EXPOSITIO TEXTUS.

Et si aliquis videns Deum, etc.

Et hoc concedimus, et rationes ad hoc concedimus.

Ad primum vero dicendum, quod cum objectum sit proportionatum alicui potentia, Deus non potest dici proprie objectum intellectus creati : non enim est possibile alicui intellectui, quod recipiat in se formam ipsius, et ideo quilibet intellectus creatus deficit a cognitione perfecta ipsius. Quod autem objicit, quod illud quod non habet harmoniám, non vincitur objecto : dicendum quod vetum est de victoria dissolutionis proportionis organorum sensuum, sed intellectus Angeli non corrumpitur lumine divino : sed vincitur, quia deficit a comprehensione tanta claritatis. Et similiter dicendum etiam ad secundum.

Ad tertium dicendum, quod manifesta naturae dicuntur a Philosopho principia entium, quae sunt inter nos, et habent proportionem ad lumen intellectus : unde in eis non causatur tenebrositas ex eminentia, sicut est in divina cognitione, sed tantum ex adjunctis, ut dictum est ; et ideo non est simile.

Deinde confirmat solutionem suam per experimentum videntium Deum, dicens quod et si aliquis videns quidem Deum, intellexit quod vidit, non ipsum scilicet Deum, vidit, sed aliquid eorum, id est, de numero eorum qua sunt ejus, id est, qua sunt ab ipso, qua existunt et cognoscuntur, id est, qua sunt coordinata aliis existentibus et cognoscibilibus.

<--- Page Split --->

DUBIUM.

EXPOSITIO TEXTUS.

Sen cum illud quod est ab ipso, sit effectus ejus, videtur quod Deus non possit in se videri, sed tantum in effectibus suis: et hoc est contra Apostolum, I ad Cor. xiii, 12: Videmus nunc per speculum in ænigmate : tunc autem facie ad faciem. Et ideo Joan. in canonica sua prima dicit : Videbimus eum sicut est1.

Ad hoc dicendum, quod hoc quod dicitur quod videns Deum non vidit ipsum, intelligendum est secundum aliquid quod est ipsius videntis, vel quia non determinate, sed tantum confuse et deficienter, ut dictum est : et hoc est verum tam in via quam in patria. Quod vero dicit, sed aliquid eorum quæ sunt ejus, intelligendum est quantum ad principium cognitionis, quæ quidem incipit semper ab aliquo effectu ejus, vel in quo videt sicut in speculo, vel sub quo videt sicut sub lumine : sed intellectus figitur in ipso Deo sicut in termino visionis : quia intellectus accipiens effectus ejus, profundat se in ipso, et videt ipsum Deum.

Unde subdit :

Ipse autem super mentem, etc.

Ipse autem, Deus scilicet, supercollocatus super mentem et super substantiam, quia non coordinatus existentibus, neque cognoscibilibus, in ipso universaliter non cognosci, neque esse, id est, ex hoc ipso quod non perfecte cognoscitur neque secundum aliquem modum aliorum cognoscitur, super mentem, id est, sicut supra mentem existens, et ex hoc quod non habet esse per modum aliorum, supersubstantialiter, id est, super omne esse. Quasi dicat : Non negatur ab eo esse et cognosci propter suum defectum, sed propter eminentiam.

Et perfecta ignorantia secundum melius, id est, in hoc quod aliquis cognoscit se proficere et deficere a comprehensione ejus propter sui melioritatem, est cognitio ejus quæ est super omnia quæ cognoscuntur, scilicet Dei. Et sic patet, quod non vult quod nullo modo videatur Deus, sed quod in ipsa sui ignorantia videtur.

<--- Page Split ---> EPISTOLA II

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Eidem Caio.

Eidem Caio monacho.

SYNOPSIS EPISTOLÆ :

Explicat quo sensu dicatur Deus esse supra principium divinitatis et bonitatis, scilicet participatae et creatae.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Quomodo quidem est super omnia, et super thearchiam est et super boni principatum ? Si deitatem et bonitatem intellexeris, id quod est usus benefici et deifici doni, et non imitabilis imitationem et superdei et superboni, secundum quam deificamur et boni effici-

Quomodo qui est supra omnia, etiam supra principium divinitatis et supra principium bonitatis exsistit ? Si divinitatem et bonitatem intelligas, rem ipsam deifici et bonifici doni, et inimitabilem inimitatiorem supraquam Dei et supraquam boni, secundum quam

<--- Page Split --->

mur. Etenim si hoc principium sit deificandi et bonos faciendi deificatos et bonos factos, qui est superprincipalis omni principio, ita ut supra praedictam deitatem et bonitatem est, sicut thearchiam et boni principatum : in quan tum non imitabilis et incomprehensibilis, excedit imitationes et habitudines et imitantium et participantium.

deificamur et boni efficimur. Etenim cum hoc etiam principium sit deificationis ac bonificationis eorum qui deificantur et boni efficiuntur, qui est omnis principii supraquam principium, etiam sic dicta divinitate ac bonitate, tamquam principium divinitatis, et principium bonitatis superior exsistit ; in quantum inimitabilis et incomprehensus, antecellit inimitationibus et comprehensionibus, et eis qui imitantur et participes fiunt.

et super thearchiam, id est, super principalem deitatem, quomodo est super boni principatum, id est, super principium omnium bonorum, cum ipse sit principalis deitas, et principalis bonitas.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Quomodo qui est super omnia et super thearchiam, etc.

DUBIUM.

Hæc est epistola secunda Dionysii, in qua respondet quæstioni ejus de esse divino, et occasionatur ejus quæstio ex verbis Dionysii in libro de Divinis nominibus, ubi dixit, quod « Deus est super « divinitatem principalem, et super bo- « nitatem principalem : » videtur enim, quod si Deus est thearchia, et ipse sit super thearchiam, quod sit super seipsum.

Dividitur ergo ista epistola in duas partes. In prima ponit quæstionem : in secunda, responsionem, ibi, Si deitatem, etc.

Quærit ergo primo Caius, quomodo Deus qui est super omnia, id est, in esse,

SED VIDETUR, quod objectio Caii procedat :

<--- Page Split --->

dicit Hugo de sancto Victore, « Deus dei- « ficat et beatificat omnes seipso, et non « alio : » ergo si est super principalem deitatem, Deus erit supra seipsum.

EXPOSITIO TEXTUS.

Si deitatem, etc.

Si dicatur, quod aliquid aliud est deificans sicut dispositiones. Contra :

Sed dicendum, quod aliquid est principium deificationis dupliciter, scilicet effective, et sic solus Deus est principium deificans : est etiam aliud deificans formaliter, sicut ipsa participatio deitatis assimilans Deo, vel per gratiam, vel per gloriam, et hoc est aliud quam Deus. Si igitur thearchia dicatur principium deificans effective, sic Deus non est super thearchiam, sed solum super thearchiam quae est principium formaliter beatificans : et secundum hoc procedit solutio Dionysii : et per hoc patet solutio ad omnia objecta.

Dicit ergo, quod cum Deus dicitur esse super omnem bonitatem et deitatem, si intellexeris bonitatem et deitatem, id quod est usus benefiei et deieiei doni, id est, ipsam participationem divini muneris, qua formaliter efficiuntur dii et boni : et sic intelliges per eamdem imitationem ipsius superdei et superboni non imitabilis, id est, naturam ipsam formalem quam imitamur, secundum quam effieimur formaliter boni, et deificamur, nullum accidet inconveniens, supponendum est. Et hoc probat : quia cum ipse Deus excedat omne principium, erit etiam super bonitatem et deitatem formalem, quae dicuntur principalitatis nomine in quantum sunt principia formalia : et hoc convenit, quia cum ipse non sit perfecte capacitibilis, vel comprehensibilis, neque imitabilis, excedit omnes participationes imitantium ipsum : et haec sunt formalis deitas et formalis bonitas. Unde per ista patet, quod pars in qua solvit, dividitur in duas, scilicet in solutionem, et in probationem, quae probatio incipit, ibi, Etenim si hoc principium, etc. Et littera per se plana est.

<--- Page Split ---> EPISTOLA III

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

I'idem Caio monacho.

Eidem Caio.

SYNOPSIS EPISTOLÆ :

Quid significet vox ἐξαίφνης, seu repente, et quam vim habeat de Incarnatione pronuntia.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Subito est, quod est præter spem, et non ex apparente ad manifestum eductum. In benignitate autem secundum Christum, et hoc arbitror Theologiam significare 1, ex occulto super-

Repente est, quod præter spem, et ex eo quod hucusque obscurum erat, profertur in lucem. In Christi autem humanitate, arbitror hoc etiam sermonem divinum voluisse insinuare,

<--- Page Split --->

substantiali ad nostram manifestationem humane substantiam factum pervenisse. Occultus autem et post manifestationem : aut, ut divinius dicam, et immanifestationem. Et hoc enim Jesu absconditum est, et nullo sermone, nulla mente quod secundum ipsum est eductum, est mysterium, sed et dictum ineffabile manet et intellectu ignotum.

ex abdito suprasubstantialem illum in conspectum nostrum humanitus substantiatum prodiisse. Attamen occultus etiam est post ipsam manifestationem ; aut, ut divinius dicam, in ipsa manifestatione : etenim hoc Jesu mysterium occultum est, nec ullo sermone vel intellectu expressum ; quinimo dum profertur, arcanum ; et dum intelligitur, ignotum manet.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

venit. Huic ergo quaestioni respondet Dionysius in hac epistola : et quia in responsione oriebatur alia quaestio, ideo illi quaestioni respondet in secunda parte epistolae, ibi, Occultus autem, etc.

Subito est, quod est praeter spem, etc.

Prima pars autem dividitur in duas. In prima diffinit ly subito. In secunda adaptat ad propositum, ibi, In benignitate autem secundum Christum, etc.

Dicit ergo primo, quod illud dicitur subito fieri et esse, quod est praeter spem, et quod educitur de non apparente, id est, ex occulto ad manifestum : sicut dicitur, aliquis subito venit, cujus adventus non exspectabatur, qui manifestatur nobis per praesentiam suam, qui prius non apparebat in sua absentia.

In superioribus epistolis respondet Dionysius quaestionibus Caii monachi de divinitate : nunc incipit respondere quastionibus ejus de Christi Incarnatione, et hoc in duabus epistolis, in quarum prima respondet quaestioni factae de Incarnatione quantum ad ipsum fieri : in secunda quaestioni de Incarnatione quantum ad factum esse, quae incipit, ibi (epist. IV), Quomodo dicis, etc.

Quaestio prima occasionabatur, Malach. III, 1 : Statim veniet ad templum suum Dominator, etc. Pro quo habet Graeca littera quae est septuaginta interpretum, « Et subito veniet. » Videbatur enim Caio de hoc esse dubitandum : quia quod per longa tempora differtur, non dicitur subito accidere : sed Christi Incarnatio fuit longo tempore post illam prophetiam : ergo non subito

Deinde dicit : Et hoc arbitror Theologiam, id est, sacram Scripturam significare in benignitate secundum Christum, et materialiter sumatur, id est, in benigna Christi Incarnatione, quando dicit eam subito affuturam, id est, ipsum Christum, factum substantiam humane, id est, factum in natura humana, supervenisse ex occulto supersubstantiali, id est, ex occulto divinitatis, ad nostram manifestationem, qua nobis vel in nostra natura visibilis apparuit : « Eo enim est « missus et venit, quo factus, » ut dicit Augustinus.

<--- Page Split --->

Damascenus ; quia sciens refertur ad suppositum, secundum quod actus suppositorum sunt : si ergo acciperet aliquid ut subitum, tunc ipsum suppositum æternum divinæ acciperet aliquid subitum : hoc autem est impossibile : ergo Christo non fuit aliquid subitum.

Ad oppositum :

Hic sunt duo dubia.

Primo, Utrum in Christo fuerit aliquid subitum ?

Secundo, Utrum Incarnatio ejus fuerit subita ?

m 1. Circa primum sic proceditur.

Sed dicendum, quod subito tribus modis sumitur. Uno enim modo dicitur illud subito, quod est in nunc temporis, sicut generatio vel quilibet terminus motus dicitur subito esse. Alio modo dicitur subito, quod fit quidem in tempore, sed imperceptibili propter brevitatem, sicut motus sagittæ. Tertio modo dicitur subito aliquid, non ex parte temporis, sed ex parte cognitionis, quando scilicet aliquid apparere incipit, vel secundum sensum, vel secundum intellectum quod prius non exspectabatur, neque inquirebatur : sicut dicitur, quod venerunt subito dolores partus non præexspectati : et sic diffinitur hic subito. Primis igitur duobus modis potuit esse aliquid subito in Christo, sed tertio modo non, sicut probant quatuor primæ rationes : unde eas concedimus.

Ad quintum dicendum, quod secundum unam viam solutionis dicitur Christus profecisse sapientia, quia ad modum proficientis se habuit, dum sapientiam suam quam a principio conceptionis perfectam habuit, magis ac magis manifestavit ad instructionem hominum, et laudem Dei.

<--- Page Split --->

Vel aliter dicamus et melius, quod non profecit sapientia per incrementum habitus sapientiae, sed per experientiam particularium sensibilium, dum aliquid sensibili cognitione acciperet quod prius expertus non fuerat : ex tali autem experimento in addiscente generatur scientia : non autem sic fuit in Christo, sicut nec in scibilibus generatur habitus scientiae experimento sensibilium : quia duae qualitates ejusdem rationis non possunt esse in eodem, sicut nec duae albedines.

Ad ultimum dicendum, quod passio tristitiae non fuit in Christo prout dicitur secundum privationem praeviae conceptionis in patiente, quia ipse totum praevidit quod passus est : sed fuit in Christo passio secundum quod dicit privationem more : dicitur enim passibilis qualitas, quæ diu manet, passio autem quæ non manet, sed facile transit : proposasio vero adhuc minus habet, quia solum tangit et non manet : tristitiae enim motus solum tangebat Christum, sed quid naturale erat non deducens neque obtenebrans in aliquo rationem, sed ordinata erat ab ipsa ratione.

aliquid exspectatur secundum ordinem gratiae tantum, et sic Incarnatio Christi fuit tantum exspectata. Sed spes naturae dicitur, quando aliquid exspectatur secundum ordinem principiorum naturalium, et secundum hoc Incarnatio Christi praeter spem et subita est.

Ad secundum dicendum, quod quamvis Deus operetur occulte in omni opere naturae, cum tamen operetur per principia aliqua nobis apparentia, in quibus praecognitiones et prae xspectationes rerum possumus accipere, propter hoc non dicuntur subita.

EXPOSITIO TEXTUS.

Occultus autem, etc.

C CIRCA secundum sic proceditur.

Sed dicendum ad primum, quod spes ponitur hic large pro exspectatione : dicitur autem exspectatio vel spes dupliciter, scilicet gratiae, et naturae, sicut dicitur ad Rom. iv, 18, quod contra spem, in spem gratiae : dicitur enim spes gratiae, quando

Deinde facit antipophoram, respondens tacitæ questioni, quæ ex posita solutione videtur oriri : quia enim dixerat, quod venit Christus per Incarnationem de occulto ad manifestum, posset aliquis quærere, utrum post Incarnationem fuerit omnino manifestus ipse et sua unio et incarnatio. Et ad hoc respondet dicens, quod venit quidem ad manifestationem, occultus autem mansit et post manifestationem, aut, ut divinius dicam, et immanifestationem, id est, post Incarnationem, quæ manifestatio ipsius dicitur, quia per illam nobis visibilis apparuit, sed dignius dicitur immanifestatio, propter occultum unionis. Et hoc enim Jesu,

<--- Page Split --->

id est, ipsum etiam sacramentum Incarnationis Jesu Christi non solum mysterium divinitatis ipsius est absconditum, et mysteriam, id est, occultum, quod est secundum ipsum, scilicet Christum incarnatum, nullo sermone, nulla mente est eductum, id est, explicitum : sed et, id est, etiam dictum manet ineffabile, et intellectu manet ignotum : quia nec sufficienter dici, nec sufficienter intelligi potest.

DUBIUM.

Sed dicendum, quod humana natura in Christo potest dupliciter considerari, aut in se, et secundum quod est substantia quaedam, et sic est ejusdem rationis cum humana natura, quae est in aliis hominibus, et dici et effari potest : si autem consideretur secundum quod ipsa est alterum membrum unionis, « cum illa « compositio inexplicabilis sit, quae non « est partium ratio, » ut dicit Augustinus, quia divina natura non potest esse pars, cum omnis pars sit imperfecta, nec etiam humana natura, quia completa est, erit ineffabilis et non intelligibilis, quia inveniuntur in ea plura quae sunt contra principia, ex quibus accipimus rerum scientiam, scilicet quod sit unum suppositum divisarum naturarum, scilicet genere et specie differentium, et multa hujusmodi.

