non de principio : ergo magis influit spirationem quam Filius.

Solutio. Omnia hujusmodi argumenta facile solvuntur per antedicta : quia non magis spirat Pater quam Filius : et quod dicit Philosophus, intelligit de causis in quibus non est æqualis influentia : si enim ex principiis influentibus super conclusionem cognoscimus conclusionem, necesse est ut principia magis cognoscamus : talis autem diversitas non est inter Patrem et Filium : quia licet Pater det, et Filius accipiat, tamen idem accipit, et secundum æquale m simplicitatem et virtutem ut est in Patre, et per acceptum æquipotens est Patri danti, nisi quod in Patre est auctoritas.

Ad alud dicendum, quod principaliter non ponit magis, sed auctoritatem, ut dictum est.

Ad alud dicendum, quod Pater non est causa prima Filii, nec etiam principium primarium, propter rationes dictas in praecedenti quaestione.

ARTICULUS IV.

An principalius procedit a Patre quam a Filio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit: « De quo procedit principaliter Spiritus sanctus, etc. »

Videtur enim falsum : quia

Solutio. Dicendum, quod Spiritus sanctus dicitur a Patre principaliter procedere propter auctoritatem quæ est in Patre.

Ad ut autem quod contra objicitur, 8 dicendum quod si tu das mihi æquum jus in tuis, æque possum tuis uti sicut tu : sed nisi sim ingratus, collationem ipsam semper in te refero : et sic est inter Patrem et Filium : quia Filius refert in Patrem quod in veritate suum est, eo quod ab illo.

Ad alud dicendum, quod non potest haec concedi, Spiritus est a Patre principaliter, et a Filio secundario, et hujus causa est : quia principii auctoritas non importat rationem prioris vel primi in Patre, ut supra monstratum est : et ideo non opponitur secundario, sed ei quod est ab alio habere quod Spiritus sanctus procedat ab ipso : et haec conceditur et verum est.

D. Ex eodem sensu etiam dicitur Spiritus sanctus proprie procedere a Patre.

Ex eodem sensu etiam dicitur procedere proprie de Patre. Unde Hieronymus in expositione Catholicæ fidei Nicænique symboli ait : Credimus in

<--- Page Split --->

Spiritum sanctum, qui de Patre procedit proprie 1. Item, Spiritum sanctum verum Deum invenimus in Scriptura, et de Patre esse proprie. Et item, De Patre Filius, et Spiritus sanctus proprie et vere de Patre procedit. Ecce aperte dicit Spiritum sanctum proprie esse de Patre, et proprie procedere a Patre. Quod non est ita intelligendum, tamquam prius vel plenius a Patre procedat quam a Filio, sed quia hoc habet Pater a se non ab alio, ut de ipso sit et procedat Spiritus sanctus. Filius autem non a se, sed a Patre hoc habet, ut de ipso sit et procedat Spiritus sanctus.

tur? nullum enim illorum convenit nisi ratione auctoritatis: ergo videtur, quod idem sint haec tria.

ARTICULUS V.

Quomodo Spiritus sanctus differenter dicatur procedere a Patre principaliter, proprie, et per se?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Ex eodem sensu dicitur procedere proprie de Patre. »

Quid differens dicat principaliter, proprie, et per se, quae hic Patri attribuun-

SOLUTIO. Dico, quod idem dicunt, scilicet auctoritatem processionis esse in Patre, sed diversa ratione : quia in auctoritate tria sunt : unum quod principiat primo quidquid in divinis principiatur : et ratione hujus convenit ei principaliter. Aliud est quod non ab alio habet hoc, et ratione hujus convenit ei per se. Tertium est, quod hoc soli convenit, et ratone hujus convenit proprie : quia proprium est quod uni soli convenit.

E. Ex eodem sensu etiam dicitur Spiritus sanctus esse, et mitti a Patre per Filium.

Forte etiam juxta hanc intelligentiam dicitur Spiritus sanctus mitti per Filium, et a Patre esse per Filium. Unde Hilarius ad Deum Patrem de Spiritu sancto et Filio loquens in libro XII de Trinitate, ait: In Spiritu sancto luo ex te profecto et per eum misso. Item, Ante tempora unigenitus tuus ex te natus manet, ita quod ex te per eum Spiritus sanctus tuus est: quod etsi sensu non percipiam, tamen teneo conscientia. In spiritualibus enim rebus tuis hebes sum. Item, in eodem: Conserva hanc, oro, fidei meae religionem, ut quod regenerationis meae symbolo professus sum, semper obtineam : te Patrem scilicet, et Filium tuum una tecum adorem, Spiritum sanctum

<--- Page Split --->

tuum, qui ex te per Unigenitum tuum est, promerear. Ecce aperte dici Spiritum sanctum a Patre per Filium et mitti, et esse: quod non est intelligendum quasi a Patre per Filium minorem mittatur vel sit, sed quia ex Patre et Filio est, et mittitur ab utroque: sed hoc ipsum habet Filius a Patre, ut ab ipso et sit et mittatur Spiritus sanctus. Hoc ergo voluit significare Hilarius, distinctionem faciens in locutione, ut ostenderet in Patre esse auctoritatem. Inde est etiam, quod veritas ostendens Patrem esse auctorem processionis qua procedit Spiritus a Filio, dixit in Evangelio, De Patre procedit 1, cum et de Patre et Filio procedat Spiritus sanctus. Unde Augustinus in libro XV de Trinitate 2 quaerit, Si de Patre et Filio procedit Spiritus sanctus, cur Filius dixit, De Patre procedit ? Cur putas, nisi quia solet ad eum referre etiam quod ipsius est, sicut et de quo et ipse est: sicut ait, Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me 3. Si ergo hic intelligitur ejus doctrina, quam tamen non dixit suam, sed Patris: quanto magis illic intelligendus est Spiritus sanctus de ipso procedere, ubi sic ait, De Patre procedit: ut non diceret, De me non procedit. A quo autem habet Filius ut sit Deus (est enim Deus de Deo), ab illo utique habet ut etiam de illo procedat Spiritus sanctus. Et ideo Spiritus sanctus ut etiam de Filio procedat, sicut procedit de Patre, ab ipso habet Patre. Quapropter qui potest intelligere in eo quod ait Filius, Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso 4: non sine vita existenti jam Filio vitam Patrem dedisse, sed ita eum sine tempore genuisse, ut vita quam Pater Filio gignendo dedit, coaeterna sit vitae Patris qui dedit. Intelligat etiam sicut habet Pater in seipso, ut de illo procedat Spiritus sanctus, sic dedisse Filio, ut etiam de isto procedat idem Spiritus sanctus, et utrumque sine tempore.

Ita ergo dictum est Spiritum sanctum de Patre procedere, ut intelligatur quod etiam procedit de Filio, de Patre esse et Filio. Si enim quidquid habet, de Patre habet Filius, de Patre habet utique ut et de illo procedat Spiritus sanctus: sed nulla ibi tempora cogitentur, quae habeant prius et posterius : quia ibi omnino nulla sunt.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VI.

De verbo Hilarii quo dicitur, Spiritum sanctum tuum promerear, qui ex te est per unigenitum.

Deinde quaeritur de hoc verbo Hilarii : « Spiritum sanctum tuum, qui ex te per unigenitum tuum est, promerear, etc. »

Ex hoc videtur sequi, quod principium sit in Filio per auctoritatem : sicut præpositus facit hoc per regem : virtute enim præpositionis notatur auctoritas in re accusativa.

Solutio. Præpositio æquivoce ponitur cum diversis casualibus : quandoque enim notat auctoritatem in casu cui adjungitur : quandoque subauctoritatem, ut dicunt quidam : tamen verbum subauctoritalis non invenitur positum a Sanctis. Sed dicendum, quod notat quandoque auctoritatem, si in alio ponitur auctoritas, ut cum dicitur, Rex facit per suum præpositum. Ita Hilarius dicit hic, et intendit quod Spiritus sanctus sit a Patre et Filio, et quia hoc Filius habet a Patre : sicut etiam hic exponitur.

ARTICULUS VII.

An quidquid habet Filius, habet a Patre per generationem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Quidquid habet, de Patre habet Filius, etc. »

Ad haec et hujusmodi sophismata dicendum, quod quidquid habet Filius, habet a Patre per generationem : sed non sequitur, quod totum sit natum quod habet, sicut supra est determinatum : quia Filius natus est, et generatione est, et alia sunt in ipso per identitatem ad natum : et sic vis processiva est in ipso, sive spiratio activa.

Ad aliud dicendum, quod quidquid habet Spiritus sanctus, habet ab utroque divisim et conjunctum : quia totum habet a Filio, et totum habet a Patre : quod autem infertur : ergo quod procedit ab utroque, etc., possumus dicere sicut communiter solvitur, quod est commutatio prædicamenti : quia procedere non est quid, sed ad aliquid.

Sed quia posset opponi quod secundum hoc non valeret ratio Augustini probantis quod Filius habet a Patre quod ab ipso procedat Spiritus : quia quidquid habet, habet a Patre. Concedatur haec, quod quidquid habet, habet ab utroque, et concedatur conjunctum tantum : et si postea infertur : ergo habet a Filio quod procedit a Patre, patet quod non sequitur : quia ab immobili suppositione procedit ad mobilem.

Si autem objicitur, quod hoc est contrarium hujus quod dictum est, scilicet quidquid habet, habet ab utroque divisim et conjunctim, Dicendum, quod non : quia prima suppositio non est nisi pro

<--- Page Split --->

substantialibus : cum autem assumitur secunda, in distributione termini clauditur, etiam notionaliter conveniens : et quia notionale est in utroque conjunctim, ideo non est mirum si variatur supposi-

tionis modus. Vel potest dici, quod etiam ratio Augustini non tenet de Filio nisi gratia materiae : in forma enim peccat mutando quid in ad aliquid.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO XIII.

A. Quare Spiritus sanctus cum sit de substantia Patris, non dicatur genitus, vel Filius, sed tantum procedens?

Post hæc considerandum est, quantum a talibus quales nos sumus, intel- ligi potest, cum Spiritus sanctus procedat de Patre, et sit de substantia Pa- tris, cur non dicatur esse natus, sed potius procedere : et cur non dicatur Filius? Quare autem Spiritus sanctus non dicatur vel sit natus, et ideo non sit Filius, Augustinus ostendit in libro XV de Trinitate ¹, dicens : Si Spi- ritus sanctus filius diceretur, amborum utique Filius diceretur : quod ab- surdissimum est. Filius quippe nullus est duorum, nisi Patris et matris. Absit autem ut inter Deum Patrem et Deum Filium tale aliquid suspicemur. Absurdissime ergo filius diceretur amborum, id est, Patris et Filii. Ambo- rum enim filius diceretur, si eum ambo genuissent : quod abhorret om- nium Sanctorum ² sensus. Non ergo ab utroque est genitus, sed procedit ab utroque amborum Spiritus. His verbis ostenditur, cur Spiritus sanctus cum sit de Patre, non tamen dicatur genitus vel filius.

DIVISIO TEXTUS.

« Post hæc considerandum, quantum a talibus quales nos sumus, etc. »

Hic incipit pars illa, in qua determinat Magister differentiam generationis, et processionis. Et dividitur in duas partes : in quarum prima ostendit, quod Spiritus sanctus non potest dici genitus, eo quod non sit natus ut Filius. In secunda au- tem determinat, quod non potest dici in-

genitus, eo quod ipse non sit non ab alio, ut Pater, ibi, E, » Nunc considerandum est, cum Spiritus sanctus. »

Prima harum habet tres partes : in quarum prima tangit, quare Spiritus san- ctus non dicatur natus vel filius, sed tan- tum procedere. In secunda tangit e con- verso, quare Filius dicitur nasci et pro- cedere, ibi, B, « Cum autem Spiritus sanctus non dicatur natus, etc. » In ter- tia ostendit, quod ineffabilis est distin- ctio inter nasci et procedere dum hic vivi- mus, ibi, C, « Inter generationem vero Filii, etc. »

<--- Page Split --->

ARTICULUS I.

Qualis est differentia generationis et processionis in divinis ?

Incidit autem dubium circa primum de differentia generationis et processionis. Videtur autem nulla esse differentia multis rationibus, quarum quaedam sunt universales, et probabiles : quaedam autem propriæ.

Universales sunt ista :

aut penes duo illorum quaecumque sint simul, aut penes omnia tria : sed in divinis sunt duae emanationes Filii et Spiritus sancti, utraque a substantia Patris, et utraque in substantia, et utraque substantiali hoc modo emanationis, quia nihil de accidente est mixtum, et nihil minus accipit unus de substantia Patris quam alius : ergo videtur, quod in nullo differant.

Si forte dicas, quod generatio est opus naturae, processio autem est opus voluntatis, eo quod Spiritus procedit per modum dilectionis. Contra : Opus voluñtatis, ut dicit Damascenus, est creatio : ergo secundum hoc Spiritus esset creatus, quod falsum est : ergo non erit processio Spiritus opus voluntatis secundum illam rationem qua dividitur opus voluntatis contra opus naturae : redit ergo adhuc, quod processio Spiritus sit opus naturae : et ita Spiritus est natus sicut Filius.

<--- Page Split --->

determinant Philosophi, quod motus est de subjecto ad subjectum, eo quod non potest moveri aliqua specie motus nisi actu ens et subsistens : mutatio autem inter substantiam et non substantiam fit simpliciter : mutatio autem conjuncta motui est in materia subjecta formis habentibus contrarietatem : quae, inquam, materia procedit et exit ad actum alicujus formae. Omnes autem hujusmodi motus et mutationes determinantur et trahuntur in species penes terminum ad quem sunt. Ergo licet in divinis desit id quod motus et mutationis est, eo quod non sit ibi exitus de potentia ad actum : cum tamen non desint termini inter quos sunt emanationes divinae, videtur quod penes terminos distingui debeant : hic autem terminus utrobique non est nisi substantia et suppositum : ergo videtur, quod ambae emanationes, scilicet Filii, et Spiritus sancti, sint unius rationis : ergo nulla differentia inter unam et aliam.

sed etiam numero sit in Filio et Spiritu sancto. videtur quod eadem ratio suppositi sit in eis : ergo si unus est Filius, et alius : vel si unus non est Filius, nec alius.

Præterea, Si sol emittat radios per adspectum ad Saturnum vel aliam stellam, numquam calefaciet eam : ergo si divinus sol emittat lumen in id quod est naturae divinae, ex hoc non procedit calor aliquis, ut videtur : ergo nihil valet simile per quod distingutur inter generationem et processionem.

Si forte dicas, quod ex sole procedat

<--- Page Split --->

radius, et lumen : et ita duo sunt distincta : tunc adhuc non valet similitudo, quia lumen est qualtas disponens radium, et solem, et non est diversæ proprietatis : ergo videtur secundum hoc, quod adhuc non possit distingui inter generationem Filii, et processionem Spiritus sancti.

Si autem dicas, quod in igne invenitur similitudo vera distinctionis : quia ab igne procedit lumen, et calor, et utrumque exit ab igne. Iterum hoc non valet duabus rationibus : quarum una est, quod lux non est naturalis igni, ut dicit Alexander Philosophus : quia non lucet in sphæra sua : aliter enim tegeret a nobis stellas, quia corpora luminosa tegunt ea quae sunt post se : sicut una stella eclipsat aliam, quando subjicitur ei inter nostrum visum, et illam quae est superior. Alia ratio est : quia etsi dabimus, quod ignis de natura sua luc et, non tamen calor, et lumen reducuntur ad eamdem naturam in igne : sed unum ad lucem, et alterum ad calorem : ex hoc igitur tunc sequitur, quod Filius et Spiritus sanctus non essent ex eadem natura Patris, quod hæresis est.

unus actus univocus, per quem una natura propagatur ex uno. Hoc probatur in singulis. Ergo si univocatio naturae divinae est in Filio et Spiritu sancto, erit actus univocus quo illa natura ex uno Patre est accepta : ergo si per generationem accipit Filius, per generationem accipit et Spiritus sanctus : vel si procedendo accipit Spiritus sanctus, eo modo accipiet et Filius.

Si forte aliquis velit instare primæ probationi in stellis, in quibus est natura una, et tamen non propagantur ex una stella : instantia ridicolusa est : quia stelle non sunt unius naturae quæ sit forma speciei : quia si hoc esset verum, cum determinatum sit quod etiam sint unius materie non diversificata per impressiones peregrinas, sed tantum habentis potentam ad motum circularem, omnis stella cum omni stella esset ejusden effectus, quod est absurdum, et contra peritos astrorum.

Si autem forte volet aliquis instare per Angelos : adhuc minus dubia est instantia : quia non est probatum, quod Angeli sint ejusdem speciei : vel si sunt, ut quidam dicunt, non est instantia : quia in eis non est natura communicabilis, ut supra probatum est 1 : prima autem propositio est de his m quibus natura communicabilis est per organis actum vel proprietatem.

<--- Page Split --->

quia hoc in nulla natura communicabili est, quod alio actu originis communicetur essentia ipsius, et alio secundum rationem proprietas differentiarum ejus ab alius naturis alarum rerum : in generatione enim hominis nascitur hic homo, et eadem generatione per consequens habet, quod rationalis est, quod bipes, quod animal disciplinae susceptibile, et alia omnia hujusmodi : ergo videtur, quod communicatio hujusmodi spiritualitatis non admittit diversum actum communicationis suæ ab actu communicationis essentiae vel naturae. Præterea, adhuc redibit idem inconveniens quod prius fuit : quia generatione accipit Filius et naturam et spiritualitatem, et processione accipit Spiritus sanctus et naturam et spirtualitatem naturae : ergo videtur, quod idem sit generare et procedere.

Si forte dicas, quod Filius secundum prius accipit naturam, et secundum posterius accipit spiritualitatem, vel per hoc quod spiritualitas est idem illi : sed Spiritus sanctus secundum prius accipit e converso, scilicet spiritualitatem, et accipit naturam per hoc quod est posterius ad illam, vel per hoc quod est idem illi, eo quod in divinis non est prius et posterius. Contra : Omne quod accipit naturam aliquam et proprietatem ipsius naturae substantialem, secundum prius et per se accipit naturam quam proprietatem quae est consequens, vel idem illi : non est ergo ratio, quod dicas Spiritum per se accipere spiritualitatem, quia hoc est contra omnem intellectum.

Item, Omnis hypostasis per se subjicitur naturae, et proprietati naturae, per consequens : cum ergo Spiritus sit hypostasis divinae naturae, per se subjicietur naturae et per consequens secundum intellectum proprietati ejusdem sive attributis.

Item, Cum in divina natura multa sint attributa æque notionalia sicut spiritualitas, sicut æternitas, incommutabilitas, simplicitas, bonitas, potestas, et hujusmodi : quare non esset aliqua communi-

catio naturae penes hypostases secundum omnia ? Si dicas, quod hoc est ideo, quia illa respiciunt actum, spiritualitas autem naturam : hoc plane frivolum est : quia incommutabilitas, simplicitas, æternitas, nullum actum determinant, sed naturam solam.

Si autem dicatur, quod spiritualitas non sumitur hic a spiritualitate naturae, sed a visprativa, hoc est aliud : quia vis spirativa (ut supra probatum est) est per se, vel in persona : tunc quaero si illa vis spirativa producit perfectum in ratione spiritus, et non naturae : vel perfectum in ratione naturae, et non ratione spiritus : aut perfectum in utroque : et tunc aut productio primo est de natura, et propter identitatem de ratione spiritus : aut e converso per se est productio spiritus, et propter identitatem spiritualitatis ad naturam est etiam productio naturae : quia non potest pluribus modis variari, nisi dicas quod est æque utriusque, vel neutrius : quod autem hic dicitur propter identitatem, ideo fit quod in divinis propter omnimodam simplicitatem non est prius et posterius, sed idem : tamen ratio diversa est.

Si primo modo, scilicet quod processio dicat productionem spiritus, et non naturae, sequitur haeresis Sabellii, quod Spiritus sanctus non accipiat naturam a Patre procedendo: et est etiam contra auctoritates Augustini hic inductas. Si secundo modo, scilicet quod processio dicat productionem naturae, et non spiritus, sequitur quod Spiritus sanctus non debeat dici spiritus, sed Filius, quod iterum falsum est. Si tertio modo, scilicet quod processio dicat productionem perfectionis in natura, quae productio etiam sit spiritus propter identitatem spiritualitatis ad naturam: tunc sequitur, quod Spiritus eodem modo procedet quo Filius: generatio enim divina est productio perfecti in natura, qui etiam perfectus est spiritus, eo quod identitatem habeat spiritualitas cum natura: et hoc iterum falsum est. Si quarto modo, scilicet quod

<--- Page Split --->

processio dicat productionem e converso spiritus, et per identitatem dicat perfectum in natura. CONTRA hoc est, quod omnis productio illius est per se quod immediatum est actui producenti: hoc autem in omni communicatione naturae est suppositum naturae: ergo non est prius attributi, quam ejus qui est natura perfectus. Si quinto modo dicas, hujus exemplum nec in spirituali natura, nec in corporali natura inventur, quod duo sint in uno ex æquo ordinata ad unum actum ut termini ejus secundum rationem. Si sexto modo dicas, tunc sequitur, quod Spiritus in divinus nulla productione producitur, quod frivolum est: ergo usta opinio novella stare non potest.

Sed forte propter istas rationes, nisi ad oppositum aliae fortiores inducerentur, haeresis confirmaretur. Unde sic proceditur ad oppositum :

eo quod unum sunt in natura. Et si quæro a te, Quare Filius est ejusdem naturæ cum Patre? tu dices quia genitus est a Patre : et quod nascitur, nascendo accipit naturam ejus a quo nascitur. Modo quæro ulterus, Si Pater et Filius possunt habere aliquam communicationem præter naturam ? Probo, quod sic : quia sic est inter ea quæ sunt ejusdem natura, quod in societate vitæ unusquisque de proprio suo dat alii in amore et amicitia : ergo Pater distinctus de proprio suo potest dare Filio, et e converso : illud autem est amor: ergo amor est inter Patrem et Filium distinctus, et ut distincti sunt, non tamen in quantum sunt unum in natura : illud autem quod sic dat Pater, aut est a Patre distincto, aut ab eo in quantum communicat in natura cum Filio. Si primo modo : tunc habeo propositum : quia tunc amor est a Patre et Filio, et distingutur a personis eorum aliter quam Filius a Patre. Si secundo modo : ergo ille amor non procedit ex proprio Patris, et ex proprio Filii : et sic deficientiores in amando erunt Pater et Filius, quam ego et tu : quia ego possum tibi ex proprio amorem impendere, et tu mihi. Si forte dicas, quod ille amor non est persona: hoc nihil est, quia hoc supra probatum est 1. Si autem dicas, quod amor ille est in Patre virtute essentiae divinae, et ita non est proprius : hoc itcrum nihil est : quia etiam potentia generandi est in Patre virtute essentiae : et tamen generare proprium est Patris, et non essentiae : ergo licet vis spirativa amoris st in Patre et Filo ratione essentiae, nihilominus tamen diligere quod dicet exitum hujus amoris ab utroque, erit proprum et distinctvum : ita etiam in me et te potentia amandi nos invicem, est in nobis virtute naturae communis mihi et tibi : et tamen diligere nos invicem, mihi et tibi est proprum.

<--- Page Split --->

tura enim processit in communicationem per actum generationis, qui propter imperfectionem est de potentia in actum : voluntas autem unius procedit in alium per amorem, qui processus propter imperfectionem naturae est accidentalis : cum igitur natura inferior exemplata sit a superiori, videtur quod isti duo processus nobilius sunt in superiori natura : ergo erit ibi generatio sine exitu de potentia ad actum, et erit ibi processio amoris sine accidentali natura : et sic sicut Filius generatur secundum substantiam a Patre, ita Spiritus secundum substantiam procedit ab utroque : et tamen unus modus non est alter.

a modo processionis Spiritus sancti : et tamen id quod communicatur utroque modo, erit substantialiter unum quod est natura vel substantia : et hoc est verum.

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate processio Spiritus sancti differt a generatione Filii : et media istarum ultimarum rationum ostendit numerum et rationem differentiarum : et sunt in universo septem differentiæ quæ colligi possunt.

Prima est ex parte principi a quo : quia una est a potentia generandi in Patre, alia autem a potentia spirativa : quæ licet secundum rem non differant, tamen vere et non synonyme sunt in Deo.

Secunda est quam hic tangit Augustinus, quod Filius est ab uno, Spiritus autem sanctus est a duobus : non ut a patre et a matre, sed ut una et ejusdem rationis potentia spirantibus eum.

Tertia est, quia processio Spiritus sancti est ex communione consensus Patris et Filii distinctorum : Filius autem est

<--- Page Split --->

penes communicationem naturae : quae licet iterum in Deo idem sint re et subjecto, tamen haec identitas non impedit diversitatem modi in procedendo : quia identitas ex attributo simplicitatis causatur, et rationem propriam non tollit ab utraque communicatione.

Quarta est penes procedentes : quia Filius procedit ut distinctus in esse, Spiritus autem sanctus per modum bene esse distinctorum : quod tamen ab ipso non tollit naturae perfectionem : quia in divinis qudquid est per bene esse vel esse, totum perfectum in substantia et hypostasi est : et ideo duct etiam Augustinus, quod Spiritus est jucunditas et delectato duorum.

Quinta sumitur iterum ex parte eorum qui procedunt : quia Filius dicit rationem accipientis naturam, Spiritus autem sanctus dicit rationem accipientis et nectentis eos a quibus accipit, sicut supra est determinatum.

Sexta est sumpta penes aptitudinem procedentium : quia Filius per hoc quod filius est, nihil dicit nisi relationem ad Patrem : et ideo non ponit aptitudinem ad hoc quod donetur, cum st ex natura, sed aptitudnem ad hoc quod sibi impendatur : Spiritus autem sanctus per hoc quod ut amor procedit ex liberalitate Patris, ponit aptitudnem ad hoc quod ipse donetur : et ideo dicit Augustinus, quod ab aeterno ut donabilis procedit : donum enim est Patris et Fili quod sibi invicem gratuito amore impendunt : est etiam ulterius donabile nobis quamvis numquam daretur.

Septima differentia est quam etiam tangit Augustnus in libro XIV de Trinitate, quod amor est in mente, non ut natus, sed ut spiratus : qua appetitus ejus tenuis quidem est in mente, etiam antequam gignat notitiam suam : qui tamen appetitus fit amor notitae jam natae : et ideo ipse potius est unio parentis et prolis quam natus : et differentia haec Augustini fundatur super hoc quod uniens aliqua duo, necessario distinguitur

ab utroque : et ideo amor qui est unio parentis et prolis, necessario non habebit nomen et rationem parentis, nec habebit nomen et rationem prolis.

His habitis, respondendum est ad objecta per ordinem.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod inter genus ut genus acceptum et species non assignatur differentia : quia genus et species sunt secundum rem magis rationes convenientiae quam differentiae, licet secundum haec nomina species et genus, quae secundae intentionis nomina sunt, opponantur relative, ut dicit Porphyrus : sed inter speciem et genus pro specie postum et loco speciei, assignatur differenta : et ita est hic : quia processio specialem modum emanationis Spiritus sancti exprimit. Nec fiat hic vis de specie et genere : sed quaecumque communitas eorum quae non convertuntur ad invicem, vocetur habitudo generis et speciei : eo quod in divinis non est species et genus, sicut infra ostendetur.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc modo sumpto procedere, ut dictum est, procedere et nasci differunt specie : et haec objectio fundatur supra falsum.

Praeterea, Hoc est etiam falsum quod differentia numero semper differant materia : quia dicit Philosophus, quod numerum etiam facit differentia causae et causati sine materia, sicut est numerus etiam in intelligentus agentibus secundum decem ordines, quae secundum Philosophos causantur ab intelligentia prima quae est Deus. Vel, si hoc extraneum videtur, tunc innitamur verbo Damasceni ducentis, quia differentia est 'causa numeri, et numeri personarum erit causa distincto personarum : et sicut dicimus numerata differre, ita dicimus differre causam numeri : et ideo sicut distinctae personae differunt personarum numero, ita proprietates distinguentes differunt numero proprietatum. Bene tamen concedo, quod in nulla una persona vel duabus vel tribus sunt duae proprietates differentes tantum nu-

<--- Page Split --->

mero, et non specie proprietatum : quia non sunt duæ paternitates, nec duæ filiationes, nec duæ innascibilitates, et sic de aliis.

Ad aliud dicendum, quod id quod est principum convenientiae, non est principium distinctionis : sicut id quod probatur de pluribus, principium est convenientiae plurium de illo : sed hoc modo non accipitur hic, quando quaeritur differentia inter generationem et processionem : sed potius verbum procedit specialiter exprimit emanationem Spiritus sancti.

Ad aliud dicendum, quod si ex propriis loquamur, sicut oportet in divinis, tunc emanatio Spiritus sancti distinguitur ab emanatione Filii, et quantum ad principium a quo, et quantum ad terminum in quem, et quantum ad ipsam emanationem. Principum enim a quo est processio Spiritus sancti, est vis spirativa, vel consensus Patris et Filii : principium autem a quo per se est generatio a Patre, est vis generativa ut generaliva. Terminus similiter in quem hoc modo prout potest in divinis accipi terminus, in una parte est Filius, et in alia est amor personalis, vel donum Patris et Filii. Modus emanationis unius est generatio, alterius est dilectio notionalis vel spiratio.

Ad 10 autem quod objicitur de ratione imaginis, dicendum quod bene conceditur, quod hoc non operatur multum ad distinctionem.

Ad 10 quod ulterius contra objicitur, quod substantialis est fluxus Spiritus et a substantia et in substantiam, dicendum quod non impedit differentiam assignatam : ideo quia id quod in divinis est gratia simplicitatis naturae, non tollit propria a personis : sed si tolleret, tunc procederet objectio. Licet enim Pater vere sit natura divina, et Filius vere sit natura divina, non tamen Pater est Filius : et licet generatio vere sit natura divina, et processio vere sit natura divina, non ta-

men generatio est spiratio vel processio hoc modo dicta, nec modus generationis est modus processionis : et hoc accidit, quia a substantia a qua procedit Filius, non eodem modo significandi procedit Spiritus sanctus : sed Filius est ex ipsa secundum quod est vis generativa in Patre, Spiritus autem sanctus ex ea est secundum quod est vis spirativa in Patre et Filio : et hoc est quod dicit Dionysius in libro de Divinis nominibus 1, ubi dicit sic : Est autem et discretio in supersubstantialbus theologus : non quam dixi tantum quod secundum ipsam unitionein immixte et inconfuse collocatur unaqueque principalium personarum : sed quod et ea quae sunt supersubstantialis Dei fecunditatis, non convertuntur ad se invicem. Ex hoc accipitur, quod in unitate et simplicitate naturae sunt discretiones personarum et proprietatum immixte et inconfuse, et non convertuntur ad se invicem propter naturae simplicitatem : qua, sicut dicit ibidem Dionysius : Solus fons substantialis deitatis est Pater, nec Filius est Pater, nec Pater Filius, custodientibus hymnis propria religiose thearchicarum personarum. Ergo propria non convertuntur super se ex simplicitate essentiae : et ideo licet substantia sit amor, substantia sit Filius, et substantia sit vis spirandi, et substantia sit vis generandi, et substantia sit generatio, substantia sit etiam spiratio : non sequitur, quod non differant ab invicem generatio et spiratio : sicut non sequitur, Substantia est Pater, et eadem substantia est Filius : ergo Pater et Filius ab invicem non distinguuntur.

Ad 10 autem quod objicitur, utrum sic differant, quod Filius dicat secundum rationem generationis fluxum in simili specie et natura, Spiritus autem non : dicendum, quod Spiritus sanctus non sit in simili natura et substantia et ratione sicut Filius, licet modo significandi et proprietate differant, ut patet ex praehabitis.

<--- Page Split --->

Ad 7. Ad aliud dicendum, quod in inferioribus est potentia et extus ejus ad actum qui est motus vel mutatio vel utrumque: et terminus est in quo motus est in motum esse, vel mutatum esse : et talia non est ponere in divinis. Et si dicas, quod secundum rationem intelligendi spiratio est Spiritus, sicut generatio Filii : licet non sit generatio producens Filium de non Filio, nec spiratio producens Spiritum de non Spiritu : tunc bene dico, quod Spiritus et Filius distinguuntur, quia uuus procedit ut amor, alius autem ut filius : et sic denominantur ab eis emanationes eorum, scilicet spiratio a Spiritu, et generatio a Filio. Et si objicis, quod in utroque est acceptu substantiae, jam solutum est hoc : quia hoc non impedit distinctionem.

Ad aliud dicendum, quod in inferiori natura non est communicatio in toto et perfecta : generans enim communicat naturam per generationem, et descendit partem, nec totum dat : et dat idipsum quod dat, in potentia materiali, ex quo tamen possit fieri simile in specie, et non habens eamdem naturam numero cum dante : et hoc magnae imperfectionis est : omnis enim natura quae se potest communicare eamdem in numero et specie, multo libentius facit hoc, quam se communicet in specie tantum. Et probatio hujus est : quia si in communicatione quaeratur salus et permanentia naturae quae indita est per appetitum unicuique, multo intensius quaeritur permanentia in eadem natura numero, quam in eadem specie : et hoc experimentum docet quemlibet, ut dicit Apostolus ad Roman. viii, 22i. Et adhuc, II ad Corinth. v, 4 : Nam et qui sumus in hoc tabernaculo, id est, corpore, ungemiscimus gravati, eo quod noturus exspolari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est a vita. Similiter si quaeritur jucunditas so-

cietatis in pluribus hypostasibus, major habetur in conjunctis in eadem numero natura, quia illae hypostases a se dissentire non possunt, quam in eadem specie et non numero : et ideo cum in inferiorubus ista optima naturae communicatio esse non possit, appetitur ea quae est post eam possibilis inferiori naturae, scilicet ut communicetur in specie. Similiter inferior natura quando communicat affectum intimum, libenter in affectu vellet quod substantia ejus procederet in illum quem sicut se diligit, et in amore ipso esset substantia : sed propter materalitatem et ignobilitatem esse non potest : et ideo duo modi communicandi imperfecti in inferioribus, sunt in superiori natura secundum perfectam rationem, scilicet communicatio naturae, ita quod genitus et generans sunt in eadem natura : et communicatio consensus, ita quod ipse consensus sit substantia et suppositum : unde quod in inferiori natura est tantum unus modus communicationis naturae, hoc est ex imperfectione, sicut ostensum est.

Ad aliud dicendum, quod licet unius rationis sit communicatio suppositi, non tamen oportet quod idem sit distinguens supposita : hoc enim in nulla natura est, quod eadem proprietas quae singularitatem conferendo supponit huic naturae, sit singularitatem conferens etiam alii qui substat eidem naturae : et ideo illa objectio sophistica fuit, tamquam ex ratione suppositi posset haberi una ratio distinguendi supposita.

Ad aliud dicendum, quod hoc nihil est quaerere, utrum isti modi differant differentia substantiali vel accidentali : sicut nec aliquid est dictu in divinis, utrum personae differant differentiis substantialibus, vel accidentalbus : quia sermones secundum materiam inquirendi sunt : unde dicendum, quod differunt proprie-

1 Ad Roman. viii, 22 et 23 : Semus quod omnus creatura ungemiscit et parturit usque adhuc. Non solum autem illa, sed et nos ipsu primitas

spiritus habentes, et ipsi intra nos geminus, adoptonem filorum exspectantes, redemptionem corporus nostri, etc.

<--- Page Split --->

tatibus quæ non sunt accidentia, sed propter omnimodam simplicitatem sunt substantia: non tamen sunt differentiae substantiales, quia 'non faciunt differre secundum substantiam et essentiam, quæ una numero est in divinis, sed faciunt distngui personas suis proprietatibus: et ipsæ proprietates distinguuntur seipsis, quia aliter iretur in infinitum.

Ad aliud dicendum, quod hoc verum est, quod nulla distinctio est in divinis nisi per relationes originis: sed jam ostensum est, quod ratio originis in divinis non est una, sed duplex: est enim Pater origo Filii per generationem, et Pater et Filius origo Spiritus sancti per processionem: et ostensum est, quod in natura omnimodæ perfectionis communicatio amoris conjunctam habet sibi communicationem naturae in ipso amore et dono.

Ad id quod objicitur contra similitudines inductas, dicendum quod utrumque simile satis bonum est, dummodo debite intelligatur: sicut enim supra diximus ex auctoritate Hilarii, comparatio terrenorum ad Deum nulla est: et si qua nos interdum afferimus exempla, nemo putet ea in se perfectionem rationis continere. Unde dicimus, quod ex sole est lumen, et calor: sed calor æquivocæ dicitur ad calorem elementi, et calorem solis: nisi enim esset ex sole calor, non diceret Philosophus in libro XVI Animalium, quod semen movet calore cœli, et calore elementi, et calore animæ: sed verum est, quod ille calor, ut dixi, non est unius rationis cum calore inferiorum: sicut enim motus secundum locum refertur ad immobile primum, ita necesse est quod alterans omne referatur ad alterans primum, non motum secundum qualitatem alterantem: omnis enim vera alteratio reducitur ad alterationem primarum qualitatum, et alteratio primarum qualitatum ad elementa, et hæc ulterius ad virtutes stellarum quæ alterant et non alterantur, sicut dicit Philosophus in libro de Natura orbis. Sed verum est, quod in hoc deficit simile, quod ad unam simplicem essen-

tiam solis non possunt reduci lumen et calor: quia sicut dicit Dionysius, causata recipiunt bonitatem causae inferiori modo quam sit in causa ipsa. Et ideo unum numero quod est in sole operans hæc duo significat quantum potest etiam unum simplex in natura divina.

Eodem modo dico ad id quod objicitur contra simile acceptum ab igne : quia ad minus in inferiori igne una species ignis lux est, ut dicit Philosophus, et unus ignis est lucens et calens, licet non simplici virtute. Sed quia per eminentiam a causato ad causam assurgimus, intelligimus processionem personarum esse in natura simplici in Creatore.

Ad aliud dicendum, quod hæc non est vera, Si generatio et spiratio in divinis differunt, quod substantialiter differunt, nec etiam accidentaliter: ostensum est enim supra, quod in divinis non sunt illæ propriæ differentiæ: sed est ibi proprietas quæ substantia est: unde generatio quæ est substantia, differt a processione quæ est substantia, et tamen non differunt substantialiter: et ratio hujus patuit supra.

Ad aliud dicendum, quod prima propositio vera est, licet quidam ferant instantias quas posuimus, et quidam evadere eam volentes ferunt instantiam in Heva, quæ non per generationem naturam humanam accepit. Sed instantia nulla est: quia miracula Dei nihil variant in habitudinibus naturalibus prædicatorum ad sua subjecta in propositionibus. Concedendo ergo primam, dicimus quod hoc quod in inferioribus non est nisi unus modus communicationis naturae, et non communicationis naturae per amorem ei quem diligimus, hoc est imperfectionis, ut supra ostensum est: quæ si detrahatur, et aliud quod nobilitatis est, Deo attribuatur, erit vera propositio: et tamen in Deo erit duplex modus communicationis naturae per consensum voluntatum, et per generationem.

Ad id quod objicitur, quod ista communicatio non sit penes spiritualitatem

Ad 13

Ad 14.

<--- Page Split --->

quæ naturae divinae attributum est, quantum possum intelligere, videtur esse concedendum. Sed bene concedo, quod est penes spiritualitatem quæ est vis spirativa, ut supra determinatum est.

Ad hoc autem quod quaeritur, Utrum sit primo et per se naturae vel spiritualitatis, sive spiritus, dicendum quod in divinis nihil est prius, et nihil est posterius : sed penes intentiones nominum quibus significatur emanatio, ponit vis sprativa per se rationem ad spiritum in eo quod spiritus vel amor est : sed omne quod procedit in divinis a persona distincta, perfectum in substantia et distinctum est, ideo per identitatem hypostasis cum tali ratione amoris, est ille amor qui procedit, hypostasis perfecta et distuncta : et haec videtur esse intentio Augustini in libro VI de Trinitate, ubi dicet sic : Spiritus commune est aliquid Patris et Filii, quidquid illud est : at ipsa communio, consubstantialis et coaeterna est : quae si amicitia convenienter dici potest, dicatur, sed aptius dicitur charitas : et haec quoque substantia, quia Deus substantiaest, et Deus charitas est1. Hic innuit, quod per intentionem nominis virtutis spirandi per se ponatur processio amoris : sed quia totum perfectum est quod est in divinis, ideo amor est substantia et hypostasis perfecta : et ideo videtur concedendum, quod productio per se est spiritus, et propter perfectionem naturae divinae et identitatem substantiae cum amore, sit spiritus productus persona perfecta : et hic est quartus sex modorum quos tangit objectio.

Ad id autem quod contra objicitur, dicendum quod immediatum et mediatum non est in divinis : sed bene concedo, quod secundum rationem intelligendi per nomen, vis spirativa per se est ad spiritum : et hoc est actus non terminus, sed quasi terminus : et hoc potest bene esse in divinis, ubi est communicatio naturae duplex, sicut diximus : sicut cum dico,

Ego diligo id quod per se procedit a me, in actu verbi significatum est amor.

Et quod objicitur, quod actui communicationis naturae immediata est hypostasis ut est haec substantia, dicendum quod hoc est verum in actu in quo natura communicatur in natura, hoc est, in generatione : in alio vero modo communicationis non est verum : sed potius est e converso.

ARTICULUS II.

Utrum Spiritus sanctus possit dici Filius amborum a quibus procedit ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in primo capite, ibi, « Si Spiritus sanctus Filius diceretur, amborum utique Filius diceretur, etc. »

Haec enim ratio non videtur valere : quia quamvis non procedat ab ambobus, adhuc erit differentia inter generationem et processionem : et illam debuit assignare Augustinus.

Si dicas, quod etiamsi non procedat ab ambobus, tamen diceretur Spiritus amborum, sicut Graeci dicunt eum esse Spiritum Filii, non autem a Filio : et ita sequeretur, quod si esset Filius, esset Spiritus Filii. CONTRA : Quia hoc esset verum si cum dicitur, Spiritus Filii, construeretur genitivus in habitudine causae efficientis vel principii, et non posset habere aliam constructionem.

Ad hoc dicendum, quod Augustini objectio fundatur supra rationem necessariam, et supra auctoritatem canonis. Ratio autem necessaria posita est supra 2, ubi probatum est, quod Spiritus sanctus procedit a duobus. Auctoritas autem illa habetur ad Roman. VIII, 9, ubi dicit Apo-

<--- Page Split --->

stolus Spiritum esse Spiritum Filii 1. Et habitudine causae efficientis : et hoc subene concedo, quod secundum veritatem pra probatum est 2, ubi quaesitum est, si non potest habere constructionem nisi in idem sit Spiritum esse Filii et a Filio.

B. Cum Spiritus sanctus non dicatur genitus, cur Filius dicatur procedere?

Cum autem Spiritus sanctus non dicatur genitus, sed tantum procedens, quaeri solet, Cur Filius non dicitur tantum genitus, sed et procedens? Sicut ipse in Evangelio Joannis ait, Ego ex Deo processi vel exivi, et veni in mundum 3. Non ergo tantum Spiritus sanctus procedit a Patre, sed etiam Filius. Ad quod dicimus, quod cum uterque procedat a Patre, dissimiliter tamen. Nam Spiritus sanctus (ut ait Augustinus in libro V de Trinitate 4) procedit a Patre, non quomodo natus, sed quomodo datus vel donum. Filius autem processit nascendo, exiit ut genitus. Ac per hoc illud elucescit ut potest, scilicet cur Spiritus sanctus etiam non sit Filius, cum et ipse a Patre exeat. Ideo Spiritus non dicitur Filius, quia neque natus est sicut unigenitus, neque factus ut per Dei gratiam in adoptionem nasceretur sicut nos.

ARTICULUS III.

Utrum processio sit de ratione generationis et spirationalis ? et quare nomen processionis magis remaneat Spiritui sancto, quam Filio ?

aut ergo ut ens de ratione eorum, aut ut non ens de ratione eorum. Si dicas ut ens de ratione eorum, habeo propositum, quod univoce dicitur. Si autem dicas, quod ut non ens de ratione eorum, tunc convenit eis per accidens : et hoc falsum est : quia accidens non est in divinus.

Si autem detur, quod ut genus prædiQuæstunuc. catur, quaeritur quare magis remanet nomen Spiritui sancto quam Filio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit secundo capite B, ibi, « Cum autem Spiritus non dicatur genitus, etc. »

Ex hoc enim quod ibi dicit Augustinus, videtur quod processio sit de ratione generationis et spirationalis : prædicatur enim de ipsis, et non convertibiliter :

Item, si genus est, sequitur quod universale et particulare sint in divinis, quod repugnat summe simplici, ut dicit Boetius.

SOLVTO. Sicut supra determinatum

1 Ad Roman viii, 9 · Si quis spritum Christu non habet, huc non est eius. 2 Cf. Supra, Dist. XI, Art. 8. 3 Joan. xvi, 27 et 28 : Credidustus qua ego a

Deo exvi. Exvi a Patre, et veni in mundum, etc.

4 S. AUGUSTINUS, Lib. V de Trinitate, cap. 14.

<--- Page Split --->

est' dico, quod nec ut genus, nec ut accidens, prædicatur aliquid in divinis nec de essentia nec de persona nec de notione : sed bene aliquid prædicatur in divinis ut significatum intentione communiori, quam id de quo prædicatur : licet enim in divinis semper eadem res sit in prædicato et subjecto, est tamen alius modus significandi : et ideo non valet distinctio sic facta, si prædicatur, quod prædicetur ut ens de ratione subjecti, vel prædicetur ut non ens de ratione subjecti : quia non opponuntur illæ duæ ut continilorar : sed sic dividendo, prædicatur ut ens, etc., vel non prædicatur ut n. etc. Concedo istam, non prædicatur ut ens, etc. In illo sensu quod negatur, includit totum prædicatum et determinationem prædicati.

Si autem quæritur, Qualiter prædicatur? Dicendum quod prædicatur ut idem sub altera intentione significandi.

Ad quæsuntuc. Ad 10 autem quod quæritur, Quare Spiritus sanctus nomen retnet? supra responsum, et quæsitum est. Sed hoc potest dici, quod ideo retinet, quia cum processio in inferioribus in duobus dicatur, scilicet in motu processivo, et egressu causati a causa, emanatio Spiritus sancti ad utrumque aliquam ponit similitudinem, ut supra probatum est : emanatio autem Filii non ponit similitudinem, nisi ad alterum, scilicet ad exitum causati de causa.

ARTICULUS IV.

Utrum Spiritus sanctus a Patre non quomodo natus, sed quomodo datus, vel donum : et utrum Filius procedit ut donum ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Procedit a Patre non quomodo natus, sed quomodo datus vel donum, etc. »

Hoc enim non videtur verum.

SOLUTIO. Dicendum, quod procedit ut donum : probatum est enim, quod procedit ut amor gratuitus : ratio autem amoris gratuiti in eo quod gratuiti, est ratio prima doni quod donatur : quia quidquid datur sibi invicem a diligentibus, amor gratuitus est prius illo et causa illius : et ideo dicit Augustinus, quod amor qui est Spiritus sanctus, est donum in quo omnia dona donantur.

Ad OBJECTUM autem dicendum, quod in ista processione aliud est, quam in illa

<--- Page Split --->

deret flando quod spirando dabat occulte. Quia ergo si nasceretur, non tantum de Patre, nec tantum de Filio, sed de ambobus utique nasceretur, sine dubio Filius diceretur amborum. Ac per hoc, quia filius amborum nullo modo esset, non oportuit nasci cum de ambobus. Amborum est ergo Spiritus sanctus, procedendo de ambobus.

ARTICULUS V.

An duodecim modi generationis positi ab Ario hæretico sint sufficienter positi : an etiam alii sint addendi ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, « Inter vero generationem Filii, etc. » Sumo duodecim modos generationis quos Arius contra Victorinum disputans, induxit, qui licet hæreticus fuerit, tamen modi notabiles sunt et boni.

Primus est penes fluxum lineæ a puncto, si motu suo lineam facere posset.

Secundus est penes emissionem radii a sole vel alio corpore luminoso.

Tertius est penes sigillationem characteris, sicut figura fit in cera a sigillo.

Quartus est penes immissionem, ut quando a Deo immittitur homini bona voluntas.

Quintus est penes exitus proprietatis vel accidentis a principus subjecti.

Sextus est penes abstractionem intentionis ab hoc particulari, sicut species rerum generantur in anima.

Septimus est penes excitationem : sicut liberum arbitrium excitatum a gratia vel alio procedit in generationem actuum.

Octavus penes transfigurationem : sicut ex ære fit statua, et sicut figura in figura incisionis.

Nonus est penes productionem : sicut motus procedit ab immobili primo.

Decimus est penes exitum speciei a generatione per exitum differentiarum dividentium genus et constituentium speciem.

Undecimus est penes ideationem : sicut arca exterior est ab arca quae est in mente arcarii, et sanitas istus curati est a sanitate quae est in anima medici.

Duodecimus est penes nascentiam, ut homo filius nascitur ab homine patre.

Patet autem, quod ille hæreticus non omnes modos generationis enumerat : quia nascuntur ex putrefactione multa, et ex vegetabilibus, præcipue ex virtute stellarum quæ non tetigit : et ideo insufficiens fuit : et ideo a Victorino reprehenditur, et ostenditur quod nullius harum generationum divina generatio plenam habet similitudinem.

ARTICULUS VI.

Utrum illa sut concedenda, quod Pater sit auctor quod Spiritus sanctus procedit a Filio, et quod Pater sit auctor filiationis Filii, et quod sit auctor essentiae in Filio ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, « Quonam Pater processumus ejus auctorem, qui talem genuit filium, etc. »

<--- Page Split --->

ergo videtur, quod Spiritus sanctus sit filius, quod falsum est.

Solutio. Solutio. Dicendum, quod Pater est

auctor Filii, et omnium eorum quae sunt in Filio prout sunt in Filio : et bene concedo, quod omnium eorum quae sunt in Filio Pater est auctor per generationem vel generando.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod illud argumentum non sequitur : si enim dabo istam, Pater generando est auctor processionis Spiritus sancti a Filio : non sequitur, quod ipse auctor sit generando Spiritus sancti : sed sequitur, quod ipse generando auctor est quod Spiritus procedat a Filio, et hoc verum est.

Ad ALIUD dicendum, quod haec est falsa, Cujuscumque Pater est auctor generando, illud genuit : nec in humanis tenet : quia cordis filii pater carnalis est auctor generando, nec tamen cor genuit, sed filium : actus enim generationis personæ non est nisi hypostasis, et alia fiunt in hypostasi : sed auctoritas respicit omnia quæcumque vel per se et primo, vel per accidens et consequenter habentur per generationem : unde processionem nec per se genuit, nec processionem in Filio genuit : sed genuit Filium qui nascendo accepit processionem, sicut omnia alia in quibus non opponitur relative Patri.

Ad ALIUD dicendum, quod Pater est auctor filiationis Filii, et hoc generando : non tamen genuit filiationem, sicut jam dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod Pater non est auctor essentiae in Filio : sed bene concedo hanc, quod Pater est auctor, quod et quia, vel quare est essentia in Filio : quia licet auctoritas sit respectu omnium quæ sunt in nato, non tamen est respectu eorum quæ aliquo modo se habent ad generationem ut termini, sive per se sive per aliud, sive primo sive consequenter : essentia autem, nec in se, nec in alia persona, se habet aliquo modo ut ens ab alio : sed essentia in Filio non est essentia secundum modum intelligendi, sed potius acceptio essentiae, et

<--- Page Split --->

modus habendi eam : et ideo illud aliquo modo referri potest ad auctoritatem generationis.

Ad 5. Ad aliud dicendum, quod auctoritas est causa distinctionis, eo modo quo refertur ad generata sive ad genitum : refertur autem ad genitum universaliter, non primo, neque per se : unde non est causa distinctionis simpliciter, sed secundum quid : verbi gratia cum dicitur, Pater est auctor quod essentia est in Filio, non sequitur, quod Pater distinctus sit ab essentia, vel ab essentia in Filio : quia neutro modo ipse est auctor essentiae : sed sequitur ex hoc, quod essentia est in Filio, hoc habet a Patre : et alio modo habet Pater essentiam, et alio modo Filius : quia Pater habet non ab alio, Filius autem ab alio.

Ad 6. Ad ultimum dicendum, quod Pater est auctor processionis Spiritus sancti a Filio prout est a Filio : sed ex hoc, sicut jam habitum est, non sequitur, quod eadem processio activa non sit in Patre, sed quod non eodem modo habeat eam Pater quo habet eam Filius : et hoc verum est : quia Pater habet eam a se, et Filius habet eam a Patre : et hæc dis-

tinctio est in modo habendi, non in eo quod habetur.

ARTICULUS VII.

An bene sequitur, Spiritus temporaliter procedit a Filio : ergo ab æterno ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Ut a se quoque procedere significans, aperte ostenderet flando, etc. »

Non enim videtur valere argumentum de temporali processione ad æternam : quia Græci concedunt, quod a Filio mittitur : non tamen concederent quod a Filio procedit.

SOLUTIO. Bonum est argumentum : quia sicut infra probabitur, æterna processio significatur in temporali : mitti enim est cognosci quod ab alio sit per effectum approprabilem personæ : et ideo si significatur procedere temporaliter de ipso Filio, de necessitate etiam ab æterno procedit ab eo : et hoc infra ostendetur 1.

solutio,

D. Hic dicit, quod non valet inter illa duo distinguere.

Quid autem inter nasci et procedere intersit, de illa excellentissima natura loquens explicare quis potest? Non omne quod procedit, nascitur : quamvis omne procedat, quod nascitur. Sicut non omne quod bipes est, homo est : quamvis bipes sit omnis qui homo est. Hoc scio : distinguere autem inter illam generationem, et hanc processionem nescio, non valeo, non sufficio. Ac per hoc quia et illa et ista est ineffabilis : sicut Propheta de Filio loquens ait, Generationem ejus quis enarrabit 2 ? Ita de Spiritu sancto verissime dicitur: Processionem ejus quis enarrabit? Satis sit ergo nobis, quia non est a seipso Filius, sed ab illo de quo natus est : non est a

<--- Page Split --->

seipso Spiritus sanctus, sed ab illo de quo procedit, et quia de utroque procedit, sicut jam ostendimus. De Spiritu sancto quomodo ipse de Deo sit, nec tamen ipse Filius sit, quoniam procedendo non nascendo legitur esse de Deo : jam superius, quantum visum est, disputavimus.

Expositio Textus.

Deinde quaeritur de illis tribus quae tangit, ibi, « Nescio, non valeo, non sufficio, etc. »

Quomodo differant ? Videtur enim esse inculcatio ejusdem.

Et dicendum ad hoc, quod nescire dicit defectum habitus in cognoscendo : non valeo autem dicit defectum rationis ad intellectum divinorum : non sufficio autem dicit obscuritatem quae remanet etiam post illuminationem fidei, propter obscuritatem speculi et ænigmatis.

E. An Spiritus sanctus debeat dici ingentius ?

Nunc considerandum est, cum Spiritus sanctus non sit genitus, utrum debeat dici ingenitus ? Ad quod dicimus, Spiritum sanctum nec genitum, nec ingenitum debere dici. Unde Augustinus ad Orosium ait : Spiritum sanctum nec genitum, nec ingenitum fides certa declarat : quia si dixerimus ingenitum, duos Patres videbimur affirmare. Si autem genitum, duos credere Filios culpamur. Sicut enim solus Filius dicitur genitus, ita et solus Pater dicitur ingenitus, eo quod ab alio non sit. Unde Augustinus in libro XV de Trinitate 1 : Pater, inquit, solus non est de alio. Ideo solus appellatur ingenitus, non quidem in Scripturis, sed in consuetudine disputantium, et de re tanta sermonem qualem valuerint proferentium. Filius autem de Patre natus est : et Spiritus sanctus de Patre principaliter, et communiter de utroque procedit. Ideoque cum Spiritum sanctum genitum non dicamus, dicere tamen ingenitum non audemus, ne in hoc vocabulo vel duos Patres in illa Trinitate, vel duos qui non sunt de alio quispiam suspicetur. Ecce his verbis aperte ostendit Spiritum sanctum nec genitum, nec ingenitum debere dici.

<--- Page Split --->

ingenitus: ergo illa fuit vera, est ingenitus : et hoc negat Augustinus.

« Nunc considerandum est, etc. »

Hic incipit secunda pars istius distinctionis, in qua ostendit quod Spiritus sanctus non debet dici ingenitus. Et dividitur in quatuor partes : in quarum prima ostendit per Augustinum quod Spiritus non dicitur ingenitus. Secundo, per Hieronymum ostendit, quod dicitur ingenitus, ibi, F, « Hieronymus tamen, etc. » In tertia solvit contrarietatem eorum, ibi, G, « Sed ut istam, quæ videtur, etc. » In quarta probat solutionem, ibi, H, « Quod autem Hieronymus ita acceperit, etc. »

ARTICULUS VIII.

Utrum Spiritus sanctus possit dici ingenitus?

Incidit autem dubium circa primum capitulum, Utrum Spiritus sanctus possit dici ingenitus ?

Videtur quod sic.

SOLUTIO. Dicendum cum Damasceno, quod hoc quod dico ingenitum dupliciter dicitur: dicit enim sic 1: Oportet scire, quoniam ingenitum, per unum n scriptum scilicet, idem quod non factum significat. Ingenitum per duo n scriptum scilicet, ostendit, quod non generatum est: et dicit, quod in primo sensu genitum et non genitum distinguunt inter naturas, creatam scilicet, et increatam: quia divina natura est ingenita, id est, increata, secundum quod genitum dicitura a genes, id est, a creatione. Ingenitum autem in secundo significato convenit naturae creatæ et increata: quia aliquis in natura divina est ingenitus, ut solus Pater, ut dicit Damascenus, et aliqua alia etiam in natura creata dicuntur ingenita, sicut omnium animalium propriæ primæ hypostases, id est, individua quæ non nata, sed a conditione facta sunt, ut primi duo asini, et primi duo leones, et primi duo homines, et sic de aliis.

Tamen nota, quod secundum proprietatem Latinae linguæ non est ista distinctio : quia ingenitum per duo n, in Lati-

<--- Page Split --->

na lingua nihil significat : sed quod non est generatum, dicimus ingentum. Et ideo aliter dicendum, quod ingentium dupliciter potest recipere præpositionem, scilicet in vi privationis, et in vi negationis. Si recipiat eam in vi privationis, tunc non dicetur nisi de non nato, apto tamen ad hoc ut nascatur vel generetur : et sic nec de Patre, nec de Spiritu sanclo, nec etiam de Filio potest convenienter dici. Si autem recipiat præpositionem in vi negationis, tunc potest negare negatio extra genus, vel in genere. Si extra genus : tunc tantum valet ingentium, quantum ens non genitum, vel non ens genitum simplicter : et sic universaliter veriticatur de omnibus non ab aliis vel ab alio existentibus : et etiam de his quæ ab alio vel ab alius sunt, dummodo non sint per generationem ab alio vel ab aliis. Si autem negat in genere naturae divinae : adhuc potest facere triplicem negationem, scilicet quod negatio tantum neget genus generationis, vel tantum ipsam generationem relinquendo genus, vel utrumque simul. Verbi gratia, genus generationis est esse ab alio : potest ergo esse sensus, ingenitus, id est, non ens ab alio : ut ibi sistat negatio : et in hoc sensu sumit Augustinus in primo capitulo istius partis : et sic non convent nisi Patri. Vel potest esse sensus, ingenitum, id est, ens ab alio non per generationem : et sic negatio non finitur nisi ad specem geniti, et non ad genus : et sic non convenit nisi Spiritu sancto : sed in hoc sensu nullus Sanctorum hac locutione usus est. Tertio modo potest intelligi negatio finiti ad totum quod est in genito, id est, ad ens ab alio per generationem simul et conjunctim, ut idem sit ingenitum quod non ens ab alio per generationem : et communiter convenit Patri et Spiritui sancto : et in hoc sensu sumit Hieronymus.

Hac ergo habita distinctione, respondendum est ad primum, quod cum dicitur, quod propositio de infinito prædicato æquipollet negativæ, non sumitur in-

finitum et privativum idem. Non genitum enim non est idem cum ingenito, nec e converso, nisi in quodam sensu, ut jam dictum est. Unde licet Augustinus concedat Spiritum esse non genitum, secundum quod negatio negat totum quod ponit gentium : non tamen concederet, quod est ingenitus : quia hoc proprie convenit Patri, et est notio Patris secundum quod negatio non negat nisi genus genti, hoc est, ens ab alio : quia sic non convenit nisi Patri.

Ad aliud dicendum, quod Spiritus sanctus est ingenitus, et non est ingentus in diversis sensibus, ut jam patuit : et ideo solutio ad illud etiam patet.

Ad aliud dicendum, quod ingenitum, secundum quod negatio subintellecta negat totum, efficitur superius ad non ens ab alio : sed in illo sensu non utitur Augustinus, sed Hieronymus, ut jam dictum est.

ARTICULUS IX.

Utrum non esse ab alio sit notio Patris, et utrum Pater et Filius possunt dici idem principium Spiritus sancti ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Pater, inquit, solus non est de alio, etc. »

<--- Page Split --->

Filii in communi, sicut Hieronymus ponit ingentum convenire in communi Patri et Spiritui sancto ? Si dicas, quod hoc impedit communitas : quia quod commune est, non habet intentionem proprii : quia proprium est quod convent uni soli. Hoc nihil est : quia spiratio activa secundum quam Pater et Filius sunt unum principium Spiritus sancti, communis est Patri et Filio : et tamen est notio : ergo ratio communitatis non impedit notionis intellectum.

Ulterius quaeritur, Si dicimus Patrem et Filium per unam notionem esse principium, utrum possimus concedere, quod sint idem principium?

2. CONTRA :

Supra 1 Magister noluit concedere de Patre et Filio, quod essent idem Deus, vel alius Deus : tamen concessit, quod essent unus Deus : cum ergo non magis unio sit Patris et Filii in communi notione qua spirant Spiritum sanctum, quam in essentia divina, videtur quod non debeat concedi, quod sint idem principium, vel aliud sive diversum.

Solutio. Dicendum ad primo quaesitum, quod ad esse notionis tria exiguntur : quorum unum est principale a quo etiam notionis vocabulum trahitur, scilicet quod per ipsum innotescat persona, vel personae, cujus est notio, sive quarum est notio. Secundum autem est, quod sonat aliquam dignitatem : quia personae nomen dignitatem sonat, sive nature, sive officii : communiter autem sonat dignitatem naturae : unde individua

aliarum naturarum praeter rationalem non vocamus personas, ut hoc lignum, vel hunc lapidem, eo quod non habent honorem imaginis in qua est similitudo divinarum personarum. Tertium est, quod aliquo modo habeat naturam relationis ad aliud : quia aliae proprietates in divinis esse non possunt, nisi relationes originis, ut infra probabitur 2.

Hus habitus, facile respondetur objectis. Ad primum enim dicendum, quod est de alio non pertinet ad dignitatem ex se : et ideo notio esse non potest. Dico autem ex se : quia ex modo aliquo superaddito posset notare dignitatem esse ens de alio, quod in inferioribus convent vilibus rebus, ut pilo lumbrico, pediculo : haec enim sunt exempla Augustini : ergo ex se non dicit dignitatem in persona : sed si adderetur esse de alio per generationem, tunc generatio dignitatem afferret ei quam non habet a se : quia genitus (ut dicit Hilarius) in honore est generantis : geniti enim honoris admiratio in honore generantis est : et hoc habitum est supra 3. Non esse autem ab alio de se dicit dignitatem, et in superioribus, et inferioribus : quia quod non est ab alio, eo ipso perfectissimum est et notissimum : et ideo illud est notio Patris.

Ad aliud dicendum, quod innascibilitas est notio quae includit in se improcessibilitatem ut partem sui : et hoc patet ex superiori distinctione posita de hoc quod est ingenitum secundum quod negatio negat genus geniti : qua sic tantum est notio Patris : tunc enim idem est innascibiltas quod est non existentia ab alio : et quod non est ab alio, nec generative est ab alio, nec etiam processive est ab alio. Vel dicatur, si placet, quod nascibile et processibile se habent sicut superius et inferius : ergo si adveniat negatio vel privatio, quod inferius est fit superius, et e converso : ergo ingeneratio sive innascibilitas est superius ad im-

<--- Page Split --->

processibilitatem : et sic in innascibilitate intelligitur inprocessibilitas : et haec est solutio quorumdam, et non valet : quia cum dicitur, quod per negationem minus commune efficitur magis commune, non intelligitur hoc nisi de suppositis de quibus dicitur, quod hoc de pluribus potest prædicari quam illud : et non quod ipsum ponatur in intellectu illius ut pars : licet enim homo sit pars animalis, et posito homine ponatur animal : et similiter posito non animali, ponitur non homo : non tamen est pars quæ cadit essentialiter sub non homine : sicut homo sub animali per quod diffinitur.

Præterea, Ego pono objectionem de inspirabilis, quæ posita est de improcessibilis : et tunc non valet solutio eorum : sed oportet redire ad primam solutionem.

Ad aliud dicendum, quod ingenitum secundum quod communiter convenit Patri et Spiritui sancto, secundum intellectum Hieronymi, non est notio : sic enim tantum valet quantum non ens ab alio per generationem, ita quod negatio respiciat totum conjunctim : et hoc non est dignitas, quia non est ab alio per generationem, quin valde indigne est ab

alio, ut patet in exemplis Augustini, ut vermis lumbricus est non ab alio per generationem, sed ab alio per putrefactonem : et ideo nulla est quaestio ulterius de processibilis vel inspirabilis.

Ad m quod ulterius quæritur, Utrum Pater et Filius possint dici idem principium Spiritus sancti? Sine præjudicio dico, quod non : et hoc propter articulum qui clauditur in intellectu ejus quod est idem, qui dênotat identitatem suppositi et personæ : Pater autem et Filius licet sint unus Deus, non tamen idem Deus, masculine suscipiendo ly idem : et similiter licet sint unum principium, non tamen idem principium : quia non eadem persona, sed ipsi duæ personæ sunt unum principium.

Ad m quod contra objicitur, respondedum est ut supra 1, quod nec idem principium sunt nec diversum : quia diversum exigit alietatem formæ quæ non est ibi : idem autem exigit identitatem personæ quæ iterum non est ibi : et quod dicit Philosophus, quod idem et diversum sequuntur omne ens in quantum ens, dicendum, quod intelligit de creatis, et non de personis increatis.

F. Quod Hieronymus dicit Spiritum sanctum ingentium, quod videtur prædictis adversari.

Hieronymus tamen in regulis diffinitionum contra hæreticos, dicit Spiritum sanctum ingenitum esse, his verbis : Spiritus sanctus Pater non est, sed ingenitus atque infectus. Pater non est, quia Patris est, et in Patre est : processionem habet ex Patre, et non nativitatem. Filius autem non est, quia genitus non est. Ecce his verbis dicitur Spiritus sanctus esse ingenitus : quod videtur adversari præmissis verbis Augustini.

<--- Page Split --->

G. Determinatio, secundum diversas acceptiones dicit eos locutos.

Sed ut istam, quae videtur, repugnantiam de medio abigamus, dicimus, quod Hieronymus aliter accepit nomen ingenii, et aliter Augustinus. Accepit enim Augustinus ingenitum, qui vel quod de alio non est : et secundum hoc de solo Patre dicitur. Hieronymus vero ingenitum dicit, non genitum : et secundum hoc de Spiritu sancto potest dici, cum Spiritus sanctus non sit genius.

ARTICULUS X.

Quid prædicet ingenitus quando dicitur, Spiritus sanctus est ingenitus, an essentiam, personam, vel notionem ? Et qua communitate, scilicet vel rationis, vel rei dicatur de Patre et Filio ?

communitate dicitur ? aut rei, aut rationis ? Si rei : ergo aliqua una notio est in Patre et Spiritu sancto, sicut aliqua una est in Patre et Filio, quod falsum est : cum non sint notiones nisi quinque, ut Magister infra probabit. Si autem communitate rationis : ergo universale est in divinis, quod negat Boetius in libro de Trinitate.

Solutio. Cum ingenitus prædicatur de Patre et Spiritu sancto, non dicit notionem, ut supra probatum est, nec essentiam, nec personam : sed est negatio consequens modum existentiae Spiritus sancti : sicut ex hoc ipso quod aliquis est homo, sequitur quod non sit asinus, nec lapis : ita ex hoc ipso quod Spiritus sanctus est spiratus, sequitur quod non sit genitus : et ex hoc ipso quod Pater non est ab alio, sequitur quod non sit genitus.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit ibi, in isto capitulo F, « Spiritus sanctus Pater non est, sed ingenitus, etc. »

Quid enim prædica t ly ingenitus, quando dicitur de Spiritu sancto, aut essentiam, aut personam, aut notionem ? quia non sunt plura in divinitate. Constat, quod non essentiam : quia sic conveniret æqualiter tribus, quod falsum est. Nec personam, ut patet in singulis : quod enim personam Spiritus sancti non prædicet, patet : quia Spiritus sanctus non prædicatur de Patre, sed ingenitus prædicatur de ipso. Si vero dċcatur, quod notionem prædicat. Contra : Non sunt nisi quinque notiones, tres Patris et earum unam habet cum Filio, una Filii, et una Spiritus sancti.

Ad aliud dicendum, quod est commuAd quæsi ne rationis, ut negatio consequens est commune : sed illa non ponit universale substantiale, nec accidentale : et ideo non sequitur, quod in Trinitate sit universale et particulare : ex hoc enim quod homo non est lapis, ipse non est aliquid per se, vel per accidens : affirmatio enim causare potest negationem, sed non e converso negatio affirmationem : unde ex hoc quod

<--- Page Split --->

Spiritus spiratus est, est non genitus, vel ingenitus : sēd non convertitur quod ex hoc sit spiratus, vel aliquid, quod est in-

genitus, in illa ratione sumendo ingenitum in qua sumit Hieronymus, ut supra dictum est.

H. Ex verbis Hieronymi ostenditur, ex quo sensu dixit Spiritum sanctum inyentium.

Quod autem Hieronymus ita acceperit, ostenditur ex verbis ejus, quibus in eodem tractatu utitur faciens talem divisionem : Omne quod est, aut ingenitum est, aut genitum, aut factum. Est ergo quod nec natum est, nec factum : et est quod natum est, et factum non est : et est quod nec natum est, nec factum est : et est quod factum est, et natum non est : et est quod factum est, et natum non est, et natum est : et est quod factum est, et natum est, et renatum non est. Nunc præpositorum singulis rebus subsistentiam destinemus. Quod ergo nec natum nec factum est, Pater est : non enim ab alio aliquo est. Quod autem natum est et factum non est, Filius est, qui a Patre genitus est, non factus. Quod iterum nec factum nec natum est, Spiritus sanctus est, qui a Patre procedit. Quod etiam factum est et natum non est, cœlum, et terra, cæleraque quæ insensibilia sunt. Quod autem factum et natum et renatum est, homo est. Quod vero factum est, et natum est, et renatum non est, animalia sunt. Ecce his verbis ostendit Hieronymus se ingenitum accipere, non genitum. Aliter enim non esset præmissa divisio vera, scilicet omne quod est, aut ingenitum est, aut genitum, aut factum. Atque in divisionis hujus prosecution, in assignatione ingeniti, ibique ponit non natum.

ARTICULUS XI.

Quare esse ab alio et alium non esse ab eo, non dicatur notio Spiritus sancti : et quare essentiae nulla est emanatio ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit in ultimo capite, ibi, « Omne quod est, aut ingenitum est, aut genitum, aut factum, etc. » Hic enim sub ingenito secundum

Hieronymum comprehenditur Spiritus sanctus.

Videtur, quod dici debeat : quia

<--- Page Split --->

sunt, quae distincte conveniunt personis divinis: ergo ista sunt proprietates.

QUESTIUNC. ULTERIUS quaeritur, Quare nulla emanatio est essentiae, cum Hieronymus hic tangat factum, et non factum ?

SOLUTIO. Ad hæc leve est solvere secundum supra determinata. Ad PRIMUM enim dicendum, quod non esse alium ab aliquo nullam importat dignitatem : et ideo non potest esse notio.

AD ALIUD dicendum, quod de personis divinis quaedam singulariter dicuntur ut notiones, et quaedam etiam ut negationes quae modum existentiae notionum vel personarum consequuntur : et illæ negotiones non important notiones speciales, sicut prius ostensum est.

AD QUESTIUNCULAM dicendum, quod ad quæ ab essentia divina non potuit esse emanatio personarum : quia una est in tribus, et illud a quo est emanatio, distinguitur.

AD ID quod contra objicitur, dicendum quod essentia inferior non est simplex : et id quod emittit, non est ipsa : et hoc propter omnimodam simplicitatem non potest convenire essentiae divinae.

AD ALIUD dicendum, quod ingenitum secundum intellectum Hieronymi non dicit notionem, sed negationem communem consequentem existentiae modum, ut prius dictum est.

AD ALIUD dicendum, quod Hieronymus non ponit idem bis in divisione, sed in exemplificatione ostendit illam partem quae est ingenitum et non factum, pro duobus in communi verificari : et hoc bene contingit in omni divisione, quod aliquid dividentium verificatur pro uno, et aliud pro duobus.

AD ULTIMUM dicendum, quod Hieronymus accipit renasci secundùm aptitudinem, ut patet in exemplis : quia homo aptus est ut renascatur, sed non brutum animal. Vel potest dici, quod non loquitur universaliter pro omnibus, sed pro quibusdam qui Christiani sunt.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XIV.

A. Quod gemina est processio Spiritus sancti.

Præterea diligenter adnotandum est, quod gemina est processio Spiritus sancti : æterna videlicet, quæ ineffabilis est, qua a Patre et Filio æternaliter et sine tempore processit : et temporalis qua a Patre et Filio ad sanctificandam creaturam procedit. Et sicut ab æterno communiter ac simul procedit a Patre et Filio, ita et in tempore communiter et simul ab utroque procedit ad creaturam, non divisim a Patre in Filium, et a Filio ad creaturam. Unde Augustinus in libro XV de Trinitate ait : Spiritus sanctus non de Patre procedit in Filium, et de Filio procedit ad sanctificandam creaturam, sed simul de utroque procedit : quamvis hoc Filio Pater dederit, ut sicut de se, ita etiam de illo procedat 1.

DIVISIO 1EXTUS.

« Præterea diligenter adnotandum est, quod gemina est, etc. »

Hic incipit pars illa in qua agitur de processione temporali Spiritus sancti.

Et dividitur in tres partes : in quarum prima determinatur hæc processio secundum comparationem ad mittentem, sive ad id a quo est. In secunda, determinantur modi duo, scilicet visibilis et invisibilis istius processionis : et hæc incipit in distinctione XVI, ibi, « Nunc de Spiritu sancto videndum est, etc. » In tertia, autem determ inatur nomen consequens hanc processionem ex parte procedentis quod est donum et datum : et hæc incipit in distinctione XVIII, B, ibi, « Præterea

diligenter considerandum est, cum Spiritus sanctus dicatur, etc. »

Prima harum subdividitur in duas : in quarum prima probatur, quod Spiritus sanctus a Patre et Filio mittitur et datur, et non ab hominibus. In secunda autem quaeritur, Utrum a se mittatur et detur, vel non? et hæc incipit in distinctione XV, ibi, « Hic considerandum est, cum Spiritus sanctus detur hominibus a Patre, etc. »

Hæc distinctio quæ primo occurrit, scinditur in duas partes. In prima ostenditur Spiritum mitti a Patre et Filio. In secunda ostenditur eum non mitti nec dari ab hominibus, ibi, D, « Huc quaeritur, Utrum et viri sancti dent vel possint dare, etc. »

In priori sunt tres partes per tria capitula : in quorum primo ostenditur, quod gemina est processio Spiritus sancti,

<--- Page Split --->

aeterna videlicet et temporalis. In secundo, specialiter agitur de processione temporali Spiritus sancti, ibi, B, « De temporali autem processione, etc. » In tertio ostenditur, quod non tantum dona ejus, sed etiam ipse Spiritus in temporali processione procedit, ibi, C, « Sunt autem aliqui qui dicunt, etc. »

ARTICULUS I.

Quid sit temporalis processio ?