Ad primum ergo dicendum, quod dicitur secundum quid, et est simpliciter ineffabile, et hæc non sunt opposita.

Ad secundum dicendum, quod Hieronymus dicit generationem humanam, genealogiam, quae descendit a Patribus : et non loquitur de ipsa Incarnatione.

Ad tertium dicendum, quod naturam humanam in Christo, secundum quod consideratur ut alterum extremum unionis, circumincedunt proprietates divinae, quamvis non misceantur, et sic est supra alios homines, ut in sequenti epistola plenius patebit.

<--- Page Split ---> EPISTOLA IV

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Eidem Caio monacho.

Eidem Caio.

SYNOPSIS EPISTOLE :

Quod Christus et verus homo fuerit, et simul supernaturali ratione naturam humanam assumpserit Deus homo.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Quomodo dicis, Jesus qui est super omnia omnibus est hominibus substantialiter ordinatus. Non enim sicut causa hominum hic dicitur homo, sed sicut ipse secundum substantiam totam vere homo existens.

Quomodo, inquis, Jesus, cum sit omnibus superior, caeteris hominibus substantialiter aggregatus est? Non utique ut auctor hominum, hoc loco homo dicitur, sed in quantum est revera homo, secundum totam hominis substantiam. Nos autem Jesum non

<--- Page Split --->

Nos autem Jesum non humane diffinimus (neque enim homo est tantum, neque supersubstantialiter secundum quod homo tantum): sed secundum quod homo vere qui differenter est amator hominum super homines, et secundum homines ex substantia hominum, qui est supersubstantialis substantia factus. Est autem nihil minus supersubstantialitate superplenus, qui semper est supersubstantialis, videlicet hujus abundantia : et ad substantiam vere veniens, super substantiam est substantia factus, et super hominem operatur ea quae sunt hominis. Et monstrat Virgo supernaturaliter concipiens : et aqua instabilis, materialium et terrenorum pedum sustinens gravitatem,et non succedens, sed supernaturali virtute ad indiflusum consistens. Quid quidem aliquis reliqua existentia multa pertranseat? per quae divinius videns, super mentem cognoscit et ea quae sunt in benignitate Jesu affirmata, virtutem excedentis negationis habentia. Etenim, ut colligentes dicamus, neque homo erat, non sicut non homo, sed sicut ex hominibus ultra homines et supra hominem vere homo factus. Et reliquum non secundum Deum divina faciens, non humana secundum hominem, sed Deo homine facto, nova quadam Dei et hominis operatione nobis conversatus.

humanitus definimus, neque enim ille homo tantum est (quia nequaquam suprasubstantialis existeret, si solus homo foret) ; sed revera homo praecipuo quodam hominum amore captus supra homines, et secundum homines, ex hominum substantia, cum supra substantiam existeret, substantiam assumpsit. Verumtamen suprasubstantialitate supra modum plenus est, ut qui semper supra substantiam sit, abundantia quadam suprasubstantialitatis ; etiam ad substantiam vere veniens supra substantiam substantiatus est, et supra hominum conditionem gessit ea quae sunt hominis. Quod declarat et Virgo quae supra naturam parit : et aqua profluens, quae pedum ex materia terraque concretorum gravitatem sustinet, neque cedit ; sed virtute supernaturali, sine diffusione subsistit. Quid vero caetera, quae valde multa, quis memoret? in quae si divinus quispiam intueatur, supra mentem etiam cognoscet ea quae de humanitate Jesu affirmantur, excellentis quoque negationis virtutem continere. Nam, ut summatim dicamus, ne homo quidem erat, non quod non esset homo, sed quod ex hominibus natus, homines longe superaret, et supra hominem vere homo factus sit. Caeterum divina non qua Deus patrabat, neque humana quatenus homo gerebat ; sed quatenus erat Deus et homo, novam quamdam nobiscum conversando deivirilem operationem exhibebat.

<--- Page Split --->

aliquis dicere, quod dicitur homo, quia est causa hominum, et ideo non est coordinatus hominibus nisi sicut causa, et sic est super omnia : sed hoc dicit esse falsum : quia non dicitur homo propter hoc quod sit causa hominum, eo quod sic etiam diceretur lapis : sed quia est vere homo habens totam substantiam humanam, id est, carnem et animam. Potest etiam intelligi, quod haec verba sint objicientis, qui removet hanc solutionem.

Deinde ponit veram solutionem : et primo ponit eam, secundo probat, ibi, 'Et monstrat Virgo, etc. Est ergo solutio sua, quod Deus non est tantum homo, sed homo et Deus : et in quantum Deus est super omnia, in quantum homo est coordinatus hominibus.

Primo ergo ponit hanc solutionem : secundo ostendit quod in humanitate sua, est super homines, ibi, Videlicet hujus abundantia, etc.

DUBIA.

AD EVIDENTIAM eorum quæ dicuntur in littera, quæruntur hic duo :

Primo, Utrum Christus secundum humanitatem sit ejusdem rationis cum aliis hominibus et coordinatus eis?

Secundo, Qualiter dicatur Deus factus homo?

CIRCA primum sic proceditur.

Quomodo dicis, Jesus qui est super omnia, etc.

In hac quarta epistola, respondet Dionysius quaestioni Caii de ipso Christo incarnato, qui est terminus incarnationis : et ista quaestio oritur ex verbis Dionysii in libro de Divinis hypotyposibus, vel de Divinis nominibus, cap. II, ubi dixit, quod « Christus secundum quod homo « coordinatus est nobis. » Contra hoc objicit Caius : quia quod est super omnes homines, non est coordinatus hominibus : sed Christus est super omnia, sicut dicitur, Joan. 111, 31 : Qui de cœlo venit, super omnes est : ergo non est coordinatus hominibus.

Et huic quaestioni respondere intendit in hac epistola : unde dividitur in duas partes. In prima movet quaestionem : in secunda ponit solutionem, ibi, Non enim sicut causa, etc.

Quærit ergo primo Caius, Quomodo, o Dionysi, dicis, quod Jesus qui est super omnia, ut in Evangelio legitur, est ordinatus omnibus hominibus substantialiter, id est, secundum substantiam vel naturam assumptam.

Deinde solvit, et primo movet falsam solutionem, secundo ponit veram, ibi, Nos autem Jesum, etc. Posset autem

<--- Page Split --->

dicit Damascenus, « In Domino Jesu « Christo non est communem speciem « accipere : » ergo ipse non est coordinatus aliis hominibus.

Sed dicendum, quod Christus fuit verus homo, et ejusdem speciei cujus nos sumus.

Ad primum dicendum quod communis species potest considerari dupliciter, aut quantum ad naturam, aut quantum ad hypostases. Quantum ad naturam dicitur communis species secundum quod terminat omnia principia naturalia in unam formam totius, et sic non fuit accipere communem speciem in Christo : quia oportuisset quod una forma terminasset utramque naturam in Christo, et quod utraque fuisset in potentia respectu illius. Quantum autem ad hypostases di-

citur communis species secundum habitum prædicationis, et hoc modo fuit communis species in Christo : quia sic univoce prædicatur de ipso et de Petro et Martino : quia compositionem animæ et corporis consequitur in ipso natura humana, sicut in aliis.

Ad secundum dicendum, quod littera legenda est cum præcisione, id est, non humane tantum diffinitur, quia est Deus et homo : unde alia translatio habet, « segregamus, » quasi separando unionem naturarem in persona una.

Ad tertium dicendum, quod natura humana secundum quod in se consideratur, est unius rationis in Christo et in aliis : sed secundum quod circumincedunt eam proprietates divinae propter unionem ejus, communicant sibi prædicata sua, ita quod id quod potest dici de homine, possit dici de Deo, et e converso sine confusione naturarum, et secundum hoc non coordinatur aliis, sed est supra.

Ad quartum dicendum, quod illa ratio bene procedit in naturalibus, in quibus agentia sunt determinate virtutis ad inducendam hanc formam et non aliam : unde per accidens consideratur unitas agentis ad univocationem in quantum consequitur ex ea unitas formæ et naturæ, quæ per se facit univocationem. Unde si ars posset inducere formam humanam veram, nihilominus ille diceretur univoco homo cum aliis qui a natura producti essent : et sic dicimus Christum operatione divina habuisse naturam humanam ejusdem rationis cum aliis hominibus qui generantur ex semine.

Ad quintum dicendum, quod hoc, quod Christus in humanis operabatur supra hominem, erat ex hoc quod circumincedebant naturam humanam proprietates divinae, et sic erat supra hominem.

Circa secundum sic proceditur.

<--- Page Split --->

est terminus alicujus fieri : sed Deo non convenit aliquod fieri : quia omne quod fit, est imperfectum et in potentia ad suum fieri : ergo Deo non convenit factum esse, et sic non est factus homo.

Si dicas, quod locutio est convertenda, ut intelligatur, Deus factus homo, quia homo factus est Deus. Contra :

Si dicatur, sicut quidam dixerunt, quod hæc est impropria, « Deus est fa-

ctus homo, » vel e converso, sed quod est resolvenda hoc modo, « Deus factus est homo, » id est, factum est quod Deus esset homo. Sed contra : In qualibet factione oportet invenire aliquod factum quod sit subjectum factionis, et sic redibit eadem difficultas.

Sed dicendum, quod utraque est vera, et « Deus factus est homo, » et « homo factus est Deus. » Et si quæratur quo factus est, dicendum quod unione : sicut enim probatum est in prima philosophia, « fieri est terminus motus : » motus autem in philosophia dicitur dupliciter, scilicet proprie, et sic est in tribus generibus, quorum est motus per se. Dicitur etiam motus communiter, et sic est in omnibus generibus, quia in omnibus est motus per accidens, ut dicitur in quinto Physicorum, quia res cujuslibet generis nascitur ex motu, vel per se, vel per accidens : sic enim dicimus esse motum in genere, quando est ad rem illius generis : quia in motu oportet, quod sit illud ad quod est influxus, et sic in relatione est motus.

Dicimus ergo, quod fieri, quod importatur in hoc quod dicitur, « Deus factus, » non est terminus motus per se et proprie dicti, sed motus communiter accepti : potest enim hic motus esse in relatione, et hunc motum dicit unio, cujus terminus est unitum esse : secundum hoc enim dicitur Deus factus homo, quia natura humana unita est vel associata divinæ, vel e converso. Nec oportet, quod fieri illius præcedat factum esse tempore, sed natura tantum, etiamsi esset terminus motus per se, quia fieri in generabilibus etiam est in instanti. Iste autem motus non ponit aliquam transmutajonem in Deo, sed in humana natura, quæ decisione a reliqua carne Virginis et operatione Spiritus sancti formata est : tamen ex istis mutationibus non relinque-

<--- Page Split --->

retur natura unionis, nisi ipsa divina natura associaret se humanae quae elevatur ad unionem in persona divina, natura divina semper similiter se habente. Contingit enim innasci relationem in uno extremorum sine sui mutatione, sed tantum per mutationem alterius : et tunc in illo erit relatio quaedam tantum rationis, in altero autem erit realis. Et sic dicimus, quod relatio unionis in natura divina est rationis tantum, in humana autem est realis relatio. Et per hoc patet solutio ad omnia objecta quae procedunt de fieri quod est terminus motus per se.

eminentia, qui est semper supersubstantialis, id est, qui numquam desiit esse Deus.

Deinde ostendit, quod in humanis est super homines non tantum in quantum Deus, dicens : Abundantia quae est videlicet hujus, scilicet divinitatis, id est, ex redundantia plenitudinis divinitatis in humanam naturam, vere veniens factus est substantia,id est, hypostasis humanae naturae, super substantiam, id est, eminens aliis qui sunt ejusdem naturae, et operatur ea quae sunt hominis super hominem, in quantum in operatione humana operatur etiam virtus divina : quamvis enim distinctae sint operationes sicut et naturae, tamen circumincedunt se.

Deinde probat tribus argumentis, quod in humanis sit super hominem. Primum est ex partu Virginis, Secundum ex ambulatione super aquas, ibi, Et aqua instabilis,etc. Tertium communiter ex omnibus operibus ipsius, ibi, Quid quidem aliquis, etc.

EXPOSITIO TEXTUS.

Nos autem Jesum, etc.

Littera sic exponitur : Nos autem non diffinimus Jesum humane tantum, neque enim est homo tantum, neque tantum supersubstantialiter, id est, Deus secundum quod homo, ita scilicet quod dicat unitatem suppositi et non commixtionem naturae, sed est vere homo, quia amator hominum, id est, ex amore quem habuit ad homines, differenter est super homines et secundum homines, id est, in specie naturae coordinatus, qui est supersubstantialis, id est, Deus, et secundum hoc super homines. Et quamvis sit factus homo, est autem superplenus supersubstantialitate, id est,

DUBIUM.

AD EVIDENTIAM primae partis quaeritur, utrum Beata Virgo naturaliter genuerit Christum ?

<--- Page Split --->

naturaliter t : sed Spiritus sanctus (ut dicit Damascenus) dedit Virgini virtutem fecundativam et verbi generativam : ergo ipsa naturaliter genuit.

ammeliorationem conceptus propter dispositionem matricis, sicut dicit Avicenna in libro de Diluvii : tota autem actio est in semine maris qui dat animam sensibilem.

Ad secundum dicendum, quod illud non est simile nisi in caeco maneret cacitas : sic enim totus actus est miraculosus.

Ad tertium dicendum, quod a gratia collatum est Virgini, ut naturaliter esset mater Christi, ut patet ex prædictis.

Ad quartum dicendum, quod sicut aliquid potest moveri per se in loco, cum non sit in loco nisi per accidens, sicut cælum, ita potest esse mater naturaliter, quæ non generat naturaliter : quia ad hoc quod sit mater naturaliter, non oportet quod habeat in se nisi dispositiones passivas, ut dictum est, et hoc fuit in Beata Virgine perfecte.

Ad oppositum :

Unde dicit :

EXPOSITIO TEXTUS.

Et monstrat Virgo, etc.

Et hoc quidem concedendum est, et contrarium pro haeresi habendum.

Unde ad primum dicendum, quod Spiritus sanctus dedit Virgini virtutem feccundativam, quae est matris, cujus est tantum ministrare materiam et facere

Virgo sbernaturaliter mönstrat, quod humana sunt in Christo superminenter : quod enim concipiatur, ex natura humana est, sed quod ex Virgine virtute divina, est super naturam.

<--- Page Split --->

Deinde ponit secundum argumentum ad idem, dicens : Et monstrat idem aqua instabilis secundum suam naturam, quia non continetur terminis propriis : sustinens gravitatem pedum Christi super ipsam ambulantis, materialium et terrenorum, quia ejusdem compositionis sicut in nobis : et aqua, dico, non succedens, id est, non diffusa in seipsam, sed consistens ad indiffusum supernaturali virtute, id est, virtute divina : quod enim ambulavit, humanum fuit : sed quod sibi ambulanti aqua substitit, divinum fuit et supra naturam. Et sic patet, quod in humanis operatus est supra naturam nostram humanam virtute divina : unde operatio sua dicitur theandrica, quasi divina, sicut dixit saepe Dionysius in Ecclesiastica hierarchia.

Vigilia : sed Christus habuit actionem dotis agilitatis cum ambulavit super aquas : ergo habuit et dotem.

Ad oppositum :

DUBIUM.

Ad EVIDENTIAM autem quaeritur, utrum Christus habuerit dotem agilitatis ?

Sed dicendum, quod quidam dicunt, quod Christus assumpserit dotem agilitatis, quando ambulavit super aquas : sed hoc est manifeste contra Dionysium hic, qui dicit, quod fuit supernaturale et divinum : et ideo dicendum, quod Christus non habuit dotem, sed fuit virtute divina illa talis ambulatio : et concedimus rationes ad hoc.

Ad primum ergo dicendum, quod affirmari potest quod Magister Hugo de Sancto Victore in multis male dixit : si tamen debet in hoc sustineri, tunc dicatur, quod loquitur de usus dotis, et non de habitu.

Ad secundum dicendum, quod licet in Christo fuerit operatio dotis, non tamen fuit per modum quo est a dote, sed operatione divina, et ideo non sequitur, quod habuerit dotem, sicut aliquis caste operatur qui non habet habitum castitatis, quia non operatur sicut castus.