Hic ante Litteram incidit dubium, Quid sit temporalis processio? quid temporalis apparitio? quid temporalis missio? et quid temporalis datio? et qualiter unum istorum differat ab alio? et quot modis fiat processio? et quid temporalis processio addit super aeternam?

niat omni personæ, videtur quod hæc processio cujuslibet esset personæ. Si dicas, quod de æterna processione loquatur Dionysius, falsum probatur per id quod consequitur consequenter in Littera sic : « Unita æ quidem sunt secundum dvinam discretionem incomprehensibiles traditiones, substantificationes, vivificationes, sapientificationes, et alia dona bonitatis quæ est omnium causa, secundum quæ ex participationibus et participantibus laudantur non participaliter participata. » Ex hoc accipitur, quod ipse loquitur de attributis divinis, quæ per connotata plura sunt, et causant ea in nobis. Cum ergo hoc æqualiter conveniat cuilibet personæ, videtur quod procedere sit cujuslibet personæ. Sed contra : Non procedit nisi qui mittitur : non mittitur nisi qui ab alio est, ut dicit Augustinus 2 : ergo non procedit nisi qui ab alio est : ergo Patri non convenit procedere.

Quærarur ergo primo, Quid est processio temporalis ?

Solutio. Dicendum, quod sine dubio temporaliterprocedere non convenit nisi Spiritui sancto et Filio, et proprie convenit Spiritui sancto, si accipiamus procedere prout dividitur contra generationem, ut supra expeditum est : et tunc processio satis bene dicitur manifestatio Spiritus sancti in collatione doni gratum facientis ad sanctificandam creaturam : quæ diffinitio de plano hic in primo capite colligi potest.

Ad aliud dicendum, quod licet processio æterna in quantum hujusmodi, non dicat aliquod creatum, tamen manifestari potest per aliquid creatum : et secundum quod sic manifestatur Spiritus procedens, dicitur processio temporalis.

Ad aliud dicendum, quod Dionysius non loquitur ibi de hujusmodi processione qualis quæritur hic a nobis. Unde notandum, quod duplex est processio bonitatis divina in entia : quædam enim

<--- Page Split --->

est boni, secundum quod bonum est diffusivum sui et esse per actum creationis, secundum quem modum vocat ea quae non sunt tamquam ea quae sunt: et sic procedit in omnia bonum, secundum quod dicitur, Vidit Deus cuncta quae fecerat, et erant valde bona 1. Et licet ipsum sit aequaliter se habens ad omnia, non tamen aequaliter se habent alia ad ipsum: et ideo dicit Dionysius, quod participatur quod est inparticipabile: in se quidem inparticipabile, quia aequaliter adest: sed in aliis quae non aequaliter sibi adsunt, participatum: quia aliquid recipit secundum esse tantum: aliquid secundum esse, et vitam: aliquid secundum esse, vivere, et sentire: et aliquid secundum esse, vivere, sentire, movere, et intelligere: et sic de aliis: et huic processioni non est conjuncta processio Spiritus sancti ut in qua manifestetur. Sed est iterum processio boni in effectibus gratiae gratam facientis rationalem naturam, sicut est charitas, et hujusmodi: et quia talia manifestant amorem gratuitum ad nos, ideo in his manifestatur collatio doni primi: et hoc est Spiritus sanctus: ergo in his manifestatur processio Spiritus sancti.

ARTICULUS II.

Quid sit temporalis apparitio ?

gor insolite gratiae, videtur quod apparitio et missio sint idem.

SED CONTRA : Augustinus : « Temere sed contra non dicamus quænam ex Trinitate persona cuilibet Patrum vel Prophetarum in aliquo corpore vel similitudine corporis apparuerit, nisi cum continentia lectionis aliqua probabilia circumponit indicia. Ipsa enim natura vel substantia vel essentia, vel quolibet alio nomine appellandum est idipsum quod Deus est, quidquid illud est, corporaliter videri non potest. Per subjectam vero creaturam, non solum Filium, vel Spiritum sanctum, sed etiam Patrem corporali specie vel similitudine mortalbus sensibus significationem sui dare potuisse credendum est ». Ex hoc accipitur, quod apparitio aut est essentiae divinae per subjectam creaturam : aut si convenit personae, hoc erit gratia essentiae et non personae. Ad quod confirmandum plurima induci possunt ex eodem libro secundo de Trinitate, sed ad hoc unum sufficiat.

Hoc habito oportet quaerere, Quid sit temporalis apparitio ?

SOLUTIO. Dicimus, quod apparitio prout dicitur de manifestationibus illis quae factae sunt Patribus veteris testamenti, scilicet Abraham et Lot et Jacob et aliis, proprie fuit ad manifestationem essentiae vel in se, vel secundum quod est in personis una numero existens, et persona uniens.

1 Genes. I, 31. 2 CASSIANUS, Lib. II de Incarnatone Filii Dei contra Nestorum. 3 Item, ad Titum, III, 4 : Cum autem benigni-

<--- Page Split --->

Ad 1 Ad PRIMUM ergo dicendum, quod apparitionem diffinit ibi Cassianus in prima significatione secundum usum loquentuum, secundum quod aliquid subito producitur, quod nescebatur, et cujus investigatio non potest inveniri : et illa rato communis est et apparitioni quæ est manifestatio essentæ divinæ per subjectam creaturam, et missioni sive processioni personæ. Si tamen penes fines considerentur apparito et processio, diffiniuntur diversis diffinitionibus : quia apparito est manifestario essentæ, et processio manifestatio personæ.

Ad 2 et 3. Et per hoc patet solutio etiam ad sequens . utrusque enim manifestatio, scilcet essentæ et personæ, fulget ut lux nova nobis : quia nostra ratione non possumus in ipsam.

ARTICULUS III.

Quid sit mitti, et quod sit missio ?

Tertio quæritur, Quid sit mitti, et missio ?

Et hæc diffinitio accipitur ab Augustno, ubi dicit se : « Sicut natum esse est Filio de Patre esse, ita mitti est Filio cognosci quod ab illo sit. Etsicut Spiritu sancto donum Dei esse est a Patre procedere, ita mitti est cognosci quod ab illo procedat. Nec possumus dicere, quod Spiritus sanctus a Filio non procedat : nec enim frustra idem Spiritus et Patris et Filii dicitur 1. » Ex hoc accipitur, quod mitti in communi significatione, est cognosci quod ab alio sit.

Sen obiicitur :

ergo videtur, quod mitti non convenit nisi Filio, quod est contra Litteram, quia Spiritus mittitur sicut Filius. Si dicas, quod hoc per quod cognoscitur, non est cognitio, sed effectus creatus in rationali creatura appropriabilis quandoque Filio, quandoque Spiritui sancto. Contra : Efefectus ille communiter est totius Trnitatis : ergo manifestat totam Trinitatem. cui tamen non convenit ab alio esse.

Præterea, Si per effectum manifestatur ab alio esse, hoc non erit nisi appropriate, qua ille effectus proprie est totus Trinitatis : sed appropriata non ducunt in propria, ut supra probatum est 2 : ergo videtur, quod ex talibus effectibus non cognoscitur, quod ab alio sit aliquis, sed potius potentia, sapientia, bonitas quæ sunt appropriata.

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate optime determinat Augustinus missionem, quando dicit, quod « mitti est cognosci quod ab alio sit : » « bene concedo, quod hoc fit per effectum, sed non quemlibet : sed duo exiguntur, scilicet appropriablitas ad proprium. et quod sit effectus gratia» gratum facientis, cui conjuncta semper sit pro-

<--- Page Split --->

cessio personæ, et persona ipsa : oporttet enim ipsam personam cum effectu suo præsentem novo modo monstrari, si debeat dici temporaliter procedere, ut infra patebit.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod ille effectus importatur in ratione cognitionis : quia non fit cognitio invisibilis nisi in aliquo quod creatum est.

AD ALIUD dicendum, quod cognitio in eo quod cognitio, attribuitur Filio : non tamen id per quod cognitio accipitur, attribuitur Filio, sicut dictum est in objectione.

Ad 10 quod objicitur, dicendum quod sapientia dupliciter consideratur, scilicet ad actum comparata : et sic appropriatur Filio, et manifestat Filii missionem. Vel potest considerari in comparatione ad finem : quia scilicet est ad conducendum ad charitatem et meritum : et sic manifestat missionem Spiritus sancti : et hoc non est inconveniens : quia saepe in eodem dono manifestatur missio utriusque : sicut etiam uterque mittitur ad rationalis creaturae reductionem et sanctificationem.

ARTICULUS IV.

Quid sit datio sive donatio, et quòmodo differant ?

Quarto quæritur, Quid sit datio, vel donatio, quod verius competit Deo ?

Dicit autem Philosophus, quod donum est datum irreddibile. Ex hoc accipitur, quod donatio sive datio est collatio doni irreddibilis.

Sed contra hoc objicitur : In Dei dono, sive naturae, sive gratiae gratum facientis, confertur aliud a Deo quod non reddit, nec reddi sperat : ergo videtur, quod datio tunc sit.

Sed contra : Hic quæritur de datione cum qua vel qua Deus dat se : non au-

tem in omni dono dat se, sed cum gratia gratum faciente : ergo videtur, quod in illa non sit donatio sive datio.

Sed si hoc datur : tunc videtur, quod donatio sive datio idem sit quod missio : quia cum dat talem effectum, erit ille effectus appropriabilis alicui personarum : et ita ostendit illam ab alio esse : ergo videtur, quod missio et datio sint idem.

SOLUTIO. Dicendum, quod donatio sive datio (quia hic pro eodem accipiuntur) est collatio gratiae alicujus quae facit gratum : et hoc irreaddibilter : quia Deo suum donum retribui non potest. Sed quia omne donum confertur in primo dono quod est amor gratuitus, ideo omne donum talis gratiae dicitur donum Spiritus sancti.

Ad 10 quod objicitur de donis naturalibus, dicendum quod illa data sunt et dicuntur : et non secundum quod donatio quæritur hic, scilicet in qua et cum qua donum primum sit per præsentiam effectus alicujus operantis ad reductionem naturae rationalis aberrantis ad sanctificationem.

Ad ALIUD dicendum, quod datio, sive donatio, et missio, in materia et fine non differunt : quia materia utriusque est effectus gratiae gratum facientis, et finis utriusque reducere rationalem creaturam ad sanctificationem : sed differunt in ratione actus importati in nomine, cum dicitur missio, et cum dicitur donatio. Missio enim importat comparationem ad mittentem, quia non mittitur nisi nuntius a mittente : et importat comparatonem ad eum cui mittitur, quia rationali creaturæ mittitur : et importat etiam rationem negotii propter quod missio fit. Donatio autem non importat finisi duo ultima, scilicet cui datur, et finem dationis.

Si forte objicias, quod omnis datio a dante aliquo est, sicut et missio a mittente. Dicendum, quod missio importat personam distinctam missam : non enim proprie id quod apportat nuntius dicitur mitti, vel nuntius, sed hoc datur per eum

<--- Page Split --->

qui mittitur : donatio autem nuntium sive missum non importat, quia multa donari possunt sine nuntio medio : et ideo donatio non importat personam quae ab alio sit, sicut missio : et hoc modo non dicit comparationem distinctionis personalis a dante sicut facit missio.

ARTICULUS V.

Quomodo differant invicem temporalis missio, processio, apparitio, et temporalis datio ?

Quinto quaeritur, Qualiter differant ista ab invicem ?

Et videtur secundum determinata, quod missio et processio temporalis habent se sicut convertibilia : quia cuicumque convenit mitti, convenit procedere, et e converso : non enim convenit mitti nisi existenti ab alio, et procedere etiam non convenit nisi ab alio.

partito, sed non convertitur : in omni enim missione est subito per affectum apparens aliquid fulgens et divinum : ergo in omni missione est apparitio.

Sed contra hoc est, quod 1. Apparitio non vocatur a Sanctis manifestatio aliqua facta, nisi illa quae est per subjectam creaturam, sive unitam sibi, sive non unitam : missio autem non semper est ita : ergo non omnis missio ponit apparitionem.

ITEM, Videtur quod datio nullum illorum st : quia datio potest fieri sine manifestatione dantis per subjectam creaturam, et sic non est apparito : et potest fieri ab eo qui non procedit ab alio, et sic non est processio : et potest fieri sine nuntio mediante, et sic non est missio : ergo videtur, qued omnia hæc ab invicem differunt.

Sed contra.

Sed contra :

ITEM, Apparitio, et temporalis processio se videntur habere sicut superius et inferius : quia in omni missione est ap-

Solutio. Dicendum, quod ista ad invisem habent differentiam : quia, sicut objectum est, apparito secundum quod hic utimur ea, non fit nisi per subjectam creaturam : et omnis apparitio quae facta est antiquis, per dispensationem Angelorum facta est, et ordinabatur ad apparitionem Verbi in carne factam : et quod hoc sit verum, accipitur ab Augustino, ubi dicit sic : « Illa omnia quæ Patribus visa sunt, cum Deus illis secundum suam dispensationem temporibus congruam præsentaretur, per creaturam facta esse manifestum est. Et si nos latet quomodo ea ministris Angelis fecerat, per Angelos tamen esse facta, non ex nostro sensu dicimus 3. » Ex hoc habetur, quod omnes apparitiones factæ sunt per Angelos. Quod autem ut ad finem sint ordinatæ

<--- Page Split --->

ad apparitionem Christi in carne dicit idem Augustinus, sic : « Quæcumque propter faciendam fidem qua mundaremur ad contemplandam veritatem in rebus ortis ab æternitate prolatis, et ad æternitatem relatis temporaliter gesta sunt, aut testimonia missionis hujus (scilicet Filii in carnem) fuerunt, aut ipsa missio Filii Dei 1. » Prius autem habitum est, quod apparitio principaliter est ad manifestandam naturam divinam, vel in se, vel in personis : quamvis enim sub numero aliquo Angeli quandoque apparuissent, ut tres visi sunt ab Abraham, et duo a Lot : et in hoc videatur esse manifestatio numeri personarum : tamen principaliter manifestabatur nature unitas : et ideo dicitur de Abraham, quod tres vidit et unum adoravit : et ideo patet, quod apparitio non est processio vel missio temporalis, nec etium genus ejus.

Ad m autem quod objicitur, quod ubi est missio, ibi est cognitio existentis ab alio per alud, et ita apparitio. Dicendum, quod æquivocatio est in apparitione : quia apparitio a Sanctis vocatur per assumptam creaturam ad sensum manifestatio : sed cognitio quæ est in missione, est ad intellectum.

Item, in Novo Testamento apparuerunt personæ : ut Pater in voce, et Spiritus in igne, linguis, et flatu, et Filius in carne : sed illæ dicuntur missiones visibiles de quibus infra erit sermo 2, : sed modo non loquimur nisi de apparitione Veteris Testamenti.

Processio autem et missio (sicut etiam probat objectio) non differunt nisi secundum rationem : quia processio non dicit nisi comparationem procedentis ad eum a quo procedit : et si dicitur temporalis processio, iterum non addit nisi connotationem effectus in creatura : sed missio dicit comparationem illam, praeterea comparationem ad eum ad quem vel in quem mittitur. Datio autem non dicit

distinctionem personæ nuntiantis. Unde ista tria differunt : quia processio principaliter dicit distinctionem procedentis ab eo a quo procedit : missio autem principaliter distinctionem nuntii ad nuntiantem, et ad eum cui fit nuntiatio : datio autem principaliter effectum connotat.

ARTICULUS VI.

Quot modis fiat processio sive missio ?

Sexto quæritur, Quot modis fiat hujusmodi processio, sive missio ?

Videtur enim non posse redigi ad numerum artificialem : si enim fit ad revocandam creaturam rationalem, et multis modis illa revocatur, videtur quod tot modis fiat processio et missio.

Si forte dicatur, quod non fit ad revocandam creaturam rationalem. CONTRA : Augustinus : « Quoniam exsulavimus ab incommutabili gaudio, nec tamen inde præcisi atque abrupti sumus, ut non etiam in istis mutabilibus et temporalibus æternitatem, veritatem, beatitudinemque quæreremus : nec mori enim, nec falli, nec perturbari volumus : nissa sunt nobis divinitus visa congrua peregrinationi nostræ, quibus admoneremur non hic esse quod quærimus, sed illuc ab ista 3 esse redeundum : unde nisi penderemus, hic ea non quæreremus 4. » Ex hoc patet, quod missio est ad hoc ut revocet eum qui aberravit : et ita videtur, quod infinitis modis fiat : quibus etiam fit aberratio.

SOLUTIO. Dicendum, quod materialiter sit multis modis, quo non est possibile in numerum artificialem redigi : sed modi formales non extenduntur ultra quatuor : cum enim in effectu cum quo sem-

1 AUGUSTINUS, Lib. IV de Trinitate, cap. 19. 2 Cf. Infra, Dist. XVI.

3 Alias, ad ipsa. 4 S. AUGUSTINUS, Lib IV de Trinitate cap 1.

<--- Page Split --->

per est persona ens ab alio, innotescit: et hoc est, aut interius ad intellectum, et sic est per donum intellectus, vel per donum affectus, et ecce duo modi: aut hoc est exterius ad sensum ordinatum ad intellectum, et tunc necesse est fieri in creatura assumpta: et illa vel est unita assumenti, ut ejus qui missus est in mundum Filii per assumptam naturam humanam: aut est assumpta non unita, ut est vox sonans, et lingua, et columba, et hujusmodi, de quibus infra proprio loco quaeretur. Et per hoc patet solutio ad totum.

ARTICULUS. VII.

SOLUTIO. Dicendum est ad hoc, quod in veritate æterno substantialiter et accidentaliter nihil addi potest: sed tamen aliquid se ad ipsum aliter habere potest, quam ante habuit: et ita dico hic, quod processio temporalis claudit in se intellectum æternæ processionis, et addit respectum qui causatur ex hoc quod creatura rationalis ex dono Dei aliter se habet ad ipsum in gratia, quam ante habuit. Et licet hæc non possint addi, ut faciant rem aliquam numero unam, tamen hæc possunt simul significari nomine uno, sicut est processio temporalis: unde processio addit in modo intelligendi et significandi, licet non addat in re, ita ut temporale faciat æternum vel accidens æterni.

Quid addat processio temporalis super æternam ?

Et ex hoc etiam patet solutio ad ambo objecta.

Sepimo quaeritur, Quid addat processio temporalis super æternam ?

Videtur autem, quod nihil : quia

Sèl eonra.

CONTRA : Processio æterna non recipit aliquo modo gratia sui hanc denominationem quod sit vel dicatur temporalis : si ergo dicitur temporalis, videtur quod hoc sit gratia alicujus additi : ergo temporalis aliquid addit.

ARTICULUS VIII.

An Magister hic bene determinat de missione temporali ?

His visis quæ quasi adminiculum sunt ad totum istum tractatum, accedendum est ad Litteram.

Et primo quaeritur de hoc quod dicit : « Præterea diligenter adnotandum est, etc. »

<--- Page Split --->

illa principalis omnium fuerit missionum, ut videtur, debebat Magister simul agere ibi etiam de istis missionibus quas hic tangit.

SOLUTIO. Dicendum, quod non agitur hic de illis in quantum temporalia sunt, sed in quantum in temporali clausum innotescit æternum : et ideo quia distinctio, et æterna scilicet emanatio personarum in temporali cognoscitur, ideo pars hæc introducitur.

AD ALIUD dicendum, quod alia quae ex tempore Deo conveniunt, ut Creator et Dominus quando dicitur a dominio, secundum actum non ostendunt distinctionem personarum : et ideo cum illis istud ordinari non potuit.

AD ALIUD dicendum, quod in III Sententiarum agitur de his quae faciunt ad incarnationem secundum veritatem naturae assumpta et assumentis : et hoc non est de ratione missionis : quia missio potest esse in creatura non unita. Sed hic tangitur de his aliquid, licet parum, prout substantialia sunt missioni ostendenti æternum exitum Filii a Patre, sicut poterit patere in sequenti distinctione, in qua tangitur de missione Filii in carnem, non tantum in carne.

ARTICULUS IX.

An processio Spiritus sancti gemina dici possit, et an sint duae ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, quod « gemina est processio Spiritus sancti : æterna videlicet, etc. »

modo : quia processio æterna non potest iterari. Nec videtur secundo modo esse verum : quia temporalis non addit super æternam nisi effectum connotatum in tempore vel temporali : ergo videtur quod non sint duæ.

• SED CONTRA :

SOLUTIO. Ad hoc dicendum, quod in veritate secundum substantiam non est hic processio nisi una Spiritus sancti : sicut probant primæ rationes, nec Magister dicit, quod sint duæ : sed dicit, quod una est gemina : tamen quia recipit additionem in tempore, ideo quoad hoc dicitur geminari.

Ad m quod contra hoc objicitur, dicendum quod una non removetur ab alia gratia ejus quod est processio, sed gratia additi : unde processio cum effectu significata non est processio sine effectu significata : non quidem subjecto, quia subjecto sunt idem : sed ratione diffiniente utramque ex æterno unam, et ex temporali aliam : gratia enim hujus oppositionis rationum una removetur ab alia.

Ad ALIUD dicendum, quod hæc additio temporalis est per comparationem ad hominem sanctificandum, et non diversificat subjectum, sed rationem tantum ex addito.

<--- Page Split --->

B. De temporali processione Spiritus sancti specialiter agitur.

De temporali autem processione, Beda in homilia Dominicae prima post Ascensionem ita loquitur : Cum gratia Spiritus sancti datur hominibus, profecto mittitur Spiritus a Patre, mittitur et a Filio : procedit a Patre, procedit et a Filio : quia et ejus missio est ipsa processio. His verbis aperte ostendit donationem gratiae Spiritus sancti dici processionem vel missionem ejusdem. Sed cum donatio vel datio non sit nisi temporalis, constat quia et haec processio sive missio temporalis est. Hanc quoque temporalem Spiritus sancti processionem Augustinus in libro XV de Trinitate ' insinuat, dicens Spiritum sanctum processisse a Christo quando post resurrectionem insufflavit in discipulos, his verbis : Cum resurrexisset Christus a mortuis, et apparuisset discipulis, insufflavit, et ait, Accipite Spiritum sanctum 1, ut etiam eum de se procedere ostenderet : et ipse est virtus qua de illo exibat (ut legitur in Evangelio) et sanabat omnes 3. Et ut ostenderet hanc processionem Spiritus sancti non esse aliud quam donationem vel dationem ipsius Spiritus sancti, addidit, Post resurrectionem Dominus Jesus bis dedit Spiritum sanctum : semel in terra propter dilectionem proximi, et iterum de coelo propter dilectionem Dei : quia per ipsum donum diffunditur charitas in cordibus nostris, qua diligimus Deum et proximum.

ARTICULUS X.

An processio Spiritus sancti potest dici temporalis ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in secundo capite B, ibi, « De temporali autem processione, etc. »

lis: quia Spiritus opus, et Trinitatis opus supra tempus est : cum ergo ista quae temporalis dicitur, nihil addat super illam nisi effectum cum quo Spiritus est, videtur non recte temporalis dici.

1 S. AUGUSTINUS, Lib.XV de Trinitate, cap. 26 2 Joan xx, 22: Hæc cum dixisset, insufflavit, et dixit eis . Accepte Spvrtum sanctum. 3 Luc. vi, 9 : Et omnis turba quaerebat illum

tangere, quia virtus de illo exibat, et sanabat omnes.

4 S. AUGUSTINUS, Lib IV de Trinitate, cap. 20

<--- Page Split --->

dicitur temporalis processio ab illo effectu.

Patris, si mitti potest, quam Spiritus sancti.

Solutio. Dicimus, quod temporale dicitur multis modis : dicitur enim temporale quod subjacet et facit subjacere temporis variationi : et sic tempus dicitur esse causa corruptionis, quia per motum et mutationem facit distare quod est : et sic processio in creaturam non dicitur temporalis, quia magis facit esse propinquum verae incorruptioni. Dicitur etiam temporale, cujus ortus est in tempore, etiamsi non varietur secundum suum esse cum tempore : sicut creatio hujus animae in tempore est, quae tamen in tempore non corrumpitur. Dicitur etiam temporale quod quantum ad sui initium est in tempore, licet quoad suum actum sit extra tempus : sicut processio temporalis quae facit nos aliquo modo pro possibilitate nostra attingere æternum : et hoc modo gratia est in tempore, et alia quae elevant nos ad Deum quæ dantur nobis in tempore.

ARTICULUS XI.

Utrum virtus debeat attribui Patri vel Spiritui sancto ?

Solutio. Virtus est duplex, scilicet virtus potentiae naturalis, et virtus operans. Operans autem est duplex, scilicet ad esse, et ad bene esse. Virtus autem potentia naturalis ordinatur ad attributum Patris, cui attribuitur potentia fortitudinis naturalis, eo quod habet rationem principii non de principio, principium autem habet rationem potentiae : verbum autem et sapientia practici intellectus habent etiam virtutem operandi ad esse, et cum haec virtus sit ad esse ideatorum operans, haec attribuitur Filio.

Praeterea, Robur fortitudinis in pugna attribuitur Filio, eo quod ipse pugnando in carne vicit fortem.

Est autem virtus operans ad bene esse, secundum quod Philosophus dicit, quod virtus in difficillimis est optimorum operativa : et secundum quod dicit Augustinus, quod virtus est bona qualitas mentis qua recte vivitur, qua nemo male utitur : et ad hujus similitudinem dicitur etiam virtus curationum et miraculorum virtus : quia curat extra in testimonium interioris curationis, sicut dicit Psalmus cu, 3 : Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis, qui sanat omnes infirmitates tuas.

Et per hoc patet solutio ad objecta.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Ipse est virtus quæ de illo exibat, etc. »

ARTICULUS XII.

Quoties Dominus misit Spiritum sanctum, utrum bis vel ter?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Post resurrectionem Dominus Jesus bis dedit Spiritum sanctum, etc.

<--- Page Split --->

ut languores curarent : et post resurrectonem dedit eis insufflando, dicens : Accipite Spiritum sanctum : quorum remiseritis peccata, remittuntur eis 2. Et tertio, dedit Spiritum sanctum de cœlo, Act. n, 3 et 4 : Seditque supra singulos eorum : et repleti sunt omnes Spiritu sancto.

Solutio. Ad primum dicendum, quod ad insinuandum duo præcepta charitatis bis dedit, id est, in duobus locis, quia in cœlo in quo magis refulget gloria Dei qui charitate diligendus est, et in terra in qua nobiscum conversatur proximus. Quod autem ante passionem dedit Spiritum sanctum, hoc etiam ordinabatur ad dilectionem proximi : et sic quoad hoc non facit numerum. Si autem conside-

renlur actus Spiritus, sive missionis, tunc ter dedit : quia primo ante passionem ad operationem miraculorum, post passionem ad potestatem clavium ministrorum Ecclesiæ, post ascensionem autem ad conversionem Gentium : et hoc patet per adjuncta unicuique collationi Spiritus sancti. Primo enim dicitur, quod dedit eis potestatem supra omnia dæmonia, et ut languores curarent. Secundo dicitur : Accipite Spiritum sanctum : quorum remiseritis peccata, remittuntur eis. Tertio dicitur : Cæperunt loquivariis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis.

Ad aliud dicendum, quod diffusio sumitur metaphorice ab humido quod fecundat divisum per partes terrestres siccas : quia sic charitas terrena corda sicca rugat ad fecunditatem.

Ad aliud dicendum, quod charitas sola informis esse non potest, et facit omnem meriti quantitatem : et ideo ipsa quoad hoc sparsa et diffusa est in Dei virtute.

Ail 2.

Ad 3.

C. Quod aliqui dicunt ipsum Spiritum sanctum non dari, sed dona ejus.

Sunt autem aliqui qui dicunt Spiritum sanctum ipsum Deum non dari, sed dona ejus, quae non sunt ipse Spiritus: et ut aiunt, Spiritus sanctus dicitur dari, cum gratia ejus, quae tamen non est ipse, datur hominibus: et hoc dicunt Bedam sensisse in superioribus verbis, quibus dicit Spiritum sanctum procedere, cum ipsius gratia datur hominibus, tamquam non ipse detur, sed gratia ejus. Sed quod ipse Spiritus sanctus, qui Deus est, et tertia in Trinitate persona, detur, aperte dicit Augustinus in libro XV de Trinitate 3, ita dicens: Eumdem Spiritum sanctum datum cum insufflasset Jesus, de quo mox ait, Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Fi-

<--- Page Split --->

lii, et Spiritus sancti', ambigere non debemus. Ipse est ergo qui etiam de cœelo datus est die Pentecostes. Quomodo ergo Deus non est qui dat Spiritum sanctum, imo quantus est Deus qui dat Deum ? Ecce his verbis aperte dicit Spiritum sanctum ipsum scilicet Deum dari hominibus a Patre, et a Filio. Et quod ipse Spiritus sanctus, qui Deus est ac tertia in Trinitate persona, nobis detur, nostrisque infundatur atque illabatur mentibus, aperte ostendit Ambrosius in libro I de Spiritu sancto, dicens: Licet multi dicantur spiritus : quia legitur, Qui facis Angelos suos spiritus 2 : unus est tamen Dei Spiritus. Ipsum ergo unum Spiritum et Apostoli et Prophetae sunt consecuti : sicut etiam vas electionis dicit, Quia unum Spiritum potavimus 3 : quasi eum qui non queat scindi, sed infundatur animis, et sensibus illabatur, ut saecularis sitis restinguat ardorem : qui Spiritus sanctus non est de substantia rerum corporalium, nec de substantia invisibilum creaturarum 4 . His verbis aperte dicit Spiritum sanctum ipsum, qui creatura non est, infundi mentibus nostris. Item, in eodem : Omnis creatura mutabilis est, sed non mutabilis Spiritus sanctus. Quid autem dicere dubitem, quia datus est et Spiritus sanctus, cum scriptum sit: Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis 5 . Qui cum sit inaccessibilis natura, receptibilis tamen propter bonitatem suam nobis est, complens virtute omnia : sed qui solis participetur justis, simplex substantia, opulens virtutibus, unicuique praesens, dividens de suo singulis 6 , et ubique totus. Incircumscriptus ergo et infinitus est Spiritus sanctus, qui discipulorum sensus separatorum infundit, quem nihil potest fallere. Angeli ad paucos mittebantur, Spiritus sanctus autem populis infundebatur. Quis ergo dubitet quin divinum sit quod infunditur simul pluribus, nec videtur ? Unus est ergo Spiritus sanctus, qui datus est omnibus, licet separatis Apostolis 7 . Et hic aperte dicit Ambrosius, quod Spiritus sanctus qui est substantia simplex, cum sit unus, datur pluribus. Alia quoque auctoritate hoc idem adstruitur, scilicet quod Spiritus sanctus qui est aequalis Filio, hominibus detur. Ait enim Augustinus 8 de verbis Apostoli sic, Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum,

<--- Page Split --->

qui datus est nobis. A quo datur? Ab illo qui dedit dona hominibus. Quae dona ? Spiritum sanctum : qui tale donum dat, qualis est ipse. Magna est misericordia ejus : donum dat sibi æquale, quia donum ejus Spiritus sanctus est. Præmissis his et aliis pluribus auctoritatibus, aperte monstratur quod Spiritus sanctus æqualis Patri et Filio nobis datur : nec ideo tamen minor est Patre et Filio. Unde Augustinus in libro IV de Trinitate ait : Non ideo, inquit, nuinorem Spiritum sanctum, quia et eum Pater misit et Filius, arbitrandum est 1.

ARTICULUS XIII.

Utrum Spiritui sancto convenit miltu, vel dari, et quare magis Spiritui sancto quam alii personæ, et quare non convenit Patri milti sicut Filio et Spritui sancto ?

ur missa, aut nulla : sed non quælibe t ergo nulla.

ULTERIUS Quæritur, Quare mitti vel dari magis convenit personæ Spiritus sancti, quam Filii ?

Deinde quæritur de his quæ dicuntur in hoc cap. C, « Sunt autem aliqui qui dicunt Spiritum sanctum ipsum Deum non dari, etc. » Videtur enim multis rationibus opinio illorum esse vera.

ULTERIUS quæritur, Quare Patri non convenit mitti et dari? Sunt enim quædam dona sibi appropriabilia, sicut et Filio, et Spiritu sancto.

SOLUTIO. Dicendum, quod dari in donis præcipue convenit illi qui ab æterno procedit ut donum, in quo alia dona donantur : et hic, ut ex prædictis patet, non est nisi Spiritus sanctus.

<--- Page Split --->

Ad hoc ergo quod primo objicitur, dicendum quod Spiritus ubique est ut Deus, quia Deus est : sed tamen per hunc effectum quo manifestatur in Sancts, non ostendit se ubique : et ideo quoad hoc mitti dicitur : quia ipse personalter et essentialter adest speciali modo ubi sic operatur : sed in omni loco modis generalibus est, scilicet presentaliter, potentialiter, et essentialiter.

Ad aliud dicendum, quod post missionem specialiter est Spiritus sanctus in Sanctis : sed haec specialitas refertur ad opus : non ad diversum modum Spiritus, et quoad hoc quod Sancti aliter quam prius se habent ad ipsum, et aliter quam res aliae.

Ad aliud dicendum, quod effectus sanctitatis in quantum effectus, communiter est Trinitatis : sed in quantum sanctitatis est, non est æqualiter appropriabilis Trinitati, sed potius ex ratione sanctitatis ponit convenientiam ad proprium Spiritus sancti, quod est donum vel amor in quo omnia dona donantur.

Ad aliud dicendum, quod hoc datur, quod habetur ad usum, et quod juvat ad usum : licet autem gratia effecta ad usum habeatur, tamen Spiritus juvat ad usum, quia aliter non valeret gratia aliquid efficere, nisi adesset Spiritus sanctus per seipsum, ut infra patebit.

Ad in quod ulterius quæritur, Quare mitti vel dari magis convenit personæ Spiritus sancti, quam Patris, vel Filii? Dicendum, quod si attendatur ratio dationis præter rationem missionis, tunc planum est reddere rationem : quia Spiritus procedit ut donum, non Pater et Filius. Si autem attendatur ratio missionis : tunc adhuc potest considerari duobus modis, scilicet quantum ad comparationem illam quod missus dicit ab alio esse : et sic convenit Filio mitti, sicut Spiritui sancto. Potest etiam considerari

missio ad finem missionis, qui est sanctificatio creaturæ rationalis : et ille finis magis est appropriabilis Spiritui sancto, quam Filio : sed de Patre planum est, quia illi nullo modo convenit mitti secundum Augustinum, quia non est ab alio.

Ad in autem quod contra objicitur, dicendum quod in missione visibili, præcipua scilicet missio convenit Filio : quia ipse visibilem creaturam univit sibi : et magis ipsum conveniebat mitti in illa missione, quam Spiritum sanctum, sicut probatur in III Sententiarum 1 : sed in missione invisibili missibilis est Spurtus sanctus, sicut Filius : vel magis, eo quod ipse majorem habet appropriationem in donis sanctificantibus.

Ad aliud dicendum, quod missio in carnem summa fuit missionum dupliciter, scilicet quia aliae sine illa valuissent ad redemptionem, et quia illa per unionem effectus creati a Trinitate facta est : sed in sanctificatione interiori personali æque vel magis convenit mitti Spiritui sancti.

Ad in quod alterius quæritur, Quare Ad guesst.2. Patri non convenit mitti et dari? Dicendum, quod Patri non convenit mitti propter causam sæpe dictam : propter hoc quod dicit Augustinus, quod mitti est cognosci quod ab alio sit : Pater autem non est ab alio. Utrum autem Pater det se, et Magister infra determinabt, et postea determinabitur.

Ad in quod objicitur, quod quaedam dona sunt appropriabilia Patri, dicendum quod hoc verum est : sed illa de se non sunt gratum facientia : potentia enim non facit gratum : et ideo cum missio vel datio non fiat nisi nisi in illis quae sanctificant, non sequitur quod in illis donis Pater det se ; tamen de Patre dicit Filius : Ad eum veniemus, et apud eum mansionem faciemus 2. Sed hoc contingit, eo quod inhabitant insepara-

<--- Page Split --->

biliter sanctas animas tres personae : unde in illa mansione solus Spiritus mittitur, sicut palet per id quod praecedit : Si quis diligit me, sermonum meum servabit : et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, etc 1. In collatione enim dilectionis solus Spiritus mittitur ratione appropriationis, non tamen solus Spiritus inhabitat, imo inhabitatio est trium simul.

ARTICULUS XIV.

An Spiritus sanctus potest dici cubus, et potus ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Unum Spiritum potavimus, etc. »

erus fluent, etc. Panis autem dicitur in quantum confortat cor in gratia.

Ad id quod objicitur de Glossa, dicendum quod Pater ponitur ibi pro voluntate Patris : et dicitur Patris voluntas cibus mulherum effective, scilicet quia faciunt nos refici in voluntate Patris : sicut Christus dixit : Meus cibus est ut faciam voluntatem ejus qui misit me 2. Et nota, quod dona Spiritus reficiunt : sed nisi duo habeant ab ipsa substantia Spiritus, quae est cum donis in nobis, non satiant : quorum unum est sapor ad tollendum fastidium, alterum autem est vis reficiendi : quia omne id quod non est Creator, non satiat mentem hominis.

Ad aliud dicendum, quod esse potum potest convenire attributo Filii, et attributo Spiritus diversis considerationibus : si enim consideretur effectus qui est restrictio sæcularis sitis, non fit nisi per gustum Spiritus, de quo dicit Gregorius in Moralibus : « Gustato Spiritu desipit « omnis caro et carnalis delectatio. » Si autem consideretur humor potus cujus actus est ferre nutrimentum ad membra, convenit hoc sapientiae et prudentiae attributis, quae habent moderari in actibus donorum quantum cuilibet sit dandum vel indulgendum sit.

ARTICULUS XV.

An Spiritu sancto non existente Pater potest immittere dilectionem suam ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Unus est Spiritus sanctus, qui datus est omnibus, licet separatis, etc. »

Solutio. Dicendum, quod in veritate Spiritus metaphorice potest dici cibus, et potus. Potus dicitur, ut innuit hic Augustinus, in quantum sæcularis sitis restringit ardorem. Unde, Joan. vii, 38 : Qui credit in me..., flumina de ventre

<--- Page Split --->

videtur quod immissio dilectionis non sit missio Spiritus.

contra. CONTRA : Adhuc erit perfecte potens salvare : non autem potest esse salus nisi per id quod sanctificando revocat aberrantes : ergo videtur cum hoc sit mitti, quod adhuc possit mittere et dare, et mitti et dari.

SOLUTIO. Dicendum, quod si ponamus Spiritum sanctum non esse, non erit dilectio in divinis nisi essentialis tantum : et illa cordibus infunderetur, ut dictum est : sed hoc non erit missio alicujus, quod enim non est Filii, patet hoc, quia non est effectus appropriabilis Filio : quod autem non Patris, patet, quia Pater non est ab alio.

Ad ALIUD dicendum, quod si nulla ponatur esse persona, non erit aliqua missio proprie loquendo : sed adhuc Deus potest dare se in effectu gratiae.

D. An viri sancti et Ecclesiæ Prælati dent, vel dare possint Spiritum sanctum? quod non dant hic ostendit.

Hic quæritur, Utrum et viri sancti dent vel possint dare aliis Spiritum sanctum ? Quem si aliis dant, cum ejus donatio supra sit dicta processio, videtur ab eis procedere Spiritus sanctus vel mitti : sed Creator a creatura non mittitur vel procedit. Restat ergo ut Spiritum sanctum ipsi non dent, nec possint dare. Unde Augustinus in libro XV de Trinitate1 : Non aliquis discipulorum Christi dedit Spiritum sanctum. Orabant quippe ut veniret in eos quibus manum imponebant, non ipsi eum dabant2. Quem morem in suis præpositis etiam nunc servat Ecclesia. Denique et Simon Magus offerens Apostolis pecuniam, non ait, Date mihi et hanc potestatem, ut dem Spiritum sanctum : sed cuicumque, inquit, imposuero manus, accipiat Spiritum sanctum : quia nec Scriptura superius dixerat, Videns autem Simon quia Apostoli darent Spiritum sanctum : sed dixerat, Videns autem Simon, quia per impositionem manuum Apostolorum daretur Spiritus sanctus3. Ecce his verbis ostendit Augustinus nec Apostolos nec alios Ecclesiæ Prælatos dedisse vel dare Spiritum sanctum.

<--- Page Split --->

E. Quod non possunt dare Spiritum sanctum hic docet.

Et quod plus est, non posse etiam dare dicit in eodem libro subdens : De Christo scriptum est, quod acceperit a Patre promissionem Spiritus sancti, et effuderit : in quo utraque natura monstrata est, humana scilicet, et divina. Accepit quippe ut homo, effudit ut Deus. Nos autem accipere quidem hoc donum possumus pro modulo nostro : effundere vero super alios non utique possumus : sed ut hoc fiat, Deum super eos a quo id efficitur, invocamus. His verbis expresse dicit nos Spiritum sanctum non posse super alios effundere, id est, aliis dare.

F. Quod videtur contrarium.

Sed huic videtur contrarium quod Apostolus ad Galatas de se loquens, ait : Qui tribuit vobis Spiritum, et operatur virtutes in vobis 1. Ecce evidenter dicit se tribuisse Spiritum. Sed intelligendum est hoc dixisse Apostolum, non quia haberet potestatem et auctoritatem dandi Spiritum sanctum, sed quia ministerium habuerit, in quo dabatur a Deo Spiritus sanctus. Ut enim ait Augustinus super eumdem locum, exponens illud Apostoli verbum : Ab Apostolo prædicata est eis fides : in qua prædicatione adventum et præsentiam Spiritus sancti senserant, sicut illo tempore in novitate invitationis ad fidem, etiam sensibilibus miraculis præsentia Spiritus sancti apparebat, ut in Actibus Apostolorum legitur. Aperte hic ostendit quomodo illis Spiritum sanctum Apostolus tribuerit : non utique ipsum mittendo in eos, sed prædicando eis fidem Christi : quam illis recipientibus, quod Spiritus sanctus in eis esset, aliquibus signis visibilibus monstrabatur. Non ergo homines quantumcumque sancti dare possunt Spiritum sanctum.

<--- Page Split --->

illuminare, et perficere : non autem hoc possunt nisi conferendo Spiritum sanctum : ergo etc.

ARTICULUS XVI.

Utrum viri sancti possunt dare Spirí- tum sanctum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, ibi, D, « Hic quaeritur, Utrum et sancti viri, etc. »

Hic enim incipit pars illa in qua determinat, utrum viri sancti dent Spiritum sanctum, et ostendit quod non. Et habet tria capitula, in quorum primo ostendit quod non dant. In secundo, quod non possunt dare. ibi, E, « Et quod plus est, etc. » In tertio, objicit in contrarium, et solvit, ibi, F, « Sed huic videtur contrarium, etc. »

Solutio. Dicendum cum Magistro, quod viri sancti, nec etiam ministri Ecclesiae dant, neque conferunt Spiritum sanctum. Et hujus causa est : quia dans Spiritum sanctum habet auctoritatem et influentiam ad minus super effectum, in quo datur Spiritus sanctus : et hic effectus est gratia gratum faciens, quae non est nisi a solo Deo per efficientem causam et auctoritatem.

Ad PRIMUM ergo quod objicitur, dicendum quod Christus dedit eis ministerium ad id in quo habetur Spiritus sanctus, hoc est, ad dispensationem sacramentorum : sed auctoritatem et efficientiam non dedit eis.

Ad ALIUD dicendum, quod qui dat occasionem damni judicatur nocens, non tamen judicatur efficienter damnum intulisse, nisi efficiat cum illo qui damnum infert : sed in collatione Spiritus sancti non potest potentia operativa hominis operari aliquid : sed potest operari ad illud et sub illo : et ideo non est simile : quia potentia creata potest ad illatonem damni, non ad collationem Spiritus sancti.

Ad ALIUD dicendum, quod in luminibus fit accensio unius ad aliud propter materiae similitudinem : quia per illam est unum combustibile et cibus ignis, sicut aliud : sed non est ita similitudo potentiae operantis in Deo, et in ministris in collatione Spiritus sancti.

Ad ALIUD dicendum, quod purgare Angelorum est a dissimilitudnus habitu in vi cognitiva, id est, ab habitu, vel habituali ignorantia, sive nescientia alicujus occulti revelandi : et illuminari est accipi lumen in illo in quo videatur : perfici autem est converti secundum hoc lumen ad fontem luminis, hoc est, ad Verbum aeternum. Unde omnia haec tria

<--- Page Split --->

sunt ex parte intellectus et per modum doctrinae, et effectus doctrinae : et hoc modo bene possunt facere ministri Ecclesiae : unde alium docendo, illuminare, et purgare a nescientia, et perficere os-

tendendo scientiam verbi Dei conducere ad Deum : sed hoc quandoque sequitur gratia, quandoque non : et quod quandoque sequitur, hoc est ex superiori infundente causa et operante.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XV.

A. Utrum Spiritus sanctus a seipso detur ?

Hic considerandum est, cum Spiritus sanctus detur hominibus a Patre et Filio, quod est ipsum temporaliter procedere ab utroque vel mitti, utrum etiam a seipso detur? Si datur a se, et procedit vel mittitur a se. Ad quod dicimus, quia Spiritus sanctus et Deus est, et donum sive datum : et ideo dat, et datur. Dat quidem in quantum Deus, et datur in quantum donum sive datum. Cum autem donatio sive datio Spiritus sancti sit operatio Dei, et communis sit et indivisa operatio trium personarum, donatur itaque Spiritus sanctus 1 non tantum a Patre et Filio, sed etiam a seipso. Unde Augustinus in libro XV de Trinitate 2, dicit quod seipsum dat. Sicut, inquit, corpus carnis nihil est aliud quam caro, sic donum Spiritus sancti nihil est quam Spiritus sanctus. In tantum ergo donum Dei est, in quantum datur eis quibus datur. Apud se autem Deus est, etsi nemini datur : quia Deus erat Patri et Filio coaeternus antequam cuiquam daretur : nec quia illi dant et ipse datur, ideo minor est illis. Ita enim datur, sicut Dei donum, ut etiam seipsum det, sicut Deus. Non enim dici potest non esse suae potestatis, de quo dictum est, Spiritus ubi vult spirat 3. Ecce aperte dicit quod Spiritus sanctus seipsum dat. Si enim Spiritus sanctus seipsum dare non potest, et eum Pater dare potest, et Filius : potest utique Pater dare aliquid et Filius, quod non potest Spiritus sanctus. Item, Si Pater et Filius dant Spiritum sanctum, nec ipse dat aliquid 4 : aliquid ergo Pater operatur et Filius, quod non operatur Spiritus sanctus Dat ergo Spiritus sanctus seipsum. Si autem seipsum dat, tunc et a seipso procedit et mittitur : quod utique verum est. Nam processio temporalis Spiritus sancti vel missio, ipsius est donatio, et ipsa Dei operatio. Procedit ergo Spiritus sanctus temporaliter a se, et mittitur a se : quia datur a se.

<--- Page Split --->

sus dicitur Filius, et non reprehenduntur : cum ergo hoc non possit esse nisi missio sit æterna, videtur quod mitti secundum modum convenit ab æterno : et sic erit duplex missio, æterna, et temporalis.

« Hic considerandum est, cum Spirí- tus sanctus detur hominibus, etc. »

Hic incipit pars secunda, in qua agit Magister de missione Spiritus sancti secundum comparationem ad principium missionis, quaerendo, Utrum sit missus a seipso ?

Et habet distinctio ista tres quaestiones principales . quarum prima est, an Spiritus sanctus mittitur a seipso ? et haec terminator in primo capitulo A. Secunda est de missione Filii, per quam probatur missio Spiritus sancti : et incipit ibi, B, « Ne autem mireris, etc. » Tertia est, cur Pater non legitur mitti ? et incipit ibi, N, « Hic quaeritur, Cur Pater, etc. »

Sed contra :

SOLUTIO. Dicendum ad hoc quod missio et datio non dicuntur nisi temporaliter sive ex tempore.

Ad hoc quod contra obijicitur, dicendum quod cognitio quae importatur in ratione missionis, est cognitio quae fit in effectu appropriabili personae, sicut fuit objectum in contrarium.

Ad ALIUD dicendum, quod secundum æternam generationem non dicitur missio secundum completam rationem missionis : sed habetur congruitas ad hoc quod genitus possit mitti : quia ex hoc ipso quod ab alio est, mitti potest : et hoc intendunt illi qui hoc dixerunt, et non quod missio sua fuerit ab æterno.

Ad ALIUD dicendum, quod ab æterno Spiritus dicitur donum ab aptitudine donandi : sed missio, datio, et hujusmodi nomina verbalia sunt, et respiciunt magis actum missionis qui non est nisi in tempore : et ideo non dicuntur duplicter : sicut processio quae de se magis dicit comparationem ad principium a quo, quam ad eum ad quem procedit vel procedere potest.

Solutio.

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3.

<--- Page Split --->

ARTICULUS II.

Utrum Spiritus sanctus est Deus, et etiam donum sive datum, et utrum Spiritus sanctus datur a se ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit in Littera primi capituli A, ibi, « Ad quod dicimus, quod Spiritus sanctus, et Deus est, et donum sive datum, etc. »

Videtur hoc esse falsum : qua

Spiritus sanctus in quantum Deus, est dans, et in quantum donum est datum.

ULTERIUS quæritur de hac, Spiritus sanctus datur a se. In hac enim præpositio a notat habitudinem causæ efficientis in re ablativi : sed Spiritus sanctus non habet aliquam habitudinem talis principii respectu sui : ergo hæc locutio est falsa, Spiritus sanctus datur a se : quam ponit Augustinus in Littera.

Si forte dicas, quod Spiritus sanctus ut æterna substantia eadem cum Patre, potest habere habitudinem respectu sui, ut est in tempore procedens. CONTRA : Hæc non conceditur, Spiritus sanctus in tempore vel hodie est a se æterno : ergo videtur, quod nullam habeat habitudinem causæ præposito : et sic locutio est falsa.

SOLUTIO. In hac quæstione sunt pluRum opiniones valde diversæ : quidam enim dicunt, quod dare et dari dicuntur duobus modis. Uno modo secundum quod intentio dantis notat auctoritatem respectu dati, et datum subauctoritatem respectu dantis : et sic Spiritus sanctus non dat se, nec donatur a se. Alio modo dicitur improprie dans pro influens, et dari pro inspirari vel immuti : et sic concedunt quod Spiritus sanctus dat se, et datur a se : quia influt se, et inspiratur a se mentibus fidelium : et hæc opi-

<--- Page Split --->

nofundatursuperilludAugustiniquodhichabetur , « SiPateretFiliusdant « Spiritumsanctum , necipsedatse : « alquidergooperaturPateretFilus « quodnonoperaturSpiritussanctus . » ExhoceniminnutAugustinus , quodcumdicit , Spiritussanctusdatse , nonintelligitnusopusinspirationisinmen - tesfidelium : ethæcestsententaanti - quorumPræpositvietGulelmi .

Aliidecunt , quoddareinaccusativonondicitauctoritatemrespectudati : sedsufficitdifferentiasecundumrationem : etideoccendunt , quodSpiritussanctusutinseconsideratur , dansest , etdatusestsecundumquodestinistovelillocujusnenteminhabitat : etillinoncon - cedunt , quodidemsutdarequodmittere , velprocedere : etdicunt , quodidempot - estessedansetdatum , etquodnonse - quunturraltonesinducte .

Tertiidicunt , qubusvideturmihima - gsesseconsentiendum , quodduplexestdansetdatum : ponuntenimistaquan - doquedominium , etinquoestdomi - niumilludvelquasidominium : quanondatalquisnusicujusdominusest , etinquohabetauctoritatem . HocmodonecPaterdat , necFilius , neeSpiritussanctusSpritumsanctum . Quandoqueautemdicturdansrespectudati , nonapotestatedominu , sedaviamoris : sicutestdatiointeramicos , inquadationeunusdatbenealiiquodhabet , etquodipseest , sicutdicitamicusadamicum , Egodometib : ethocmodocumSpi - ritussanctussitdonuminquoomniadonadonantur , conceduntquodSpiritussanctusdatse . Sienumininferioribus , inquuntilli , amicusamicodatso : etsiamormedusquiestintercos , essetper - sonaperfecta , seipsumuterqueamico - rumdaretintegrum : itacumindivinisSpiritussanctussitamor , dicuntquodipsedatseipsum , ethocvideturmagisprobabile .

Secundumhocergorespondeoadpri - m u m , quoddansetdatumsecundumprimamintentionemdicuntsubstantia -

lem distinctionem dantis et dati, sed non secundum secundam.

Adaluddicendum , quodindonationeSpiritussanctiduosunt . Unumquodestdonumprincipale , quodestSpiritussan - ctusdatus : aliudestdonumquoddaturinillo , etcumillo . Inillo , d i c o , quiaipsesecundumAugustinumestdonuminquoomniadonadonantur : cumilloautemideodico , quiagratiainfunditurSpiritussancti , etrespectuilliusquodda - turindonoSpiritussancti , etcumipso , ponituroperatoPatrisetFliietSpiri - tussanct : quahocesteffectusincrea - turasubstantaliterdifferensaSpiritusancto .

Adaluddicendum , quodquidquiddatursecundumquoddanshabetdomi - numsuperdatum , etexrationeauctori - tatisetdominiihabetauctoritatemdandihoc : velseparaturabeoloco , velusu , veltransitincommunitatemalterusdo - m n n i : sednonindationeubiratodan - tisnonfundaturnisiinamore : quaibidansremanettotus , ettotusdatural - terietaseipso , utpruspatuitinexem - ploamicorumetamoriseorum , siilleamoressetpersona , etsedonareposset .

Adaluddicendum , quodpersonalaterestdonumetabæternoperaptitudinemdonandi , utdicitAugustnus : sedlicetabæternositdonum , etpersona , nontamenratiodonisceundummodumsu - gnificandestratopersonæ : quado - numdicturabaptitudinedonabilitatuspassivæ , selicetquoddonaripossit : p e r - sonaautemdicturinseEtideoinquantumestpersonaetDeus , habetvir - tutemdandiactive : etinquantumestdonum , habetcongrutatemutdeturpas - s i v e . Etideoinargumentoilloinciditfallaciaaccidentis . qualicetpersonaetDeusetdonumsitSpiritussanctusabæterno , nontamenoportet , quodomnequodeiconventinquantumestdonum , conveniateieademrationeinquantumestunapersonainTrinitate .

Adiemdicendum , quodhectdatumsecundumactumnonsitintempore ,

<--- Page Split --->

tamen non sequitur, quod nullum æternum conveniat ei: potest enim æternum esse ratio ejus quod lit in tempore: sicut omne donum est ratio quare dari possit in tempore.

Ad aliud dicendum, quod hæc est falsa, quod in omni donatone sit auctoritas dantis super donatum: hæc enim propositio non est vera nisi in illa donatione ubi ratio donationis est potestas ex dominio super donatum, vel ex auctoritate : talis autem non est hic, ut patuit.

Ad aliud dicendum similiter, quod esse datum in donatione cujus ratio fundatur in potestate dominii vel auctoritatis, dicit ut procedens a dante : sed non illud quod fundatur in vi amoris amicitiæ.

ibi ubi dicit : « Non enim dici potest non esse suæ potestatis, de quo scriptum est, Spiritus ubi vult spirat » . Quasi diceret : In libertate voluntatis habet, quod se det : et hæc libertas non ponit auctoritatem respectu sui, sed consistit ibi vi amoris eorum quibus se dat.

ARTICULUS III.

Utrum nullum donum detur nisi Spuritus sanctus, et utrum corpus carnis sit aliud quam caro ?

Ad id quod ulterius quaeritur, Utrum Spiritus sanctus detur a se ? inveniuntur diversificari Doctores. Quidam enim dicunt passivam minus propriam quam activam, propter rationem quam tangit objectio. Alii econtra dicunt activam minus propriam quam passivam : quia dicunt, quod habitudo prepositionis a refertur ad effectum connotatum : cujus causa est Spiritus sanctus, sicut et Pater. Mihi videtur, quod passiva sit vera, et minus propria quam activa, sicut dicunt primi : et habitudo prepositionis non notat tunc causam respectu effectus, quia effectus non supponitur in re sui causalis, sed potus Spiritus sanctus : sed notat preposito secundum hoc non auctoritatem, sed potestatem dandi ex vi anioris vel virtute : et ex hoc non potest inferri, datur a se : ergo est a se : vel ergo habet auctoritatem respectu sui : vel ergo habet rationem principii respectu suiipsius : quia illa non exigit talis donatio, cujus potestas tota in libertate voluntatis et amoris consistit. Hunc sensum videtur confirmare intentio Littera : quia cum debeat probare, quod potest dare se, inducit quod est sua potestatis et libertatis

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sicut corpus carnis nihil aliud est quam caro, etc. »

SOLUTIO. Dicendum, quod Augustinus Soluto. non intendit negare quin multa creata Ad. I. dentur cum Spiritu sancto, et in Spi-

<--- Page Split --->

ritu : sed intendit dicere, quod in nomine et constructione nihil aliud significatur quam Spiritus sanctus : cum enim dicitur donum Spiritus sanctu, propter transitionem obliqui crederet aliquis quod divinitas esset inter obliquum et rectum. Unde vult Augustnus, quod obliquus cum recto intransitivam habeat constructionem : sicut cum dicitur, corpus carnis vel creatura simul.

ARTICULUS V.

Quæritur, an veræ sint illæ tres propositiones, scilicet Spiritus mittut se, et Spiritus mittitur a se, et Spiritus procedit a se ?

Ad ultimum dicendum, quod Augustinus vocat corpus quodlibet quod habet trinam dimensionem : et sic corpus carnis est caro, et corpus ossis est os : et non vocat corpus animatum quod componitur ex organis dissimilibus diversis.

ARTICULUS IV.

Utrum potest Pater aliquid quod non Spiritus sanctus ?

Deinde quæritur de hoc argumento quod facit, ibi, « Su enim Spiritus sanctus seipsum dare non potest, etc. »

Videtur enim non valere : quia Spiritus sanctus non potest spirare Spiritum sanctum : et eum Pater potest spirare : et tamen ex hoc non sequitur, quod Pater possit vel faciat aliquid quod non possit vel faciat Spiritus sanctus, cum spirare non sit aliquid, sed ad aliquid : ergo a simili et hoc non valet, cum secundum Magistrum idem sit dare quod procedere temporaliter.

Deinde quærtur de hoc quod dicit : « Si autem seipsum dat, tunc et a seipso procedit et mittitur, etc. »

Est enim hic dubum, Si Spiritus sanctus mittat se ? Et si ista aliquo modo concedtur, dubia adhuc erit ista, Si Spiritus sanctus mittitur a se ? Et si ambe iste in aliquo sensu concedantur, adhuc remanet haec dubia, Si Spiritus sanctus procedit a se ?

Videtur enim haec esse falsa, Spiritus sanctus mittit se.

Solutio. Dicendum, quod hic tenet argumentum propter connotatum in creatura, quod clauditur in intellectu ejus quod est dare : hoc enim operari est eorum quæ subjiciuntur potentiae : et ideo si ab hoc excluderetur Spiritus sanctus, sequeretur quod aliquid posset Pater quod non posset Spiritus sanctus.

Si forte dicas, ut supra, quod est potestas collationis ex vi amoris, et ex vi

<--- Page Split --->

auctoritatis : et ex vi amoris mittit se Spiritus sanctus, sicut etiam dat se. CONTRA : Dare de sua intentione non duct comparationem ad processionem aeternam, cum infra concedatur haec, Pater dat se : mitti autem inclusam habet in se processionem : ergo non est simile : quia nec ex vi amoris, nec ex ratione auctoritatis vel domini Spiritus sanctus habet quod sit a seipso : ergo nullo modo mittit se, ut videtur.

Si forte dicas, quod in veritate ista locutio falsa est, nec eam ponit Augustnus sed Magister . et quod Magister in hoc falsum dicit. CONTRA : Augustinus dicit : « Spiritus mittit se, et dat se 1. » Ergo non tantum Magister hoc dicit, sed et Augustinus.

Чист. 1.

ULTERIUS quaeritur de ista, Spiritus sanctus mittitur a se.

SED CONTRA : Augustinus dicit. « Tunc unicuique mittitur, cum a quoquam cognoscitur atque percipitur, quantum cognosci et percipi potest 2. » Et haec auctoritas infra in hac eadem distinctione ponitur in Littera. Sed talem cognitionem facit in nobis Spiritus sanctus : et vere dicitur, quod haec cognitio est a Spiritu sancto et mittitur ab eo : ergo videtur, si hoc est eum mitti, quod vere mittatur a seipso.

Чист. 2.

ULTERIUS quaeritur de ista, Spiritus sanctus procedit a se. Haec enim videtur

falsa : eo quod secundum supra dicta, procedere non ponit comparationem nisi ad principium a quo : cum ergo ipse Spiritus sanctus non sit principium sui, videtur quod nullo modo a se procedat.

Si dicatur, quod non procedat a se simpliciter, sed procedit a se in creaturam.

CONTRA :

SOLUTIO. Sicut diximus in principio istius distinctionis, super expositione et veritate et proprietate istarum locutionum, discors Doctorum invenitur sententia. Sunt qui rationibus supra inductis, dicunt omnes istas esse falsas, Spiritus mittit se, Spiritus mittitur a se, Spiritus procedit a se : et dicunt quod si in auctoritate inveniantur, exponendae sunt sic, Spiritus mittit se, id est, a Spiritu est effectus in quo cognoscitur missus. Sed quia in auctoritatibus Sanctorum inve-

<--- Page Split --->

nuntur expresse, et hic a Magistro conceduntur, difficile videtur mihi quod dicantur falsæ. Unde alii dicunt, quod mittere et procedere dupliciter dicuntur, scilicet propre, et improprie. Proprie, quando dicit distinctionem nuntii, et nuntiantus : et sic non sumitur in istis locutionibus. Quandoque autem mittere idem est quod dare : et sic sumitur minus proprie : et in hoc sensu concedunt istas, et hoc volunt trahere ex Littera, ubi Magister dicit, quod Spiritus sanctus dat se, et datur a se : quod est ipsum temporaliter procedere et mutu. Aliorum sententia est, quod non est intentio Augustini et Magistri dicere, quod et dare vel mittere sint idem, nisi secundum rationem et suppositum, non autem secundum intentionem : et illi dicunt, quod cum dicitur, Spiritus sanctus mittit se, duo importantur in verbo. Unum ex principali significato verbi : quia mittit significat missionem, sicut ambulat ambulationem. Aliud est quod est in verbo, scilicet actus effectivus illius connotat, quod confertur in tempore ei cui fit missio : et ideo dicunt, cum dicitur, Spiritus sanctus mittit se, quod Spiritus sanctus non reddit suppositum verbo nisi gratia secundi. Cum autem addtur se, transit actus hujus verbi, mittit, in duo : quorum unum est in altero : et ideo sunt ut unum conjunctum : actus enim effectivus connotati transit super id quod efficitur in ipsa missione : sed quia in illo manifestatur Spiritus, ut in eo speciali modo existens, ideo etiam transit super Spiritum non simpliciter, sed secundum quod specialiter in illo existit : ut ipsa missione temporali non fiat Spiritus simpliciter, sed fiat ut ibi existat hoc modo quo prius ibi non fuit, et hoc per rationem illius effecti ostendatur : sicut etiam dicimus quod Verbum non est factum, sed tamen est factum secundum carnem, ita hic Spiritus non fit missione, sed fit ipsa missione quod est in isto aliter quam prius : et hæc opinio magis concordat cum dictis Sanctorum :

et ideo magis placet mihi. Est ergo sensus, Spiritus sanctus mittit se, id est, a collatione Spiritus qua se dat, est effectus in quo manifestatur Spiritum esse ab alio, et in isto cui mittitur : quia principale significatum verbi ex ipsa missione ostendit ab alio esse :. quia aliter non conveniret ei mitti a se.

Ad objecta ergo dicendum per ordinem.

Ad PRIMUM, quod Spiritus mittit se : et bene concedo, quod missio passiva facit cognosci quod missus ab alio sit : activa autem, quod missus ab illo sit qui mittitur : sed jam dictum est, quod gratia principalis significati non egreditur actus missionis a supposito locutionis, sed gratia actus causantis effectus illos in quibus cognoscitur ab alio esse : et ideo pronomen ostendit inesse Spiritui sancto missionem passivam, suppositum autem non ostendit inesse missionem activam : et sub hoc modo sensus est, Spiritus mittit se, id est, a Spiritus collatione in qua dat se, est effectus in quo cognoscitur quod ab alio sit : et hoc verum est.

Ad ALIUD dicendum, quod suppositum in illo actu cujus suppositum est, non quaerit auctoritatem in apposito : quia hæc missio est ex potestate amoris, non ex potestate auctoritatis vel dominii, ut superus in alia quaestione dictum est.

Ad ALIUD dicendum, quod hoc est verum, quod mittere et mitti gratia principalis significati exigunt distinctas personas : sed non gratia alterius actus qui ibi etiam est communis trium personarum, scilicet collationis effectivæ illius doni in quo fit ut insit Spiritus sanctus : et ideo non oportet, quod Spiritus sanctus distinguatur a se.

Ad ALIUD dicendum, quod aliud est in Patre : quia in Patre principale significatum verbi quod est missio passiva in quantum tenet se ex parte appositi, nec respectu sui, nec respectu alicujus salvari potest : quia nullo modo est ab alio ut mitti possit : et ideo non potest signifi-

<--- Page Split --->

cari esse ab alio. Sed in Filio et Spiritu sancto significatum verbi passivum salvatur secundum quod transit in pronomen reciprocum : licet non salvetur respectu illius suppositi, sed absolute respectu suppositu quod intelligituro perari cum supposito eumdem actum : quia actus denotans effectum in creatura communis est trium personarum : et omnes personae supponuntur in locutione ex natura verbi, licet tantum una significetur in locutione : et ideo verbum id quoad actum donationis habet omnes pro supposito : sed quoad actum quem addit missio, habet pro supposito personas quibus convenit missio.

Si autem tu quæras, Quare magis exprimitur ibi una persona, quam alia, si actus ille communis est? Responsio, quod hoc fit, eo quod actus ille magis per approprationem ostensivus est unius personæ quam alterius : ut sapientia collata ostendti Filium, et gratia Spiritum sanctum.

factam : sicut de aliquo spontaneo dicitur, ipse facit se facere hoc, qua facit hoc ex libertate suæ voluntatis et ex amore.

Ad 10 quod ulterius quæritur de ista, Ad 2. quest Spiritus sanctus procedit a se : dico, quod meo judicio ista minus habet proprietatis, quam aliqua aliarum : tamen quia Sanctus eam dicit, concedo eam sub hoc sensu, quod intelligatur de processione passiva temporali : et tunc expono eam sicut etiam illam aliam, Spiritus sanctus mittit se. Quia licet processio non dicat nisi comparatonem ad principium a quo, tamen quando additur determinalio temporalis, additur etiam comparatio ad effectum, et ad eum in quem procedit.

Ad 11 autem quod contra objicitur, dicendum quod processio temporalis ostendit æternam : sed non ostendit eam esse ab eodem supposito quod significatur in locutione, ut prius dictum est.

Ad 12 quod ulterius quæritur de ista, Spiritus sanctus mittitur a se : dico sine præjudicio, quod hæc est magis impropria, quam activa, propter duo : quia hic significatur passive missio respectu sui, et quia ponitur præpositio denotans principium : tamen concedere oportet, eo quod Sancti eam ponunt : et tunc conceditur sub eodem sensu, quod dividatur verbum secundum actus importatos, scilicet collationis, et missionis : et referatur secundum unum actum ad suppositum Spiritus sancti, et ad alias personas, quamvis ei conveniat appropriate : et secundum alium actum referatur ad personas secundum intellectum secum operantes. Et per hoc patet solutio ad totum quod contra illam propositionem objiciebatur.

Et nota, quod sunt quidam breviter et leviter se hic expedientes, et dicunt, quod proprie Pater et Filius mittunt Spiritum sanctum, sed Spiritus sanctus non proprie mittit se : et ideo dicitur mittere se, quia approbat suam missionem ab illis

Ad aliud dicendum, quod cum dicitur temporalis, non ponitur per hoc in specie aliqua processio Spiritus sancti : non enim advenit ut differentia, sed potius ut accidens, non processioni in se, sed accidit ei ex parte termini in quem est processio temporalis : et ideo etiam dirimit rationem ipsius : quia processio temporalis est processio secundum quid.

Et si tu objicias, quod secundum hoc non debet inferre eam. Dicendum, quod non dirimit in actu processionis, sed potius in modo significandi eam : qua temporalis potest significari in supposito cui non convenit, ut cum dicitur, Spiritus procedit a se, non convenit processio passiva æterna huic supposito quod agens eam significatur, nisi gratia actus donationis effectus in quo Spiritus est et datur, et non gratia significati principalis : et ideo etiam quoad hoc non infert eam. Non enim possum inferre, Spiritus procedit a se temporaliter, ergo procedit a se : sed sic, ergo procedit a quocumque procedat.

<--- Page Split --->

Ad alud dicendum, quod non est modus iste qui respicat principale significatum in verbo, ut specificando ipsum, sed potius dirimendo eum, ut in supposto talu significatur, ut dictum est.

Ad ultimum dicendum, quod non est simile de Patre : et hujus ratio prius dicta est : quia principale significatum actus non habet in ipso locum respectu alcuius suppositi.

B. Von est mirum si Spiritus sanctus dicatur mitti vel procedere a secum etiam Filius dicatur mitti a se.

Ne autem mireris, quod Spiritus sanctus dicitur mitti vel procedere a se. Nam et de Filio dicit Augustnus in libro II de Trinitate, quod non tantum a Patre missus est, sed etiam a seipso et a Spiritu sancto 1 : quaerens, quomodo Filius vel Spiritus sanctus sit missus, cum uterque sit ubique tamquam Deus? Nam uterque, inquit Augustinus, legitur missus. De Spiritu sancto enim legitur, Quem mittet Pater in nomine meo 2. Et iterum, Si abiero, mittum eum ad vos 3. Et Filius de se dicit : Exivi a Patre, et veni in mundum 4. Et Apostolus dicit : Misit Deus Filium suum 5. In Propheta autem scriptum est ex persona Dei, Colum et terram ego impleo 6. Itaque ubique Deus est, ubique ergo est Filius, ubique etiam est Spiritus sanctus. Illuc ergo missus est Filius et Spiritus sanctus ubi erat.

DIVISIO TEXTUS.

Deinde quaeritur de secunda parte quae incipit ibi, « Ne autem mireris, etc. » Totus enim tractatus de missione Filii inducitur, ut probetur missio Spiritus sancti.

Dividitur autem in duas partes. In prima ostendit quis misit Filium. In secun-

da declarat modos suae missionis, ibi, 1, « Hic quaeritur, Utrum semel tantum, etc. » 1

Prima subdividitur in tres partes. In prima ostendit, quod mitti Deum a Deo est possibile. In secunda per verba Ambrosi et Augustini, ostendit Filium esse nussum a Spiritu sancto, ibi, D, « Et quod a Spiritu sancto Filius missus sit, etc. » In tertia ostendit, quod etiam a se missus est, ibi, E, « Deinde ostendit esse datum etiam a seipso, etc. »

<--- Page Split --->

ARTICULUS VI.

ARTICULUS VII.

An missio Filii magis sit mani/esta, quam missio Spiritus sancti ?

Utrum quælbet persona divina potest mitti, et quid signfucent hæc verba, mittere et mitti ?

Solutio . Dicendum , quodestratioasimiliconfirmatoperauctoritatem , quiavirtuteauctoritatisaccipitformaminfe - rendisuumsimile . Veldicendum , quodmissioFiliimagisestmanifesta , quamSpiritus : etideoprobaturillaperis - t a m . Veldicatur , quodestaminori : quiaFilioquantumestderationeprincipiimagisconvenitmittere , quamSpirituisancto : secundumquodmagisconvenit , quodpluribusrationibusconvenit , quamidquodpaucioribus .

A d objectum contra, dicendum quod licet in Christo sint diversæ naturae, tamen mittere et mitti non convenit nisi personæ : sed verum est, quod convenit ei gratia naturamum quæ sunt in ipso : et sic etiam convenit Spiritui sancto dare et dari, ut supra dictum est, licet non conveniat ei facere et fieri, eo quod affecibus in quibus datur, non unitur. Unde licet Filius in carne non esset factus, adhuc in carne esset datus, dum in carne illa fuisset, sicut Spiritus essentialiter est in donis in quibus datur.

Deinde quæritur de hoc quod dicit, in fine cap. B, « Iluc ergo missus est Filius et Spiritus sanctus ubi erat. »

Si forte dicas, quod venit per unitatem naturae, sed non per effectum connotatum in creatura : hoc falsum est, quia ille effectus est communiter et indivisibiliter trium.

GRATIAhujusulteriusquæritur , QuidQuæstunc . significenthujusmodiverba , mittere , etmitti ?

<--- Page Split --->

significent principi commendationem : ergo sunt notionalia. Hoc idem videtur per hoc, quod non omnibus conveniunt : quia mitti non convenit Patri : ergo est distinctum et notionale.

Sed contra. SED CONTRA :

sancit fiat in mentem, quod semper mittens est cum misso. De primo dicit Christus : Qui me misit, mecum est, et non reliquit me solum : quia ego quæ placita sunt ei facio semper 1. De secundo ,ipse idem dicit : Ad cum veniemus (scilicet ego et Pater et Spiritus sanctus), et mansionem apud eum faciemus 2. Sed tamen in argumento cavendum est, quod licet Pater sit unum cum Filio, tamen non est idem cum Filio, nisi neutraliter ly idem accipiatur.

Ad m quod contra objicitur, dicendum quod non superfluit missio, nec destruitur ratio missi : quia missio est (ut supra dictum est) ostendens fidem secundum distinctionem personarum, quam ostendit in effectu appropriabili uni magis quam alii : sed verum est, quod superflueret, si ad nihil aliud esset nisi ut Pater (quia alias venire non posset per Filium missum, et per Spiritum sanctum) veniret ad nos. Hoc enim absurdum esset et infidele sentire. Pater enim per seipsum venire potest, sicut et Filius, et Spiritus sanctus. Sed utilis est nobis missio, ut dictum est : quia ostendit nobis fidem distinctionis personarum.

Solutio. Solutio. Dicendum ad primum, quod Ad 1. Hieronymus aut loquitur de missione corporali, aut intelligit quod intus est per indistinctionem personæ et naturae, quod hoc mitti non potest : sed primum videtur esse de intellectu Hieronymi, quia dicit quod sociatum est in corpore, quod hoc mitti non potest.

Ad 2. Ad aliud dicendum, quod in missione spirituali ubi missio non est loci mutatio, sed novi effectus in quo persona cognoscatur acceptio, non exigitur loci mutatio : quia loci mutatio est propter imperfectionem missi, qui in omni loco id ad quod mittitur causare non potest, quia non est ubique.

Ad object. Ad aliud dicendum, quod hoc bene concedo, sive missio Filii fiat in mundum, sive missio Filii simul et Spiritus

Ad m quod ulterius quæritur, diversimode respondetur a Doctoribus. Quidam enim dicunt, quod haec verba principaliter dicunt distinctionem, et secundario essentiam gratia effectus connotati. Quidam autem dicunt e converso : et puto, quod illi verius dicunt. Est enim quoddam essentialiter essentiale ut essentia, substantia, et hujusmodi : et quoddam est personaliter personale, ut Pater generans : et quoddam personaliter essentiale, ut Deus de Deo : et quoddam essentialiter notionale, vel personale, ut mittere, et mitti : haec enim gratia effetus super quem est actus importatus per verbum, dicunt essentiam divinam, et consignificant ex modo suæ significationis distinctionem personarum.

<--- Page Split --->

I object. Et per hoc patet solutio ad omnia objecta : quia notionale consignificatum facit, quod non omnibus personis convenit

mittere, et mitti : effectus autem facit, quod conveniunt ex tempore, et quod referuntur ad essentiam divinam.

C. Quomodo intelligenda sit missio utriusque ?

Quocirca quaerendum est, Quomodo intelligatur missio Filii vel Spiritu sancti ? Pater enim solus (inquit Augustinus in eodem 1) nusquam legitur missus, sed Filius, et Spiritus sanctus. Et de Filio primo videamus quomodo missum eum Apostolus dicat: Misit Deus Filium suum, factum ex muliere 2 : ubi satis ostendit eo ipso missum Filium, quo factum ex muliere. Proinde mitti a Patre sine Spiritu sancto non potuit, quia Pater intelligitur misisse eum cum fecit ex femina : quod utique non fecit sine Spiritu sancto. Ecce hic dicit Filium missum a Patre et Spiritu sancto.

non tamen incarnari : non ergo eo ipso missus est, quo factus est.

Ad hoc dicendum, quod ideo dicit hoc Augustinus, quia missio Filii in mundum, cognoscitur ex hoc quod caro factus est : quia illa missio conjuncta est secundum rem incarnationi, licet alia sit intentio unius et alterius.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Ostendit ipso eo missum Filium, quo factum, etc. »

Ad id quod obiicitur, dicendum quod missio in mundum non potest saepius fieri : sed missio in mentem saepius, ut infra Magister ostendet in Littera.