Ad tertium dicendum, quod futura beatitudo maxime docetur per miraculi : et ideo decentius fuit, quod doceret miraculose ambulando super aquas quam per habitum dotis.

<--- Page Split --->

liter de multis aliis, per quæ si aliquis divinius facta ipsius consideret, et cognoscit cognitione divina, quæ est super mentem, quod illa quæ affirmantur de benignitate, id est, de humanitate Jesu, quam sua benignitate assumpsit, habent virtutem negationum per eminentiam dictarum, sicut dicitur Deus non sapientia, quia est super omnem sapientiam : similiter cum dicitur Jesus non homo, intelligendum est quod non tamquam desit ei humanitas, aut sicut non esset homo, sed quod est ex hominibus habens naturam humanam ultra homines, in quantum natura humana est in ipso elevata super alios, propter unionem ad naturam divinam. Et reliquum : alia translatio, « caeterum, » non faciens divina secundum Deum, tantum, non humana secundum hominem tantum, sed Deo facto homine, nova quadam operatione Dei et hominis, quæ dicitur theandrica, est nobis conversatus, secundum quod naturae circumincedunt se in suis operationibus : et sic non solum est homo super homines, sed et operatur humana super homines.

EXPOSITIO TEXTUS.

Quid quidem aliquis, etc.

H Deinde ostendit hoc communiter per omnes operationes suas dicens : quare notum sermonem, ut pertranseat aliquis, id est, multa de aliis operationibus Christi, in quibus idem apparet, sicut quod tetigit leprosum, humanum fuit, quod vero tangendo sanavit, divinum fuit, et simi-

<--- Page Split ---> EPISTOLA V

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTII. CORDERII, S. J. INTERPRETATIC.

Dorotheo ministro.

Dorotheo ministro.

SYNOPSIS EPISTOLÆ :

Explicat quid sit caligo divina, de qua egit libro de Mystica theologia.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Divina caligo est inaccessibile lumen, in qua habitare Deus dicitur 1. Et invisibilis quidem existens, propter excedentem claritatem, et inaccessibi-

Divina caligo lux est inaccessa, quam inhabitare Deus perhibetur. Et cum quidem sit inaspectabilis, propter exuberantem supernaturalis luminis

<--- Page Split --->

lis idem propter excessum supersubstantialis luminis effusionis, in hac fit omnis qui Deum cognoscere et videre est dignus habitus, per ipsum non videre neque cognoscere, in eo qui est vere super visionem et cognitionem factus, hoc ipsum cognoscens quod post omnia est sensibilia et intelligibilia, et prophetice dicens: Mirabilis facta est scientia tua ex me : confortata est, et non potero ad eam 1. Sic quidem et divinus Paulus cognovisse Deum dicitur, cognoscens ipsum super omnem existentem intellectum et cognitionem : propter quod et investigabiles esse vias ejus dicit, et inscrutabilia judicia ejus 2, et inenarrabilia dona ejus, et pacem ejus excedentem omnem mentem 3: sicut qui invenit existentem super omnia, et hunc super intellectum cognovit, quoniam ultra omnia est omnium causa existens.

effusionem, ad hanc pertingit, quisquis Deum nosse ac videre meruit, eoque ipso quo neque videt neque cognoscit, in illo vere, qui visionem et cognitionem superat, exsistit hoc ipsum sciens, eum in omnibus, tam sensibilus quam intellectilibus, exsistere, et cum Propheta pronuntians: Mirabilis facta est scientia tua ex me, confortata est, et non potero ad eam. Quemadmodum etiam divus Paulus Deum cognovisse dicitur, quando illum supra omnem scientiam et intelligentiam exsistere cognovit; quocirca etiam vias ejus ininvestigabiles esse asserit, et inscrustabilia judicia illius, et inenarrabilia dona ejus, et pacem ipsius omnem sensum exsuperare; quippe ut qui invenerat eum qui est supra omnia, et supra mentem agnoverat, eum qui rerum omnium auctor est, rebus quoque omnibus superiorem esse.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Divina caligo est inaccessible lumen, etc.

A Non videbit me homo et vivet, Exod.

xxxm, 20 : super quo dicit Gregorius, quod « nullus humana vita vivens Deum « videre potest. » « Qui enim ad interius « lumen se colligit, oportet quod exte- « riori lumini oculos claudat, » sicut idem dicit : hoc autem lumen exterius est humanae vitae lumen connaturale homini, et ideo Deus videri non potest, nisi deserta vita quae est per humanum lumen, et divina quadam vita vivere incipiat participatione divini luminis : et ideo ex verbis praepositis, potest trahi materia hujus epistolae, in qua respondet Dionysius Dorotheo ministro, id est, diacono quaerenti de caligine in quam dicitur Deus esse et videri. Et quaestio istius oriebatur ex quadam repugnantia

<--- Page Split --->

quæ videtur esse in sacra Scriptura, quæ alicubi perhibet eum habitare in caligine, sicut Exodi, xx, 21, dicitur, quod ingressus est Moyses in caliginem in qua erat Deus. III Reg. vnì, 12 : Dominus dixit ut habitaret innebula. Et in Psal. xvnì, 12 : Qui posuit tenebras latibulum suum. Et hæc videntur esse contraria illi quod in I ad Tim. vi, 16, dicit Apostolus : Qui lucem in habitat inaccessibilem : qui enim inhabitat lucem, non inhabitat caliginem vel tenebras.

Huic ergo quaestioni respondet B. Dionysius in hac quinta epistola, quæ dividitur in duas partes. In prima ponit solutionem, in secunda confirmat per aucotitatem, ibi, Et prophetice dicens, etc.

Prima dividitur in duas. In prima ostendit quomodo Deus inhabitat caliginem. In secunda ostendit quod omnes videntes Deum, ipsum in caligine vident, ibi, In hac fit omnis, etc.

accedi ad eam per investigationem rationis.

Deinde dicit, quod ex quo ipse Deus habitat in caligine, oportet quod in ipsa divina caligine fiat quicumque est dignus habitus Dei visione et cognitione : ut cognitio referatur ad scientiam conclusionum, et visio ad intellectum principiorum, sicut in mystica Theologia dictum est. Et qualiter aliquis fiat in divina caligine, exponit : quia per non videre et non cognoscere sicut per ignorantiam naturalium, quæ est obtenebratio luminis naturalis, fit vere (per adhæsionem intellectus) in eo quod est super visionem et cognitionem, dum cognoscit eum esse post omnia sensibilia, et post omnia intelligibilia ex resolutione causatorum in causas et ordinatione ad finem : et sic quod est post, est nobilius.

Circa primum duo facit. Primo dicit, quod primum inaccessibile lumen et caligo in qua habitare dicitur Deus, in prædictis auctoritatibus, est ipsum inaccessibile lumen, sed caligo non causatur ex lumine, sed ex defectu videntis, qui cum non totum accipiat, semper remanet ad aliquid in potentia, et sic in quadam caligine nescientiæ.

Deinde dicit, quod Deus dicitur invisibilis, ex quo oritur ratio caliginis, et non propter defectum sui, sed propter claritatem excedentem nostrum intellectum, unde relinquitur caligo in ipso : inaccessibilis autem dicitur propter excedentem effusionem sui luminis. Unde per hoc quod dicitur invisibilis, ponitur supra intellectum, qui non sufficit comprehendere ipsum in se : per hoc vero quod dicitur inaccessibilis, ponitur supra investigationem rationis, quæ per effusiones inquirendo venit in principium fundens : divini autem luminis effusio est infinita ex parte fundentis, non proportionata ad aliquam receptionem ipsius rationis : et ideo non potest

Deinde probat solutionem per auctoritatem Psalmi. Secundo, per auctoritatem Apostoli, ibi, Sic quidem et divinus, etc.

Dicit ergo primo : Et prophetice dicens : Mirabilis facta est, etc. scilicet Deo manifestante quod dictum est. Et dicitur scientia divina mirabilis, non solum materialiter, quia scilicet est de altissimis, sicut sumitur in principio de Anima : sed etiam formaliter, sicut sumit Augustinus miraculum, quod « su- « pra facultatem admirantis apparet : » scientia enim divina est supra facultatem nostram, quia non possumus ad eam.

Deinde probat eam per auctoritates duas Apostoli. Prima sumitur ex epistola ad Rom. xi, 33, et dicit, quod beatus Paulus, qui vere dicitur cognovisse Deum, cognoscens eum existentem super omnem cognitionem et intellectum : et ideo exclamat et dicit: O altitudo divitiorum sapientia, et scientia Dei, etc.

<--- Page Split --->

lis idem propter excessum supersubstantialis luminis effusionis, in hac fit omnis qui Deum cognoscere et videre est dignus habitus, per ipsum non videre neque cognoscere, in eo qui est vere super visionem et cognitionem factus, hoc ipsum cognoscens quod post omnia est sensibilia et intelligibilia, et prophetice dicens: Mirabilis facta est scientia tua ex me : confortata est, et non potero ad eam 1. Sic quidem et divinus Paulus cognovisse Deum dicitur, cognoscens ipsum super omnem existentem intellectum et cognitionem : propter quod et investigabiles esse vias ejus dicit, et inscrutabilia judicia ejus 2, et inenarrabilia dona ejus, et pacem ejus excedentem omnem mentem 3: sicut qui invenit existentem super omnia, et hunc super intellectum cognovit, quoniam ultra omnia est omnium causa existens.

effusionem, ad hanc pertingit, quisquis Deum nosse ac videre meruit, eoque ipso quo neque videt neque cognoscit, in illo vere, qui visionem et cognitionem superat, exsistit hoc ipsum sciens, eum in omnibus, tam sensibilus quam intellectilibus, exsistere, et cum Propheta pronuntians: Mirabilis facta est scientia tua ex me, confortata est, et non potero ad eam. Quemadmodum etiam divus Paulus Deum cognovisse dicitur, quando illum supra omnem scientiam et intelligentiam exsistere cognovit; quocirca etiam vias ejus ininvestigabiles esse asserit, et inscrustabilia judicia illius, et inenarrabilia dona ejus, et pacem ipsius omnem sensum exsuperare; quippe ut qui invenerat eum qui est supra omnia, et supra mentem agnoverat, eum qui rerum omnium auctor est, rebus quoque omnibus superiorem esse.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Divina caligo est inaccessible lumen, etc.

A Non videbit me homo et vivet, Exod.

xxxm, 20 : super quo dicit Gregorius, quod « nullus humana vita vivens Deum « videre potest. » « Qui enim ad interius « lumen se colligit, oportet quod exte- « riori lumini oculos claudat, » sicut idem dicit : hoc autem lumen exterius est humanae vitae lumen connaturale homini, et ideo Deus videri non potest, nisi deserta vita quae est per humanum lumen, et divina quadam vita vivere incipiat participatione divini luminis : et ideo ex verbis praepositis, potest trahi materia hujus epistolae, in qua respondet Dionysius Dorotheo ministro, id est, diacono quaerenti de caligine in quam dicitur Deus esse et videri. Et quaestio istius oriebatur ex quadam repugnantia

<--- Page Split --->

quævideturesseinsacraScriptura , quæalicubiperhibeteumhabitareincaligi - n e , sicutExodi , x x , 2 1 , dicitur , quodingressusestMoysesincaligineminquaeratDeus . IIIReg . v n i , 1 2 : Dominusdixituthabitaretinnebula . EtinPsal . x v n i , 1 2 : Quiposuittenebraslatibulumsuum . EthæcvidenturessecontrariailliquodinIadTim . v i , 1 6 , dicitAposto - l u s : Quiluceminhabitatinaccessibi - l e m : quieniminhabitatlucem , nonin - habitatcaliginemveltenebras .

HuicergoquæstionirespondetB . D i o - nysiusinhacquintaepistola , quædivi - diturinduaspartes . Inprimaponitso - lutionem , insecundaconfirmatperau - ctoritatem , i b i , Etpropheticedicens , e t c .

Primadividiturinduas . Inprimaos - tenditquomodoDeusinhabitatcaligi - n e m . InsecundaostenditquodomnesvidentesDeum , ipsumincaliginevident , i b i , Inhacfitomnis , e t c .

accediadeamperinvestigationemra - tionis .

Deindedicit , quodexquoipseDeushabitatincaligine , oportetquodinipsadivinacaligineflatquicumqueestdig - nushabitusDeivisioneetcognitione : utcognitioreferaturadscientiamcon - clusionum , etvisioadintellectumprin - cipiorum , sicutinmysticaTheologiadi - ctumest . Etqualiteraliquisflatindivi - nacaligine , exponit : quiapernonvide - reetnoncognosceresicutperignoran - tiamnaturalium , quæestobtenebratiolumninisnaturalis , fitvere ( peradhæsio - nemintellectus ) ineoquodestsupervi - sionemetcognitionem , dumcognosciteumessepostomniasensibilia , etpostomniaintelligibiliaexresolutionecau - satorumincausasetordinationeadfinem : etsicquodestpost , estnobi - l i u s .

Deindeprobatsolutionemperauctori - tatemPsalmi . Secundo , perauctoritatemApostoli , i b i , Sicquidemetdivinus , e t c .

Dicitergoprimo : Etpropheticedi - e n s : Mirabilisfactaest , e t c . scilicetDeomanifestantequoddictumest . Etdicturscientiadivinamirabilis , nonso - lummaterialiter , quiascilicetestdeal - tissimis , sicutsumiturinprincipiodeAnima : sedetiamlormaliter , sicutsu - mitAugustinusmiraculum , q u o d « s u - « prafacultatemadmirantisapparet : » scientiaenimdivinaestsuprafaculta - temnostram , quianonpossumusadeam .

Circaprimumduofacit . Primodicit , quodprimuminaccessibilelumenetca - ligoinquahabitarediciturDeus , inprædictisauctoritatibus , estipsuminac - cessibilelumen , sedcaligononcausaturexlumine , sedexdefectuvidentis , quicumnontotumaccipiat , semperrema - netadaliquidinpotentia , etsicinqua - damcaliginenescientiæ .

Deindedicit , quodDeusdiciturinvi - sibilis , exquooriturratiocaliginis , etnonpropterdefectumsui , sedprop - terclaritatemexcedentemnostrumin - tellectum , underelinquiturcaligoinipso : inaccessibilisautemdiciturprop - terexcedentemeffusionemsuiluminis . Undeperhocquoddiciturinvisibilis , ponitursupraintellectum , quinonsuffi - citcomprehendereipsuminse : perhocveroquoddiciturinaccessibilis , ponitursuprainvestigationemrationis , quæpereffusionesinquirendovenitinprinci - piumfundens : diviniautemluminiseffusioestinfinitaexpartefundentis , nonproprotionataadaliquamreceptio - nemipsiusrationis : etideonnoptest

DeindeprobateamperauctoritatesduasApostoli . Primasumiturexepisto - laadRom . x i , 3 3 , etdicit , quodbeatusPaulus , quiverediciturcognovisseDeum , cognoscenseumexistentemsuperommemcognitionemetintellectum : etideoexclamatetdicit : Oaltitudodivi - tiorumsapientiæ , etscientiæDei , e t c .

<--- Page Split --->

DUBIUM.

EXPOSITIO TEXTUS.

E SED VIDENTUR falsum quod hic dicitur : 1. Via enim Domini per quas investigare ipsum possumus, sunt creaturae ejus, et in quas ipse etiam procedit per influentiam suorum donorum : sed creaturae possunt investigari : ergo via ejus non sunt investigabiles.

Deinde ponit secundam auctoritatem Apostoli ad idem, et dicit, quod propter idem Apostolus dicit pacem Dei excedere omnem mentem : et sumitur de epistola ad Philipp. iv, 7, ubi littera nostra habet: Et pax Dei qua exsuperat omnem sensum , et hoc ideo dixit Apostolus, quia ipse invenit eum qui est super omnia, et cognovit eum esse super omnem intellectum : quia causa omnium debet esse super omnia.

Sed dicendum, quod creaturae et judicia Dei materialiter accepta et divina secundum quod sunt in recipientibus, dupliciter possunt considerari : aut per suam substantiam, et sic possunt investigari : aut secundum quod exeunt à sapientia infinita, et sic sunt inscrutabilia et investigabilia et inenarrabilia : tamen quod dicit inenarrabilia dona ejus, non habet nostra littera, sed est in littera septuaginta interpretum. Nostra autem littera : Aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei ? Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia : ipsi gloria in sacula. Amen (ad Rom. xi, 35 et 36).

DUBIA.

Et quia haec est ultima epistola in qua tractat de visione Dei, ideo quaerantur hic tria, quae remanent quaerenda de ipsa.

Primo, Utrum intellectus possit attingere vel accedere ad divinum lumen, quod Deus est ?

Secundo, Utrum Deus impleat intelle-

<--- Page Split --->

ctum videntis ipsum, ut ultimum agens et determinans cognitionem?

Tertio, Qualiter visio Dei impleatur, utrum per omnes potentias, vel secundum quasdam tantum? Alia quae hic quaerenda essent, supra quaesita sunt, de visione Dei.

CIRCA primum sic proceditur.

vina sit pars beatitudinis, videtur quod non sit visio excedentis : et sic idem quod prius.

Ad oppositum :

Sic concedimus, quod intellectus creatus non potest attingere perfecte ad Deum, ita ut nihil de cognitione ipsius maneat extra eum, sed sub quadam confusione jungitur ei quasi excedenti : eo quod non potest de ipso accipi quid ipsius, quia non habet terminationem : neque propter quid, quia non habet causam : neque quia, quia non habet causam remotam, nec effectum proportio-

<--- Page Split --->

natum : et ideo nec in via nec in patria videtur de ipso nisi quia confusum : quamvis ipse Deus videatur clarius vel minus clare; secundum diversos modos visionis et videntium. Et concedimus rationes ad hoc.

Ad primum vero dicendum, quod finis qui est intrinsecus, attingitur secundum totum et includitur in re ipsa et perficit rem : sed non est necessarium de fine qui est extra, perficiens ad bene esse : et talis finis est Deus, non solum intellectus, sed et omnium creaturarum : unde dicit Philosophus in secundo Celi et Mundi, quod « omnia tendunt ad divinam « bonitatem sicut ad finem, quem non « omnia æqualiter attingunt, sed quæ- « dam uno motu, quædam pluribus : » nihil tamen ipsum perfecte consequitur, sicut ipse se habet.

Ad secundum dicendum, quod sensibile excedens agit actione animæ et actione sensibilis : et ideo corrumpitur organum, et non est delectatio in ipso : sed si ageret tantum actione animæ, fieret tantum intentio ipsius in sensu, et non corrumperet : sed quanto magis esset excedens, tanto magis delectaret : sed in sensibili non possunt separari duæ dictæ actiones secundum esse : sed intelligibile agit tantum actione animæ, et ideo excellens intelligibile non corrumpit, sed maxime delectat.

Ad tertium dicendum, quod ad delectionem non exigitur convenientia æquiparantiae, sed sufficit convenientia secundum ordinem eorum quae sunt ad ipsum finem.

Ad quartum dicendum, quod excedens quod facit resistentiam, non habetur ut possessio, et hoc est excedens et corrumpens, et tale non est Deus.

Ad quintum dicendum, quod Deus est perfectio naturalis, non sicut existens de constitutione naturae, sed sicut id ad quod

natura est ordinata : et talis perfectio naturaliter bene potest esse excedens. Et secundum hunc modum dicuntur quatuor virtutes naturales in Glossa super Lucam de paralytico, quem quatuor inferebant .

Circa secundum sic proceditur.

<--- Page Split --->

« tum, sunt moventia mota et sunt mo- « ventia imperfecta : quia cessante a mo- « tu primo motore, nullum erit in actu « movens : unde oportet quod imperfe- « ctio impleatur a primo motore : » sed intellectus agens in nobis est medium movens inter lumen divinum et intellectum possibilem : ergo est imperfectus ad movendum, et perficitur ad hoc quod moveat : sed cum moveat ad omnes species cognoscibiles, non movet secundum determinationem alicujus formae : ergo oportet quod perficiatur a primo agente, scilicet lumine divino, non secundum aliquam formam determinatam : sed possibilis perfectibilis est secundum aliquam formam determinatam, sicut materia non perficitur ab agente nisi per aliquam formam determinatam receptam in ipsa : ergo aliud perfectibile est intellectus agens, et alio modo perficitur quam intellectus possibilis : sed diversorum perfectibilium diversae sunt perfectiones : ergo videtur vel quod Deus non perficiat utrumque, vel quod non secundum idem : et sic idem quod prius.

quamvis hoc sit error : sed perficit ad determinatam cognitionem secundum quod est quoddam determinatum, non per materiam, sed per suam naturam et per attributa naturae, et secundum quod sunt personae determinatae suis proprietatibus. Haec autem duo non sunt alia et alia res, sed sunt aliud et aliud secundum rationem, quae tamen ratio fundatur in re : quamvis enim alia ratio sit quae non inferatur ad rem sicut demonstratio mathematica, quae demonstrat esse rectam lineam quae non est recta : tamen si non posset aliquo modo referri ad rem, esset ratio ratiocinantis et frustra referretur etiam ad lineam, quae per eam intelligitur : et secundum hoc ratio lucis et bonitatis et aliorum omnium referuntur ad rem divinam secundum modum attribuendi, quia vere unumquodque eorum est in ipso : et cum sint diversae rationes secundum quod habent relationes ad proprios actus, accidit eis quod sint idem re propter simplicitatem divinae essentiae : et per hoc patet solutio ad totum.

Ad oppositum :

Illud in quo nullus est numerus, non habet in se aliud et aliud : sed sicut dicit Boetius : « Deus est vere unus, in quo nullus est numerus : » ergo non secundum aliud et aliud illuminat et terminat et perficit intellectum.

Sed dicendum, quod secundum aliud et aliud Deus terminat intellectum videntis ipsum et illuminat eum ad videndum : illuminat siquidem in quantum est lux quaedam per modum separati accepta : quia universaliter agens oportet esse non mixtum alicui, sicut lux non moveret ad omnes colores, si esset de compositione alicujus coloris : et propter hoc quidam posuerunt, quod intellectus agens animae non est pars animae, sed separatum quid,

Carca tertium sic proceditur.

<--- Page Split --->

Sed dicendum, quod omnes potentiae animæ perficientur divina visione : sed quaedam immediate, scilicet superiores, quaedam mediate, scilicet inferiores per redundantiam a superioribus. Videmus enim, quod propter hoc quod omnes potentiæ sunt in una essentia animæ, quando superior pars animæ est in vehementi delectatione, quæ est ex consideratione theorematum, omnes contrahuntur ad delectationem illam, sed debilitantur in propriis operationibus. Erit igitur visionis delectatio immediate in intelligentia, et post ordine quodam in intellectu, a quo redundabit secundum rationem in vires sensitivas. Et ideo dicitur in libro de Spiritu et Anima, quod « sensus ver- « tetur in rationem, et ratio etiam in in- « tellectum : non quod trahantur a suis « naturis secundum esse, sed quod con- « vertentur inferiores ad delectationem « superiorum. » Sed ad evidentiam hujus sciendum est, quod intelligentia tripliciter sumitur : quandoque enim dicitur ipse actus intellectus, sicut dicit Philosophus in primo de Anima, quod « intel- « ligamentia omnis scientia est. » Quandoque vero dicitur natura intellectualis separata, sicut sumitur in libro de Causis. Quandoque etiam dicitur suprema virtus nostrae animæ, et distinguitur a ratione et intellectu, ut dicit Hugo de sancto Victore : quia ratio est corporum, intellectus spirituum creatorum, et intelligentia spiritus increati : et hæc distinctio sumitur penes objecta secundum quod sunt objecta, secundum quod sunt majoris vel minoris simplicitatis, quamvis intentio

nna abstracta a re non sit simplicior altera, nisi quia est simplicioris rei : est enim simplex per abstractionem quamlibet, et negatio non dicitur secundum majus vel minus.

Potest etiam aliter distingui, quod ratio consistit in compositione collativa : quia secundum quod dicit Isaac, deducit causam in causatum vel causam consequendi, vel causam essendi : intellectus autem est simplicior secundum quod stat in unitate principiorum : sed quia principia complexa sunt, sunt in intellectu simplicius, secundum quod est quaedam virtus recipiens ipsum lumen simplex quo omnia uniuntur, et hæc est intelligentia. Et sciendum, quod ratio a Philosophis sumitur secundum quod est cum compositione collationis prædicta, et hoc solum quantum ad compositionem probabilem : quia inquisitio non est quando habetur causa proxima rei ex qua necessario concluditur res : ratio autem est inquisitiva, et ideo per signa plurima procedit, ex quibus inveniat aliquam probabilitatem : et ideo dicit Philosophus in Ethicis, quod « ratio est contingen- « tium, et scientia necessariarum conclu- « sionum, et intellectus principiorum. » Et Isaac dicit, quod « ratio oritur in « umbra intellectivæ, quæ accipit sim- « plices quidditates rerum, ex quibus de « necessitate concluditur aliquid. » Saneti autem non faciunt vim in verbis, et ideo nominant rationem universaliter omnem virtutem, cujus objectum est separatum a materia et appendiciis ejus : et sic ratio immediate videbit : sed si distinguantur istae virtutes, ut dictum est, tunc intelligentia immediate videbit, vel intellectus, si non fiat vis in distinctione utriusque. Et per hoc patet solutio ad omnia objecta.

<--- Page Split --->

EXPOSITIO TEXTUS.

Deinde hoc probat per exemplum : quia non sequitur, si hoc non est rubeum, quod sit album : neque sequitur, si non est equus, quod sit homo : quia potest esse, quod utraque opinio sit falsa, quamvis una repugnet alteri.

Dividitur autem haec epistola in duas

Et in fine consulit sibi, ut abstineat a contradictione aliorum, sed primo loqua-

<--- Page Split --->

tur ad persuadendam veritatem, et taceat de falsitate aliorum, ac si essent irreprohensibilia quae ab aliis dicuntur. Vel aliter : Loquaris pro veritate, ut quae tu dicis, sint omnino irreprehensibilia : si

enim prius persuadeant veritatem, placebunt : si autem provocentur per contradictionem, reprehendent rationem et non consentient veritati.

<--- Page Split --->

EXPOSITIO TEXTUS.

Deinde ex propria objectione arguit eum, quod istam objectionem verius potest facere ipse contra Philosophos, quam e converso, qui sapientia divina, id est, a Deo eis data, sicut dicit Apostolus ad Rom. 1, 19 : Deus enim illis ma-

Deinde specialiter arguit ipsum Apollophanem ex propriis ejus invitans eum ad fidem, et primo ponit multa quæ possunt eum trahere ad fidem. Secundo committit Polycarpo, ut ipse addat secundum quod sibi videbitur expedire, ut trahat eum ad fidem, ibi, Tui autem erit sufficienter, etc.

<--- Page Split --->

Prima dividitur in duas. In prima ostendit per dicta ipsius Apollophanis, quod Philosophi debent sursum agi in Deum per suam philosophiam. In secunda ostendit quomodo Apollophanes per propriam sapientiam, scilicet per viam astrorum, quam doctus erat, in Deum duci poterat, ibi, Et ut non aliorum, etc.

DUBIUM.

Primo ergo dicit, sic non oportet me dicere de multis aliis qui non sunt Philosophi, sed et ipse Apollophanes, qui est magnus Philosophus, non sancte, id est, indecenter utitur divinis, id est, scientia philosophiae, contra divina, id est, contra fidem.

Quod sic probat : quia Apollophanes diffinienis philosophiam, dixit quod philosophia est cognitio existentium, et hoc est quod philosophia dividitur secundum divisionem entis : et Paulus vocat philosophiam Dei sapientiam, I ad Cor. 1, 24 : Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus, etc. : sive quia a Deo data est, sive quia in Deum ducit, quod invisibilia Dei... per ea quae facta sunt intellecta, etc. (Ad Rom. 1, 20) : et ideo oportebat quod veri Philosophi sursum agerentur in Dei cognitionem, ex his de quibus est philosophia, quia est existentium, de quibus possunt venire in causam existentium : et ex ipsa philosophia, quia ex cognitione debet devenirii in datorem et causam cognitionis.

Sed dicendum, quod sursum agi in aliquid, stat dupliciter : vel simpliciter, sicut in id quod demonstratione concluditur, et sic Philosophi non possunt sursum agi in divina : vel per admirationem, dum probatur aliquid in cujus comprehensionem ratio non potest, et sic oportebat: eos sursum agi in divina :

<--- Page Split --->

quamvis enim philosophia nihil probet contra divinam veritatem, quam tradit fides, cum non pertingat ad ipsam, habet tamen aliquem terminum in quem deveniat, et scit se non comprehendere totum : et ideo debet admirari, non impugnare, sicut per philosophiam probatur, quod in Deo sunt perfectiones omnium generum, et quod in eo est summa simplicitas, et quod ipse est sua actio, et multa hujusmodi quae non videntur inter se posse compati secundum principia rationis ex quibus procedit in aliis rebus : et ideo dicit Philosophus, quod causa prima est supra narrationem et rationem. Et per hoc patet solutio.

suo sancto : et ita cum aliquando transmutatus fuerit ordo et motus cœelestium, non est dubium, quod ille qui transmutavit, Deus est, et ipsum venerari et colere debemus.

DUBIUM

Sed ad evidentiam eorum quae hic dicuntur, quaeritur de ista subversione cœelestis ordinis. Et videtur, quod non potuerit subverti.

Deinde dicit quomodo ex scientia astrorum in qua peritus erat, poterat Apollophanes sursum agi in Deum : et primo in generali, secundo specificat in tribus exemplis, ibi, Quomodo igitur non veneratur, etc.

Dicitur ergo primo, quia non est quod ipse immoretur ad reprehendendum aliorum opinionem, quam ipsius Apollophanis. Propter hoc quod videtur, id est, propter id quod manifeste verum est, oporteret quod Apollophanes sciret, sicut sapiens in astris, quod ordo cœeli (quantum ad hoc quod ordo unius est sub alio) et motus orbium non potest perverti nisi per operationem causae quae continet cœelum in se, et causat ipsum per creationem quae facit omnia et mutat solo verbo

<--- Page Split --->

mobile,et motor uniformis motus ejus,non potest perverti : sed sicut probat Philosophus, « Cœlum est uniformiter mobile, « quia non recipit peregrinas impressio- « nes, et motor suus est omnino uni- « formis : » ergo non potest accedere aliqua diversitas vel subversio in motu suo.

Solutio . Adprimumdicendum , quodduplexestuniversaliscausa , ingenerecorporum , etsimpliciter . Ingenerecorporumnotusastrorumestuniversa - liscausa : simpliciterautemDeusestuniversaliscausa . Etquidemsicausauniversalisquæsimpliciterestuniversa - l i s , perverteretur , tunccausatumperver - tereturuniversaliter : sednoncontigithocneecssario , quandopervertiturcausauniversalisingenerecorporum : quiaprimacausanonindigetmotuastrorum , sedsineeispotestuniversalitersupplerecausatisesseetcontinentiametordinem .

Ad secundum dicendum, quod motus superiorum non est vita existentibus, nisi ex virtute motoris : unde ad potentiae suae demonstrationem, haec vita communicari potest etiam sine motibus superiorum.

Ad tertium dicendum, quod hoc est secundum cursum causarum naturalium ad propagationem mundi ordinatarum : sed miracula non accipiunt causam in iis nisi obedientialem : causam autem veram accipiunt in voluntate et sapientia divina.

Ad quartum dicendum, quod hoc intelligitur de motore intraneo et essentiali ipsi mobili : sed primus motor non sic se habet, sed potius ad voluntatem movet omnia, et idcirco stare possunt quandoque secundum suam voluntatem.

Ad quintum dicendum, quod causa perversitatis, est generalitas utilitatis miraculi : causa enim fuit utilitatis miraculi, susceptio legis et Evangelii, quæ ad omnes derivari debebat : et ideo necesse fuit ut miraculum fieret in superioribus, ubi omnibus innotescere posset.