Ad aliud dicendum, quod Spiritui sancto non convenit in mundum mitti : quia hoc conjunctum est ad incarnari : et de illa missione quae est in mundum, loquitur hic Augustinus.

1 S. AUGUSTINUS, Lib. II de Trinitate, cap. 3.

2 Ad Galat. iv, 4

<--- Page Split --->

D. Quod a Spiritu sancto Filius sit missus, auctoritatibus confirmatur.

Et quod a Spiritu sancto Filius sit missus (ut ait Augustinus in eodem) auctoritatibus confirmatur. Ipse Christus dicit per Isaiam : Nunc Dominus Deus misit me, et Spiritus ejus 1. De hoc Ambrosius in libro III de Spiritu sancto 2 ita ait : Quis est qui dicit, Me misit Dominus et Spiritus ejus : nisi qui venit a Patre, ut salvos faceret peccatores, id est, Christus : ergo et Pater Filium misit, et Spiritius sanctus. Idem, in eodem : Datus est a Patre, ut Isaias dicit, Puer natus est nobis, et Filius datus est nobis 3. Datus est, audeo dicere, et a Spiritu, quia et a Spiritu sancto missus est. Dicit enim Filius Dei : Spiritus Domini super me, propter quod unxit me : evangeliezare pauperibus misit me, praedicare calpivis remissionem, etc. 4. Quod cum de libro Isaiae legeret, ait in Evangelio : Hodie impleta est haec Scriptura in auribus vestris 5, ut de se dictum esse signaret. Bene autem dixit, super me : quia quasi filius hominis et unctus est, et missus ad prædicandum. Nam secundum divinitatem non super Christum est Spiritus, sed in Christo 6. Ecce his verbis ostendit Ambrosius Filium esse missum et datum nobis, non tantum a Patre, sed etiam a Spiritus sancto.

ARTICULUS IX.

cundum hominem, secundum quod etiam minor est Patre et Spiritu sancto, et seipso.

Utrum conveniat Spiritui sancto mittere vel dare Filium?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Nunc Dominus Deus misit me, et Spiritus ejus, etc. » Ex hoc enim vult probare, quod missus sit a Spiritu sancto : etsi dicatur, quod hoc convenit ei se-

QUERATUR juxta hoc, Utrum conveniat Spiritui sancto mittere Filium in mentem ? Videtur, quod sic :

1 Isa. xlviii, 16.

2 S AMBROSIUS. Lib. II de Spiritu Sancto, cap. 1.

3 Vulg. habet, Isa. ix, 6 : Parvulus natus est nobis, et Filius datus est nobis.

4 Vulg. habet, Isa. lxi, 1 : Spvritus Domini super me, eo quod unxerit Dominus me : ad an-

nuntiandum manusetis misit me, ut mederer contrtus corde, et praedicarem captivis indulgentiam, et clausis apertonem, etc. Cf. Luc. iv, 18 et 19.

1 Luc. xvii, 21.

6 S. AMBROSIUS, Lib. II, de Spiritu Sancto, cap. 1.

<--- Page Split --->

ut videtur Magister hic dicere : sed Filius ab alio est : ergo convenit ei mitti ab unaquaque personarum : ergo potest concedi, quod Spiritus sanctus mittat Filium.

SED CONTRA : Nec Filius est a Spiritu sancto : nec etiam Spiritus sanctus operatur per Filium, qua præpositio nullam posset notare habitudinem principi respectu Filii : cum ergo non sint plura in locutione, quam significatum missionis, et effectus in creatura, non videtur esse concedenda hæc, Spiritus sanctus mittit Filium.

PRÆTEREA hæc non videtur esse concedenda, Spiritus sanctus mittit Filium in carnem : aliud enim est in carnem mittere, et aliud est in carne existentem mittere. In carnem enim mittere non convenit nisi existentem præter carnem. et sic non convenit mittere Filium nisi secundum quod est æterna persona : sic autem Spiritus non habet auctoritatem respectu ipsius : ergo videtur, quod Spiritus sanctus non mittit eum in carnem nec in mentem.

propter rationes inductas : et hæc est sententia Gulielmi Antissiodorensis : et trahitur ex Littera, ubi dicit Ambrosius : « Bene dicit, Spiritus Domini super me » : « quia quasi filius hominis et unctus est, « et missus ad prædicandum. » Unde innuitur, quod Sancti de illa sola missione loquuntur, quando dicunt Spiritum sanctum mittere Filium.

Alii sunt qui aliter dicunt, consentientes quod cuilibet personæ convenit mittere, sed non cuilibet convenit mitti : mitti enim non convenit Patri, sed Filio et Spiritui sancto. Unde quælibet persona potest mittere illam cui mitti convenit : et hoc ideo, quia ly mittere non dicit auctoritatem in suo supposito respectu ejus super quod transit actus verbi, in quo est missio passiva : sed recipit suppositum gratia actus communis qui causat effectum connotatum in quo cognoscitur persona missa : et quia hoc videntur sentire Sancti qui probant missionem per comparationem istius effectus, ideo magis placet nobis ista opinio : consentiamus igitur primis duabus rationibus hoc probantibus.

ULTERIUS quæritur, si Spiritus sanctus dat Filium ?

Videtur, quod non : quia dans in dato aut habet potestatem auctoritatis, aut amoris. Primam autem non habet Spiritus sanctus in Filio : sed videtur, quod nec secundam, quia Filius non est donum amoris, imo hoc est Spiritus sanctus, et cum donum amoris hujusmodi efficiat potestatem, non videtur hoc convenire Spiritui sancto respectu Filii, sed potius Filio respectu Spiritus sancti.

SOLUTIO. Dicendum, quod quidam distinguunt hic triplicem missionem, scilicet in mentem, et in carnem, et ad prædicandum : et dicunt, quod Spiritus sanctus non mittit Filium duabus missionibus primis, sed tertia : et hoc dicunt

Ad uo quod contra objicitur, quod Filius nec est a Spiritu sancto : nec etiam Spiritus sanctus operatur per ipsum : dicendum, quod verum est : sed hoc non exigitur ad mitti a Spiritu : sed sufficit, quod Spiritus sanctus operetur effectum in quo sit et cognoscatur Filius ens ab alio, ut supra diximus.

Ad uo quod quæritur, Utrum mittat eum in carnem ? Dicendum secundum hanc opinionem, quod sic : quia operatur carnem in qua cognoscitur : et est Filius ens ab alio : et hoc non exigit auctoritatem aliquam in supposito verbi respectu materiae actus, sive respectu appositi.

Ad hoc quod ulterius quæritur, Utrum Ad quæst.3 Spiritus sanctus det Filium ? Concedo

<--- Page Split --->

quod sic in eodem sensu : et non oportet, quod sit aliqua potestas vel auctoritas significata in Spiritu sancto respectu Filii : quia cum dicitur, Spiritus sanctus dat Filium, non suppont ly Spiritus verbo nisi quantum ad actum effectivum connotati effectus, ut prius habitum est : in quo tamen effectu accipitur Filius ens ab alio : et sic planum est respondere ad omnia.

ARTICULUS X.

An Spiritus potest dici Spiritus Christi, et in Christo ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

« Secundum divinitatem non super Christistum est Spiritus, sed in Christo. »

Ex hoc enim videtur innuere opinionem Graecorum esse veram, quod Spiritus sit Christi, sicut etiam in ipso requiescens, et a Patre indistanter procedens.

SOLUTIO. Ly in habet notare multas habitudines, scilicet identitatem naturae, secundum quam quælibet persona est in alia : et habet notare simultatem nature, secundum quod unum relativorum simul habet esse cum alio, et in intellectu ejus : et hoc modo intelligit Spiritum esse in Christo : et ex hoc sequitur Spiritum esse a Christo, ut supra probatum est 1.

E. Quod Filius sit datus etiam a seipso.

Deinde ostendit esse datum etiam a seipso, ita dicens in eodem libro : Cum enim non diffinitum fuerit per Prophetam a quo datus est Filius, ostenditur datus gratia Trinitatis, ut etiam ipse Filius se dederit 2. Ecce hic dicit, quod Filius se dedit : quia Trinitas eum dedit. Si autem Filius a se datus est, a se ergo missus est, et a se processit. Et hoc utique verum est, et concedi oportet, cum ejus missio sit divina operatio.

ARTICULUS XI.

Utrum hæc sit concedenda, Trinitas mittit se vel dat se : et utrum Pater mittat Filium, et Filius mittat se et Spiritum : et Spiritus mittat se et Filium : et utrum Pater, Filius, et Spiritus sanctus mittant Filium et Spiritum sanctum.

« Trinitas eum dedit. » Quæritur enim juxta hoc, si hæc concedenda sit Trinitas mittit se ? Et videtur, quod non.

CONTRA :

Deinde quaeritur de hoc quod dicit :

4 Cf. Supra, Dist. IV.

2 S. AUBROSIrS, Lib. II de Spiirtu Sancto,

cap. 1.

<--- Page Split --->

bitur mentibus fidelum : cum ergo non illabatur nisi immissa, videtur quod ipsa mittit se.

Quærit 1 ULTERIUS quæro, Si Trinitas dat se ? Videtur, quod non : quia non habet aliquam auctoritatem respectu sui.

Quærit. 2. QUÆRITUR ulterius, Si Pater mittit se et Spiritum sanctum, et Spiritus sanctus mittit se et Filium secundum supra dicta : utrum pluraliter possum inferre : ergo Pater et Filius et Spiritus sanctus mittunt Filium et Spiritum sanctum ?

Videtur, quod sic : quia singulare geminatum infert suum plurale : in præmissis autem geminantur singulares missiones : ergo infert plurale.

hæc non est concedenda, Trinitas mittit se, eo quod Trinitas non sit ab alio, sicut probant primæ duæ rationes.

Ad 10 quod contra objicitur, dicenAd object. dum quod procedit ab insufficienti : non enim sufficit operatio effectus in quo cognoscatur : sed oportet, quod cognoscatur ab alio esse, et quod sit ab alio ex ipsa ratione missionis passivæ : nec imago est talis effectus qualis exigitur ad missionem, quia ille est effectus revocans et sanctificans creaturam, quæ aberraret nisi ad ipsam mitteretur, ut supra per verba Augustin probatum est.

Ad 10 quod ulterius quæritur, dicenAd quest 1. dum quod Trinitas dat se, secundum quod dare dicit potestatem dandi ex amore solo : hanc enim potestatem quilibet habet respectu sui in collatione sui ei quem amat : et per hoc etiam patet solutio ad id quod contra posset objici.

Sed contra. Sed contra : Cum dico, Pater mittit Filium et Spiritum sanctum, in supposito verbi notatur auctoritas respectu appositi, et etiam operatio effectus connotati : cum autem dico, Filius mittit se et Spiritum sanctum, vel e converso, non semper notari potest auctoritas : ergo in alia et alia ratione accipitur ly mitti : sed plura dicta æquivoce non inferunt aliquod plurale : non enim sequitur, hoc est canis marinus, et cœlestis : ergo sunt hæc canes : ergo videtur, quod non po-sum inferre pluraliter.

Ad 10 quod ulterius quæritur, Utrum Ad quest. 2. Pater et Filius et Spiritus sanctus simul mittant? Quidam ratione inducta dicunt, quod non : sed non video, quare non possit concedi, quod simul mittunt : præcipue cum habeamus in Littera, quod Filius cum Patre et Spiritu sancto se mittit.

Ad 10 ergo quod contra objicitur, Ad object. dicendum quod diversa habitudo suppositi non facit æquivocationem missionis : præcipue cum gratia illius actus, qui est operari effectum connotatum in eo ad quem mittitur, tres personæ æqualiter ad verbum illud referantur.

Solutio. Dicendum, quod, ut opinor,

F. Quod Filius sit missus a se.

Quod autem a se mittatur, Augustinus adstruit in libro II de Trinitate 1, dicens : Forte aliquis cogat ut dicamus etiam a seipso missum esse Fi-

<--- Page Split --->

lium : quia et Mariæ conceptus, et partus, operatio Trinitatis est. Sed, inquit aliquis, quomodo Pater eum misit, si ipse se misit? Cui respondeo quærens ut dicat, Quomodo eum Pater sanctificavit, si et ipse se sanctificavit? Utrumque enim Dominus ait : Quem Pater, inquit, sanctificavit, et misit in mundum 1. Et alibi : Pro eis ego sanctifico meipsum 2. Item, quæro quomodo Pater eum tradidit, si ipse se tradidit? Utrumque enim legitur. Credo quod respondebit, si probe sapit, quia una voluntas est Patris et Filii, et inseparabilis operatio. Sic igitur intelligat illam incarnationem et ex Virgine nativitatem, in qua Filius intelligitur missus, una eademque operatione Patris et Filii inseparabiliter esse factam, non inde separato Spiritu sancto 3. Ergo a Patre et Filio missus est idem Filius, quia a Patre et Verbo ejus factum est ut mitteretur, id est, incarnatus hominibus appareret. Non enim missus est mutando locum, quia in mundo erat. Quaproppter et Pater invisibilis una cum Filio secum invisibili, eumdem Filium visibilem faciendo, misisse eum dictus est : qui si ita visibilis fieret, ut cum Patre invisibilis esse desisteret, id est, si 4 substantia invisibilis Verbi in creaturam visibilem mutata et transiens verteretur, ita missus a Patre intelligeretur Filius, ut tantum missus, non etiam mittens cum Patre inveniretur. Cum vero sic est accepta forma servi, ut maneret incommutabilis forma Dei, manifestum est quod a Patre et Filio non apparentibus factum sit, quod appareret in Filio, id est, ab invisibili Patre cum invisibili Filio, idem ipse Filius visibilis mitteretur.

G. Summatim colligit quæ ex prædictis adstruuntur.

Ex prædictis aperte monstratur, quod Filius missus est a Patre et Spiritu sancto, et a seipso : et quæ sit ipsa missio, scilicet incarnatio, id est, quod factus est homo, per quod visibilis apparuit : quod est opus commune Patris, et Filii, et Spiritus sancti.

<--- Page Split --->

Sanctificatur enim quod de non sancto sanctum efficitur : et hoc non convenit Christo qui numquam fuit non sanctus.

An verum sit, quod Pater sanctificavit Christum ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Quomodo Pater eum sanctificavit, etc. »

Ad hoc dicendum, quod sanctificare sumitur hic pro sanctum facere : non ita quod prius non fuerit, et postea factus sit sanctus : sed quod totum simul factum est, scilicet subjectum, et sanctitas ipsa.

H. Quæstio, Cur dicit, A meipso non veni ?

Sed ad hoc opponitur, Si Filius a seipso missus est, cur ergo ait, A meipso non veni ? Ad hoc Augustinus respondet in libro II de Trinitate dicens, hoc dictum esse secundum formam servi, secundum quam non fecit ut mitteretur, id est, non operatus est incarnationem, sed secundum formam Dei '.

ARTICULUS XIII.

facit a seipso : quia regula est, quod quidquid est, et quidquid facit persona procedens, habet et facit a persona a qua procedit.

An Filius potest dici venisse a seipso?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sed ad hoc opponitur, Si filius a seipso, etc. »

Videtur enim, quod etiam non conveniat ei secundum formam Dei : quia etiam secundum formam Dei a seipso non est : ergo nec venit, nec aliquid

SOLUTIO. Sine dubio verificari potest uno modo locutio, etc., secundum formam Dei, si pronomen notet discretionem : quia tunc sensus est, A meipso non veni tantum. Si autem negatio respiciat pronomen secundum operationem adventus tantum, non potest verificari nisi secundum formam servi : quia ipse secundum formam Dei causa fuit adventus sui, sicut et Pater.

<--- Page Split --->

I. Utrum semel tantum missus sit Filius, an sæpe?

Hic quæritur, Utrum semel tantum missus sit Filius, an sæpe mittatur? Si enim missio Filii, ipsius tantum incarnatio est, cum semel tantum incarnatus sit, et semel tantum videtur missus. At si sæpe mittitur, est et alia ejus missio quam incarnatio. Sed quæ est illa? Numquid æterna genitura, missio ejus dicenda est, an etiam alia missio quærenda est?

ARCTICULUS XIV.

« Hic quæritur, Utrum semel tantum, etc. »

Hic incipit Magister distinguere modos missionis Filii.

Et habet tres partes pars ista. In prima, scilicet in duobus primis capitulis movet quæstionem de modis missionis, et determinat. In secunda ostendit, quod secundum alterum istorum modorum sæpe mittitur Filius, et secundum alterum semel tantum, ibi, L, «Ecce distincti sunt duo modi, etc. » In tertia ostendit, quod secundum alterum modum mittitur in mundum, et secundum alterum non, ibi, M, « Praeterea notandum est, quod cum his duobus modis, etc. »

Quare Filius potius mittitur duobus modis, quam Spiritus sanctus ? et quare Pater non apparuit nisi in voce, et Filius in carne, Spiritus in columba, linguis igneis, et in flatu.

Hic incidit dubium de duobus modis missionis Filii, quare scilicet potius duobus modis mittitur, quam Spiritus sanctus?

Videtur enim Spiritus sanctus etiam visibiliter et invisibiliter missus esse, scilicet cum mente percipitur, et cum in columba super Christum descendit t.

PRETEREA , Pater apparuit in creatura Quæst. 1. non unita sibi, Spiritus sanctus similiter : quare non legitur Filius umquam in creatura non unita sibi apparuisse? Et si tu dicas, quod tres apparuerunt Abrahæ 2 in signum trium personarum : et ita Filius apparuit in creatura subjecta non unita sibi : vel quod apparuit Moysi

<--- Page Split --->

in igne flammæ rubi 1. Hoc nihil est : quia supra ostensum est, quod hæc omnia facta sunt per ministerum Angelorum in persona Dei apparentium. Sed ego quæro de creatura assumpta, in qua divina persona per seipsam apparuit, sicut Spiritus in columba, et Pater in voce, et Spiritus in linguis et in flatu : sic enim non legitur Filius apparuisse, nisi cum carnem assumpsit.

PRETEREA , Quare Pater non apparuit nisi in voce loquente . Filius autem tantum in carne assumpta, et Spiritus sanctus in triplici creatura assumpta : sicut in columba, igneis linguis, et flatu quo inflavit Filius in discipulos?

...

Solutio . Dicendum ad primum, quod Filius habet duos modos missionis visibiliter, scilicet in creatura unita sibi, et invisibiliter quando mittitur in cor : eo quod ipse solus unibilis est creaturae assumpta : et hoc infra probabitur 2.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod visibiltas non tam attenditur hic in modo missionis Filu quam unibilitas : et illa deficit in missione Spiritus sancti.

Ad aliud dicendum, quod Pater est cui convenit secundum aeternam genera-

tuonem dicendo generare : et ideo congruentiam habet ad hoc, ut dicendo in voce se manifestet : quia sic manifestatur in actu personali quo se habet ad Filium : et præcipue in voce qua dicit, Huc est Filius meus dilectus, etc, 3 : illud enim in quantum vox fuit, manifestavit dicentem : et per ipsum quod dictum est, ostendit Patrem : ut sic utroque modo ostendatur generans, et Verbum et Filius : quorum unum significat manifestationem intellectus, alterum naturae. Spiritus autem sanctus operatur tripliciter, scilicet in donis ad actus operis ordinatis, et in remissione peccati, et a terrenis removendo ad ecclesia : et quoad primum ostenditur in columba, quoad secundum in igne qui est consumptive nature, et quoad tertium in spiritu flatus qui spiritualis est : sicut etiam cantatur de ipso : « Tu insprando das spirituales esse homines. »

Vel ducatur, quod Spiritus habet quiddam ex nomine doni, quod proprie dicitur : et quaddam ex nomine amoris, quod iterum proprie dicitur : et quiddam ex nomine Spiritus sancti, quod iterum proprie dicitur : et quoad primum apparet in columba : quoad secundum in igne, quia amor ignis est : et quoad tertum in flatu spirituali : et qua non sunt plura propria nomina Spiritus sancti, ideo non sunt ejus visibles missiones plures. Filius autem habet congruentiam ad hoc ut uniat sub creaturam assumptam, et ideo non apparuit in non unita : humana autem natura congruentiam habet ut uniatur . et ideo in ipsa sola missus est Filius.

<--- Page Split --->

K. Quod duobus modis dicitur Filius mitti.

Ad quod dicimus, quod duobus modis dicitur Filius mitti, præter illam æternam genituram quæ ineffabilis est : secundum quam etiam missus posset dici, ut videtur quibusdam, sed melius ac verius secundum eam dicitur genitus. Præter eam ergo duobus modis dicitur mitti, scilicet vel cum visibiliter mundo apparuit carne indutus, vel cum se in animas pias sic transfert, ut ab eis percipiatur ac cognoscatur. Hos duos missionis modos aperte Augustinus distinguit in IV libro de Trinitate 1, dicens : Non eo ipso quod de Patre natus est, missus dicitur Filius : sed vel eo quod apparuit huic mundo, Verbum caro factum. Unde dicit, Exivi a Patre, et veni in mundum 2 : vel eo quod ex tempore cujusquam mente percipitur, sicut dictum est de Sapientia : Mitte illam de cœlis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuæ, ut mecum sit et mecum laboret 3, id est, doceat me laborare. Et tunc unicuique mittitur, cum a quoquam cognoscitur atque percipitur, quantum cognosci et percipi potest, pro captu vel proficientis in Deum, vel perfectæ in Deo animæ rationalis.

missio, sed quod facit congruitatem ad missionem : qui enim genitus est ab alio est : et qui ab alio est, mitti congrue potest.

ARTICULUS XV.

An æterna generatio etiam sit missio?

ARTICULUS XVI.

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Secundum quam etiam missus posset dici, etc. »

Hoc enim non videtur : quia æterna generatio non dicit comparationem ad terminum ad quem : missio autem dicit comparationem ad eum cui mittitur : ergo æterna generatio non est missio.

Utrum Filius mutlatur in pias animas, vel tantum Spiritus sanctus : et hoc cum gratia gratum faciente, aut sine ipsa ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Cum se in animas pias sic transfert, etc.

DICENDUM ad hoc, quod non fuit intentio istorum, quod æterna generatio sit

Pia enim animæ sunt Sanctorum ani-

<--- Page Split --->

mae : ergo videtur, quod Filius spiritualiter non mittatur nisi in Sanctos.

■ contru. SED CONTRA :

CONTRA : I ad Corinth, XIX, 4 et seq., inter dona Spiritus, in quibus proprie Spiritus manifestatur, ponitur sapientia, scientia, tides, operatio miraculorum, prophetia : ergo videtur, quod utrumque ostendat missionem Spiritus sancti, et non Filii.

Nol contra. CONTRA :

que : sed ut aliter, vel ad aliud adsit, qui prius essentialiter præsentialiter et potentialiter affuit.

SOLUTIO. Dicendum ad primum, quod solutio. dicendum ad primum, quod solutio. solutio. solutio. solutio. solutio. solutio.

Solitio. Ad. 1. solutio. solutio. solutio. solutio. solutiosolutio. solutio. solutio. solutio. solutio. solutio.

<--- Page Split --->

quod secundum intentiones Sanctorum, nec Filius, nec Spiritus sanctus mittitur nisi in gratia gratum faciente : non enim Spiritus sanctus donum dicitur, quod sibi invicem Pater et Filius dant, sed quia nobis dant cum : et eo modo dicitur Filus etiam datus, non quod tantum datum sit aliquid, quod habetur sine ipso, sed qua ipse in dato datur : sicut dicutur, Jacob. 1, 5 : Si quis vestrum undget sapientia, postulet a Deo, quo dat omnibus affluenter, et non inproperat. Unde dico, quod in fine istae missiones non distinguuntur, sed in actu proximo qua Filius illuminat intellectum, et Spiritus accendit affectum. Et per hoc patet solutio ad primum

Ad aliud dicendum, quod finis missionis est sanctificatio, et reductio : et hoc non tantum est Spiritus sancti : quia reductio dicit ostensionem via, et quoad hoc est Filii : et dicit adeptonem boni, et quoad hoc est Spiritus sancti Simul enim mittuntur : nec tamen alter est imperfectus, vel est superfluus : quia ita oportet propter duplicem partem anima nostrae, quae est intellectus et affectus.

Ad aliud dicendum, quod licet gratia in genere, et quoad actum qui est gratum facere, sit attributa et ostensiva Spiritus sancti, tamen haec gratia vel illa est, vel potest esse attributum Filii : et ideo cum missio sit in collatione gratiae particularis ad intellectum vel affectum, dico quod tunc mittitur Filius.

tuali, intellectuali, et a dignitate vel congruitate perceptionis secretorum Dei . sicut dictus est Abraham Prophetae, de quo, Genes. xvii, 17 et 18, dicitur : Num celare potero Abraham quae gesturus sum, cum futurus sit in gentium magnam, etc. ? et in Psalmo civ, 15 : Nolite tangere Christos meos, et in Prophetis, etc. Et quoad hoc ultimum ad prophetam exiguntur duo, scilicet illuminatio, et gratia gratum faciens : et in illa sola prophetia est completa missio, non autem in aliis tribus, nisi secundum quid : alud enm infundere est revelationem, et alud est in ipsam animam sapientiam se transferre : in primo enim non mittitur sapenta nisi secundum quid, in secundo autem mittitur simpliciter.

Ad aliud dicendum, quod distributo omnium donorum spiritualium pertinet ad Spiritum sanctum secundum illam proprietatem Spiritus, quod unit et vivificat corpus mysticum : quia in illa ratione, sicut noster spiritus dividit singulis membris proportionabilia sibi, ita Spirtus sanctus uniens Ecclesiam, dividit dona prout vult : sed tamen ipsa dona per se considerata, aliquando ostendunt Filum : et in hac ratione loquitur Apostolus 1, ut patet intuenti circumstantias Litterae.

Ad aliud dicendum, quod sicut probatum est, ita opinor illam opinionem falsam esse.

ARTICULUS XVII.

An cognuto nostra sit substantialis missioni, ita quod ad mussonem exigatur cognitio ? et utrum aliquis sere potest an odio vel amore dignus sit ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Et tunc unicuique mittitur cum a quo-

<--- Page Split --->

quam cognoscitur, etc. » Ex hoc enim videtur, quod cognitio nostra substantialis sit missioni.

gratia boni, et propter bonum virtutis etiam vitam contemnere : et tamen illud non necessario procedit ex charitate.

Similiter, Dicit Apostolus, I ad Corinth. xiii, 3 : Si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Ergo patet, quod propter Deum possum postponere vitam : et tamen nesciam me habere charitatem : ergo nesciam mihi nissum esse Spiritum sanctum.

SOLUTIO. Cognitio exigitur ad missionem, ut mihi videtur, sed non omnis, sed triplex, scilicet una quae est ex parte cogniti, scilicet ut sentiam in me donum in quo ut in signo cognoscibilis sit persona missa : signum autem voco id quod habet actum gratiae facientis gratum, et appropriabile est Filio vel Spiritui sancto. Secunda est habituali scognitio.Tertia est conjecturalis ex signis, sicut si videam me posse de facili facere quae non habens gratiam vel non potest, vel cum magna difficultate potest : si videam spiritum meum esse liberum a vana spe, et vano amore, et vano gaudio, et caduca tristitia, et timore mundano, et hujusmodi. Et illam triplicem cognitionem puto sufficere secundum habitum ad missionem, et dico non oportere adesse cognitionem secundum actum. Et per hoc patet solutio ad primum.

Ad aliud dicendum, quod Ecclesiastes non excludit cognitionem ex signo, et conjecturalem, et habitualem : cui enim missus est Spiritus, habet habitum in quo hoc cognosci potest, si aperiatur oculus, vel per revelationem post mortem.

Ad aliud dicendum, quod Apostolus loquitur ibi de inhabitatione Christi per operationem miraculorum, et potestatem signorum, quae ex se expertus fuerat. Et hoc non est mitti sapientiam nisi secundum quid, ut prius habitum est.

Ad aliud dicendum, quod Apostolus

<--- Page Split --->

aut loquitur ibi ex revelatione sibi facta præter legem communem, aut loquitur ex conjecturis.

Ad 10 autem quod dicunt, quod scientia certa exigitur, credo falsum esse quod dicunt.

L. Quod secundum alterum semel, secundum alterum saepe sit missus : et secundum alterum ut sit homo, et secundum alterum ut sit cum homine.

Ecce distincti sunt duo modi missionis Filii, et secundum alterum semel tantum missus est Dei Filius : secundum alterum saepe missus est, et mittitur quotidie. Nam secundum alterum missus est, ut sit homo, quod semel tantum factum est : secundum alterum vero mittitur, ut sit cum homine, quomodo 1 quotidie mittitur ad sanctos, et missus est etiam ante incarnationem, et ad omnes sanctos qui ante fuerunt, et etiam ad Angelos. Unde Augustinus de Filio, id est, de sapientia Patris loquens in libro IV de Trinitate 2, ait : Aliter mittitur sapientia ut sit cum homine, aliter missa est ut sit homo. In animas enim sanctas se transfert, et amicos Dei et Prophetas constituit, sicut implet etiam sanctos Angelos. Sed cum venit plenitudo temporis, missa est non ut impleret Angelos, nec ut esset cum hominibus vel in hominibus, ut antea in Patribus erat et in Prophetis, sed ut ipsum Verbum fieret caro, id est, homo.

ARTICULUS XVIII.

Utrum Spiritus sanctus plenius sit missus post incarnationem quam ante ? et utrum cælibatus Joannis conjugio Abrahæ sit præferendus ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Missus est etiam ante incarnationem, et ad omnes sanctos, etc. »

Dubium enim potest esse, Utrum plenius mittebatur ante incarnationem, quam post ? Videtur enim, quod post

plenius sit missus : quia plenior est gratia Novi Testamenti quam Veteris : cum ergo missio st propter gratiam, videtur plenius miti Filius vel Spiritus sanctus in Novo quam in Veteri.

Sed contra hoc est quod dicit Augustinus in libro de Bono conjugali, quod non præfertur cælibatus Joannis conjugio Abrahæ : ergo nec cætera dona præferuntur, et videtur.

Ad hoc respondeo per Augustinum in libro IV de Trinitate, capite 20, dicentem sic : Quod dicit Evangelista, Quia nondum erat Spiritus datus, quia Jesus nondum erat glorificatus 3 : quomodo

<--- Page Split --->

intelligitur ? nisi quod certe illa Spiritus datio vel missio post glorificationem Christi futura erat, qualis numquam antea fuerat : neque enim antea nulla erat, sed talis non fuerat, Et infra, ibidem : Oportebat Spiritus adventum signis sensibilibus monstrari, ut ostenderetur totum orbem terrarum atque omnes gentes in linguis variis constitutas credituras in Christum per donum Spiritus sancti, ut compleretur quod in Psalmo xvni, 4, cantatur : Non sunt loquela, neque sermones, quorum non audiantur voces eorum.

Secundum hoc distinguendum est, quod est missio in gratia personali, et missio ordinata ad conversionem orbis, et est missio invisibilis, et missio in visibili signo. Personalis igitur et invisibilis se habent ante adventum et post, ut excedentia et excessa : quia quibusdam personis ibi plus infundebatur gratiae, et quibusdam plus hic. Sed missio universalis et visibilis, talis fuit post, qualis numquam ante fuerat.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod verum est quod objicit quantum est de conditione status : sed quaedam personæ ibi in Veteri Testamento existentes (ut dicit Augustinus) pertinebant ad Novum : et quaedam e converso.

Ad in quod in voppositum objicitur, dicendum quod hoc verum est quod dicit Augustinus quantum ad habitum continentia, qui maximus fuit in Patriarchis : sed quantum ad actum continentiae et statum praefertur virginitas omni conjugio.

ARTICULUS XIX.

Utrum Spiritus sanctus mittatur ad Angelos?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Sicut etiam implet sanctos Angelos, etc. »

Ex hoc enim videtur, quod mittatur Spiritus ad Angelos.

SED CONTRA :

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

quoties interioris gratiae aliquid percipit : hoc autem saepe contingit.

Solutio. Solutio. Dicimus, quod missio fit in perceptione gratiae et in augmento gratiae : quia semper aliter sentitur adesse Spiritus, quam prius affuit, et ad Angelos missus est, et mittitur quoad novas revelationes : licet non augmentetur in eis gratia quae substantialis est praemio.

Ad hoc autem quod primo objicitur, dicendum quod Angelus non est nuntius in illa missione, ita quod ipse cum gratia menti illabatur : sed est nuntius ut obsequens Domino misso, et praeparans viam per amotionem impedimentorum, et hoc per operationem extrinsecam menti, sicut est suggestio, et doctrina, et adhortatio, et hujusmodi : sed non sicut est inspiratio quae intrinseca est menti : et ideo ad eam est facta, et fit missio.

Ad aliud dicendum, quod distantia quam exigit ista missio non est localis : sed sicut natura distat a gratia : quia per naturam et naturalia non potest haberi, sed a solo Deo : et ideo cum sic a gratia distat Angelus, ad eum necessaria est missio.

Ad aliud dicendum, quod revocare aberrantem dupliciter est, scilicet qui aberravit jam, vel ne aberret ille qui est in via : et hoc secundo modo est missio ad Angelum et ad Sanctos, qui jam tamen habent Spiritum sanctum : licet non sint confirmati sicut Angelus, et ideo crebrori indigeant missione.

Ad aliud eodem modo dicendum, quod sanctificatio fit in augmento gratie, et in prima gratia : quia sanctificatio dicitur tribus modis, scilicet simul facere substantiam et gratiam ut in Christo : vel facere naturam et addere gratiam, ut in primo homine et Angelo bono : vel facere de non sancto sanctum, sicut in peccatoribus conversis.

M. Quod secundum alterum modum dicitur missus in mundum, secundum alterum non.

Praeterea notandum est, quod cum his duobus modis mittatur Filius, secundum alterum dicitur missus in mundum, secundum alterum vero non. Eo enim modo missus dicitur in mundum, quo visibilis mundo apparuit. Unde Augustinus in eodem libro 1 ait : Cum ex tempore cujusquam mente percipitur, mitti quidem dicitur, sed non in hunc mundum. Non enim sensibiliter apparet, id est, corporis 2 sensibus praesto est. Nam et nos, secundum quod mente aliquid aeternum capimus, non in hoc mundo sumus : et omnium justorum Spiritus etiam in carne viventium, in quantum divina sapiunt, non sunt in hoc mundo. Ex praedictis liquet, quod praeter ineffabilem genituram, duobus modis mittitur Filius, scilicet cum visibiliter apparuit, vel invisibiliter percipitur mente.

<--- Page Split --->

mundum, ipsa erit essentialiter ut in loco extra mundum.

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Nam et nos, secundum quod mente aliquid æternum capimus, non in hoc mundo sumus, etc. »

SED CONTRA videtur esse, quod

SOLUTIO. Dicendum, quod anima secundum id quod est et per essentiam, quamdiu vivit homo non est nisi in corpore. In quolibet autem de quo cogitat vel a quo afficitur, est sicut in objecto, ad cujus locum in sua essentia nec per se nec per accidens refertur.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod Augustinus loquitur, quod non in hoc mundo sumus quantum ad modum cognoscendi vel vivendi : quia secundum viam mundi cognoscimus per speculum in ænigmate : sed in quantum æternum ali-

1 Ad Phulp. III, 20. 2 S. DIONYSIUS, Lib. de Divinis nominibus,

cap. 3.

<--- Page Split --->

quid accipimus, cognoscimus aliqualiter attingendo speciem, et abstrahimur a materialibus hujus mundi.

Ad 2. Ad aliiud dicendum, quod hoc verum est, quod anima non est in loco corporali nisi per accidens : sed illud accidens est ei conjunctum per naturam : per corpus enim est in loco, et nisi essentialiter esset in corpore, non esset in loco corporis : et ideo per illud in quo ipsa non est essentialiter, sed potius illud est in ipsa per essentiam et similitudinem, non habet locum aliquem nec per se nec per accidens.

Ad aliiud dicendum, quod forma per se, id est, sine materia, non determinat sibi locum, quia sic est simplex : sed sic non est nisi per intentionem : sed per esse suum in materia determinat sibi locum : ita etiam, quod moveat ad locum illum, nisi prohibeatur, ut dicit Philosophus. Esse autem ita non accidentale est, sicut accidentale est quod contingit eidem adesse et abesse in natura manenti : sed est accidentale, sicut per aliud conveniens, scilicet per hoc quod est in materia : et hoc est naturale, non accidentale formae, si accidens proprie secundum naturam accidentis accipiatur. Unde formam tripliciter est considerare,

scilicet ut est intellecta, et sic est species in anima intelligentis, et species quae est in anima unius non est species quae est in anima alterius : vel ut ratio naturae communis, abstrahens a quolibet particulari, et sic est in quolibet suo particulari et semper : vel secundum esse quod habet in natura, et sic est in eo quod est hoc aliquid : et non per accidens, sed naturaliter : absurdum enim est dicere, quod forma accidentaliter habeat esse in materia, nisi hoc modo sumpto accidente quod est per aliud convenire : sed hoc accidens non repugnat substantiali et naturali : sicut patet, quod hoc accidente Socrates per accidens est animal, et tamen esse animal substantialiter et naturaliter convenit Socrati.

Ad aliiud dicendum, quod Augustinus vocat verius esse, nobilius esse, et non verius in natura : quia anima et quaelibet forma nobilius esse habet in nobiliori causa, quam in se : quia in causa prima non admiscetur privationibus et mate- rialibus, quemadmodum in seipsa vel in corpore.

Ad aliiud dicendum, quod virtute orationis attribuimus nos in Deum : non loco, sed merito, ut scilicet aliter adsimus ei quam prius affuimus.

N. Cur Pater non dicitur missus, cum ab aliquo cognoscitur ut Filius?

Hic quaeritur, Cur Pater non dicitur missus, cum ex tempore a quoquam cognoscitur, sicut Filius? Ad quod dicimus, quia in eo est principii auctoritas, quae non habet de quo sit, a quo Filius et Spiritus sanctus. Pater enim est (ut ait Augustinus in eodem libro 1) principium totius divinitatis : vel, si melius dicitur, deitatis : quia principium est Filii et Spiritus sancti. Nam, ut ait Augustinus in eodem 2 : Si voluisset etiam Deus Pater, per subje-

<--- Page Split --->

ctam creaturam visibiliter appareret: absurdissime tamen aut a Filio quem genuit, aut a Spiritu sancto qui de illo procedit, missus diceretur. Congruenter autem ille missus dicitur, qui in carne apparuit : misisse autem ille, qui in ea non apparuit '.

0. Putaverunt quidam Filium et Spiritum sanctum minores fuisse Patre, quia missi dicuntur.

Ideoque putaverunt quidam haeretici, cum Pater non sit missus, sed Filius et Spiritus sanctus, Patrem esse majorem, ac Filium minorem esse et Spiritum sanctum : atque Patrem, quasi majorem, misisse utrumque quasi minorem. Quod Augustinus improbat in libro IV de Trinitate illis contradicens : Non ideo, inquit, arbitrandum est minorem esse Filium, quod missus est a Patre : nec ideo minorem Spiritum sanctum, quod et Pater eum misit et Filius. Sive enim propter visibilem creaturam, sive potius propter principii auctoritatem vel commendationem, non propter inaequalitatem vel imparilitatem vel dissimilitudinem substantiae, in Scripturis haec posita intelliguntur. Non ergo ideo dicitur Pater misisse Filium vel Spiritum sanctum, quod ille esset major, et illi minores : sed maxime propter auctoritatem principii commendandam, et quia in visibili creatura non sicut ille apparuit 2.

Ecce ostensum est quae sit missio Filii, et quibus modis mittatur.

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS XXI.

Deinde quaeritur de tertia parte distinctionis quae incipit ibi, N, « Hic quaeritur, Cur Pater non dicitur missus.

Et dividitur in duas. In prima ostendit P atrem non esse missum. In secunda ostendit, quod non ideo Filius et Spiritus sanctus sunt minores, quia missi sunt, ibi, O, « Ideoque putaverunt quidam haeretici, etc. »

An pater det se, vel detur a se ?

Dubium est hic, Utrun Pater det se, vel detur a se? Quod enim mitti non potest vel procedere, satis constat ex praedictis. Videtur autem, quod non : quia secundum Magistrum dare se, est procedere a se temporaliter et mitti : sed hoc non convenit Patri : ergo nec dare.

<--- Page Split --->

Sed contra

SED CONTRA :

Solutio.

Solutio. Magistri concedunt, quod Pater dat se, et datur a se : et quod dare non dicit mittere secundum rationem, nec procedere : et hoc supra satis determinatum est : non tamen dicunt, quod habeat effectum ita distinctum Pater sicut Filius et Spiritus sanctus : quia licet posse attribuatur Patri, tamen posse animarum sancturam est in donis intellectus et affectus : et ideo non ita manifestatur dan-

do se, sicut Filius et Spiritus sanctus : et ideo a Sanctis non ita ponitur, quod det se sicut quod Filius dat vel Spiritus sanctus.

SED CONTRA : Pater est principium toSed contitius divinitatis : ergo sui.

Solutio. Non sequitur : quia sensus est, quod est principium Filii et Spiritus sancti in quibus est tota divinitas : dicit autem, quod melius dicitur deitatis quam divinitatis : quia divinum esse est perpetuum esse : et hoc est communicabile creaturis, secundum quod Philosophus dicit, quod omnia appetunt esse divinum, et propter illud agunt quidquid agunt : deitas autem est forma a qua imponitur hoc nomen Deus, quod non est communicabile creaturis, ut supra notatum est 1.

<--- Page Split --->

DIVISIO TEXTUS.

ARTICULUS I.

« Nunc de Spiritu sancto videndum est, etc. »

Hic incipit pars illa quæ est de modis missionis Spiritus sancti : et sunt duo modi, scilicet visibilis, et invisibilis. De visibili agit Magister primo in hac distinctione : de invisibili autem consequenter in sequenti, ibi, Dst. XVII, A, « Jam nunc accedamus, etc. »

Ista autem distinctio dividitur in duas partes. In prima determinat, qualiter Spiritus sanctus dicitur missus visibili modo. In secunda, qualiter non minor dicitur Patre propter illam missionem visibilem, cum tamen Filius minor Patre dicatur, propter illam missionem, ibi, C, « Sed prius quærendum est, cum Filius dicatur, etc. »

Quid sit mitti visibiliter, et utrum missio visibilis fuerit in Veteri Testamento sicut in Novo, et utrum Pater potest mitti sicut Filius ?

In prima parte non est nisi unum capitulum, circa quod incidit dubium ante Litteram, Quid sit mitti visibiliter ? et secundo, Utrum ista missio fiat congruenter ad omnes vel ad aliquos ? et tertio, Utrum sit ad gratiam gratum facientem vel gratis datam ? et quarto, Utrum eam conveniebat fieri per Filium vel Spiritum sanctum ?

AD PRIMUM proceditur sic :

<--- Page Split --->

stinus dicere in Littera, cum in Veteri Testamento personæ visibilibus signis sæpe apparuerunt, videtur quod ista missio in Veteri Testamento sæpe facta fuerit.

to magis creatura intellectualis, et præcipue Angelus. In illa enim tanto magis divinum aliquid cognoscitur, quanto ipsa est nobilior et divinior : cum ergo tales missiones Angelorum in Veteri Testamento sæpius factæ sunt, videtur quod sæpe missæ sunt personæ, et etiam Pater.

SED CONTRA :

Ad Galat. iii, 19, Lex in manu mediatoris posita est, ordinata per Angelos, donec veniret semen cui repromiserat 3. Ergo videtur, quod omnia visa Patrum fuerunt per manus Angelorum usque ad adventum Christi. Supra autem proba-

<--- Page Split --->

tum est 1, quod persona non dicitur mitti, nisi in effectu, in quo ipsa aliter sit vel ad aliud quam secundum quod est ubique : et hoc habetur in Littera ab Augustino : ergo in talibus visis nulla umquam fuit persona missa.

SED ADHUC contra hoc opponi potest :

his objectis. Dicimus enim, quod non est idem apparere, et mitti : et bene concedimus, quod Pater in subjecta creatura apparere potuit per ministerium Angeli et per seipsum, et adhuc potest : sed non potest mitti propter causas supra assignatas : quia missio passiva supponit congruitatem nuntii, et rationem in subjecto : et illa ratio est ab alio esse, quod Patri non convenit : ideo apparere potuit, mitti autem non potuit.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod licet ubicumque est missio visibilis, fit apparitia alicujus personae visibili signo, non tamen convertitur : quia missio visibilis addit super apparitionem duo, scilicet existere ab alio, et per seipsum adesse aliter vel ad aliud quam sit ubique : hoc autem non legitur in Veteri Testamento, sicut postea patebit : quia personae non leguntur per seipsas fuisse in illis signis quae apparebant.

Ad ALIUD dicendum, quod missio visibilis non ordinatur ad quamcumque missionem invisibilem, sed ordinatur ad missionem invisibilem quae est fundans et plantans Ecclesiam : non enim visibilis semper praecedit invisibilem, etiam in Novo Testamento : sed praecessit, ut significaretur abundantia copiae Spiritus esse apud illos quibus visibilis facta est, ita ut ex ipsorum copia redundaret in fundamentem et plantationem Ecclesiae.

Ad ALIUD dicendum, quod ratio jam dicta est, quare hoc non sufficit : et quare Pater non potuit vel non potest mitti.

Ad ID autem quod objicit, quod missio hujusmodi debuit dici apparitio angelica in Veteri Testamento : Dicendum, quod in veritate illa solutio quam ponunt qudam non sufficit : sed illa est ratio quam diximus, quia mitti addit super apparere, sicut dictum est.

SOLUTIO. Suppositis his quae supra determinata sunt 3, facile est respondere

Ad ALIUD dicendum, quod creatura intellectualis melius ostendit unitatem

<--- Page Split --->

essentiae in tribus personis : sed effectum gratiae vel modum processionis personae a persona non ita ostendit : eo quod ipsa de natura sua non ita exprimit gratiae et processionis proprietates : non enim Angelus procedit ab Angelo, sicut flatus a suflante : nec Angelo proprium est innocentia et aptitudo immolationis pro redemptione primogeniti, sicut columbae : nec Angelo proprium ex natura est, unde conveniat cum actu charitatis : et ideo Angelus in numero personarum apparentium, et vi interpretandi per sermonem, potest facere fidem Trinitatis et unitatis, licet non habeat convenientiam, ut per ipsum expleatur missio. Et alia ratio est, quod donum datum est a misso, sicut a causa faciente : dico autem, donum gratiae gratum facientis, quod est in omni missione. Angelus autem non potest esse causa gratiae, nec debet intelligi esse causa : ergo nec ipse potest mitti missione illa : nec etiam si nitteretur, esset utile : quia crederetur gratia ab illo esse, et sic pertraheret in idololatriam. Tertia ratio est, quia missus cum gratia habetur illapsus in substantiam animae ejus cui missio fit, ut supra habitum est in distinctione praecedenti : Angelus autem non potest illabi in substantiam mentis nostrae : ergo per ipsum non potest administrari hujusmodi missio. Quarta ratio est, quia cum gratia sit creata, si separaretur ab eo per quem mittitur, vel ille esset creatura, vel esset totum subjectum vanitati, sicut omnis creatura : ad hoc ergo ut gratia separare nos possit a vanitate, et conjungere divinitati, oportet missum qui est cum gratia, esse Deum. Et his rationibus non potest expleri hujusmodi missio, nisi per personam procedentem ab alio. Alii autem ponunt alias quae non probant quidquam, scilicet quod missionem conveniebat a remotis incipere, et postea appropinquando magis ad Deum accedere : et ideo in Veteri Testamento conveniebat fieri per Angelos, in Novo autem per personas. Sed hoc nihil est : quia

secundum hoc etiam invisibilis missio quae omnibus Sanctis in Veteri Testamento facta est, debuit fieri per Angelos, quod falsum est.

Ad ALIUD dicendum, quod visa Isaie, Danielis, et Ezechielis, nec fuerunt proprie loquendo apparitiones, nec missiones, nec processiones, sed revelationes in visione imaginaria quae multis facta est : quia apparitio stricte sumpta dicitur ostensio unitatis essentiae in figura aliqua visa ad sensum. Sed si apparitio sumatur, tunc erit genus ad revelationem, missionem, et hujusmodi.

Ad uo autem quod contra objicitur, dicendum quod talia visa non faciunt Prophetas : quia sic Pharao fuisset Propheta, quod falsum est : quia non fuit Propheta nisi secundum quid : quia, ut Augustinus dicit in libro XII super Genesim : Propheta simpliciter, non dicitur nisi a visione intellectuali : et ideo Joseph Prophetaf uit visorum a Pharaone, et Daniel Propheta fuit visorum Nabuchodonosor et Balthasar : sed bene concedo, quod a missione invisibili Filii et Spiritus sancti constituti sunt Prophetae. Quid autem, quando, de quibus, et quare prophetarent, revelationibus trium modorum visionis ostensum est eis, scilicet corporali, imaginaria, et intellectuali. Sunt tamen qui dicunt Spiritum tunc missum, non in quantum sanctus, sed in quantum est spiritus : quia spiritus revelat, sed non sanctificat : et donum prophetiae non facit Sanctum, sed videntem : in Novo autem Testamenfo missus est ut sanctus, qui sanctificabat in illis visis. Sed hoc non solvit : quia nemo umquam sanctus fuit, nisi mitteretur sibi Spiritus : et ideo si de statu Veteris Testamenti esset, ut non mitteretur ut sanctus, nec invisibiliter ut sanctus mitteretur. Unde prima solutio melior est.

Ad uo quod objicitur, quod apparitiones facte sunt per Angelos, bene concedo : quia hoc vult Augustinus in libro IV de Trinitate, et Dionysius in Coelesti Hierarchia. Sed tamen non propter hoc est remotum quin per se apparere po-

Ad 6.

Ad 7. Ad object.

<--- Page Split --->

tuerint et Pater et Filius et Spiritus sanctus, ut dicit ibidem Augustinus.

Ad i d autem quod objicitur contra hoc, quod non dicitur mitti Pater, Dicendum, quod potentia attribuitur Patri : sed, ut dictum est, mitti non dicitur persona respectu cujuscumque doni, sed tantum in dono in quo ipsa est, et habetur : unde si Pater daretur in potentia illa, esset potentia gratum faciens. Potentia autem illa non est distincta a donis intellectus et affectus, quia per dona hujusmodi sumus potentes in actibus gratiae : ergo datio Patris non habet distinctum donum ab eo in quo datur Filius, et in quo datur Spiritus sanctus : et ideo a Sanctis expresse non invenitur, quo Pater det se, vel detur a se.

Sunt tamen circa dubitationem istam tres aliae opiniones, quarum una est, quod Pater dat se, et datur a se : et haec non est multum communis. Alia dicit, quod non dat se, nec datur a se : eo quod potentia quae sibi appropriatur, praesupponitur in missione et datione Filii et Spiritus sancti : quia nullum donum datur nobis nisi praesupposita capacitatis potentia illius doni : et ideo cum haec capacitas per naturam sit in nobis (sumus enim creati susceptibiles gratiae) non oportet Patrem dari in illo. Tertia opinio est quam magis approbo, quae prius dicta est, quod Pater bene venit in Filio et Spiritu sancto, sed non datur, nec dat se : etsi concedatur quod dat se, nullo modo tamen conceditur quod mittitur a se, vel mittit se, ut prius dictum est.

Ad aliiud dicendum, quod haec conceditur, Pater est a se secundum quod exponitur per negationem sic : Pater est a se, id est, non est ab alio : sed mitti importat affirmative esse ab alio, ut superius habitum est : et ideo non convenit ei mitti.

ipse operetur cum Filio et Spiritu sancto illum effectum quem dat in missione : quia ly mitti dicit duo, scilicet actum operationis, et effectum qui datur in missione : et secundum actum hunc, est ipsum commune tribus personis : et consignificat ex modo significandi principalis significati, quod est missio passiva, venire ab alio, et quoad hoc non dicit potestatem aliquam, sed tantum rationem originis, quae non convenit Patri. Quoad primum ergo fuit probatio Augustini, quod Spiritus dat se, sicut alii eum dant, et non quoad secundum.

Ad m autem quod ulterius volebat Ad ob ject. 3. concludere, quod in Veteri Testamento est ista potestas sicut in Novo, Dicendum, quod missio invisibilis fuit ex quo homo creatus est super terram : nullus enim umquam aliquid boni meritorii facere potuit sine invisibili missione : sed missio visibilis in Veteri Testamento esse non potuit, id est, non debuit de congruitate : quia illa est ad copiam gratiae demonstrandam, et gratiae propagationem, quae non fuit, adhuc priori tabernaculo habente statum : quia Jesus nondum erat homo, et nondum glorificatus : quae autem ratio hujus sit, est determinatum in quaestione illa qua queritur, Quare distulit adventum, et quare litterae observationem conveniebat praecedere sensum spiritualem ?

ARTICULUS II.

Utrum missio visibilis debet esse ad omnes qui sunt de Novo Testamento ?

Secundo quaeritur, Utrum ista missio visibilis secundum congruentiam debeat esse ad omnes vel ad aliquos ?

Et quaeramus, Utrum ad omnes qui sunt in Novo Testamento? quia jam habitum est, quod non congruebat eam fieri in Veteri Testamento.

Videtur autem quod sic : quia

<--- Page Split --->

Sed contra.

Solutio. His ultimis rationibus consentiendo, quarum quælibet medio suo dicit unam rationem, quare non semper et ad omnes convenit fieri hunc modum missionis : dicimus ad primum, quod Joel loquitur de statu Ecclesiae primitivæ, quando tempus erat plantationis fidei.

Ad alud et ad tertium dicendum eodem modo, quod tunc ideo fiebat, ut homines visibili miraculo stupefacti ad finem properarent.

Ad m quod objicitur per rationem, dicendum quod non cogit nos hoc desperare : quia jam ædificati sumus ad fidem : quia ab his quæ audierunt confirmata est nobis fides, contestante Deo signis, et virtutibus, et Spiritus sancti distributionibus secundum suam voluntatem, ut dicitur, ad Hebr. ii, 3 et 4 1.

Præterea nos sentimus præsentiam

1 Cf. Matth, xxv, 18 et seq. 2 Ad Hebr. ii, 3 et 4 : Ab eis qu auduerunt, uu nos confirmata est, scilicet salus vel fides,

contestante Deo signis et portentis, et varus vertutibus, et Spiritus sancti distributionibus secundum suam voluntatem.

<--- Page Split --->

meliorem in donis : sicut enim dicit Apostolus, ad Roman. VIII, 18 : Ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei.

AD ALIUD dicendum, quod licet omnis homo debeat alium vocare ad fidem, et conversionem morum, non tamen oportet quod vocet per miracula : quia jam ipsa multiplicatio fidei testis est veritatis fidei : et quia sufficit ad veritatem fidei ostendendam in uno tempore miracula ostendisse, et visibilia signa : si enim prius fides per haec probata est, in aeternum probata erit, et vera. Unde ea quae tunc facta sunt, modo sunt aliis referenda, non iterum exhibenda, sicut dicit Joan. in canonica sua prima, 7. 1 et seq. : Quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae correctaverunt de Verbo vitae,... annuntiamus vobis.

ARTICULUS III.

Utrum missio sit gratiae gratum facientis, vel gratiae gratis datæ ?

Tertio quaeritur, Utrum ista sit missio gratiae gratum facientis vel gratis datæ ?

tum est : cum ergo superfluum sit duos habere modos ad idem perficiendum, præcipue apud perfectum operantem, missio visibilis non erit ad eamdem gratiam : igitur erit ad gratiam gratis datam.

SED CONTRA :

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate sola soluto. ista missio redundantis gratiae est osten-

<--- Page Split --->

siva, et penes modum redundantiae multiplicatur, ut postea patebit.

Ad 1. Ad PRIMUM ergo dicendum, quod non est ita exterius, quod non sit interius : quia modus visibilis missionis est ostensivus invisibilis Spiritus missi invisibiliter : et ideo fructus missionis est intus, licet motus visibilis speciei sit extra.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod per rem manifestam dupliciter est judicare, scilicet ut judicium immediatae causae habeatur per effectum apertum, et sicut causa causae vel ratio causae per effectum habetur : verbi gratia, videndo apertum actum prophetiae vel linguarum in actu, statim accipitur habitus qui est causa hujus actus, ut immediatus ei, et hic est habitus gratiae gratis data. Ulterius autem considerando tempus actus, et modum actus, scilicet quod est ad fidei propagationem, et tempus novella Ecclesiae, cognosco quod in illis est Spiritus redundans in aliquos per gratiam gratum facientem : sicut etiam in naturis videndo motum, cognosco movens et rationem moventis tunc potius quam alio tempore, et sic potius quam aliter.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod ad idem ut idem superfluerent duo modi : sed ad idem ut aliter se habens, non superfluunt : quia unus est ad gratiae inspirationem sive receptionem vel augmentum, alius autem ad redundantiam ejusdem ostendendam.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod secundum quosdam Filius non mittitur nisi in gratia gratis data. Dicunt enim, quod si est gratum faciens, quod refertur ad missionem Spiritus sancti. Sed hoc supra improbatum est. Unde dico, quod haec est falsa, quod Filius mittatur in gratia gratis data : quia uno misso, omnes tres veniunt et inhabitant, licet per illum effectum omnes tres non dicantur mitti.

Objetuo. Si autem aliquis objiciat contra hoc quod dictum est, quod super multitudi-

nem audientium verbum visibiliter cecidit Spiritus 1 : sed non legitur, quod in omnibus illis redundaverit. Respondendum est, quod casus super multitudinem ostendit redundantiam in praedicante fidem novellam, et ex parte ejus super quem cadit, habet rationem fomenti fidei novellae, sicut supra diximus : et ideo etiam non exprimitur quo signo cecidit Spiritus super eos, sed tantum, quod in signo visibili apparuit, quod indicabat redundantiam in Apostolis : modo autem non est in Ecclesia illis de causis quae dictae sunt.

ARTICULUS IV.

Utrum missio visibilis fieri debuit magus per Filium quam per Spiritum sanctum, vel e converso ?

Quarto quaeritur, Utrum conveniebat hanc missionem magis per Filium fieri, quam per spiritum sanctum, vel e converso ?

Videtur autem, quod per Filium : quia 1. Filius est verbum indicativum Patris, et os loquens Patrem : sicut dicitur, Joan. 1, 18 : Deum nemo vidit umquam : unigenitus Filius, qui est in sinu Patris, ipse enarravit. Ergo cum haec missio st ad instructionem ad fidem, conveniebat ut fieret per Filium.

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

per Spiritum sanctum. Cum ergo veritas mundo manifestari debuit, conveniebat lieri per missionem Spiritus sancti.

ARTICULUS V.

Quare sunt duo modi missionis Filii, et Spiritus sancti?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit in Littera in primo capitulo, ibi, A, « Ad quod dicimus, quia sicut Filius duobus modis dicitur mitti, etc. »

Et est dubitatio, quare sint duo modi missionis Filii et Spiritus sancti.

SOLUTIO. Dicimus, quod duo tantum sunt : quia cum missio ostendat distinctionem persona a persona, non poterat ostendi nisi per perceptibile in intellectu secundum se, vel per acceptum a sensu : et ideo ut sufficienter determinaretur distinctio ex parte personarum procedentium, mittebatur signo sensibili et specie intelligibili.

Item, Cum missio adducat gratiam, non poterat esse gratia nisi personalis quæ est in missione visibili collata, vel universalis quæ est redundans in omnes, et illa efficitur visibili utriusque persona missione.

Ad ea autem quæ contra objiciuntur, dicendum quod omnes perfectiones illarum virium, et tres habitus illarum virtutum reducuntur ad invisibilem missionem : quæ licet uno modo fiat in genere, non tamen uno modo fit in specie.

SOLUTIO. Dicendum, quod Spiritum sanctum in creatura non unita visibili mitti conveniebat, Filium autem in creatura unita visibili.

Ad 10 autem quod primo objicitur, dicendum quod instructio pertinet etiam ad Spiritum sanctum. Est enim instruction per interpretationem et locutionem, et ista convenit Verbo et ei qui est os Patris : et est instructio non per verbum, sed per inspirationem veritatis, et illa convenit Spiritui veritatis, id est, a veritate procedenti, qui annuntiat ea quæ accipit a veritate : sicut factum in missione Spiritus sancti : illuminavit enim Spiritus ad plenum intellectum eorum quæ audita erant a Filio.

Ad aliud dicendum eodem modo, quod in quantum auditus causat fidem quæ est per verbum Christi, sic conveniebat fidem doceri per Verbum missum in carnem. In quantum autem fides est assensus prime veritatis non potest haberi nisi per inspirationem. Unde etiam Apostoli qui ante flexibiles erant in assensu, cum haberent fidem per auditum verbi, postea confirmati sunt, cum haberent assensum per inspirationem Spiritus sancti missi in eos. Et hoc notat idem Dominus in fine Luce, xxiv, 48 : Vos autem, inquiens, sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto.

<--- Page Split --->

B. Prius de illo modo missionis qui fit visibiliter, agit.

Et primo agamus de illo missionis modo qui fit visibili specie. De hoc Augustinus in libro II de Trinitate ita aut : In promptu est intelligere de Spiritu sancto cur missus et ipse dicatur. Facta est enim quadam creature species ex tempore, in qua visibiliter ostenderetur Spiritus sanctus : sive cum in ipsum Dominum corporali specie columbae descendit 1, sive cum in die Pentecostes factus est subito de cœlo sonus, quasi ferretur flatus vehemens, et visæ sunt illis linguæ divisæ sicut ignis, qui et insedit super unumquemque eorum 2. Haec operatio visibiliter expressa, et oculis oblata mortalibus, missio Spiritus sancti dicta est : non ut appareret eis ipsa substantia, qua et ipse invisibilis et incommutabilis est, sicut Pater et Filius : sed ut exterioribus visis corda hominum commota a temporali manifestatione venientis, ad occultam æternitatem semper præsentis converterentur 3. Ecce his verbis aperit Augustinus illum modum missionis, qui visibiliter exhibetur, cum tamen ipse Spiritus in sui natura non videatur : qui nec in illis creaturis magis erat, quam in aliis, sed ad aliud. In illis enim erat, ut per eas ad homines veniens, ostenderetur esse in illis ad quos illæ creaturæ veniebant. Non enim Spiritus sanctus, temporali motu tunc venit, vel in homines descendit, sed per temporalem motum creaturæ significata est spiritualis et invisibilis Spiritus sancti infusio. Et ut apertius dicam, per illum modum missionis Spiritus sancti corporaliter exhibitum, monstrata est spiritualis et interior missio sancti Spiritus sive donatio, de qua agendum est.

<--- Page Split --->

ARTICULUS VI.

Quare Filius apparuit in creatura sibi unita, et Spiritus sanctus non apparuit in unita sibi? et an columba illa in qua apparuit, fuit naturale animal, et de motu columbæ qualis fuerit ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit, ibi, « In promptu est intelligere de Spiritu sancto, etc. »

Et quæruntur hic tria : quorum primum est, Cur Filius apparuit et missus est in creatura sibi unita, et Spiritus in non unita ?

Secundo quæritur, Quare Spiritus sanctus, et ad quid missus est ad Filium, cum Filius numquam missus sit ad Spiritum sanctum ?

Tertio quæritur, Cum Pater apparuerit in sono, quare tantum apparuit in audibili creatura et super Filium, et numquam super aliquem alium hominem.

AD PRIMUM proceditur sic : Spiritus sanctus est a Patre et Filio : ergo majorem rationem missionis videtur habere quam Filius : ergo videtur cum ab alio esse sit ratio unbilitatis, quod Spiritus sanctus sit magis unbilis creaturæ assumptæ, quam Filius.

Sed quia hoc satis notatum est supra principium tertii, quæratur, Si columba in qua apparuit Spiritus sanctus, fuit verum et naturale animal vel non ?

Videtur, quod animal fuerit : quia

SED CONTRA : Sed contra. 1. Sancti dicunt, quod illa columba peracto officio reversa est in pristinam materiam : hoc autem non fuisset si vera fuisset columba : ergo non fuit nisi figura columbæ.

SED TUNC quæritur, Quid movit eam motu locali, si non fuit viva? non enim movetur aliquid motu locali processivo nisi verum animal : columba illa movebatur motu locali : ergo fuit verum animal.

SOLUTIO. Dicendum, quod Spiritus sanctus non est unbilis alicui creaturæ : quia omne quod in hypostasi unitur alicui naturæ, est persona una in Trinitate, unde irrationali naturæ uniri non potuit : quia inconveniens esset, quod columba esset Deus, vel aliquod brutum animal : Filium autem conveniebat uniri creaturæ rationali quæ est homo, cujus ratio in libro tertio Sententiarum assignatur : et non est ratio quod Spiritus sit a duobus, Filius autem ab uno, quod ipse sit magis unbilis quam Filius : quia in hoc non attenditur ratio unbilitatis.

AD ALIUD dicendum, quod illa columba species columbæ fuit, et non naturale et verum animal.

Ad id quod contra objicitur, dicendum quod non est fictum nec falsum quod ostendit hoc propter quod est assumptum : unde species illa vera fuit, quia directe ostendebat illud propter quod assumeba-

<--- Page Split --->

tur : hoc autem non erat natura animalis, sed potius actus gratiae, sicut postea patebit.

riorem : ergo videtur, quod interius etiam ad Christum missus sit Spiritus sanctus.

Ad 2. Ad alud dicendum, quod praestigia dæmonum sunt ad homines deludendos, ut dicit Petrus in Itinerario Clementis, miracula autem Christi ad homines instruendos ea quæ sibi sunt utilia : et sic sunt illæ apparitiones : non enim possumus dicere columbam fuisse animal, sicut nec linguas membrum animalis.

Ad 3. Ad alud dicendum, quod aliud est proprietates intelligere secundum translationem ad spiritualia, et aliud proprietates habere sibi connaturales. Secundum translationem in intellectu bene accipiuntur proprietates in specie columbæ, licet in ipsa specie non sint proprietates naturales.

Ad quæst. 2. Ad ultimum dicendum, quod hoc quod movetur a motore sibi unito et motu processivo, illud est animal : sed ita non movebatur columba, imo movebatur a motore non unito sibi : qui motus fuit voluntatis Dei, cui omnia obediunt.

Solutio. Spiritus non fuit missus ad Filium per se, id est, propter indigentiam Filii : sed ut ostenderet redundantiam illius plenitudinis, de qua dicitur, Joan. i, 16 : De plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia. Mittebatur enim ad ipsum in baptismo, in quo Christus nihil accepit : sed baptismus accepit ab eo : quia, sicut dicit Beda, « Tactus suæ mundissimæ carnis « vim regenerativam contulit aquis : et « illam redundantiam et copiam signifi- « cabat missio visibilis Spiritus sancti. »

Et per hoc patet solutio ad totum : non enim est simile de Patre et Spiritu sancto, ex quibus non fluxerunt sacramenta, ut in quorum personis peracta sint, sicut fluxerunt ex persona Christi.

ARTICULUS VII.

Quare Spiritus sanctus mittitur ad Filium, et numquam Filius ad Spiritum sanctum?

ARTICULUS VIII.

Cur Pater tantum apparuit in sono audibili, et non in alia specie corporali ?

Secundo quæritur, Quare Spiritus sanctus missus sit ad Filium, et numquam Filius ad Spiritum sanctum ?

Videtur enim, quod mitti non debuit ad Filium : quia

Tertio quæritur, Quare Pater tantum apparuit in sono audibili, et non in alia specie corporali ? ex audibili enim specie non potuit cognosci, quod Pate : fuit qui apparuit.

Solutio. Dicendum, quod Pater Verbi qui uno verbo quod genuit, ut dixit Augustinus, omnia dixit, et facta sunt 1,

<--- Page Split --->

congruenter in sono et voce exprimente Filii generationem, etiam in recreatione apparuit : et licet sonus in genere Patrem non manifestet, tamen sonus articulatus et litteratus nominans Filium, declarat eum cum dixit : Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacui : ipsum audite1.

plex, et gemens, et sine felle malitiae in hepate esse legitur : quia talia faciunt dona ejus in Sanctis. Si autem attenditur modus processionis ejus, ipse a Filio ut spiritus vitae et sanctitatis procedit, conferens toti Ecclesiae sensum et motum, eo quod procedit a capite : et quoad hoc manifestatur in flatu.

ARTICULUS IX.

ARTICULUS X.

Quare Spiritus sanctus tantum in his tribus speciebus, linguarum, columba, et flatus apparuit ?

Utrum præter missionem interiorem invisibilem necessaria fuerit exterior missio ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « In ipsum Dominum corporali specie columba descendit, etc. »

Est enim dubium, Quare tantum in his tribus speciebus legitur manifestatus, scilicet in specie columba, et in specie linguarum ignearum, et in specie flatus.

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Ut exterioribus visis corda hominum, etc. »

Ad hoc dicendum, quod in Spiritu sancto tria accipiuntur, scilicet persona, processio, et ratio doni. Si attendatur ratio personalitatis ejus, ipse charitas est : et per hoc ponit convenientiam ad ignem : effectus autem istius ignis fuit tunc redundantia gratiae in conversione mundi : et ideo in linguis figurabatur ignis, ut sessio diceret permanentiam in Ecclesia ignis qui est charitas et ignis divinus : linguae autem scientiam loquele quam acceperunt Apostoli : unde cantatur de ipso :

Ignis vibrante lumine Linguæ figuram detulit, Verbis ut essent profluu, Et charitate fervidi 2.

SOLUTIO. Dicendum, quod in veritate exterior est testimonium interioris, ut dicitur in Littera : quia significabatur, quod in illis quibus fiebat talis missio, vel ad quorum prædicationem fiebat et intercessionem. esset gratia redundans, ut dictum est : et ideo non erat processio inutilis exterior pro statu et tempore.

Si vero attenditur in donis, sic significatur in columba, quae fecunda, sim-

DEINDE quæritur de hoc quod dicit : « Qui nec in illis creaturis magis erat, etc. »

1 Cf. Matth. iii, 17, et Luc. ix, 35 ; II Petr. 1, 17.

2 Hymnus ad Laudes festu Pentecostes. 3 Cf. Supra, Dist. IV.

<--- Page Split --->

Hoc enim non videtur : quia magis cognoscitur aliquid inesse per majorem effectum : plus autem effecit in illis, quam in aliis : ergo magis erat in illis.

mutatur discretum in intensius : non enim sequitur, quod si pluribus modis infuit, quod magis infuerit, nisi illi modi facerent intensionem : unde Magister bene dicit, quod « ad aliud » infuit.

Solutio. Solutio. Ista ratio peccat ex hoc quod

C. Cum Filius sit minor Patre secundum formam crealam in qua apparuit, cur non et Spiritus sanctus similiter ?

Sed prius quaerendum est, Cum Filius dicatur minor Patre secundum missionem qua in forma creata apparuit, cur et Spiritus sanctus non dicatur similiter minor Patre, cum in forma creata apparuit ? Nam de Filio quod minor sit Patre secundum formam qua missus apparuit, aperte ostendit Augustinus in libro IV de Trinitate 1, dicens : Misit Deus Filius suum, factum ex muliere, factum sub lege 2 : usque adeo parvum, ut factum : eo itaque missum, quo factum. Fateamur ergo factum, minorem : et in tantum minorem, in quantum 3 missum. Ecce habes, quia Filius in quantum est missus, id est, factus, minor est Patre. Cur ergo Spiritus sanctus non dicatur Patre minor, cum et ipse creaturam assumpserit in qua apparuit ? quia aliter Spiritus assumpsit creaturam in qua apparuit, aliter Filius. Nam Filius accepit per unionem, Spiritus vero non. Filius enim accepit hominem, ita ut fieret homo. Spiritus vero sanctus non ita accepit columbam, ut fieret columba. De hoc Augustinus in libro II de Trinitate 4 ait : Ideo nusquam scriptum est, quod Deus Pater major sit Spiritu sancto, vel Spiritus sanctus minor Patre : quia non sic est assumpta creatura in qua appareret Spiritus sanctus, sicut assumptus est Filius hominis : in qua forma ipsius Dei Verbi persona præsentaretur, non ut haberet Verbum Dei sicut alii sancti sapientes, sed quod ipsum Verbum erat. Aliud est enim Verbum in carne, aliud Verbum caro, id est, aliud est Verbum in homine, aliud Verbum est homo. Caro enim pro homine posita est in eo quod ait, Verbum caro factum est 5. Non ergo sic assumpta est creatura in qua apparuit Spiritus sanctus, sicut assumpta est caro illa et humana for-

<--- Page Split --->

ma ex Virgine Maria. Non enim columbam, vel illum flatum, vel illum ignem beatificavit, sibique in unitatem personæ conjunxit in æternum. Ex prædictis aperte ostensum est, secundum quid Filius dicatur minor Patre, et quare Filius dicatur minor Patre, et non Spiritus sanctus.

est minor Patre, et seipso, et Spiritu sancto

SED CONTRA :

« Sed prius quaerendum est, Cum Filius dicatur minor Patre, etc. »

Hic incipit secunda pars istius distinctionis quae habet tria capitula, et tres partes: in quarum prima ostenditur Filius minor Patre secundum humanitatem. In secunda, ostenditur minor se secundum humanitatem, ibi, D, « Notandum autem, quod Filius secundum quod homo factus est, etc. » In tertia, ostenditur Pater major Filio : non tamen Filius minor Patre, secundum quod Deus est, ibi, E, « Hilarius autem dicere videtur, etc. »

SOLUTIO. Ad hujusmodi respondere leve est : quia cum dicitur, Christus secundum quod homo minor est Patre et Spiritu sancto, absolute vera est. Si auten dicatur, Christus secundum quod homo minor est se, relativum potest referre antecedens cum determinatione, et est falsa : vel sine determinatione, et est vera : quia non supponit tunc nisi personam simpliciter : et tunc non sequitur, ergo Christus homo : quia cum dicitur, Christus homo, dicitur Christus ens homo, et hoc non dicit nisi personam. In persona autem ly secundum dicebat naturae conditionem, sicut Magister dicit 1.

Hic autem incidit dubium, Utrum Christus secundum quod homo, sit minor Patre, et se, et Spiritu sancto ? quia haec quaestio ad idem redit in illis tribus modis.

Similiter cum dicitur, Christus secundum quod homo, est æqualis sibi, haec vera est, si ly sibi referat antecedens cum determinatione : si sine determinatone, est falsa : et haec solutio tota in

<--- Page Split --->

hoc fundatur quod ly secundum non dicat nisi causam secundum naturae conditionem : si autem diceret unitatem personae, tunc cum dicitur, Christus secun-

dum quod homo, sensus esset, Christus homo personaliter est minor se, et falsa esset locutio : et vera, si diceretur sibi æqualis.

D. Quod Filius secundum quod homo factus est, non modo Patre, sed Spiritu sancto, et etiam seipso minor est.

Notandum autem, quod Filius secundum quod homo factus est, non tantum Patre, sed Spiritu sancto, et etiam seipso minor dicitur. Et quod etiam seipso minor dicatur secundum formam servi, Augustinus ostendit in primo libro de Trinitate' dicens: Erraverunt homines, ea quae de Christo secundum hominem dicta sunt, ad ejus substantiam quae sempiterna est transferentes: sicut illud quod ipse Dominus ait, Pater major me est 2: quod propter formam servi veritas dicit: secundum quem modum, etiam seipso minor est Filius. Quomodo enim non etiam seipso minor factus est, qui semetipsum exinanivit, formam servi accipiens 3. Non enim sic accepit formam servi, ut amitteret formam Dei, in qua erat æqualis Patri. In forma ergo Dei, unigenitus Patris æqualis est Patri: in forma servi, etiam seipso minor est. Non ergo immerito Scriptura dicit utrumque, scilicet et æqualem Patri Filium, et Patrem majorem Filio. Illud enim propter Dei formam, hoc autem propter formam servi intelligitur. De hoc eodem in libro II de Trinitate Augustinus ait : Dei Filius est æqualis Patri secundum Dei forum in qua est: et minor Patre secundum formam servi quam accepit : in qua non modo Patre, sed etiam Spiritu sancto: nec hoc tantum, sed etiam seipso minor inventus est 4. Propter quod, ut idem in libro contra Maximum ait: Non tantum Patre, sed etiam seipso, et Spiritu sancto minor factus est, et etiam minoratus paulominus ab Angelis 5. Est ergo Dei Filius, ut ipse ait in libro I de Trinitate, Deo Patri in natura æqualis, habitu minor, id est, in forma servi quam accepit 6. His auctoritatibus ostenditur aperte Filius secundum formam servi minor Patre, et seipso, et Spiritu sancto.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XII.

Dei '.» Sed non statuerentur a justo Deo termini hominis juxta terminos Angelorum, nisi virtute et merito possemus esse æquales. Ergo videtur, quod non sunt excellentiores nobis Angeli.