Ad sextum dicendum, quod Augustinus ibi vocat naturam in communi prout abstrahit a cursu naturali et miraculoso : sic enim naturae in prima creatione indidit ut obediat Creatori, et ad naturae propagationem, et ad potentiae suæ in miraculis demonstrationem : et contra hanc nihil fecit. Quod autem hoc non sit irrationalabile, accipitur a Ptolemæo, lib. XIII Almagesti, ubi sic dicit : « Non est in cœlis natura prohibens ne- « que impediens ad negandum aliquem « motum, imo tota natura eorum est « conveniens ut obediat et aptetur et offe- « rat se unicuique motuum naturalium, « quamvis contrarii esse videantur 1. » Et sicut obedit naturali motori naturaliter, rationabile est ut obediat in miraculosis.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Quomodo igitur non veneratur cognitum nobis, et ex hoc et vere existentium Deum, mirans ipsum de omnium causa et superineffabili virtute, quando ab ipso sol et luna secundum virtutem et stationem supernaturalissimam simul cum omni ad omnino immobile diffiniuntur, et tota die in eisdem signis stant omnia 1 ? aut tanto quidem amplius si totis et melioribus et continentibus ita portatis non circumagebantur contenta. Et quando alius quidem dies secundum continuitatem fere triplicatur 2, et in viginti omnibus horis aut omne tanti patris contraria portatione regreditur et convertitur, ita naturalissimis contrariis circumactionibus : aut sol proprio cursu motum ipsius omnimodo in horis decem collignes resolutive rursus toto illo novam viam quamdam terens in aliis. Hoc quidem fuit quod et Babylonios convenienter in stuporem movit, et sine pugna Ezechiae subjecit sicut cuidam

Cur igitur non colit eum, quem hinc quoque cognovimus veraciter esse omnium Deum, admirando ejus, a quo cuncta subsistunt, admirabilem potestatem? Quandoquidem ab ipso sol et luna, potentia statuque mirabili, simul cum hac rerum universitate, ad omnimodam immobilitatem redacta sint, nec non ad integri diei spatium, in iisdem universa signis constiterint; vel quod amplius est, etiam cunctis orbibus primariis, qui caeteros complexu suo continent, more suo gyrantibus, ea quae illorum complexu continebantur, non una in orbem circumlata sint; quin et alius quidam dies continuatione fere triplo longior effectus, et totis viginti horis, universum æquali omnino temporis spatio, motu contrario supra quam admirandis retrogyrationibus retrogressum ac reversum sit : vel ipse sol in cursu suo, quinqueformem istum motum ad decem horas contractum, denuo gradu

<--- Page Split --->

æquali Deo et homines excedenti. Et non dico eas quæ fuerunt in Ægypto magnas operationes, aut alia quædam alibi Dei signa facta, sed communia et cœlestia in omni et in omnibus triumphantia.

Dicit autem omnino Apollophanes, non esse ista vera. Igitur maxime quidem hoc Persarum sacerdotibus eftertur memoriiis, et adhuc magi memorialia triplicati solis perficiunt, sed ipsi propter ignorantiam aut inexperientiam non credere volunt. Dic autem ipsi : Quid dicis de defectu facto in cruce salvatoris? Ambo enim apud Heliopolim tunc præsentes et coadstantes, inopinabiliter soli lunam incidentem videbamus (non enim erat conventus tempus) et rursus ipsam a nona hora usque ad vesperam ad solis diametrum supernaturaliter restitutam. Rememora autem et quiddam aliud ipsi : novit enim, quod eclipsim ipsam ex Oriente vidimus inchoatam, et usque ad solarem terminum venientem, postea regredientem, et rursus non ex eodem et defectum et repurgationem, sed e contrario secundum diametrum factam. Talia sunt ejus temporis supernaturalia, et soli Christo qui est omnium causa possibilia, qui facit magna et mirabilia quorum non est numerus 1.

retrogrado, aliis item decem horis novam quamdam semitam ineundo, reperierit; quod utique Babylonios jure merito consternavit, et eos Ezechiae tamquam Deo suppari similive, atque hominibus præstantiori, sine pugna subegit. Omitto quæ in Egypto magnifice gesta sunt, atque alia quædam signa, quæ alibi divinitus patrata sunt; hæc tantum memoro quæ sunt obvia cœlestiæque, et per universum orbem ab omnibus celebrata. Sed omnino dicet Apollohanes, ista minime vera esse; attamen id vel maxime sacris Persarum monumentis celebratur, atque etiamnum magi triplicis Mithri, sive solis, memoriam recolant. Verum illi liceat sive per ignorantiam, sive per inscitiam, istis fidem derogare : sed dic illi : Quid sentis de illa solis defectione, quæ accidit in cruce salutari? Tunc enim ambo juxta Heliopolim præsentes simul et adstantes, mirabili ratione soli lunam coincidere cernebamus (neque tamen tempus conjunctionis erat), ipsamque rursus, sub horam nonam vespertinam, diametro soli opposito supernaturaliter restitui. Quin etiam in memoriam illi revoca quiddam aliud; scit enim, quomodo viderimus illum lunæ occursum ab oriente cœpisse, et usque ad solis extremitatem pervenisse, ac tum demum resiliisse, et rursum, non ex eadem parte occursum illum et recessum exstitisse, sed ex adverso diametri. Ista sunt, quæ tunc supra naturam omnino contigerunt, et a solo rerum omnium conditore Christo fieri possunt, qui facit magna ac stupenda quorum non est numerus.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Hæc hic non licet tibi : et si possibile est, Apollophanes, reprehende, et contra me tunc compraesentem tibi, et simul inspicientem, et simul judicantem, et simul admirantem. Siquidem et divinationem tunc nescio. Unde Apollophanes incepit et ad me sicut quæ fiunt conferens dixit: Hæc, o bone Dionysi, sunt mutationes divinarum rerum. Tanta sicut in epistola a nobis sunt dicta. 'Fui autem erit sufficienter et deficientia adimplere et adducere perfecte Deo virum sapientem in multis existentem, et forsitan non dedignaturum mansuete discere supersapientem religionis nostræ veritatem.

Hæc, si fas est, ei dicito, tuque, Apollophanes, refelle si potes, idque adversum me, qui tunc præsens una tecum adfui, et simul adspexi, et observavi omnia cum admiratione. Denique tunc nescio quo spiritu afflatus, in divinationem quoque Apollophanes prorupit, et ad me conversus : Iste, in quiebat, o præclare Dionysi, divinarum sunt viiiissitudines rerum. Hæc a nobis tamquam per epistolam dicta sint satis. Potes porro ipse supplere quæ desunt, et ad Deum perfecte virum adducere, multis sane in rebus sapientem ; neque fortasse dedignabitur mansuete ac humiliter discere plus quam sapientem religionis nostræ veritatem.

<--- Page Split --->

quia Jerusalem non dicitur habere nisi latitudinem duorum et triginta graduum, et Ægyptus triginta gradus habet, secundum quod colligitur ex tabulis longitudinis civitatum : adjectio autem duorum graduum per latitudinem, quantitatem sensibilem non ponit in longitudine diei : Ægyptus enim est in tertio climate, cujus longior dies est quatuordecim horarum æqualium : Jerusalem autem est in principio quarti climatis, cujus latitudo est triginta sex graduum, et dies longior est quatuordecim horarum æqualium, et triginta minutorum : Jerusalem autem deficit a tringinta sex gradibus, quatuor gradibus : et ita longior dies Jerusalem non vincit longiorem diem Ægypti nisi decem minutis unius horæ, quæ non est quantitas sensibilis : unde patet, quod secundum Rabbi Moysen textus salvari non potest, qui sic dicit, Josue, x, 13 et 14 : Stetit itaque sol in medio cæli, et non festinavit occumbere spatio unius diei. Non fuit antea nec postea tam longa dies, obediente Domino voci hominis.

Hoc dicens Dionysius particulariter tangit miracula facta in motibus astrorum, et primo quidem statum qui fuit sub Josue, x, 13. Secundo triplicationem sub Ezechia, ibi, Et quando alius quidem dies, etc.

Item, objicitur super hoc, quod tota die in iisdem signis stant omnia : hoc enim non videtur inconveniens, cum luna quæ velocioris est motus quam sol, et aliæ stellæ duobus diebus etiam et plus stent in eodem signo : motus enim ejus diurnus est tredecim gradus, et decem minuta, et triginta quinque secunda : motus autem solis diurnus est quinquaginta et novem minuta, et octo secunda.

Sed ad hoc dicendum, quod signum hoc dicitur figura, secundum quod stellæ in cœlo reducuntur ad figuras quasdam, sicut dicimus Cossiopeiam et Herculem, et hujusmodi.

Objicitur autem ex dictis Rabbi Moysi, qui dicit, quod sol non steterit tunc, sed causa longioris diei fuit, quod Josue de Ægypto veniens a meridie in terram promissionis, quæ est ad Aquilonem respectu Ægypti, invenerit latius clima, et per consequens longiorem diem.

Quod autem hoc falsum sit, probatur :

<--- Page Split --->

« dum Astronomos quatuor tempora « sunt, mutationes solis in unaqua- « que quadra circuli signorum, a pun- « cto incipientes vernali. Secundum « medicos vero, ver in terris tempe- « ratis est tempus in quo non tantum « sunt necessarie res cooperientes vel « calefacientes propter frigus, ut inde sit « multum curandum, neque eventatio in « eo est necessaria, de qua sit curandum « propter calorem. Et in ipso quidem est « principium frondendi arbores. Unde « incipit sole existente in Piscibus circa « medietatem, sicut et autumnus sole « existente in Virgine, hiems sole existen- « te in Sagittario. »

C Et quando alius quidem dies, etc. Nota quod cum in hemisphaerio sint sex signa, et motus horae secundum revolutionem aequationalis sit quindecim gradus, oportet quod dies sit quindecim horarum secundum divisionem alterius hemisphaerii : quia diei signa continent centum et octoginta gradus, qui faciunt duodecies quindecim. Propter quod etiam in astrolabio duodecim horae limantur : et secundum hoc horologium Achaz habuit duodecim lineas, et descenderat jam sol per decem, et reascendit per decem, et iterum redivit per decem, quod faciebat decem horas : remanserant autem duae lineae quas non descenderat dies : ergo totus habuit triginta duas horas, nec defuerunt a tribus diebus artificialibus, nisi quatuor horae : quod notate quando dicitur, fere triplicatur.

. Aut sol proprio cursu, etc. Alia translatio : « quinquiformem suum motum : » et Commentator dicit, quod loquitur secundum quosdam Philosophos, qui dividebant annum in quinque partes, in hiemem, ver, aestatem, pomarium, et autumnum : et hoc nihil est : Philosophi enim non loquuntur de divisione anni nisi dupliciter, secundum mutationem superiorum, et secundum mutationes inferiorum, sicut dicit Avicenna in primo canone, et ait in quadam epistola quae intitulatur, de Regimine divinorum : unde Avicenna dicit haec verba : « Secun-

Dicendum ergo, quod sol habet circulum extrinsecum, qui habet duos motus, scilicet æqualem, quem Astronomi vocant medium : et motum augis, id est, summe elevans a centro terræ : et secundum primum quidem una die møvetur quinquaginta novem minuta, et octo secunda. Juxta secundum autem, ut dicit Ptolemæus, centum annis· movetur uno gradu. Habet etiam circulum signorum, sub quo movetur, ad quem cum appropinquet, elevando et deprimendo plus vel minus, necesse est quod diversimode moveatur, quare vocatur motus ejus divisus. In signis enim quæ sunt ab Arcite ad Cancrum, moratur nonaginta quatuor diebus, et triginta minutis, quibus contingit de circulo signorum nonaginta tres gradus et novem minutis. In signis autem quæ sunt a Cancro ad Libram, moratur nonaginta duobus diebus, et triginta minutis, quibus contingunt nonaginta unus gradus et duo minuta : totus autem semicirculus ab Ariete ad Libram secundum moram solis in ipso centum octoginta quatuor gradus habet et viginti minuta. Quarta autem quæ est a Libra in Capricornum, dies octoginta octo habet et octavam diei, et comprehendit de gradibus signorum octoginta sex et unum et quinquaginta minuta. Et quarta residua a Capricorno in Arietem,

<--- Page Split --->

dies habet nonaginta et octavam diei, et de gradibus signorum octoginta octo et quadraginta novem minuta ; et totus semicirculus a Libra in Arietem centum septuaginta sex gradus viginti minutis minus. Ex quo patet, quod motus solis in quartis circulis signorum non est æqualis. Hic ergo motus ejus dicitur divisus,et est circulus motus solis. Præterea sol habet motum octavi, qui est motus capitis Arietis et Librae, et motus accessivus et recessivus, et multipliciter motum diurnum ab Oriente in Occidentem, qui vocatur motus totius : et isti sunt duo motus, de quibus Dionysius dicit, et Astronomi non ponunt plures.

Dic autem ipsi : Quid dicis de defectu, etc. Circa eclipsim tria considerat Dionysius, scilicet tempus, et modum, et modum repurgationis.

Tempus : quia repurgatio incepit ex Occidente. Ad hoc autem verificandum in revolutionibus annorum secundum doctrinam Ptolemaei reduxi stellas quantum ad modum conjunctionis, id est praeventionis humanum, abjectis omnibus circulis integris qui fuerunt in mille ducentis et sexdecim annis. Et quia Deus noster Jesus Cristus in Martio noscitur esse passus trigesimo quarto aetatis suae anno,et annus secundum astronomos incipiat a Martio, in quo ipse de anno trigesimo quarto transiverat tres menses, dimisi tres menses,et a Martio primum annum nativitatis suae computando, accepi triginta tres annos perfectos : quia hoc est idem ac si acciperentur a die nativitatis triginta tres menses. Inveni autem in tempore praventionis solis et lunae tempus oppositionis lunae aequatum, et diversum nullum mensem viginti tres dies, quindecim horas, quinquaginta quinque minuta hora, et quatuordecim secunda. Et cum dies secundum astronomos incipiat a meridie, fuit oppositio solis et luna in nocte quae sequitur decimam quartam diem Martis, novem horis a crepusculo, scilicet tribus horis post mediam no-

ctem : ergo novem horis ante meridiem, vigesima quinta die Mercurii, secundum Calendas autem vigesima quinta die Martii passus fuit Deus in meridie, et tunc luna non cecidit ab angulo plenitudinis nisi motu novem horarum, quicst motus quatuor graduum, quinquaginta sex minutorum et viginta octo secundorum. Et hoc concordat alteri epistolae Dionysii, in qua dicit ad Appolophanium, « Cum « lunae deesset, et non esset coitus ipsi : » et concordat Calendatio, in quo scribitur, quod « octavo calendas aprilis, passus est « Deus, » qui est dies vicesimus quintus Martii : in quo luna secundum Evangelistam fuit decima quinta. Illo autem tempore, unus motus solis fine motu octavi fuit, vel in signis octo in gradibus, tria in minutis, et viginti sex in secundis : motus autem in eodem tempore lunae novemdecim horis ante meridiem, vicesima sextae diei fuit, sex signa, octo gradus, tria minuta, et viginti tria secunda : ergo sol in nono gradu Arietis fuit, et luna in nono gradu Lunae : ergo diametraliter opponebantur : et hoc concordat verbo Dionysii hic dicentis, quod « ad vesperam luna ad solis diametrum « supernaturaliter fuit restituta : » luna enim non est in vespera opposita soli, nisi quando est plena : motus autem octavi illo tempore habuit octo gradus et quatuordecim minuta, et unum secundum, et secundum doctrinam fuit ex arcubius qui diminuuntur in meridie, hoc est, quod caput Arietis ultra æquinoctialem in meridie fuit, secundum quantitatem prædicti spatii : et ideo diminuendus prædictus motus fuit a motibus stellarum : qui si diminuantur a motu solis superius habito, remanebit motus solus undecim signa, et triginta gradus, novemdecim minuta, et viginti quinque secunda. Motus autem luna e si ab eo removeatur prædictus motus, erunt quinque signa, viginti novem gradus, novemdecim minuta, et viginti quinque secunda : ergo secundum hoc sol fuit in trigesimo gradu Piscium, et luna in trige-

<--- Page Split --->

simo Virginis : et iterum hoc concordat superioribus : et iterum ibi opponuntur : conventus autem in eodem mense praecesserat solis et luna, qui quidem fuit secundum diligentissimam aequationem undecima die Martii : habuit enim tempus nullum mensem, decem dies, quindecim horas, triginta sex minuta, et viginti tria secunda. Luminaria autem ambo simul, sine ablatione motus octavi habuerunt undecim signa, viginti duos gradus, quadraginta sex minuta, quinquaginta unum secunda : ergo vel steterunt in vigesimo tertio gradu Piscium : ablato autem octavo fuit motus lunarius undecim signa, quatuordecim gradus, triginta duo minuta, et quinquaginta secunda : et secundum hoc in quintodecimo gradu Piscium simul steterunt : si igitur tempus conjunctionis subtrahatur a tempore oppositionis, erit differentia inter oppositionem et conjunctionem tredecim dies et una hora fere : cum autem decimus tertius dies terminetur in meridie quartadecimae diei, patet quod aetas lunae fuit a conjunctione ad tempus, in quo Deus pependit in cruce, quindecim dies fere, et ad noctem captivitatis hora quartadecima, quia post oppositionem (ut prius habitum est) pependit in cruce. Et hoc concordat Evangelio et dictis Sanctorum : quia decima die nensis lunaris agnus ferebatur in castra,et illa fuit dies palmarum, quando praesentavit se Deus in Jerusalem, et ita luna fuit undecimo die luna post palmas, duodecimo vero feria tertia, et decimotertio feria quarta, et decimoquarto feria quinta quando captus fuit : cum ergo sol non possit eclipsari nisi a luna ex conjunctione, ut probatum est in astronomia, et tunc non fuit conjunctio, sed praeventio, patet quod eclipsis fuerit miraculosa : licet enim Mercurius et Venus sint sub sole, tamen numquam in iis eclipsis contingit : secundum Geber autem et suos sequentes sunt supra solem, et secundum hoc patet, quod non possunt eclipsare, quia non eclipsat solem nisi quod est

sub eo, cum eclipsis solis non contingat nisi ex oppositione alicujus corporis inter nos et solem.