Deinde quæritur de hoc quod dicit : « Minoratus paulominus ab Angelis, etc. »

Item, Deuter. xxxii, 8, secundum aliam translationem : « Statuit terminos populorum juxta numerum Angelorum

SED CONTRA :

Hic a quibusdam ponitur et conceditur error propter tales objectiones : Deus summe liberalis, et summe bonus est: ergo unicuique influit tantum suae bonitats, quantum ipse capax est: si ergo Angelus secundum naturam capacior esset homine, plus influeret ei: sed plus influxit homini, quia gratiam unionis: ergo per naturam capacior est nobilitatis et bonitatis divinae quam Angelus.

1 Vulgata habet, Deuter. xxxii, 8 : Constituit terminos populorum juxta numerum filiorum

Israel. 2 Psal. xc, 11.

<--- Page Split --->

Dionysium, quia ipse vult, quod secundum gradus entium est propinquitas ad Deum : unde intellectualis natura vicinor est, quam rationalis. Et contra Augustinum in libro XII Confessionum, ubi dicit, quod « Angelus creatus est prope Deum. »

solutio.

Solutio. Sine præjudicio dicimus, quod angelica natura in natura considerata, multo nobilior est quam humana : et nobilior est etiam quam anima rationalis in sua natura considerata : qua animæ rationali naturale est uniri corpori, et hæc unibiltas ipsius facit ipsam materialiorem et viciniorem materæ, quam sit Angelus : tamen natura humana secundum quod refertur ad unitatem cum Deo, et prout refertur ad statum beatitudinis, æqualis vel melior est Angelis, et hoc est secundum quid esse melius vel æquate. Refertur autem ad unitatem cum Deo duplicter, scilicet secundum id quod unitum est Deo de natura nostra in Christo : et secundum id ex quo sumptum est quod unitum est, sicut in Beata Virgine, in quam prævenit Spiritus sanctus cum virtute Altissimi, purgans ipsam, et virtutem Dei Verbi conferens ipsi simul et generaluvam, sicut habebitur infra 1 : unde etiam dignior est omni pura creatura, et exaltata est super choros Angelorum ad ecclesia regna. Secundum relationem ad statum contemplationis verum est, quod æquabimur Angelis : quia secundum gradus sortis Angelorum erit assumpto nostra in regnum.

Ad 1, 2 et 3. Ad illa ergo tra quae primo obij-

ciuntur ex considerationibus Philosophi, dicendum quod tenent in his quae per se et ex natura sunt talia, et non per accidens et per relationem ad alud. Sic non est nostra natura in Christo, nec electa ab ipso.

Ad aliud dicendum, quod Augustinus loquitur de modo contemplationis, et non de natura. Si autem objicias, quod Augustinus dicit in libro de Quantitate anme, quod natura animæ quiddam habet inferus ut animam peccatoris, quiddam superus ut Deum, quiddam par ut Angelum. Iterum dico, quod parilitas non refertur ad naturam, ut natura est, sed ad statum qui possibilis est naturae per meritum : quia naturae animæ ut anima est, inferior est natura Angeli.

Ad aliud dicendum, quod hoc iterum refertur ad meritum, quod dono Dei assequimur, et non ad naturam.

Ad aliud dicendum, sicut supra dictum est, quod assumptibilitas hominis non facit naturam ejus meliorem esse natura Angeli : quia non convenit ei ex naturalibus sibi.

Ad aliud dicendum, quod Deus dupliAd obiecti. cia dona effundit, scilicet naturalia, et hæc effundit secundum naturae capacitatem : verbi gratia materiae habentu solam potentiam ad ubi, infundit formam cœli. materiae autem primæ simplici habenti potentiam ad ubi et ad formam, infundit formam elementi : materiae autem commixtæ tantum, infundit formam mineralem : mixtæ autem et aliqualiter complexionatæ in partibus similibus, infundit formam vegetabilis animæ : sed mixtæ complexionatæ compositæ ex organis dissimilibus, infundit formam sensibüls : materiae autem 'maxime accedenti ad æqualitatem, et recedenti a contrariis ad similitudinem aliquam cœli, infundit formam quam creat ad suam imaginem, scilicet animam rationulem. Alia dona effundit quæ sunt dona gratæ : et illa non dat secundum proportionem naturae,

<--- Page Split --->

sed potius secundum suam liberalitatem, et conatum præparantis se ad accipiendum. Quod enim det ex liberalitate, patet in Evangelio, ubi dicit : Volo autem et huic novissimo dare sicut et tibi 1. Quod etiam det secundum conatum, patet ubi dicit : Dedit... unicuique secundum propriam virtutem, et profectus est statim 2. Ibi enim virtus accipitur pro conatu.

Ad object. 2. Ad aliud dicendum, quod hoc est falsum, qui habet melora naturalia, habet majorem gratiam : sed hoc verum est, quod si duo sint qui habent æqualem gratiam, et non naturalia æqualia : ille qui habet meliora naturalia, meliorem usum

habebit in actibus : sed tamen ex hoc non sequitur, quod habeat majus meritum in faciliari usu : quia difficultas operandi etiam quandoque facit ad aliquod majus meritum, vel ad aliquam conditionem majoris meriti.

Ad aliud dicendum, quod hoc quod Ad object. 3 Angeli custodienti nos et obsequuntur nobis, non ostendit indigniorem eorum naturam, sed charitatem et obedientiam ipsorum, nostram autem indigentiam : sed ratio vera esset de his quæ per ordinem naturae ita se habent, ut unum sit propter alterum, ut corporale propter spirituale, et brutum propter rationale.

E. Hilarius aliter dicit, scilicet quod Pater sit major, nec Filius tamen minor.

Hilarius autem dicere videtur, quod Pater major sit Filio, nec tamen Filius minor Patre. Pater enim dicitur major propter auctoritatem, quia in eo est auctoritas generationis, secundum quam dicit, Pater major me est 3. Et Apostolus : Donavit ei nomen quod est super omne nomen 4. Cum ergo ait, Pater major me est, hoc est ac si diceret, donavit mihi nomen. Si ergo (inquit Hilarius in libro IX de Trinitate) donantis auctoritate Pater major est, numquid per doni confessionem Filius minor est? Major itaque donans est, sed minor jam 5 non est cui unum esse donatur : ait enim, Ego et Pater unum sumus 6. Si non hoc donatur Jesu ut confitendus sit in gloria Dei Patris, minor Patre est. Si autem in ea gloria Dei 7 donatur esse qua Pater est, habes et in donantis auctoritate, quia major est : et in donati confessione, quia unum sunt. Major itaque Pater Filio est, et plane major : cui tantum donat esse, quantus est ipse : cui innascibilitatis esse inaginem sacramento nativitatis impartit, quem ex se in forma sua generat. Audisti, lector, quid super hoc dicat Hilarius : cujus verba ubicumque occurrerint, diligenter nota, pieque intellige.

<--- Page Split --->

ARTICULUS XIII.

An Pater potest dici major Filio, et Filius minor Patre ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Hilarius autem dicere videtur, etc. » Videtur enim falsum : quia major aut dicit relationem, aut essentiam. Si relationem : tunc correlativum suum erit in Filio, et ita Filius erit minor. Si autem dicit essentiam : tunc simpliciter falsum est quod dicit.

Ad hoc quidam dicunt, quod Pater dicitur major : quia habet tres notiones, scilicet innascibilitatem, paternitatem, et spirationem : tertia vero harum est in Patre et Filio, et ideo penes illam non dicitur major : paternitas autem habet

oppositam relationem qua dicitur Filius non minor : sed tertia est innascibilitas, qua scilicet Pater dicitur major : quia vero in illa naturam habet sibi respondentem in Filio, ideo Filius ab opposito respectu non potest dici minor. Sed hoc nihil est : quia Hilarius hic in Littera dicit, quod major donans est : sed donans est paternitate : ergo major est paternitate.

Ideo dicendum, quod auctoritate generationis major est, et ly major non dicit nisi auctoritatem principii : sed quia per rationem relationis in opposito ponitur per naturam æquale per omnia, ideo non sequitur, quod filius sit minor, sed æqualis majori : qui enim nascitur, non procedit in minus, sed æquale natura et essentia et per omnia. Et hæc est intentio Hilarii, ut patet consideranti Litteram capituli. Secus autem esset si relatio Patris importaret excessum sicut dominus : quia tunc sequitur, quod Filius esset minor.

<--- Page Split --->

DISTINCTIO XVII.

DE MISSIONE SPIRITUS SANCTI QUA INVISIBILITER MITTITUR.

A. De invisibili Spiritus sancti missione.

Jam nunc accedamus ad assignandam missionem Spiritus sancti qua invisibiliter mittitur in corda fidelium. Nam ipse Spiritus sanctus, qui Deus est, ac tertia in Trinitate persona (ut supra ostensun est) a Patre et Filio ac seipso temporaliter procedit, id est, mittitur ac donatur fidelibus. Sed quae sit ista missio sive donatio, vel quomodo fiat, considerandum est.

DIVISIO TEXTUS.

visibiliter, cum charitas qua diligimus Deum nobis infunditur, ibi, F, « Tunc enim nobis mitti vel dari dicitur, etc. »

« Jam nunc accedamus ad assignandam missionem Spiritus sancti, etc. »

ARTICULUS I.

Hic incipit ostendere invisibilem modum missionis Spiritus sancti. Et habet hæc distinctio duas partes : in quarum prima tangit Magister quis sit modus invisibilis missionis. In secunda vero quaedam objicit in contrarium et solvit, ibi, G, « Hic quaeritur, Si charitas Spiritus sanctus est, etc. »

Prima dividitur in tres partes : in quarum prima prelibat quaedam quae praeexiguntur ad missionem istam intelligendam in duobus parvis capitulis. In secunda, probatur quod Spiritus sanctus est charitas qua diligimus invicem et Deum, ibi, C, « Ne autem in re tanta aliquid de nostro, etc. » In tertia concludit propositum, quod mitti dicitur in-

Utrum charitas qua diligimus Deum, sit Spiritus sanctus, vel aliquod donum habituale creatum ?

Incidit autem hic ante Litteram quaestio communis, Utrum charitas qua diligimus Deum, sit Spiritus sanctus ?

Videtur autem, quod sic tam auctoritatibus quam rationibus. Sed quia Magister ponit plurimas quae valde expressae videntur, ideo rationibus instemus sic :

<--- Page Split --->

gere naturae superiori : charitas est creata, ut tu dicis, et non rationalis, quia nec homo, nec Angelus : ergo non potest hominem superiori naturae conjungere : sed conjungit : ergo a destructione consequentis non est creatura.

Magister, et Hugo de sancto Victore : ergo charitas est Deus.

Item, Recreatio præcipue consistit in charitate quæ dividit inter filios regni et perditionis, ut infra dicit in Littera : ergo charitas recreans est ipse Deus.

<--- Page Split --->

creatum est melius vita æterna vel æquivalens illi : ergo charitas non est quid creatum in nobis.

Niel contra.

SED CONTRA :

additur in aliis : ergo aliquid adjicitur potentiae : hoc autem quod adjicitur potentiae ordinatae ad opus, est habitus : ergo operatur istum actum per habitum. Si forte ita insanae mentis sit aliquis, quod dicat nihil addi, sequitur quod non operatur aliter in voluntate quam in lapide, et sic non gratificat operantem, quod falsum est et absurdum.

<--- Page Split --->

est in aliquo habitu : ergo est in potentia materiali tantum, quod absurdum est.

Solutio. Solutio. Hic sunt quaedam absurditates dictae a quibusdam : concedunt enim cum Magistro, quod charitas qua diligimus Deum et proximum, sit increata : sed quia, ut supra inductae rationes probant, quod ipsa sit Spiritus sanctus, quod etiam Magister nititur probare in Littera, ideo dicunt quod Spiritus sanctus est charitas illa. Et sicut lux duplex habet esse, scilicet in se, et in perspicui extremitate ad corpus terminatum, et ibi est hypostasis et essentia colorum, ut dicit Philosophus : ita dicunt, quod Spiritus sanctus in se animam illuminat, et sic habet actum gratiae quam dicunt esse lucem animae : et habet esse in voluntate sibi conformi, et ibi habet esse per rationem charitatis : et hanc unionem cum creatura rationali dicunt, licet sit operative trium personarum, quia omnes simul operantur eam, tamen sibi et in se unitive non esse nisi Spiritus sancti, non Patris, neque Filii : sicut etiam Filius univit sibi naturam nostram, et ipsam unionem fecerunt communiter et indivisibiliter tres personae : sed sibi et in se non univit naturam nostram nisi Filius. Et hoc dicunt sensisse Apostolum, I ad Corinth. vi, 17 : Qui adhaeret Deo, unus spiritus est : et non unus Pater est. Addere autem volunt errori suo rationem : quia Filius ut Filius procedit actu generationis ut a natura, et ideo naturam sibi univit : Spiritus autem ut Spiritus procedit ut amor, quia est perfectio voluntatis, et ideo univit sibi voluntatem, licet longe inferiori unione, quam Filius sibi univit carnem : quia carnem sibi univit Filius in aeternum, Spiritus autem sanctus univit sibi voluntatem separabiliter : et ideo dicunt, quod ipse est charitas voluntatem perficiens. Sed hoc fatuum est : quia in tertio Sententiarum probatur, quod Spiritus sanctus nullo modo unibilis est.

Præterea, Illa unio aut est per gra-

tiam, aut per naturam. Si per gratiam : ergo oportet habere habitum gratiae medium : et sic sequuntur eadem inconvenientia de gratia, sicut de charitate, scilicet quod accidens Deo conjungit, quod creatum unit increato, et hujusmodi qualia superius conclusa sunt. Si autem est a natura : cum una natura sit in omnibus nobis, esset haec unio una quoad omnes nos, quod falsum est.

Præterea, Cum dicitur lux in extremitate perspicui ad corpus terminatum esse coloris hypostasis, non est hypostasis unius coloris in determinato corpore : sed potius per hunc modum est hypostasis et esse formale omnium colorum qui sunt visibiles actu in corpore non transparenti, quod a Philosopho vocatur determinatum ab effectu. quia determinat visum, ita quod visus non transit per ipsum : ergo si haec similitudo aliquid valet, videtur tunc, quod nulla virtus aliquid sit in nobis, sed quod virtus sit unio vel mixto Spiritus sancti cum potentia animæ nostra.

Item, In simili suo supponitur quoddam valde grossum falsum, scilicet esse coloris nihil aliud esse nisi extremitatem perspicui in corpore determinato : et hoc est contra Philosophum, qui tangit colorum generationes in multis locis librorum suorum ex actione primarum qualitatum et passionum : unde relinquitur, quod esse formale quo color actu est, habet ab extremitate perspicui in superficie determinata corporis in qua est ipse color, et non habet esse materiale ab eadem extremitate perspicui : quando enim extremitas perspicui corporis non est in actu lucidi, adhuc secundum esse materiale sunt colores in superficie determinati corporis. Unde patet, quod falsum supponitur in simili adducto.

Sicut ergo communiter fere omnes meliores concordant, contradicendum est Magistro in ista parte, et dicendum, quod charitas qua habitualiter diligimus Deum et proximum, non est Spiritus sanctus : sed Spiritus sanctus appropriate

<--- Page Split --->

non proprie est charitas qua effective diligimus Deum et proximum : hoc enim efficiunt in nobis communiter Pater et Filius et Spiritus sanctus, licet appropriate Spiritus sanctus, quia ipse est proprie charitas, et sic est exemplar nostrae charitatis, et est distributor donorum in quo omnia donantur : per quam rationem in libro de Spiritu et anima proximior nobis esse dicitur. Et haec unica solutio aptatur omnibus auctoritalibus in Littera adductis.

Ad rationes autem per ordinem respondendum, dicendo ad primam, quod indignius dupliciter dicitur, scilicet indignius in genere, et indignius secundum rationem boni. Charitas per hoc quod accidens est et in genere accidentis, indignius aliquid est in genere quam substantia. Si autem attenditur ratio boni, tunc ipsa est dignior omni bono creato : quia ratio boni in ipsa est, quod est effectus simillimus bonitati Dei, ita quod etiam ipse Deus ab effectu hoc numquam separatur, sed semper cum ipsa datur ei cui datur charitas : et ideo etiam in quantum est similitudo bonitatis Dei, et Deum habet in se ad aliud quam aliae creaturae, unde ipse inferiorem in bonitatis ratione naturam potest conjungere naturae superiori.

Ad aliud dicendum quod charitas in se considerata est essentiae et virtutis finitae : in quantum autem agit per rationem boni similis bonitati Dei, Deum habens in se operantem, sic potest conjungere infinite distantia, hoc est, sine proportione.

Ad aliud dicendum sicut in solutione primi dictum est.

Ad aliud dicendum, quod sunt formain materia ex qua fiunt res, et ille educuntur de materia per agens physicum. Sunt etiam formae in substantia et potentiis animae per ordinem ad Deum et statum beatitudinis, et ille omnes sunt a datore talium formarum qui est Deus. corda munda creans in nobis, et spiritum rectum innovans in visceribus nostris.

Ad aliud dicendum, quod charitas non jungit nos per hoc quod est creatura, sed secundum quod est similitudo et emanatio quaedam bonitatis Dei, qui Deus ex eadem bonitate in ipsa jungitur animae.

Ad aliud dicendum, quod de anima non est simile : quia anima se habet ad corpus ut motor et forma, et ideo immediata est ei sicut forma materiae : sed Spiritus sanctus se habet ad animam ut motor non conjunctus secundum essentiam.

Praeterea, Proportio est inter animam et corpus : inter animam autem et Deum non, sed distantia infinita : et ideo necesse est medio conjungi.

Et forte etiam hoc falsum est, quod anima per se sit vita corporis : est enim duplex vita qua dicitur corpus vivum, quarum una est vita per causam efficientem, et haec est anima : alia est influxa corpori ab anima, et adhaeret corpori ut forma, et haec secunda similis est charitati habituali, prima autem Spiritui sancto.

Ad aliud dicendum, quod medium illud non requiritur propter imperfectionem operantis Spiritus, sed potius propter imperfectionem nostram : quia noster affectus non potest in actum cum Spiritu progredi, nisi perficiatur per habitum illi actui congruum.

Ad aliud dicendum, quod lucens primum movet per influentiam lucis quae non est ipsum, sed est lumen effluxum ab ipso in id quod movetur lucente primo. Ita est hic quod charitas est quasi lumen effluxum a Spiritu sancto in nos : Spiritus autem sanctus est quasi sol fons luminis et caloris in nobis.

Ad aliud dicendum, quod virtus motoris primi adeo simplex est, quod sicut est in ipso non potest recipi a quoquam creato : unde sicut est in mobili primo, quod ipsum oportet habere proprietatem disponentem se ad hoc quod recipiat influentiam motus primo motoris, quaecumque sit illa proprietas : ita est ex parte affectus nostri, quod influentiam

<--- Page Split --->

Spiritus sancti ad actum dignissimum qui est diligere, non recipiet secundum quod est immediatus Spiritui sancto : sed oportet esse habitum elevantem potentiam ad hoc quod sit possibilis recipere influentiam Spiritus ad actum.

Ad aliud dicendum, quod opus recreatonis respondet operi creationis in aliquo, et in aliquo non. Creationis enim opus est factivum substantiae, sed opus recreationis bene esse : et ideo in illo non potuit esse habitus quo reciperetur opus creationis : quia ante substantiam nullus est habitus. Sed opus recreationis non educit substantiam ad esse, sed ad bene esse tantum : et ad illud bene esse quod se teneat formaliter nobiscum, indigemus habitu. Sed in hoc conveniunt, quod utrumque est a Deo operante per seipsum in creatione formam substantialem dantem esse, hic autem formam habitualem dantem bene esse.

Ad aliud patet solutio per ante dicta. Ad aliud dicendum, quod charitas secundum hoc quod conjuncta est Deo per similitudinem suae bonitatis, est valens vitam aeternam, non condignitate, quia vita aeterna Deus est cui nihil est condignum : sed reputatione divina, quia Deus non tantum exigit a nobis pro vita æterna quantum valet, sed quantum nos valemus dare ex suo dono : majus autem

pretium quod offerre possumus ex suo dono, chartas est et actus charitatis.

Ad aliud dicendum, quod chartas est species, modus, et ordo voluntatis in bonum ordinatae secundum quod diversimode consideratur : in quantum enim est forma, est species : in quantum autem habet tantum posse ad actum, est modus : ordo autem est penes finem, secundum quem est vinculum perlectonus. In se autem etiam habet ista : quia ratio forma, et ratio posse sui, et ratio ordinis ad finem aliquid sunt in ipsa : nec est verum, quod in omnibus ista tria diminuibilia sint sine destructione substantiae. unde charitas haec non amittitur manente subjecto.

Ad ultimem dicendum, quod subjectum non est potentius accidente, nisi utrumque considerando secundum naturam sui generis, scilicet subjectum in ratione substantiae, et accidens in ratione accidentis. Sed gratia et charitas alias habent considerationes : quia etiam secundum Philosophum non dicimus hominem alteratum, quando attingit virtutem, sed potius perfectum. Unde hujusmodi habitus habent rationem perficientium secundum bene esse ex hoc quod sunt influentiae quaedam divinae largitatis et bonitatis, etc.

B. Præmittitur quiddam ad hanc ostensionem necessarium, scilicet quod Spiritus sanctus est charitas qua diligimus Deum et proximum.

Hoc autem ut intelligibilius doceri, ac plenius perspici valeat, præmittendum est quiddam ad hoc valde necessarium. Dictum quidem est supra, et sacris1 auctoritatibus ostensum, quod Spiritus sanctus amor est Patris et Filii, quo se invicem amant et nos. His autem addendum est, quod ipse Hic non te idem Spiritus sanctus est amor sive charitas, qua nos diligimus Deum et

<--- Page Split --->

proximum : quae charitas cum ita est in nobis, ut nos faciat diligere Deum et proximum, tunc Spiritus sanctus dicitur mitti vel dari nobis : et qui diligit ipsam dilectionem qua diligit proximum, in eo ipso Deum diligit, quia ipsa dilectio Deus est, id est, Spiritus sanctus.

ARTICULUS II.

Utrum mitti posset Filius, uta quod non mittatur Spiritus sanctus ?

Deinde quæritur de hoc quod dicit m Littera in secundo capitulo prime partis, ibi, « Quæ charitas cum ita est in nobis, ut nos faciat diligere Deum, etc. »

Dubium enim adhuc est propter quosdam, utrum possit mitti Filius, ita quod non mittatur Spiritus sanctus? Videtur enim, quod sic :

SED CONTRA :

ctis? et non est invenire auctoritatem nec unam : et ecce multas ponemus, quod in grata gratum faciente. Augustinus in libro IV de Trinitate 1 : Aliter mittitur sapientia ut sit cum homine, aliter missa est ut sit homo. In animas enim sanctas se transfert, et amicos Dei et Prophetas constituit, sicut etiam implet sanctos Angelos 2. Constat autem, quod amicos Dei non constituit nisi gratia gratum faciente. Ergo ex verbis Augustini colligitur, quod in gratia gratum faciente mittitur Filius.

SOLUTIO. Leve est adducere multa ad

<--- Page Split --->

hoc: quia Sancti hoc concorditer innuunt: unde dico, ut supra, quod aliud est revelatio occultorum, et aliud Filii missio. Revelatio enim occultorum, potest fieri etiam per Angelos sing missione Filii : non enim dicitur missus Filius nisi ipse cum effectu adveniat. Unde Spiritus sanctus sicut non dicitur missus nisi in donis in quibus ipse est : ita credo, quod absoluta missione non dicatur missus Filius nisi in donis gratiae gratum facientis, in quibus est ipse cum homine : et qualiter bene hoc possit esse in missione Spiritus sancti, jam supra dictum est. Si vero dicatur Filius mitti in aliis donis, hoc erit secundum quid et non simpliciter : sicut et Spiritus sanctus secundum quid et non simpliciter quandoque mitti dicitur. Qualiter autem eadem dona sint Filii et Spiritus sancti, diversimode supra est expeditum.

Ad PRIMUM autem quod objicitur, dicendum quod Filius in missione quae simpliciter missio est, debet-cognosci ab alio esse et nobiscum esse, sicut dicitur, Sapient. IX, 10 : Mitte illam de cœelis sanctis tuis, et sede magnitudinis tuae, ut mecum sit et mecum laboret, ut sciam quid acceptum sit apud te omni tempore. Illa enim est scientia infusa gratuita. Si autem objiciat aliquis, quod sola charitas gratos nos facit, ille nescit quid objiciat : quia licet sola charitas informis fieri non possit, non tamen est actus ejus gratos nos facere, sed potius gratiae, et uniuscujusque virtutis secundum aliquid.

Ad ALIUD dicendum, quod non in omnibus revelationibus occullorum mitti dicitur Filius, ut jam habitum est.

Ad ALIUD dicendum, quod intellectu gratuito mittitur Filius, et non in alio nisi secundum quid.

C. Auctoritatibus ita esse confirmat.

Ne autem in re tanta aliquid de nostro influere videamur, sacris 1 auctoritatibus quod dictum est, corroboremus. De hoc Augustinus in libro VIII de Trinitate ait : Qui proximum diligit, consequens est ut ipsam praecipue dilectionem diligat. Deus autem dilectio est, consequens ergo est ut praecipue Deum diligat 2. Item, in eodem : Deus dilectio est, ut ait Joannes Apostolus 3. Ut quid ergo imus et currimus in sublimia cœelorum et ima terrarum, quaerentes eum qui est apud nos, si nos apud eum esse velimus. Nemo dicat, non novi quid diligam : diligat fratrem, et diligat eamdem dilectionem. Magis enim novit dilectionem qua diligit, quam fratrem quem diligit. Ecce jam potes notiorem Deum habere quam fratrem. Plane notiorem, quia praesentiorem, quia interiorem, quia certiorem. Amplectere dilectionem Deum, et dilectione amplectere Deum. Ipsa est dilectio, quae omnes bonos Angelos, et omnes Dei servos consociat vinculo sanctitatis.

<--- Page Split --->

Quanto ergo sanctiones1 sumus a tumore superbiae, tanto sumus dilectione pleniores : et quo nisi Deo plenus est, qui plenus est dilectione ? His verbis satis ostendit Augustinus quod dilectio ipsa qua diligimus Deum vel proximum, Deus est. Sed adhuc apertius in eodem libro subdit, dicens : Dilectionem quantum commendat Joannes Apostolus attendamus : Qui diligit, inquit, fratrem suum, in lumine manet, et scandalum in eo non est2. Manifestum est, quod justitiae perfectionem in fratris dilectione posuerit. Nam in quo scandalum non est, utique perfectus est. Et tamen videtur dilectionem Dei tacuisse : quod numquam faceret, nisi quia in ipsa fraterna dilectione vult intelligi Deum. Apertissime enim in eadem epistola, paulo post, ait ita : Charissimi, diligamus nos invicem, quia charitas ex Deo est : et omnis qui diligit, ex Deo natus est, et cognoscit Deum. Qui non diligit, non novit Deum, quoniam Deus charitas est3. Ista contextio satis aperte declarat eamdem ipsam fraternam dilectionem (nam fraterna dilectio est, qua diligimus invicem) non solum ex Deo, sed etiam Deum esse, tanta auctoritate praedicari, scilicet Joannis. Cum ergo de dilectione diligimus fratrem, de Deo diligimus fratrem : nec fieri potest ut eamdem dilectionem non praecipue diligamus qua fratrem diligimus, quoniam Deus dilectio est. Item, qui non diligit fratrem, non est in dilectione : et qui non est in dilectione, non est in Deo, quia Deus dilectio est. Ecce aperte dicit fraternam dilectionem Deum esse.

ARTICULUS III.

responsionem quae posset fieri, scilicet quod esset dictum per causam, ibi, E, « Sed ne forte aliquis dicat, etc. »

Utrum qui proximum diligit, etiam dilectionem diligat, et quae sunt diligenda ex charitate?

Incidit hic dubium primo de hoc quod dicit : « Qui proximum diligit, consequens est ut præcipue ipsam dilectionem diligat, etc. »

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Ne autem in re tanta, etc. »

Hic enim primo accipienda est divisio : quia hæc pars habet tria capitula : in quorum primo probatur, quod charitas est Deus. In secundo, quod est Spiritus sanctus, ibi, D, « C um autem fraterna dilectio sit Deus, etc. » In tertio, excludit

Hoc enim videtur falsum : 1. Si enim diligit dilectionem, dilectio diligibilis est ex charitate : non ergo tantum sunt quatuor ex charitate dilugenda, ut dicit Augustinus, scilicet Deus, nos, et corpus, et anima proximi.

<--- Page Split --->

deo album, et video me videre album, non est eadem potentia qua video album, et qua percipio me videre album : sed primo, sensu particulari sive proprio, et secundo, sensu communi. Ergo videtur, quod nec eodem habitu diligamus objectum et actum.

solutio.

Solutio. Sine praejudicio dico, quod Augustinus arguit secundum quod causa exemplaris accipitur in exemplato : unde sensus est, diligens Deum diligit dilectionem in exemplari, secundum quod resultat in illa : charitas enim increata resultat in creata, et ita in illa ut in speculo ejus diligitur.

Ad 1.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod quatuor sunt diligibilia ex ordine charitatis, quae ad beatitudinem referuntur, ut beatificans, et beatificabile, scilicet Deus, et nospisi, et corpus, et anima proximi : et in proximo includitur alius ordo, quod primo magis conjunctos, et post hoc minus conjunctos, et sic usque ad inimí- cos : tamen multa alia referuntur ad charitatem, vel ut utilia, vel ut fruibilia, vel ut dispositiones, vel perfectiones animæ ad hoc quod egrediatur in actus me-

ritorios : et sic diligitur dilectio, et aliae virtutes.

Ad ALUD dicendum, quod si hæc propositio, quod potentiae ejusdem non est reflecti super actum et objectum, generaliter proponatur, falsa est : quia secundum hoc ultimum actum ultimæ potentiae cognoscere non possemus, vel oporteret potentias esse infinitas. Unde dicimus, quod propositio intelligitur de potentiis sitis in talibus organis, quorum complexio ex suis componentibus non est nisi ad perceptionem unius generis contrarietatis, vel si percipit alia contraria, quod illa sicut effectus proprii causantur ex contrarietate una. Verbi gratia, visus est potentia sita in oculo, cujus compositio est ex humore crystallino et humido habituali : et quia humor crystallinus ex sua diaphaneitate receptivus est coloris, et ex compressione quam habet aer, retentivus melius quam aer : et præterea quia humor aquæ, humor corporalis est : humor autem aeris est humor spiritualis et incorporalis, ut dicit Philosophus1. Insuper, quia lumen habituale quod est in ipso, facit actu aliqualiter speciem coloris : ideo non recipit nisi quod est in genere coloris, et actum coloris qui est lumen, et sic est de aliis sensibus præter tactum qui non tam sensus est quam differentia animalis : quia omne animal habet sensum tactus, et quandoque nullum alium habet nisi forte gustum, secundum quod est quidam tactus, non secundum quod est indicium saporis. In illis ergo est illa propositio vera, et non in aliis : non enim visu video me videræ, sed sensu communi, cujus necessitas est, ut dicit Avicenna, ut percipiam actus sensuum particularium, et compositiones sensibilium propriorum, ut eadem potentia judicetur hoc album esse dulce, et quod apprehendi possunt sensata communia in quibus sunt propria. In aliis autem potentiis quæ componere et dividere

<--- Page Split --->

possunt, propositio est falsa. Unde eadem potentia possum diligere objectum aliquod, et ipsam dilectionem.

AD ALIUD dicendum, quod in libro de Trinitate invenitur ista, albedo est alba, et plures aliae : sed absque dubio non sunt propriae : et ideo dico, quod non est hic denominationio, cum dico, diligo dilectionem, cum diligo diligibile : dico enim, quod uno actu numero diligo dilectionem et rem dilectam : sed differunt : dilectio enim est appetitus voluntatis tendens in bonum vel in' desideratum, et ille appetitus primo est ipsius actus, et consequenter objecti : et unum est ibi propter alterum, quia actus propter objectum : et ideo sequitur, quod diligo dilectum propter se, et dilectio placet mihi propter aliud : quia non quaero actum exire de potentia propter actum, sed potius propter objectum : et sic utrumque est in appetitu : et tunc dilectio dilectionis est appetitus actus, et dilectio dilecti est amor tendens in ipsum, et haec simul sunt : uride ibi idem non denominat se, sicut cum dicitur, albedo albatur.

AD ALIUD dicendum, quod ut jam patet, non ibitur in infinitum : quia actus dilectionis stat in appetitu, ex quo egreditur : et ille appetitus non habet alum appetitum, sed potius movetur ab eo quod diligitur, et illud movet seipso quod est in ratione primi motoris in hoc ordine : sed dilectum stat in amore qui significatur in verbo, cum dicitur, diligo.

AD ULTIMUM dicendum, quod in veritate in alia ratione sumitur dilectio in conclusione, et in premissa : sed tamen bene sequitur per modum qui dictus est in principio solutionis : quia nemo diligit amicum, nisi dilectionem habeat, et hanc velit appetitu voluntatis : et in illa dilectione, ut causa et exemplar increata dilectio resultat : et ideo habet apud se, ubi Deum quem diligere debet, inveniat et diligat.

Si autem tu objicias, quod Deus resultat in qualibet creatura, et ita eadem ra-

tio esset de qualibet creatura. Dicendum, quod non est simile : quia in isto resultat ut in exemplato, et resultat ut intimum affectus nostri quod est amor. In aliis autem resultat ut in vestigio et in imagine : vel si resultat in exemplato sicut facit invita, et sapientia, et hujusmodi donis, tamen non resultat in eis ut intimum nostri affectus : et ideo in illis amor noster non ita fertur in ipsum.

ARTICULUS IV.

Utrum proximus quem diligimus, minus sit nobis notus quam ipsa dilecrio ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Magis enim novit dilectionem qua diligit, quam fratrem quem diligit. »

SED CONTRA :

<--- Page Split --->

principia magis quam conclusiones : prima seipsis noscuntur : ergo magis quam alia : Deus autem maxime primus est : ergo seipso noscitur.

Platonicum de Deo Socratis, qui dixit quod Deum non videre poterant Philosophi nisi intellectu se a carne abstrahentes, et adhuc non nisi raptim quasi permicante lumine. Primus autem modus est quasi generalis nobis dum sumus in via. Secundus autem magis erit in actu post viam.

Si ergo quaeratur, Quomodo intellectus sit potentior ad intelligendum ? distinguendum est : quia de natura sui magis se habet ad superius, de statu autem hujus vitæ magis ad inferius. Similiter distinguo ex parte ejus quod noscitur: aliquid enim ita noscitur secundum sui potestatem, quod ipsum est lux et ratio ad alia cognoscenda : et si attendatur potestas notitiae vel intellectus ex parte objecti moventis intellectum, magis erit notum quod noscitur in luce propria et est ratio cognoscendi alia, quam id quod tantum cognoscitur in luce aliena : et hoc modo dicit Philosophus in principio de Anima, quod notitia de anima certior est quam notitia de corpore animato : quia anima est principium quo cognoscuntur accidentia et opera et passiones animalium. Alia notitia est secundum potestatem noscentis et intellectus qui movetur ab eo quod noscitur, et secundum illum modum frequenter magis noscuntur quæ in natura sunt posteriora, sicut effectus plus quam causa : et hoc modo dictum est, quod intellectus noster, sicut visus noctuæ ad lumen solis, se habet ad ea quæ sunt in natura manifestissima.

Hac distinctione habita, dico quod Deus et charitas increata et omnia quæ potentia sunt in anima, sunt magis nota primo modo intellectus, et secundum potestatem intelligibilis noventis. Frater autem et proximus et omnia quæ sensui appropinquant, sunt magis nota secundo modo intellectus, et secundum potestatem intelligentis. Et hoc videtur Augustinus sentire : quia sic exponit « plane « notiorem : quia præsentiorem, quia

SOLUTIO. Sine præjudicio loquendo puto hic esse distinguendum in intellectu : est enim aliquis intellectus in nobis accipiens ex phantasmate, et in illo pert scientia, si perit sensus : unde cæcus natus non demonstrat de coloribus. Est autem alius intellectus non accipiens ex phantasmate, sed in lumine agentis intellectus tantum, et in his in quibus illuminatur etiam ampliori lumine quam sit lumen agentis intellectus, sicut est radius divinus, vel radius revelationis angelicae : nec hoc intelligo, quod sint duo intellectus numero et subjecto, sed duo per modum conversionis ad superius et inferius : sicut dicit Augustinus in libro de Civitate Dei, inducens Apuleium

<--- Page Split --->

« interiorem, quia certiorem 1 : et hoc modo est facile respondere objectis.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod hoc procedit de intellectu secundo modo, et secundum potestatem intelligentis : et de hoc non loquitur Augustinus. Et eodem modo dicendum est, quod Philosophus loquitur de intellectu accipiente a phantasmate.

Ad ALIUD dicendum, quod homo dicitur humana vita, et humano modo intellegens, et hoc est accipiendo a phantasmate.

Ad ALIUD dicendum, quod non vivere dicitur mori quoad actum vitae intellectus conjunctum carni et phantasmatibus : sed si videt aliquis, vivit tunc vita patriae quoad intellectum.

Ad ALIUD dicendum, quod Deum in substantia quid est, nemo vidit umquam : quia hoc est comprehendere, sicut supra dictum est 1. sed tamen substantiam Dei multi viderunt.

Ad ALIUD dicendum, quod omnia illa procedunt quae in contrarium objiciuntur secundum primum modum intellectus, et secundum potestatem ejus quod noscitur : et non secundum intellectum phantasticum, et secundum potestatem intelligentiis in via in quo magna frequentia sensibilium et phantasmatum obcecat oculum intellectus secundum primum modum considerati.

ARTICULUS V.

An aliquis potest scire in via se habere charitatem?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Quia interiorem, quia certiorem, etc. »

Sed contra : Eccle. ix, 1 : Nescit hosed contra. mo utrum amore an odio dignus sit.

SOLUTIO. Dicendum, quod nullus sine revelatione ad se facta, potest scire se esse in charitate, duabus de causis quarum una jam dicta est : quia licet charitas manifesta sit de se, non tamen nobis ita manifestatur propter tumultum concupiscentiae et phantasmatum in cordibus nostris. Alia causa est : quia amor naturalis simillimum habet actum cum actu charitatis quandoque : et ideo una videtur pro alia, scilicet dilectio naturalis pro gratuita.

Ad PRIMUM ergo dicendum, sicut in praecedenti quaestione dictum est, quod hoc est verum quoad primum modum intellectus et intelligibilis, et non quoad secundum utriusque.

Ad ALIUD dicendum, quod aut Apostolus loquitur ex revelatione ad se facta, aut vocat notitiam charitatis ex signo fervoris, et hujusmodi.

Ad TERTIUM in prima solutione et in quaestione praecedenti responsum est.

Ad ALIUD dicendum, quod charitas lumen est effective, quia pellit tenebras peccati : et etiamsi lumen esset per se spirituale, quod tamen magis convenit

1 Cf. Supra, cap. C circa medium.

2 Cf. Supra, Dist II.

<--- Page Split --->

veritati, non sequitur, quod seipsa vidcretur propter causas prius dictas, quamvis esset visibilis de se.

ARTICULUS VI.

An Deus in via videri potest a nobis per seipsum aut per speciem ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Qui diligit fratrem suum, in lumine manet, etc. »

Sed contra :

(per fidem enim ambulamus, et non per speciem).

SOLUTIO. Quidam istis rationibus moti, dicunt quod Deus hic per speciem videtur : sed adeo tenuis est visio, quod visio non potest appellari. Hoc autem non videtur nisi forte in raptu, quando homo non utitur intellectu ex phantasmate accipiente. Et ideo videtur mihi, quod Deus præsens in anima cernitur in suo effectu qui est gratia nobis data, et præcipue in charitate quæ optima virtutum et intima est, et simillima patriæ, quia essentialiter et substantialiter manet in patria, licet modus ejus sit alius.

Ad PRIMUM ergo dicendum, quod charitas lumen est per effectum luminis qui est multiplex : sed tantum quatuor sunt principaliores actus ejus : quorum primus est illuminando pellere tenebras. Secundus est ostendere ea quæ latebant, et hoc præcipue secundum quod est in extremitate perspicui tangente corpora terminata : quia sic facit actum coloris, et colorata. Tertius est multiplicatione radiorum dissolvere et calefacere, secundum quod magis perpendiculariter opponitur id quod illuminat, quia secundum illam proportionem reflexio fit ad acutiores vel habetiores angulos. Quartus effectus est non omnis lucis, sed cœli, scilicet movere ad speciem per virtutem vivificativam quasi rerum generabilium naturalium et corruptibilium. Dico ergo, quod charitas et veritas dividunt istos actus inter se : quoad illuminare magis convenit veritati, et quoad expulsionem tenebrarum ignorantiae et infidelitatis : sed quoad expulsionem peccati quod nascitur ex corrupto affectu, magis convenit charitati, qua charitas operit multitudinem peccatorum 1. Secundus autem totus est veritatis. Tertius autem totus charitatis per se loquendo. Quartus autem utriusque : quia utraque fecundat, veritas intellectum, et charitas affectum.

<--- Page Split --->

Ad alius dicendum, quod Deus videtur hic a nobis in specie suae similitudinis quae est effectus gratiae ejus in no-

bis, et ille effectus gratiae non est effectus communis.

ARTICULUS VIII.

Utrum patientia sit Dei substantia ? et utrum fides, spes, salus, patientia, habeant in Deo exemplaria ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit : « Dei substantia est nostra patientia, sed quia ab ipso nobis est. »

SOLUTIO. Dicendum, quod quaedam sonant imperfectionem, ut fides, spes, patientia : fides propter formam et actum, spes autem propter genus quod est exspectatio, patientia propter subjectum, salus autem etiam respicit evasionem periculi : unde patientia et salus sunt in subjecto passibili, et ideo exemplar non habent in Deo.

SED CONTRA :

DICENDUM ergo ad primum, quod charitas est a Deo, sicut ultimum et optimum, ad quod in genere virtutis se habet noster affectus : alia autem dona non sic : et ideo magis relucet in charitate, quam in aliis.

Ad aliud dicendum, quod exemplar virtutis non vocatur idea sub qua creatur omne quod creatur : sed exemplar vocatur, quod per prius est in Deo secundum rem, sicut vita, sapientia, charitas et hujusmodi.

Ad aliud idem dicendum.

Ad 1.

Ad 2.

Ad 3.

<--- Page Split --->

F. Quomodo Spiritus sanctus mittatur, vel detur nobis?

Tunc enim mitti vel dari dicitur, cum ita in nobis est, ut faciat nos diligere Deum et proximum : per quod manemus in Deo, et Deus in nobis. Unde Augustinus hunc missionis modum insinuans in libro XV de Trinitate, ait : Deus Spiritus sanctus qui procedit ex Deo, cum datus fuerit homini, accendit eum ad diligendum Deum et proximum, et ipse dilectio est. Non enim habet homo unde diligat Deum, nisi ex Deo 1. Ecce quomodo datur vel mittitur nobis Spiritus sanctus secundum quod dicitur datum, sive donum. Quod donum commendat Augustinus explanans apertius quomodo detur, in eodem libro 2. Dilectio, inquit, Dei diffusa est in cordibus nostris, ut ait Apostolus, per Spiritum sanctum, qui datus est nobis 3. Nullum est isto dono Dei excellentius. Solum est quod dividit inter lilios regni, et filios perditionis. Dantur et alia per Spiritum munera, sed sine charitate nihil prosunt. Nisi ergo tantum impartiatur cuiquam Spiritus sanctus, ut eum Dei et proximi faciat amatorem, a sinistra non transfertur ad dexteram. Neque Spiritus sanctus proprie dicitur donum, nisi propter dilectionem : quam qui non habuerit, etsi loquatur omnibus linguis, et habuerit prophetiam et omnem scientiam et omnem fidem, et distribuerit omnem substantiam suam, et tradiderit corpus suum ita ut ardeat, non ei prodest 4. Quantum ergo bonum est, sine quo ad aeternam vitam neminem tanta bona perducunt : ipsa vero dilectio vel charitas (nam unius rei nomen est utrumque) perducit ad regnum. Dilectio ergo quae Deus est, et proprie ex Deo est, Spiritus sanctus est, per quem diffunditur in cordibus nostris Deus charitas, per quam nos tota inhabitat Trinitas. Quocirca rectissime Spiritus sanctus,cum sit Deus, vocatur etiam donum Dei. Quod donum proprie quid nisi charitas intelligendum est : quae perducit ad Deum, et sine qua quodlibet aliud Dei donum non perducit ad Deum. Ecce hic aperitur quod supra dictum erat, scilicet quod charitas sit Spiritus san-

<--- Page Split --->

clus, et donum excellentius : et quomodo hoc donum, id est, Spiritus sanctus detur nobis, scilicet cum ita impartitur alicui, id est, ita habet esse in aliquo, ut eum faciat Dei et proximi amatorem. Quod cum facit, tunc dari dicitur sive mitti alicui : et tunc ille dicitur proprie habere Spiritum sanctum.

Videtur, quod non ad aliud adest, quam prus, sed ad majus.

ARTICULUS IX.

An sola chartas dividat inter filos regni et perditionis ? et utrum in quolibet augmento charitatis dicitur milti Spiritus sanctus ? et utrum mittatur in alus muneribus quam charitate ?

SOLUTIO. Dicendum, quod nulla virtus universaliter dividit nisi chartas : quia ipsa uno modo est forma omnium, et ideo cum nullo vitio habetur : alia autem virtutes non excludunt nisi vitium unum, et non omnia.

quæst. 1. Deinde quæritur de hoc quod dicit. « Solum est quod dividit inter filios regni, et filios perditionis »

Hoc enim videtur falsum : quia quæhbet virtus separatur a vitio sibi contrario ' non ergo tantum charitas.

Ad aliud dicendum, quod, ut puto, non dicetur mitti nisi in charitate simpliciter, sed secundum quid in aliis, ut mittatur videlicet in aliis ut Spiritus est, et non ut sanctus est.

Ad aliud dicendum, quod est augmendum sensibile per signum, et augmentum insensibile. Verbi gratia, charitas incipiens manens in statu incipientium augetur, sed insensibiltet : sed illa quæ mutat statum, ut jam sit proliciens, et fiat perfecta, in illo augmento quod est sensibile per signum, dico quod Spiritus sanctus mittitur : et hoc est quod dicit Augustunus : « Spiritus et charitas non habenti « datur ut habeat, et habenti ut magis « habeat : » et habebitur in Luttera sequentis partis 1. Sed non dicitur mitti ratione augmentu quod est insensibile, eo quod in missione est cognitio per effectum, ut supra dictum est.

quæst. 2. PRÆTEREA quæritur, Utrum Spiritum sanctum debemus dicere mutti in aliis numeribus quæ dantur per ipsum, ut hic dicit ?

Videtur quod non . qua cum illis non adest per gratiam inhabitantem . missum autem mittitur ut adsit nobis, sicut et donum suum : ergo videtur, quod non cum illis mittitur Spiritus.

quæst. 3. FREM quæritur, Utrum in quolibet augmento charitatis mitti dicatur Spiritus sanctus ?

1 Cf. infra cap. sequens 6, cuca medium.

<--- Page Split --->

G. Utrum concedendum sit, quod Spiritus sanctus augeatur in homine, vel majis vel minus habeatur vel detur?

Hic quæritur, Si charitas' Spiritus sanctus est, cum ipsa augeatur et minuatur in homine, et magis et minus per diversa tempora habeatur, utrum concedendum sit quod Spiritus sanctus augeatur' vel minuatur in homine, vel magis vel minus habeatur ? Si enim in homine augetur, et magis vel minus datur et habetur, mutabilis esse videtur : Deus autem omnino immutabilis est. Videtur ergo, quod vel Spiritus sanctus non sit charitas, vel charitas non augeatur vel minuatur in homine.

Item, Charitas et non habenti datur ut habeat, et habenti ut plenius habeat. Si ergo Spiritus sanctus charitas est, et non habenti datur ut habeat, et habenti ut plenius habeat. Sed quomodo datur non habenti, cum ipse ut Deus sit ubique, et in omnibus creaturis totus : et quomodo plenius datur vel habetur sine sui mutatione?

H. Responsio ad primam questionem.

His itaque respondemus, dicentes quod Spiritus sanctus sive charitas penitus immutabilis est, nec in se augetur vel minuitur, nec in se recipit magis vel minus : sed in homine vel potius homini augetur et minuitur, et magis vel minus datur vel habetur, sicut Deus dicitur magnificari et exaltari in nobis, qui tamen in se nec magnificatur nec exaltatur. Unde Propheta : Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus ' Super quem locum ait auctoritas * : Deus non in se, sed in corde hominis grandescit. Sic ergo Spiritus sanctus homini datur, et datus amplius datur, id est, augetur, et magis et minus habetur : et tamen immutabilis existit.

<--- Page Split --->

I. Responsio ad secundam.

Cumque ubique sit et in omni creatura totus, sunt tamen multi qui eum non habent. Non enim omnes Spiritum sanctum habent, in quibus est : alioquin et irrationabiles creaturae haberent Spiritum sanctum, quod fidei pietas non admittit.

DIVISIO TEXTUS.

« Hic quæritur, Si charitas Spiritus sanctus est, etc. »

Hic incipit secunda pars istius distinctionis, in qua Magister solvit contra se objecta. Et dividitur in tres partes : in quarum prima objicit per rationem et solvit. In secunda, objicit-per auctoritates et solvit, ibi, L, « Supra dictum est, quod Spiritus sanctus, etc. » In tertia, objicit per unam auctoritatem, quae maxime videtur esse contra eum, et solvit, ibi, Q, « Alias quoque inducunt rationes, etc. »

In prima parte sunt tria capitula, quorum primum habet objectionem : secundum, solutionem, ibi, H, « His itaque respondemus, etc. » Tertium, confirmationem solutionis, sicut patet in Littera, ibi, K, « Ut autem certius fiat, etc. »

ARTICULUS X.

An charitas potest augeri, vel minui ?

Hic incidit quaestio difficilis de hoc quod hic supponitur : Charitas augetur. Et a Magistro dicitur, quod non essentialiter

augetur, sed nobis, vel in nobis. Omnes autem moderni fere dicunt contrarium.

Videtur autem, quod non augetur :

<--- Page Split --->

tem charitati additæ adesse, quæ moveret ipsam adhoc ut illi uniretur : et quæ est illa ? Si autem dicas, quod multiplicatur in se. CONTRA : Simplex in se non multiplicatur : sicut si millies multiplioctur punctum, non efficiet magnum : ergo charitas non hoc modo augetur.

Si propter hoc dicatur, quod charitas non augetur. CONTRA :

ULTERIUS quæritur in hac parte, Utrum possit minui ? et videtur quod sic : quia contraria sunt circa idem : sed augmentum et diminutio sunt contraria : ergo videtur, quod si chartas augetur, quod etiam possit diminui.

SED CONTRA : Nihil diminuitur nisi ab Sed contra aliquo diminuente ipsum : si ergo charitas diminuitur, erit aliquid diminuens eam : aut ergo Deus, aut voluntas in qua est, aut peccatum. Constat, quod nec Deus, nec voluntas : quia Deus dat et auget eam, et voluntas, habet eam. Si autem peccatum diminuit : aut veniale, aut mortale. Non veniale : quia non attingit eam, quia non est in superiori parte animæ : nec mortale, quia non potest stare cum ipsa in eodem : omne autem diminuens est cum diminuto in eodem : ergo non diminuitur.

Si dicas, quod augetur, et tamen non diminuitur, eo quod augmentum insit ei per naturam : hoc nihil est : quia contrarium quod inest per naturam, semper est uno modo, ut calor in igne, et non major, nec minor nisi per accidens : augmentum autem inest charitati, ita quod de minori efficitur major : et si rediret ad priorem quantitatem, diceretur diminuta charitas.

SOLUTIO. Dicendum, quod hæc quæstio una est et ejusdem rationis in augmento omnium virtutum : concedo autem simpliciter, quod augetur charitas per additionem essentiae ad essentiam : et bene videtur mihi in hac parte Magi-, ster falsum dixisse.

AD PRIMUM ergo dicendum, quod est simplex in continuo habens positionem, et hoc additum alii nihil efficit majus : et est simplex in discreto habens ordinem, et hoc additum alii facit discretionem pluralitatis : exemplum primi est punctum, secundi autem unitas. Est etiam simplex quod non habet extensionem molis, sed virtutis : et hoc additum alii

<--- Page Split --->

facit magis in essentia et virtute, et non mole.

tamen major meretur augmentum praemii.

Ad aliud dicendum eodem modo, quod non est simile de puncto : quia punctum puncto est aequale : sed essentia addita charitati, et cui additur, non necessario est aequalis, sed minor.

Ad aliud dicendum, quod jam dixi, quod augetur additione.

Ad hoc autem quod quaeritur de virtute unitiva, dico quod seipsis sibi uniuntur in voluntate quae est proprium subjectum utriusque, sicut ignis igni in loco ignis : et ipsa speciei identitas in addito et in eo cui fit additio, facit facilem transitum unius in aliud.

Ad aliud dicendum, quod licet minima charitas sufficiat resistere, non tamen sufficit æque faciliter : unde sicut natura non tantum dat speciem materiae, sed etiam speciei fortificationem propter alterationes sequentes : ita est in gratia : non quod gratia parva etiam debilis sit respectu peccati, sed quia subjectum ejus debile est : et ideo oportet, quod multum fortificetur habitu informante. Similiter licet minimæ charitati debeatur regnum,

Ad 10 quod ulterius quaeritur, Si diminui potest ? Dicendum, quod non : et bene concedo, quod non valet illa solutio quam quidam dant, eo quod augmentum sibi sit naturale, charitatem diminui non posse : sed sicut probat objectio, ideo non diminuitur, quia nihil est diminuens eam : sed aliquid destruens, vel augens invenitur.

Nota tamen, quod charitas proficit quatuor modis, scilicet quoad radicationem in subjecto ex diuturnitate, quoad facilitatem operandi secundum eam, ex consuetudine affectionum et operum charitatis, quoad numerum meritorum ex multitudine operum, et quoad modum fervoris ex actuali consideratione beneficiorum Dei : sicut novitii quandoque plus fervent aliis, ex eo quod actualiter et de novo moventur circa beneficia Dei : et id quod de novo movet, plus provocat fervorem. Præter istos quatuor modos est augmentum ejus proprium per additionem, etc.

K. Auctoritate confirmat utramque responsionem.

Ut autem certius fiat quod diximus, auctoritate confirmemus, quod Spiritus sanctus magis ac minus percipiatur et homini augeatur, et non habenti dētur, et habenti detur ut plus habeatur, Augustinus ostendit super Joannem 1, dicens : Sine Spiritu sancto constat nos Christum non diligere, et ejus mandata servare non posse : et id nos posse atque agere tanto minus, quanto illum percipimus minus : tanto vero amplius, quanto illum percipimus amplius. Ideoque non solum non habenti, verum etiam habenti non incassum promittitur : non habenti quidem, ut habeatur : habenti autem, ut amplius habeatur. Nam si ab alio minus, et ab alio amplius non haberetur, sanctus Eliseus sancto Eliae non diceret : Spiritus qui est in te,

<--- Page Split --->

duplo sit in me 1 : Christo autem qui est Dei Filius, non ad mensuram datus est Spiritus 2. Neque enim sine gratia Spiritus sancti est mediator Dei et hominum homo Christus. Quod enim est unigenitus Dei Filius æqualis Patri, non est gratiae, sed naturæ. Quod autem in unitatem personæ unigeniti assumptus est homo, gratiae est, non naturæ. Cæteris autem ad mensuram datur, et datus additur, donec unicuique pro modo suæ perfectionis propria mensura compleatur. Ecce expresse habes, quod Spiritus sanctus magis et minus datur vel accipitur, et homini datus augetur, et habenti et non habenti datur : quia Spiritus est charitas quæ non habenti datur, et in habente augetur et proficit. Imo, ut verius et magis proprie loquar, homo in ea proficit, et deficit aliquando : et tunc ipsa dicitur proficere, vel deficere : quæ tamen nec proficit, nec deficit in se, quia Deus est. Unde Augustinus in Homilia IX super epistolam Joannis, ait : Probet se quisquam quantum in illo profecerit charitas, vel potius quantum ipse in charitate profecerit. Nam si charitas Deus est, nec deficit, nec proficit. Sic ergo in te proficere dicitur charitas, quia tu in ea proficis. Ecce quomodo intelligendum sit, cum dicitur Spiritus sanctus augeti in nobis, quia nos in eo scilicet proficimus. Sic et alia hujusmodi.

L. Quod aliqui dicunt Spiritum sanctum non esse, charitatem qua diligimus Deum et proximum.

Supra dictum est, quod Spiritus sanctus charitas est Patris et Filii, qua se invicem diligit 3 et nos : et ipse idem est charitas quæ diffunditur in cordibus nostris 4, ad diligendum Deum et proximum. Horum alterum omnes Catholici concedunt, scilicet quod Spiritus sanctus sit charitas Patris et Filii. Quod autem ipse idem sit charitas qua diligimus Deum et proximum, a plerisque negatur. Dicunt enim, Si Spiritus sanctus charitas est Patris et Filii et nostra, eadem ergo charitas est qua Deus diligit nos, et qua nos diligimus eum. Hoc autem Sanctorum auctoritates negare videntur. Dicit enim Augustinus in libro de Spiritu et littera : Unde est dilectio, nisi unde et ipsa fides, id est, a Spiritu sancto ? Non esset

<--- Page Split --->

enim in nobis, nisi diffunderetur in cordibus nostris per Spiritum. Charitas autem Dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non qua nos ipse diligit, sed qua nos facit dilectores suos. Sicut justitia Dei dicitur, qua nos justi ejus munere efficimur : et Domini salus, qua nos salvat : et fides Christi, qua nos fideles facit '. His verbis videtur monstrari distinctio inter charitatem, qua nos Deus diligit, et qua nos diligimus. Et sicut justitia nostra dicitur Dei, non quod ipse sit ea justus, sed quia ea nos justos facit, similiter et fides, et salus : sic videtur dicta Dei charitas quae est in nobis, non quod ipse ea diligat, sed quia ea nos diligere facit. De hoc etiam idem Augustinus in libro XV de Trinitate ait : Cum Joannes commemorasset Dei dilectionem, non qua nos eum, sed qua ipse dilexit nos, et misit Filium suum liberatorem pro peccatis nostris 2. Ecce et hic videtur manifeste dividere dilectionem qua nos diligimus Deum, ab ea qua ipse diligit nos. Si ergo, inquiunt, Spiritus sanctus dilectio est qua Deus diligit, et qua nos diligimus, duplex dilectio est, imo duo diversa est, quod absurdum et a veritate longe est. Non est ergo dilectio qua diligimus, sed qua Deus tantum diligit nos.

M. Responsio ad prædicta, determinans auctoritates.

His respondemus prædictarum auctoritatum verba determinantes hoc modo, Charitas Dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non qua ipse nos diligit, sed qua nos diligere facit, etc. His verbis non dividitur nec diversa ostenditur charitas qua Deus nos diligit, ab ea qua nos diligimus : sed potius cum sit una et eadem charitas, et dicatur ipsa Dei charitas, et diversis de causis et rationibus Dei charitas appellari in Scriptura ostenditur.·Dicitur enim Dei charitas, vel quia Deus ea diligit nos, vel quia nos ea suos dilectores facit.

<--- Page Split --->

N. Determinatio primae auctoritatis.

Cum ergo ab Apostolo dicitur charitas Dei diffundi in cordibus nostris 1, non est dicta charitas Dei qua diligit nos, sed qua facit nos diligere, id est, non ibi appellatur charitas Dei, eo quod Deus nos ea diligit, sed eo quod nos ea sui dilectores facit. Et quod ea ratione posset 2 dici charitas Dei, quia nos ea diligere facit, ex simili genere locutionis ostenditur: sicut dicitur justitia Dei qua nos justificat, et Domini salus qua nos salvat, et fides Christi qua nos fideles facit.

O. Determinatio secundae.

Similiter et aliam exponimus auctoritatem, ubi ait dilectionem Dei commemorari, non qua nos eum, sed qua ipse dilexit nos: ac si diceret, commemorat dilectionem Dei, non secundum quod ea nos diligimus Deum, sed secundum quod ipse ea diligit nos.

P. Aliud objiciunt.

Sed aliud est, inquiunt, quod magis urget. Dixit enim supra Augustinus 3, quod dilectio est a Spiritu sancto, a quo fides. Sicut ergo fides non est Spiritus sanctus a quo est, ita nec charitas. Quomodo ergo Spiritus sanctus est, si ab ipso est? Nam si ab ipso est, et ipse est: ergo Spiritus sanctus a seipso est. Ad quod dicimus, Spiritus sanctus quidem a seipso non est, sed tamen a seipso datur nobis, ut supra dictum est, dat enim seipsum nobis Spiritus sanctus. Et ex hoc sensu dictum est, quod charitas ab ipso est in nobis, et tamen ipsa Spiritus sanctus est. Fides autem est a Spiritu sancto, et non est Spiritus sanctus: quia donum vel datum solummodo est, non Deus dans.

<--- Page Split --->

Q. Quod alias inducunt rationes et auctoritates ad idem probandum.

Alias quoque inducunt rationes ad idem ostendendum, scilicet quod charitas non sit Spiritus sanctus, quia charitas affectio mentis est et motus animi, Spiritus sanctus sanctus vero non est affectio animi vel motus mentis, quia Spiritus sanctus immutabilis est et increatus: non est ergo charitas.

R. Quod charitas est motus vel affectio animi.

Quod autem charitas sit affectio animi, et motus mentis, auctoritatibus confirmant. Dicit enim Augustinus in libro III de Doctrina Christiana : Charitatem voco motum animi ad fruendum Deo propter ipsum, et se ac proximo propter Deum 1. Idem, in libro de Moribus Ecclesiæ Catholicæ, tractans illud verbum Apostoli, Nec mors nec vita poterit nos separare a charitate Dei 2 : Charitas Dei, inquit, dicta est virtus quæ animi nostri rectissima affectio est, quæ conjungit nos Deo, qua eum diligimus 3. Ecce his verbis exprimitur, quod charitas est affectio et motus animi : ac per hoc non videtur esse Spiritus sanctus.

S. Responsio determinans auctoritates.

Ad quod dicimus hoc ita dictum esse, sicut dicitur, Deus spes nostra et patientia nostra, quia facit nos sperare, et pati : ita charitas dicitur esse motus sive affectio animi, quia per ea movetur et afficitur animus ad diligendum Deum. Non autem mireris si charitas, cum sit Spiritus sanctus, di-

<--- Page Split --->

catur motus mentis : cum etiam in libro Sapientiæ dicatur de spiritu sapientiæ, qui attingit a fine usque ad finem 1, qui est actus mobilis, certus, incoinquinatus. Quod non ideo dicitur, quod sapientia sit mobile aliquid vel actus aliquis, sed quia sui immobilitate omnia attingit, non locali motu, sed ut ubique semper sit, et nusquam inclusa teneatur. Sic ergo charitas dicitur motus animi, non quod ipsa sit motus vel affectio vel virtus animi, sed quia per eam quasi esset virtus, afficitur mens et movetur. Sed si charitas Spiritus sanctus est, qui operatur in singulis prout vult 2, cum per eum mens hominis afficiatur et moveatur ad credendum, vel sperandum, et hujusmodi, sicut ad diligendum : quare non sic dicitur charitas motus vel affectio mentis ad credendum, vel sperandum, sicut ad diligendum? Ad quod sane dici potest, quia aliquos actus atque motus virtutum operatur charitas, id est, Spiritus sanctus mediantibus virtutibus quarum actus sunt, utpote actum fidei, id est, credere fide media, et 3 actum spei, id est, sperare media spe. Per fidem enim et spem prædictos operatur actus : diligendi vero actum per se tantum, sine alicujus virtutis medio operatur, id est, diligere. Aliter ergo hunc actum operatur quam alios virtutum actus. Ideoque differenter de hoc et de aliis loquitur Scriptura, quæ istum specialiter charitati tribuit. Est ergo charitas vere Spiritus sanctus. Unde Augustinus præmissum verbum Apostoli tractans in eodem libro 4, charitatem dicit esse bonum, quo nil melius est : et per hoc ipsam esse Deum significat dicens : Si nulla res ab ejus charitate nos separat 5, quid esse non solum melius, sed etiam certius hoc bono potest? Ecce dicit, quia charitate nihil melius est. Charitas ergo Spiritus est qui Deus est, et donum Dei sive datum : qui dividit singulis fidelibus dona, nec ipse dividitur, sed indivisus singulis datur. Unde Augustinus ubi Joannes dicit, non ad mensuram Christo dari spiritum, ait : Cæteris vero dividitur, non quidem ipse Spiritus, sed dona ejus 6.

<--- Page Split --->

eodem cap. K, « Obsecro ut fiat in me duplex spiritus tuus 2 » secundum intellectum Litteræ.

ARTICULUS XI.

Utrum Christo datus est spiritus non ad mensuram, ita quod gratia ejus sit infinita ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, cap. K, « Christo autem qui est Dei Filius, non ad mensuram datus est spiritus. » Ergo videtur, quod gratia ejus sit infinita, quod falsum est.

SOLUTIO. Gratia in se finita est: sed attingit per unionem divinitatem in opere: quia agens in gratia est Deus et homo: et ideo ratione unionis potest dici infinita: et hoc probatum et exemplatum est infra 1.

Dicendum, quod in Elia duplex fuit spiritus ad prophetiam, et miracula: et hunc petivit Eliseus, non ut duplum haberet quam Elias habuit. Secundum autem quod hic inducitur, tunc Spiritus ad unum fuit in Christo, hoc est, ad virtutes: in nobis autem duplicatur non in quantitate, sed in effectu: quia est in nobis ad virtutes, et ad pulsionem peccati.

In illa autem solutione, qua Magister solvit ultimam auctoritatem, ubi dicit, cap. S, circa medium, « Ad quod sane dici potest, quia aliquos actus, etc., » Magister aperte petit quod est in principio: quia idem est in quaestione quod ipse supponit in solutione.

ARTICULUS XII.

Quid intelligitur per hoc quod dicitur per Eliseum, Sit in me spiritus tuus duplex ?

Deinde quaeritur de hoc quod dicit, in

1 Vide infra, III Sententiarum, Dist. XIII.

2 IV Regum, 11, 9.

<--- Page Split ---> DISTINCTIO XVIII.

A. An concedendum sit, quod per donum dentur dona?

Hic quaeritur, Cum Spiritus sanctus per quem dividuntur dona, ipse sit donum, utrum concedendum sit quod per donum dividantur ac dentur dona? Ad quod dicimus, quia per donum, quod est Spiritus sanctus, singulis propria dividuntur, et ipsum communiter omnes boni habent. Unde Augustinus in libro XV de Trinitate ait: Per donum quod est Spiritus sanctus, in commune omnibus membris Christi multa dona, quae sunt quibusque propria, dividuntur. Non enim singuli quique habent omnia, sed hi illa, alii alia: quamvis ipsum donum a quo cuique propria dividuntur, omnes habeant, id est, Spiritum sanctum 1. Ecce aperte dicit per donum dona dari 2.

DIVISIO TEXTUS.

« Hic quaeritur, Cum Spiritus sanctus, etc. »

Peracto tractatu de duplici processione Spiritus sancti, agit Magister hic de relatione determinante Spiritum sanctum secundum rationem suae processionis. Sicut enim filiatio ex ratione processionis, quae est generatio, determinat Filium: ita donum esse ex ratione processionis quae est spiratio amoris, determinat Spiritum sanctum: et de hoc agit hic Magister.

Et continetur tota pars ista in hac distinctione quae dividitur in tres partes :

in quarum prima determinat Magister rationem doni, hoc est, qualiter hoc nomen convenit Spiritui sancto. In secunda, tangit probationem, quod hoc nomen habet ex ratione processionis, ibi, G, « Et notandum, quod sicut Filius nascendo accepit, etc. » In tertia, concludit ex ratione nominis, quod per hoc nomen donum refertur ad Patrem et ad Filium: sed per hoc nòmen datum, non tantum comparatur ad Patrem et Filium dantes, sed etiam ad nos qui accepimus, et noster vocatur, ibi, L, « Et secundum hoc quod sempiterne donum est, refertur ad Patrem et Filium, etc. »

In prima parte harum partium sunt tria, in quorum primo quaeritur, Utrum per donum dentur dona ? In secundo, quare dicatur donum et datum, ibi, B,

<--- Page Split --->

« Præterea diligenter considerandum, etc. » In tertio tangit, quod ex proprietatate æterna habet quod sit 'donum, sed non quod sit datum, ibi, E, « Donum vero dicitur non ex eo tantum, etc. » Per hoc patet sententia.

ARTICULUS I.

Utrum per donum quod est Spiritus sanctus, omnia alia dona donantur?

influentiam causæ super Filium, quod falsum est, ut videtur, quia Spiritus est a Filio, et non e converso.

Incidit autem hic dubium circa primum capitulum, {Utrum per donum dentur dona?

Videtur autem, quod non : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod Spiritus sanctus est donum in quo alia dona donantur : et in hoc dono dantur dona. Et ratio hujus est, quia quidquid aliquis alicui gratuito et liberalter dat, primo ante illud dat ei amorem, et in illo postea communicat ei de bonis suis, et dat ei et se, et quidquid dat.

DICENDUM ergo ad primum, quod non est alterationis alteratio, hoc est, quod alteratio sit ad alterationem ut ad terminum motus, quia sic numquam esset quiescere, et sic etiam non est mutationis mutatio : sed frequenter unus motus causa est alterius, et una alteratio causa est alterius. Sic dico hic, quod primum donum causa est omnium aliorum, ut dictum est : quia in primo dono datur nobis amor Dei, qui est Spiritus sanctus, qui donum vocatur ab æterno.

Ad aliud dicendum, quod hoc non abbit in infinitum : quia sicut in causa motuum statur in primo motu qui est causa omnium inferiorum, ita in donis statur in primo dono quod est causa omnium secundorum.

Ad aliud dicendum, quod non omnia dona donantur in dono alio a se : quia primum donum datur in seipso : quia ipsum est amor gratuitus in quo et ipse et omnia alia secunda dona dantur.

Ad hoc autem quod contra objicitur, dicendum quod donum primum seipso se influit, non tamen habet causalitatem respectu sui : quia Spiritus sanctus scip-

<--- Page Split --->

so dat se, et mittit se : sed non per hoc tollitur generatio vel causalitas influendi super omnia dona creata.

Ad 4 Ad aliud dicendum, quod Filius datur in eo quod natus et factus est : et in eo quod sic datus est, datus est in hoc dono quod appropriate est Spiritus sanctus, sicut Magister determinat in III sententiarum : unde, Joan. III, 16 : Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret. Filius autem secundum aeternam generationem non habet rationem doni, quia sic non est a Spiritu sancto : sed temporalis ejus generatio a Spiritu et in Spiritu sancto est.

possibile ponatur Spiritus sanctus non esse, sequitur quod Pater et Filius non mittant et dent amorem personalem, in quo omnia alia dona dentur : sed sequitur, quod in amore essentiali dentur dona, cui non convenit mitti, nec procedere temporaliter ab ipsis, sicut nec essentia convenit. Unde non sequitur, quod aliquid accipiant a Spiritu sancto, sed quod tunc non mittent amorem, nec procedit amor temporaliter : quia quod processio temporalis in se claudit æternam, hoc est ex proprietate personali Spiritus, non ex aliquo defectu essentia divina.

Ad 5 Ad aliud dicendum, quod si per im-

B. Utrum eadem ratione Spiritus sanctus dicatur donum, et datum sive donatum ?

Præterea diligenter considerandum est cum Spiritus sanctus dicatur donum, et datum, utrum et eadem ratione utrumque nomen ei conveniat : quod utique videri potest.

C. Quare ita esse videtur?

Cum enim idem sit Spiritum sanctum dari, et Spiritum sanctum donari, ex eadem ratione videtur Spiritus sanctus dici datum et donum. Hoc etiam videtur Augustinus significare in libro XV de Trinitate, cum ait : Spiritus sanctus in tantum donum Dei est, in quantum datur eis quibus datur : apud se autem Deus est, etsi nemini datur1. Ecce aperte dicit Spiritum sanctum donum appellari, quia datur. Si autem ex eo tantum appellatur donum, quia datur, non ab æterno fuit donum, quia non datur nisi ex tempore.

<--- Page Split --->

D. Responsio quare datum sive donatum dicatur Spiritus sanctus.

Ad quod dicimus, quia Spiritus sanctus et donum dicitur, et datum sive donatum : sed datum sive donatum ex eo tantum dicitur, quia datur vel donatur, quod habet tantum ex tempore.

ARTICULUS II.

Utrum una sit ratio doni et dati ?

Deinde quaeritur supra secundum capitulum B, « Præterea diligenter considerandum, etc. »

Utrum una ratio sit doni, et dati ?

Videtur autem, quod sic : quia

SOLUTIO. Dicendum, quod donum proSolutio. prie convenit Spiritui sancto, et non datum, vel datio, vel etiam donatio : et causa hujus triplex est. Una est, quia donum nomen est, et significat substantam cum qualitate : qualitas autem doni donabilitas est quae ponitur circa id quod est donum, hoc est, Spiritus procedens ut amor : unde cum donabilitas quae est qualitas quae est principium intelligendi donum, non ponit nisi ordinem ad dandum, ipsum magis competit aeternitati, quam datum quod est participium et consignificat tempus. Similiter datio et donatio nomina sunt verbala, et ita actus temporales consignificantia, licet non consignificant tempora. Alia causa est, quod donum est datio irreddibilis, ut dicit Philosophus, et solus Spiritus sanctus sic datur ut numquam retribui possit propter sui potestatem. Unde, Psal. cxv, 12 : Quid retribuam Domino, pro omnibus quae retribuit mihi ? Tertia causa est, quia donum refertur ad gravult.

<--- Page Split --->

tuita, datum autem ad naturalia : et meliora sunt gratuita naturalibus : et ideo ratio doni magis competit optimo donorum omnium, quam ratio dati.

hic significatum, prius conveniat Spiritui sancto quam donum.

Ad 1. DICENDUM ergo ad primum, quod donum et datum non tantum differunt per potentiam et actum, sed etiam rationibus dictis.

Praeterea, Illa potentia quae est in dono, sicut dicit Magister, non est potentia respectu doni, hoc est, quod aliquid sit deficiens de perfectione doni, sed est tantum respectu actus ad alterum, id est. ad recipientem istam comparationem : et ideo ille actus qui significatur in dato, non est ut sibi adveniens, in quo scilicet ipsum donum efficiatur vel perficiatur in actu : sed potius in quo per ipsum donum perficiatur recipiens ipsum. Unde illa objectio non procedit nisi de potentiis naturalibus quae perficiuntur suis actibus advenientibus sibi, ad quos etiam diffiniuntur.

Ad 2. Ad ALIUD dicendum, quod actus qui est formae perfectio, nobilior est potentia et habitudine talis potentiae, et talis actus non se habent donum et datum : sed potius donum est ipsa summa perfectio, et actus dandi qui exspectatur, est actus respectu alterius, hoc est, respectu suscipientis ipsum donum ad sui perfectionem : si enim adveniret ille actus dono ut potentiae, oporteret quod mutaret aliquid in illo, quod est absurdum. Unde per ipsum magis advenit donum ad suscipientem, et mutat ipsum in melius.

Ad 3. Ad ALIUD dicendum, quod licet in nobis distinguantur gratuita a naturalibus, tamen in Deo dante non est sic : omnia enim dat in uno dono gratuito quod est Spiritus sanctus, sicut etiam omnia facit uno verbo quod est Filius.

Ad 4. Ad ALIUD dicendum, quod datio non cadit in diffinitione doni secundum quod convertitur cum dato, prout hic accipitur a Magistro : sed prout est nomen universale, et abstrahit a ratione doni, et dati : et sic non sequitur, quod datum ut

ARTICULUS III.

An proprium sit Spiritui sancto esse donum ?

Deinde obj'citur super primum principium quarti capituli D, ibi, « Quia spiritus sanctus et donum dicitur, et datum sive donatum, etc. »

<--- Page Split --->

verso : ergo videtur, quod si Spiritus sanctus est proprie donum, quod ratio doni numquam possit alii convenire : sed hoc falsum est : quia quod datur gratis et irreddibiliter, donum est, sicut determinatum est in praecedenti quaestione : Filius datus est gratis et irreddibiliter : ergo est donum.

quens processionem, vel intentionem generalem, sed est consequens processionem in specie,quae spiratio est : quae spiratio ex vi spirativa (ut diximus supra) immediate producit amorem : sed si acciperetur processio secundum generalem intentionem, tunc verum esset, quod esset consequens secundum intellectum.

1 contra.

SED CONTRA :

Solutio.