Novit enim, quod eclipsim ipsam ex Oriente vidimus, etc. Hic notat Dionysius modum eclipsationis miraculosum : cum enim eclipsis solis, ut habitum est, non contingat nisi in conjunctione solis et luna, conjunctio autem non contingit nisi ex hoc quod luna velociorem motum habeat quam sol, et consequatur solem motu naturali qui est ab Occidente in Orientem, patet quod luna numquam conjungitur soli, nisi veniendo per arcum qui est inter solem et Occidentem : ergo omnis naturalis eclipsis incidit ex parte Occidentis : miraculosa ergo ostenditur, quae tunc ex Oriente inchoavit, ut dicit Littera. Naturalis autem eclipsis notatur per hoc quod dicitur in littera, Usque ad solarem terminum venientem, hoc est, quod diametra solis tota obscuretur, quae secundum Astronomos habet duodecim puncta.

Postea regredientem. In hoc notatur triplex miraculum, quorum quodlibet majus fuit quam ipsa eclipsis. Primum est, quod lunam oportuit moveri ad solem in arcu, qui fuit inter solem et Orientem, quod est contra naturam ipsius. Secundum, quod infra nonam et vesperas, ut dicit in Littera, luna bis ivit octoginta quinque gradus : tempore enim oppositionis distabat centum et octoginta gradbus, quibus si addatur motus novem horarum, quas habuit ultra oppositionem, erunt gradus in praedicto numero, quo luna sola ivit accedendo ad solem et sola recedendo inter sextam et vesperas : complevit ergo infra sex horas motum fere quindecim dierum. Tertium miraculum est, quia sicut probat Ptolemaeus, in auge est in oppositione, et in auge cum conjunctione, oportuit ergo quod aux circuli lunae in eodem spatio temporis cum luna ad solem accederet, et cum luna recederet, quod est contra naturam, cum aux circuli lunae ad oppositum moveatur.

<--- Page Split --->

Et rursus non ex eodem et defectum et repurgationem. Hic notat modum repurgationis. Notandum autem, quod secundum naturam quando repurgatur eclipsis et soli claritas pristina restituitur, eadem extremitas solis quæ prius obtenebratur, primo illuminatur : cum enim luna moveatur ad solem, ut prius dictum est, per arcum qui est inter solem et Occidentem, primo obscurabit partem occidentalem corporis solaris, deinde velocitate motus sui transeundo sub sole prævenit solem, et ita retrahit se a parte occidental corporis solaris : ergo illa prius illuminatur, et successive aliae, donec totus sol illuminetur, quando se tota luna subtraxit : tunc autem quia luna venit ad solem per arcum qui fuit inter solem et Orientem, ultimo obscuravit partem occidentalem corporis solaris, et quia redivit ad diametrum solis per eumdem arcum, primo illuminabatur pars occidentalis, quæ ultimo fuit obscurata, et hoc est contra naturam, ut patet ex præhabitis : et hoc notat Dionysius circa eclipsim. Secundum æquationem autem diligentem latitudo lunæ in illo tempore fuit sex signa, quatuordecim gradus, viginti quinque minuta, et quatuor secunda, quæ dicitur in astronomia argumentum meridionale minus : in hoc autem argumento lunaria non sunt infra gradus eclipsis, nisi latitudo habeat sex signa, minus tredecim gradibus : cum igitur habuerit plus, patet quod non habuit gradus eclipsis : ergo si tunc conjunctio fuisset solis et lunæ, nulla eclipsis fuisset : quod si daretur quod tunc fuisset infra gradus eclipsis, cum argumentum sit meridionale, tenebræ eclipsis non fuissent directæ nisi in meridie, et ad septentrionem nullæ fuissent in quarto et quinto climate et in tertio, et forsan parvæ et parum in secundo et primo : est autem Jerusalem in quinto climate : ergo nullæ tenebræ ibi apparuissent. His habitis, redeundum est ad Litteram.

mutari in cœli motu nisi moveat ad hoc causa quæ facit omnia : quomodo igitur Apollophanes non veneratur Deum cognitum a nobis, ex hoc scilicet quod motum in ordine cœli mutat quando vult : vere existentem Denm, id est, qui per hoc apparet quod verus Deus : quomodo, dico, non veneratur ipsum, mirans ipsum de omnium causa, id est, de hoc quod est omnium causa, et superineffabili virtute, id est, quæ exprimi non potest, propter abundantiam infinitatis suæ, non enim posset alia causa virtutis finitæ cœli ordinem mutare : quomodo dico, sic non miratur ipsum, quando sol et luna diffininetur, id est, determinantur ab ipso Deo ad omnino immobile, id est, quod nullo modo moveantur, simul cum omni, id est, cum universo, quantum ad illam opinionem quæ ponit, quod omnia simul steterunt : et hoc secundum supernaturalissimam virtutem facientis illam quietem, et stationem supernaturalissimam, quantum ad immobilitatem ipsorum corporum, et quando stant omnia corpora cœlestia in eisdem signis, id est, in imaginibus, tota die ? Usque huc pendet interrogatio. Quasi dicat : Mirum est quod non veneratur. Et tangitur hic miraculum Josue factum, quod ponitur Josue, x, 13. Dicitur enim ibi : Stetit itaque sol in medio cœli, et non festinavit occumbere spatio, etc.

Deinde tangit aliam opinionem quæ dicit, quod superioribus motis sol quiescebat, dicens : Aut tanto quidem amplius miraculum fuit, si totis, id est, omnibus aliis corporibus cœlestibus, et melioribus, id est, dignioribus, quam sol et luna, et continentibus ea, quantum ad orbes superiores, portatis ita, id est, suo motu naturali vectis, contenta, scilicet sol et luna, non circumagebantur, id est, non movebantur circulariter.

Deinde ponit retrogradationem solis quæ facta fuit sub Ezechia : et primo ponit ipsum miraculum : secundo, effectum miraculi in Babylonia, ibi, Hoc quidem

<--- Page Split --->

fuit, etc. Et tertio affert sibi alia negando, ibi, Et non dico eas, etc.

Dicit ergo primo, et quomodo non noverat Deum, quando ab ipso alius quidem dies fere triplicatur, sub Ezechia : legitur enim Isaïe.xxxviii, 8, quod reversus est sol decem lineis per gradus, quos descenderat, et ita dies fere fuit triplicatus, ut supra ostensum est : et quia hoc totum fuit sine alia interjectione, dicit, secundum continuitatem. Hoc autem potuit esse duobus modis : quia vel solus sol, vel etiam omnes orbes in tempore illo revertebantur : et ideo dicit, et in omnibus viginti horis superadditis diei, aut omni, id est, totum cœlum regreditur, contraria portatione tanti temporis, id est, contrario motu per tantum spatium quantum motum fuerat in decem horis illarum viginti, et convertitur rursus ad locum unde regredi cœperat in aliis decem : ita supernaturalissimis circumactionibus, id est, miraculosis circumvolutionibus contrariis sibi : si aut solus sol proprio cursu colligens in decem horis de illis viginti, motum sui ipsius, id est, recolligens se ad locum ubi ante decem horas erat, rursus resolutive, id est redeunte iterum regreditur in decem aliis horis toto illo spatio quo alia corpora pertransierat, ut rediret ad eamdem imaginem cum aliis corporibus, quæ esse debuisset si naturaliter motus fuisset, terens quamdam novam viam, id est, rediens per aliam breviorem viam quam illa per quam regressus fuerat, ut per illam posset pervenire in decem horis illuc quo naturali via devenisset in tertio.

Deinde excludit viam contradicendi, et dicit, quod non dicit ibi illa miracula quæ fuerunt facta in alia regione speciali, non quæ fuerunt in plagis Ægypti, aut alia signa, quæ in aliis locis facta sunt, sed signa communia toti mundo et cælestia, quod non potuit aliqua naturali virtute fieri, triumphantia, id est, convincentia ad ostensionem divinæ virtutis, in omni mundo, et in omnibus partibus ejus. Sed Appollophanes forte dicit, quod ista non sunt vera : quamvis substantiale hoc sibi sit, per hoc quod continetur in memoris sacerdotum Persarum, qui colentes solem ex illo die faciunt festum triplicati solis : sed quia aut ignorat, aut per experientiam non didicit hæc, liceat sibi non credere ista. Et nota, quod vocat illos magos : quia magi dicuntur sapientes et maxime in astrologia : quia illa scientia est de maximis rebus. Alia translatio, « Triplasii « mithri, qui dicuntur sacerdotes solis, » mithra enim Persica lingua dicitur sol, et triplasii mithri dicuntur sacerdotes solis, qui prædicta festa triplicati solis colebant.

Deinde ponit tertium miraculum de eclipsi facta in passione Christi : et primo ponit miraculum, secundo aufert sibi omnem materiam negandi, ibi, Hæc hic non licet tibi : et si possibile est, etc.

Dicit ergo primo : Quamvis prædicta sibi liceat negare, o Polycarpe, dic ipsi Apollophani, quid dicis de defectu solis, id est, de eclipsi, facto in cruce Salvatoris, id est, Christo patiente in ligno : quia hoc non potest negare : ambo enim, scilicet ipse et ego, tunc temporis apud Heliopolim quamdam civitatem Ægypti, quæ dicitur civitas solis, tunc præsentes et coadstantes, id est, simul stantes ad videndum eclipsim, videbamus lunam inopinabiliter, id est, non naturaliter, incidentem soli, id est, supponere se soli, et ideo inopinabiliter, quia non erat tempus conventus, id est, conjunctionis, ut ostensum est. Hoc ergo fuit unum miraculum : quia præter tempus fuit universalis eclip-

<--- Page Split --->

sis. Et rursus videbamus ipsam lunam supernaturaliter, id est, divina virtute restitutam a nona hora usque ad vesperam ad solis diametrum : quando enim luna est in plenilunio, sicut tunc erat, in hora vespertina debet esse in Oriente, quia hora nona fuerat sub sole in medio, et adhuc magis in Occidentem reversa est in illo spatio temporis, ita quod die secundo visa fuit in Oriente, quod non potuisset evenire si naturaliter mota fuisset versus Occidentem, nisi fere in uno die naturali : et sic dicitur restituta ad diametrum solis, quia sole existente in Oriente, ipsa ex prima fuit in Oriente.

Deinde ponit aliud miraculum, dicens : Rememora autem ipsi et quiddam aliud miraculum: Novit enim, quod eclipsim ipsam vidimus inchoatam ex Oriente, id est, in orientali parte solis : et venientem usque ad alterum solarem terminum, id est, occidentalem : in quo notatur, quod eclipsis fuit universalis : et postea eclipsim regredientem, quia incepit ex parte orientali et pervenit ad occidentalem, et e converso recessit : vel hoc intelligitur de luna, quae supposita soli eclipsim facit.

Deinde ponit aliud miraculum dicens : Et rursus vidimus non ex eodem, id est, ex eadem parte incepisse defectum, id est, eclipsim, et repurgationem, id est, illustrationem, sed repurgationem factam e contrario secundum diametrum ei a quo incepit eclipsis : unde prius luna submisit se soli, et ab Occidente incepit repurgatio, quia ex illa parte prius separari incepit a sole : et contrario autem est

in eclipsi naturali : quia luna quam partem solis prius occupat, illam prius dimittit. Deinde concludit, quod talia miracula quae fuerunt in illo tempore, fuerunt possibilia soli Christo, qui facit magna quorum non est numerus, et sumitur de Job, v, 9 1.

Deinde removet negationem ejus, dicens : Haec dicta sunt de eclipsi : et ideo licet tibi sicut in praesentia mea reprehendere Apollophanem : et tamen si possibile est, reprehende, et maxime tibi me tunc compraesentem, id est, simul tecum compraesentem in Heliopoli, et simul inspicientem eclipsim, et simul judicantem, quod non erat naturalis, et simul tecum admirantem. Siquidem et tunc Apollophantes incepit quamdam divinationem facere, nescio unde, id est, quo inspirante, et dixit ad me sicut conferens mecum de eclipsi : o bone Dionysi, haec sunt mutationes divinarum rerum, id est, aliqua mutatio accidit contra divina : et ideo motus divinus pervertitur.

Deinde committit Polycarpo, quod supplet illud quod epistolæ deest. Tanta sunt dicta a nobis ut in epistola, id est, sicut decet brevitatem epistolæ : sed tuum erit, o Polycarpe, adimplere ea quæ deficiunt, et reducere ad Deum Apollophanem virum existentem sapientem in multis scientiis; qui non dedignabitur mansuete discere veritatem nostræ religionis, id est, Christianæ fidei. Et sumitur religio hic sicut diffinit Tullius, quæ divinæ naturae cultum affert : quia sapientis est mansuete addiscere omnem veritatem.

<--- Page Split --->

3

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Sed et ad superius respiciamus, non virorum sanctorum mansuetudines, non homines amantium Angelorum bonitates enuntiantes miserantium gentes, et pro ipsis bonum deprecantium, et perditas et malum operantes multitudines increpantium, et contristatorum quidem in malum, laetantium autem in salvatione ad bona transductorum 1, neque quaecumque alia de beneficiis Angelis tradit Theologia.

Caeterum ad altiora contendamus, sanctorum mansuetudines virorum atque amicorum hominibus angelorum benignitates omittentes,quomodo scilicet illi gentibus misereantur, ac pro ipsis divinae bonitati preces offerant, perniciosasque ac perditas turbas increpent; ac malis quidem nostris condoleant, saluti vero eorum qui ad bona conversi sunt congratulentur ; et quaecumque alia de beneficis angelis theologia tradit;

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Sed vere boni et superboni Christi beneficos radios in silentio recipientes, ab ipsis ad divinas ejus operationes illuminemur. Numquid enim non est ineffabilis et super intellectum bonitatis, et quod existentia esse facit, et quod omnia ipsa ad esse perduxit, et omnia vult semper fieri similia ipsi, et participantia his quae sunt ejus secundum singulorum opportunitatem? Quid autem et quod recedentes amabiliter habet, et contrectat et rog at non despici ab amatis et conterentibus seipsos, et vane incusantes sustinet, et ipse excusat, et magis promittit se curaturum, et adhucipsis longe existentibus, tamen accedentibus occurrit et obviat, totus totos 'amplectens osculatur, et non accusat de prioribus, sed diligit praesentem, et festum facit, et convocat amicos, videlicet bonos 1, ut sit lætantium omnium habitatio 2.

Sed penitus benigni ac præbenigni Christi beneficos radios tranquillo animo suscipientes, ab iisdem ad divinas ejus beneficentias luculenter adducamur. An non ineffabilis incomprehensibilisque bonitatis, quod ea quae sunt, esse faciat, eaque omnia ad esse produxerit, cunctaque velit sibi semper esse similia, et pro cujusque captu communicare ? quid quod a se deficientes amore prosequatur, contendatque ac roget, ne dedignentur amores ; quin et deliciosos ipsos ac temere provocantes sustinet, atque ipsemet excusat, eoque magis se recipit illos curaturum, ipsisque jam adhuc distantibus, simul tamen adventantibus occurrit et obviat ; totusque totos amplectens osculatur, neque de pristinis eos arguit, sed diligit præsentia, festumque diem agit, ac convocat amicos, videlicet bonos, ut sit omnium lætantium habitatio.

<--- Page Split --->

Demophilus autem, et si quis alius bonis inimicatur, valde juste in crepatur, et edocetur bona, et bonum ei impenditur. Quomodoenim oportebat, dicit, bonum in salvatione perditorum laetari, et vita mortificatorum? Siquidem et super humeros levat, difficulter ab errore conversum, et bonos Angelos ad laetitiam congregat, et bonus est ingratis, et oriri facit solem suum super bonos et malos, et ipsam animam suam ponit pro refugientibus1.

Porro Demophilus, et si quis alius bonis adversatur, jure merito corripitur, bonaque docetur ut emendetur. Quomodo enim, inquit, non oportebat eum qui bonus est, de eo qui perierant salute, nec non eorum qui defuncti erant vita laetari? Siquidem etiam in humeros tollit vixdum ab errore conversum, et bonos angelos ad laetitiam excitat, quin et ingratis benignus exsistit, et oriri facit solem suum super bonos et malos, atque ipsam suam animam pro profugis ponit.

Tu autem sicut litterae tuae monstrant, et procidentem sacerdoti, ut dicis, impium et peccatorem, nescio quomodo contra ipsum praesens retrusisti : postea ille quidem deprecabatur et ad medicinam malorum confitebatur, tu autem non solum horruisti, sed et bonum sacerdotem temere cum injuria corporis repulisti, dicens, miserabilem esse qui pœenitentem et impium

Tu vero, ut tuae litterae declarant, accidentem sacerdoti, illum quem impium ac peccatorem dicis, nescio quomodo per te praesens repuleris ; tum ille quidem deprecabatur et fatebatur se ad malorum medicinam advenisse ; tu autem, nihil veritus, bonum insuper sacerdotem cum quadam insolentia conviciatus es, quod miseratus esset pœenitentis, atque impium justificasset ; ac tandem. « Exi, » inquiens sacerdoti,

<--- Page Split --->

Justificavit : et ad finem dixisti sacerdoti : « Exi, cum similibus, » et insiluisti, cum non esset fas, ad adita et sancta sanctorum confregisti : et scribis nobis, « Corrumpenda sancta, pro- « visive salvavi, et adhuc immaculata « custodio. »

cum tui similibus contra fas in adyta irrupisti, ac Sancta sanctorum contaminasti, et scribis nobis te sancta, cum violanda essent, summa cura providentiaque servasse, eaque hactenus illibata custodire.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Nunc igitur audi nostra : Non est fas sacerdotem a ministris qui sunt super te, aut coordinatis tibi monachis corrigi, quamvis impie agere contra divina videatur, etsi aliquid aliorum prohibitorum fecisse redarguatur. Si enim inornatus et inordinatio divinissimarum et diffinitionum et legum sunt excessus, non habet rationem pro Deo a Deo traditum perverti ordinem. Non enim in seipso Verbum divisum est. Quomodo enim stabit regnum ejus 1 ? Et si Dei est judicium, ut eloquia dicunt 2, Sacerdotes autem post hierarchas sunt Angeli et recitatores divinorum judiciorum, ab ipsis, sicut tibi

Nunc ergo audi nostram sententiam : Nefas est sacerdotem a te dignioribus ministris, tufve ordinis monachis corripi, quantumvis in divina impius videatur: et etiamsi quid aliud vetitum egisse convincatur. Nam si distincrionis ordinisque confusio, divinissimarum constitutionum legumque transgressio est ; nulla certe ratio est propter Deum traditum divinitus ordinem intervertendi. Neque enim in se Deus divisus est, alioquin quomodo stabit regnum ejus ? Et si Dei est judicium, ut Eloquia testantur, sacerdotes autem angeli sunt, et post antistites divinorum interpretes judiciorum, et ab iis ordine,

<--- Page Split --->

convenit, per medios ministros divina edocere, per quos et esse monachus habitus es.

prout te decet, mediantibus ministfis, dum erit opportunum, divina disce, per quos etiam, ut monachus esses, habuisti.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO

An non sancta signa istud clamant? Etenim non simpliciter ab universis quidem segregata sunt sancta sanctorum : appropinquat autem magis ipsis sanctitatis perfectorum ornatus, postea Sacerdotum ornatus, post illos autem consequenter ornatus ministrorum : ordinatis autem monachis portae aditorum sunt segregata, juxta quas perficiuntur et assistunt, non ad custodiam ipsorum, sed ad ordinationem et cognitionem suiipsorum magis quam populus sacerdotibus propinquantes. Unde sanctorum sanctus ordinationis principatus sancte statuit, ipsos sumere de divinis, aliis videlicet interioribus ipsorum traditionem imponens : etenim circa divinum altare stantes, ut significative dicatur, vident et audiunt divina dare ipsis revelata, et procidentes boniformiter ad ea quae sunt extra divina velamina, subjectis monachis et sancto populo et ordinibus qui purgantur, manifestant secundum dignita-

An vero non id ipsum sacra signa proclamant ? neque enim simpliciter Sancta sanctorum ab omnibus segregata sunt ; verum ad haec proxime accedit ordo pontificum, deinde distinctio sacerdotum, quos deinceps ministrorum gradus sequitur ; ordinatis autem monachis adytorum postes sunt assignatae, juxta quas etiam initiantur et adstant, non ad custodiam earumdem, sed ut agnoscant tam se quam ordinem suum magis populo prae sacerdotibus propinquare. Unde sacrorum sacer ordinis principatus, rerum eos divinarum participes reddi sancte statuit, aliis videlicet, qui iis interiores sunt, earumdem administrationem cedens ; illi siquidem qui symbolice semper divinum altare circumstant, intuentur et audiunt divina clare sibi revelata, procedentesque benevole ad ea quae sunt extra divina velamenta, morigeris religiosis, sacroque populo, et iis qui purgantur, ordinibus, sacra mysteria pro

<--- Page Split --->

tem sanctam incontaminata pulchre custodita.

meritis pandunt ; quae profecto rite immaculata tamdiu servata sunt,

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Donec tyrannice ipsis insiliens, educi tibi sancta sanctorum non volentia coegisti, et dicis te habere sancta et custodire : et quidem neque novisti, neque audivisti, neque habes aliquid convenientium sacerdotibus, sicut nec veritatem eloquiorum cognovisti, unaquaque ipsa die verbo impugnans in perversionem audientium.

Donec ipse tyrannice in ea irrupisti, et Sancta sanctorum vel invita tibi publicari ccegisti, et habere te jactas et custodire sacra, cum ea neque videris, neque audieris, neque quidquam habeans eorum que sacerdotem decent, siquidem ne veritatem quidem Scripturarum nosti, cum eas quotidie verbis impugnes ad subversionem audientium.

<--- Page Split --->

Et quidem si de principatu gentis aliquis invasisset quod sibi a rege ordinatum fuisset, juste puniretur : et si principem justificantem quosdam aut condemnantem, assistens aliquis sub ipso ordinatorum redarguere ausus esset, non enim dico contumelia, contactu corporis repellere, simul et a principatu expellere videtur. Tu autem homo audax es contra mansuetum et bonum et hierarchicam ipsius legislationem.

Etenim si quis gentilem principatum a rege sibi nequaquam demandatum usurparet, jure merito puniretur. Quid si, principe quempiam vel absolvente vel damnante, quispiam ex adstantibus subditis praesumeret latam a Domino sententiam retractare, nedum dicam proculcare ac de principatu deturbare visus esset ? Tu autem, o homo, ita temerarius es in iis quae clementis benignique (Dei) sunt, et pontificium ipsius instituitum attingunt.

<--- Page Split --->

Et hoc oporteret dicere, quando super dignitatem aliquis praesumens, tamen convenientia facere videretur: etenim neque hoc desiderabile est ulli. Quid enim inconveniens Ozias faciebat, Deo incensum offerens 1 ? Quid autem Saul sacrificans 2 ? Quid autem tyrannici daemones vere theologizantes Jesum 3 ? Sed interdictus est a Theologia omnis alicnus Episcopus; et unusquisque erit in ordine suae ministrationis, et solus princeps sacerdotum ad sancta sanctorum ingredietur, et semel in anno, et hoc in omni secundum legem hierarchica munditia 4 . Et sacerdotes cooperiunt sancta, et levitae non tangent sancta ut non moriantur 5 . Et iratus est furore Dominus in protervitatc Oziæ 6 , et Maria leprosa fit, legislatori legem ponere conata 7 : et in filios Scevæ insiluerunt daemonia 8 . Et,

Atque hæc quidem dicenda essent, si quis, cum majora meritis suis ættenaret, æqua tamen sibi afferre videtur.; nam neque hoc cuiquam fas est: Quid enim absurdi Ozias gessit, cum incensum Deo obtulit? Quid Saul, dum sacrificavit? Quid truculenti daemones, cum Jesum Dei Filium verissime prædicarunt? Verum in theologia ejiciendurs omnis qui aliena spectat, sed quilibet ordinis sui ministeriis vacabit, solusque pontifex in anno semel ad Sancta sanctorum introibit, idque cum omni quam lex præscribit pontificali puritate. Sacerdotes vero Sancta circumtegunt, verum Levitæ ne sancta quidem attingunt, ne moriantur. Et iratus fuit furore Dominus ob Oziæ temeritatem Mariaque leprosa fit, legislatorilegem ponere conata: et in filios Scevæ insilierunt daemonia, et: Non mittebam

<--- Page Split --->

Non mittebam eos, dicit, et ipsi currebant : et non loquebar ad eos, et ipsi prohetabant 1 : et impius qui sacrificat mihi vitulum, sicut qui occidit canem 2. Et ut simpliciter dicatur, non sustinet perversores legis perfecta Dei justitia. Dicentibus autem rursus ipsis. In nomine tuo virtutes multas fecimus. Non novi vos, respondetur, discedite a me, qui operamini iniquitatem 3.

eos, dicit, et ipsi currebant ; et non loquebar ad eos, et ipsi prophetabant ; et, Impius qui mihi immolat vitulum, sicut qui occidit canem. Atque, ut simpliciter dicam, non tolerat legum violatores perfecta Dei justitia, dicentibusque illis: In nomine tuo virtutes multas fecimus, respondet : Nescio vos, recedite a me omnes operarii iniquitatis.

1

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Quare non est fas, sicut sancta eloquia dicunt 4, neque ea quae sunt justa, non secundum dignitatem exsequi: Oportet autem unumquemque sibiipsi attendere, et non altiora et profundora intendere, deliberare autem ea sola quae sunt secundum dignitatem ipsis ordinata 5.

Nefas itaque, uti sacra testantur eloquia, ea etiam quae justa sunt; non secundum dignitatem exsequi. Oportet autem unumquemque sibi ipsi attehdes re, ne se altiora profundioraque sapiat, solumque intendat iis quae ipsius meritis fuerint coordinata.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Quid igitur, dicis, non oportet sacerdotes impie agentes, aut de alio quodam inconvenientium reprehensos castigari, solis autem gloriantibus in lege licebit per transgressionem legis Deum inhonorare 1 ? Et quomodo sacerdotes Dei sunt manifestatores ? Quomodo enuntiant primo divinas virtutes, ipsarum potestatem non cognoscentes ? Aut quomodo illuminabunt qui sunt obtenebrati ? Quomodo enim divinum tradent spiritum, cum si est Spiritus sanctus, habitu et veritate non crediderint 2 ?

Quid igitur, inquis, non oportet sacerdotes, qui vel impie vel perperam aliquid facere deprehensi fuerint, corrigi, solisque licebit gloriantibus in lege per praevaricationem legis Deum inhonorare? et quomodo sacerdotes Dei sunt interpretes? quo enim pacto divinas populo virtutes enuntiant, cum earumdem vim ignorent? vel quomodo illuminabunt qui sunt obtenebrati? quae ratione divinum Spiritum impertientur, qui neque affectu neque veritate Spiritum sanctum crediderunt.

<--- Page Split --->

Ego autem respondebo tibi ad hæc : etenim non est inimicus Demophilus, neque sustinebo te acquiri a satana. Etenim unusquisque ornatus eorum qui sunt circa Deum, est divinior magis absistente, et luculentiora simul et magis illuminantia, sunt magis vero lumini propinqua. Et non localiter accipias appropinquationem, sed secundum recipiendi Deum idoneitatem. Si igitur sacerdotum ornatus est illuminativus, perfecte cecidit a sacerdotali ordine et virtute qui non est illuminativus, magis autem qui non est illuminatus. Et audax quidem mihi videtur talis, sacerdotalibus manum apponens, et non timet neque verecundatur, divina præter dignitatem exsequens, putans Deum ignorare quæ ipse in seipso cognovit, et decipere æstimat falso nomine ab ipso patrem appellatum, et audet ipsius immundas infamias (non enim dicam orationes) super divina signa Christiformiter enuntiare. Non est iste sacerdos, non est iste, sed inimicus dolosus, delusor suiipsius, et lupus super divinum populum pelle ovina armatus.

Ad hæc tibi ipse respondebo : Neque enim inimicus Demophilus est, neque patiar te a Satana circumveniri. Etenim quilibet circa Deum versantium ordo, deiformior est eo qui magis distat ; nec non lucidiora simul sunt ac luculentiora, quæ veræ luci magis appropinquant. Nolim autem ex loco sumas propinuitatem, sed ex capacitate recipiendi Deum. Quod si itaque sacerdotum ordo illustrandi vim habet, profecto penitus abhorret a sacerdotum ordine ac facultate, quisquis illustrandi vi caret ; multoque magis is qui necdum illustratus est. Ac mihi quidem nimis temerarius videtur hujusmodi, si sacerdotalia sibi vindicet, neque metu neque pudore a divinis supra dignitatem suam consectandis arceatur, putetque ea latere Deum, quorum sibi ipse conscius sit ; et se Deum fallere existimat, quem falso nomine appellant Patrem, audetque scelestas blasphemias suas (neque enim preces dixerim) in divinis mysteriis Christiformiter pronuntiare. Non est iste sacerdos, non est, sed inimicus, dolosus, illusor sui, et lupus in Dominicum gregem ovina pelle armatus.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTÉRPRETATIO.

Sed neque Demophilo est fas ista castigare. Si enim Theologia justa juste praecipit exsequi (justa autem exsequi est quando attribuere velit aliquis uni cuique secundum dignitatem), juste hoc est omnibus exsequendum, non praeter dignitatem ipsorum aut ordi nem : quoniam et Angelis justum est determinare ea quae sunt secundum dignitatem, et determinantur, sed non a nobis, o Demophile, sed per ipsos no bis ex Deo ex ipsis per praeminentes amplius Angelos. Et ut simpliciter di catur, in omnibus existentibus per primos secundis attribuuntur ea quae sunt secundum dignitatem in omnibus bene ordinata et justissima providen tia. Igitur qui sunt ordinati a Deo ut aliis principentur, distribuunt sequen tibus et obedientibus ea quae sunt se cundum dignitatem.

At Demophilo fas non est ista cor rigere. Nam si divinus sermo justa juste prosequi jubet (juste vero prose qui, est unicuique quod suum est pro meritis reddere), juste illud omnibus prosequendum, non praeter suam dig nitatem aut ordinem ; nam et angelis justum est officia secundum merita tribui, ac definiri, non tamen a nobis, o Demophile, sed per eos nobis ex Deo, et ipsis ab angelis superioribus. Ac sim plicitcr loquendo, in omnibus rebus per primas secundis, a recta æquissi maque omnium providentia; cuique justa pro meritis tribuuntur, ut nimi rum ii qui a Deo ordinati sunt præsi des aliorum, inferioribus quoque sub ditisque suis pro meritis distribuunt.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Demophilus autem sermoni et furori et concupiscentiæ ea quæ sunt secundum dignitatem determinet, et non injuriam faciat ipsi ordinationi, sed principetur subjectis superposita ratio. Si enim in foro videntes servum Domino, et juniotem seniori, aut et filium patri naledicentem simul et supervenientem, et plagas imponentem, impie agere videremur nisi supercurrentes melioribus auxiliaremur, etsi illi forsitan quidem prius injuriam accepissent, quomodo non verecundabimur, sustinentes a furore et concupiscentia injuriarum factum verbum, et a principatu a Deo dato expulsum, et in nobisipsis impiam et injustam inordinationem et litem inordinatam excitantes? Convenienter beatus noster ex Deo legislator non dignatur Ecclesiæ Dei præponere eum qui propriæ domui bene jam non præfuit 1 : etenim qui ordinavit seipsum, et alium ordinabit : et qui alium, et domum : et qui domum, et

Demophilus itaque sermon! furori concupiscentiaequc suæ, sicut decet, modum statuat, neque ordinem violet, sed ratio superior inferioribus dominetur. Nam si, cum in foro videmus famulum domino, seniori adolescentulum, sive etiam filium patri maledicere, simulque impetu facto plagas infere, pietutem violare videmur, nisi acurentes, præstantioribus opem ferre studeamus, quantumlibet illi fortasse prius intulerint injuriam ; cur non erubescimus, qui rationem ab ira et concupiscentia violari, et a tradito sibi divinitus principatu deijci videmus atque negligimus, atque intra nosmetipsos, impiam injustamque temeritatem ac seditionem contusionemque excitamus? Merito sane divinus noster legifer, Ecclesiæ Dei præfici prohibet eum qui antea domui suæ non bene præfuit: qui enim seipsum regere novit, et alterum reget ; qui alterum, etiam domum ; qui domum, etiam civitatem ; et qui

<--- Page Split --->

civitatem : et qui civitatem, et gentem. Et ut simpliciter dicatur, ut eloquia dicunt, qui est in minimo fidelis, et in multo fidelis erit : et qui est in minimo infidelis, et in multo infidelis erit 1.

Igitur ipse quidem concupiscentiae et furori et sermon! secundum dignitatem determina.

civitatem, etiam gentem ; atque, ut summatim dicam, juxta vocem Veritatis, qui in modico fidelis est, etiam in multo fidelis erit ; et qui in modico infidelis, et in multo quoque infidelis erit.

Ipse ergo cupiditati ac furori, rationique uti par est, sua cuique munia praescibe,

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Tibi autem divini ministri, et istis sacerdotes, hierarchae vero sacerdotibus, et hierarchis Apostoli et Apostolorum successores. Et si aliquis in illa conveniente deficiat, a coordinatis sanctis corrigetur, et neque pervertetur ordo super ordinem, sed unusquisque in ordine suo et in ministratione sua erit. Tanta igitur a nobis ut scias et facias quae ad te pertinent.

Tibi interim diaconi, et his sacerdotes, praesules vero sacerdotibus, atque praesulibus apostoli, successoresque apostolorum. At si quis forte etiam inter illos a decoro aberrarit, is a sanctis sui ordinis corrigatur, sic neque ordo ordin! permiscebitur, verum in ordine quisque suo et officio versabitur. Atque haec quidem tibi a nobis dicta sunt, ut et scias et facias quae tui sunt muneris.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Sed de inhumanitate in virum (sicut dicis) impium et peccatorem, nescio quomodo plangam contritionem dilecti mei. Etenim cujus arbitraris famulum te esse a nobis ordinatum ? etenim nisi boni omnino, et a nobis et a famulatu toto qui est secundum nos, necesse est te esse alienum : et vide tibi et Deum quaerere, et sacerdotes alios, et ab illis depraedari magis quam perfici, et esse amicae inhumanitatis inflexibilem ministrum. Numquid enim nosmetipsi ad omnino sanctum perfecti sumus, et non indigemus divina nobisipsis benignitatis ? Aut duplex peccatum, sicut eloquia dicunt, secundum impios committimus, nescientes in quo offendimus, sed et justificantes nospisos, et arbitrantes videre, vere autem non videntes. Stupuit caelum in hoc, et horrui ego, et incredulus sum mihiisi. Et bene scias, nisi tuas nactus essem, sicut nollem, litteras, sed alii quidam persuadere dignarentur, non persuassissent, quod Demophilus putat Deum qui est bonus ad omnia, non esse et amatorem hominum, neque se indigere miserentis aut salvantis : sed

Porro de illa in virum (ut ais) impium ac perditum immanitate, nescio quo fletu plangam contritionem dilectissimi mei, cujus scilicet cultorem te arbitraris a nobis constitutum esse, nisi certe illius summi boni cultor es, profecto et a nobis, omnio et ab omni nostrae religionis cultu alienus sis necesse est: tibique jam Deus alius quarendus est, atque alii sacerdotes, ut apud illos effereris potius quam initieris, evadasque amicae tibi crudelitatis minister implacabilis. Scilicet nos ipsi plane sancti et perfecti sumus, et divinae clementia minime egemus. Numquid duplici peccato (ut oracula loquuntur) impiorom more delinquimus, dum nescientes in quo offendimus, nosmetipsos insuper justificamus, putamusque nos videre, cum minime videamus ? Obstupuit coelum super hoc, et exhorrui ego, mihique ipsi vix credo. Illudque tibi certum sit, nisi tuas ipse litteras legissem (quas utinam vidissem numquam), nemo sane ullis argumentis de te id mihi persuasisset, ut crederem Demophilum non arbitrari Deum super omnia (in omnes)

<--- Page Split --->

et sacerdotes degradat, dignatos bonitate portare ignorantias populi, et bene scientes, quod et ipsi circumvallantur infirmitate.

bonum et benignum esse, sibique putare Dei miserantis aut salvantis gratia non opus esse; quinimo sacerdotes degradare, qui meruerunt pro sua benignnitate plebis ignorantias tolerare, probe cognoscentes, quoniam et ipsi circumdati sunt infirmitate.

18

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Caeterum thearchicus sanctitatis perfector alia perfectus est via, et hoc cum a peccatoribus, ut eloquia dicunt, fuit segregatus 1, et suae dilectionis demonstrationem fecit ovium pascendarum mansuetum officium. Et malignum quidem vocat non dimittentem conservo debitum; neque particulariter donantem de donata sibi multa bonitate 2. Judicat autem ipsum propria recipere, quod necessarium est timere et me et Demophilum. Etenim et ipsis in eum impie agentibus in ipsa passione, remissionem producit a Patre. Increpat autem et discipulus qui immisericorditer precati sunt judicare de

At divinoprincipalis ille Pontifex longe aliam viam ingressus est, idque cum, ut sacra testantur eloquia, segregatus esset a peccatoribus, et hoc eximiae erga se dilectionis argumentum statuit, si oves ejus mansuetissima gubernatione pascamus. Atque nequam eum appellat, qui conservo suo debitum minime dimiserat, neque in partem saltem indulte sibi largissime benignitatis sibi venire permiserat ; justeque eum propriis contentum esse jubet, quod et mihi etiam Demophilo metuere necesse est. Quippe suis etiam occisoribus Christus passionis tempore veniam a Patre precabatur, discipulos

<--- Page Split --->

impietate Samaritanos ipsum persequentes 1.

vero increpabat, quod persequentes se Samaritanos impietatis crudeliter condemnari petivissent.

19

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Hæc quidem multiplex est locutio tuæ quidem temerariæ epistolæ. Sursum enim et deorsum fremis, quod non teipsum, sed Deum vindicasti. Per malitjam, dic mihi bonum ? Absit. Non habemus pontificem non valentem compati infirmitatibus nostris, sed et innocens est et misericors 2. Non contendet neque clamabit : et ipse est mitis et propitiato de peccatis nostris 3. Quare non recipimus tuos non zelabiles motus, sed neque similes resumas Phineen et Eliam : hæc enim audienti Jesu non placuerunt : tunc enim mitis et boni spiritus non participes erant discipuli. Etenim divinissimus nostræ sanctitatis perfector in mansuetudine docet resistentes doctrinæ Dei 4. Doceri enim non puniri convenit ignorantes, sicut et cæcos manuducimus,

Hoc millies in utique impudenti ista epistola tua inculcatur, dum susque deque repetis, te non teipsum, sed Deum ultum esse. Verum dic amabo, per malitiam eum qui summe bonus est vindicas ?

Absit ! non habemus pontificem qui V compati non possit infirmitatibus nostris, sed et innocens misericors est. Non contendet, neque clamabit ; atqui ipse mitis est, imo ipse est propitiatio pro peccatis nostris. Nequaquam itaque probabimus minime zelandos conatus tuos, etiamsi millies Phineem et Heliam jactites : hæc enim Jesu, a discipulis mansueti adhuc benigneque spiritus expertibus, audienti minime placuerunt. Quin et noster quoque divinissimus Præceptor in mansuetudine

<--- Page Split --->

sed non punimus. Tu autem et viro respicere ad] lumen] incipienti contra maxillam dans impegisti, et cum multa verecundia accedentem, temerarie repulisti (hoc igitur multo horrore dignum) quem Christus bonus existens in montibus errantem inquirit, et fugientem advocat, et inventum difficulter super humeros levat 4.

docet docet eos qui Dei doctrinae adversantur : doceri quippe ignaros decet, non suppliciis affici; quemadmodum et caecos minime cruciamus, sed manuducimus. Contra vero tu viro respirare in lucem inchoonti colaphum impingendo obstitisti, accedentemque summa verecundia, temerarie repulisti illum, quem (quod horrore dignum est) Christus in montibus errabundum fugientemque revocat, vixque repertum in humeros tollit.

20

ANTIQUA TRANSIATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Ne, rogo, ne male de nobisipsis consiliemur, neque in nosipsos ensem impingamus : etenim qui injuriam quidem aliquibus facere, aut e contrario proficere nituntur, illis quidem omnino non fecerunt quibus volunt, sibiiipsis aut malitiam aut bonitatem conquirentes, aut divinis virtutibus aut inhumanis pleni sunt passionibus. Et isti quidem Angelorum bonorum sequaces erunt, et coambulantes et hic et ibi cum omni pace et liberatione ab om-

Ne, quæso, tam male nobis ipsis consulamus, neque gladium in nosmetipsos impellamus : siquidem qui alios injuriis violare vel contra fovere beneficiis nituntur, si forte quæ voluerint, facere nequiverint, sibi tamen aut malitiam, secundum propositum suum, aut bonitatem consciscunt, adeoque vel virtutibus divinis, vel ferocibus passionibus implebuntur. Atque illi quidem sanctorum angelorum sectatores ac comites et hic et ibi cum omni

<--- Page Split --->

nibus malis, in ævo semper existente beatissimos hæreditabunt fines, et cum Deosempererunt, qui est omnium bonorum maximum. Illi vero cadunt a divina simul et sua pace, et hic et post mortem simul cum crudelibus erunt dæmonibus. Cujus quidem gratia nobis est multum studium cum Deo bono fieri, et est semper cum Domino, ct non cum malis a judice segregari, secundum meritum ex ipsis sustinentes, quod ego plus quam omnia timeo, et rogo non particeps esse omnium malorum.

pace, atque a malis omnibus libertate, in sempiterno saeculo beatissimam illam requiem hæreditabunt, quodque maximum est bonorum omnium, cum Deo semper erunt ; hi vero, qui a divina simul ac sua pace decidunt, cum hic, tum post mortem cum atrocibus istis dæmnibus futuri sunt. Quamobrem nobis summo studio curandum est, ut bono Deo adhæreamus, semperque cum Domino versemur, et non cum malis justissimo Dei judicio segregemur atque ex nobis ipsis pœnas debitas subeamus, quod ego maxime omnium timeo, malorumque omnium exsors esse percupio.

2 1

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Et si vis et divinam visionem sancti cujusdam viri memorabor, et non rideas, vera enim dicam.

Quod si placet, divinam quoque, sancti cujusdam viri visionem memorabo; neque vero rideas, vera enim dicam.

Me existentem aliquando in Creta sanctus hospitio recepit Carpus vir, et si aliquis alius propter multam munditiam mentis ad Dei inspectiones aptissimus. Et quidem neque sanctis mysteriorum perfectionibus manum apponebat, nisi prius in

Cum aliquando in Cretam venissem, sanctus Carpus me hospitio excepit, vir, si quis alius, ob insignem mentis puritatem, ad Dei contemplationem aptissimus. Neque enim sacros mysteriorum ritus auspicabatur, nisi prius ipsi inter praeparatorias oratio-

<--- Page Split --->

orationibus quae sunt ante perfectionem, ipsi sancta et amica visio inferretur. Dicebat igitur, quod cum contristasst eum quidam infidelium, tristitia autem haec erat, quod ab Ecclesia ille quemdam ad infidelitatem errare fecerat : adhuc laetis diebus ipsi factis oportebat pro utrisque benigne orare, et Deum salvatorem susceptorem sumentem : hunc quidem convertere, illum autem bonitate vincere, et non deficere admonentem per vitam omnem usque hodie, et ita ad divinam ipsos rursum agere cognitionem, sicut jam et his quae erant dubia ipsis indicans, et quae irrationabiliter temerarie fecerant, legali justitia castigari compulsis.

nes sacra quaedam et propitia visio ap paruisset. Ipsum ergo (uti referebat) infidelis quispiam contristaverat ali quando, tristitiaeque causa erat, quod ille ab Ecclesia quemdam ad infidelita tis errorem seduxisset ; cum adhuc ce lebritatis quae ab hilaritate nomen ac cepit, dies agerentur. Ac pro utrisque benevole Deus fuisset exorandus utau xilio salutari alterum quidem ab errore converteret, alterum vero bonitate su peraret ; neque desistendum fuisset ab eorum per totam vitam admonitio ne, donec tandem hodie vel sic ad divi nam cognitionem promoverentur, tum que demum illis quae ambigua videban tur et obscura, patescerent, et ab iis quae praeter rationem temerarie com miserant, resipiscere legitima veritate cogerentur ;

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Sed in seipso non prius haec patiens, nescio quomodo multas quasdam inimicitias et amaritudinem intexens : infirmatus est quidem ita male habens (vespera enim erat) circa medias vero noctes, consuevit enim in hoc tempore ipse apud se ad divinos hymnos evigilare, consurgit quidem neque a somnis

Nescio quo pacto, cum id illi antea nunquam evenisset, tunc vehementi quadam indignatione ad amaritudine concepta obdormierat (vesper enim erat) ; circa mediam vero noctem, quo tempore ad divinos hymnos evigilare consueverat, exsperrectus quidem surgit cum sumnos parum quietos crebro-

<--- Page Split --->

multis quidem ipsi existentibus et semper incisis extra turbationem exspergiscens, stans tamen ad divinam locutionem, non religiose tristabatur et molestatus est, dicens non esse justum si vivant homines impii et pervertentes vias Domini rectas. Et hoc dicens rogabat Deum, ut combustione quadam amborum simul immisericorditer abrumperet vitas.

que interruptos, nec absque perturbatione cepisset : stans tamen ad divina colloquia, non satis religiose tristabatur, graviterque ferebat, iniquum esse dicens impios adhuc homines, rectasque Domini vias pervertentes vivere.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Hæc autem dicens, dicebat apparere videre subito domum, in qua stabat, commotam prius ex vertice in duo media divisam, et quamdam fornacem multi luminis in conspectu ejus : et hinc videbatur ei postea (sub æthere locus) ex cœlesti throno usque ad ipsam descendentem : cœlum autem ipsum apertum, et super dorsa cœli Jesum infinitis humana specie ipsi assistentibus Angelis. Et hæc quidem videre desuper et ipsum mirari.

Et hæc dicens, precabatur Deum ut simul amborum vitam fulgetro quopiam immisecorditer abrumperet. His dictis, repente se vidisse referebat domum, in qua consistebat, primum conquassatam a summo vertice bifariamque divisam et quemdam ante se ingentis luminis rogum, eumque (sub dio enim jam locus ille videbatur) e cœlo ad se usque delatum ; cœlum autem ipsum apertum, et in cœli cardine Jesum innumeris illi humana specie angelis adstantibus. Atque ista quidem sursum conspexisse, miratumque fuisse.

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

Porro deorsum respectando Carpus se vidisse asserebat, ipsum quoque pavimentum instar vastae cujusdam tenebricosissimaeque voraginis diffissum, illosque viros quos diris devoverat ante se ad os voraginis trementes stare, ac miserabiles, tamquam jamjamque prae pedum lubricitate collapsuros : inferni autem e voragine serpentes emergere cernebat, circa tam labiles illorum pedes, modo quidem in gyrum actos, et implicitos simul pertrahentes, modo quoque dentibus et caudis incendentes ac demulcentes, omnibusque modis eos in voraginem praecipites dare molientes : fuisse autem et viros quosdam in medio, qui adversus eos una cum serpentibus impetum facerent, exagitando una, et impellendo atque feriendo ; visos autem esse viros illos lapsui appropinquare, partim quidem invitos, partim vero sponte, a malo ita sensim coactos et simul persuasos.

Deorsum autem inclinatum se Carpus dixit videre et solum ipsum ad tristem hiatum et obscurum, et viros quidem illos quibus calumniabatur, ante ipsum juxta hos adstare hiatus tremulos, miserabiles, jam pene deponendos propriorum pedum instabilitate. Deorsum autem ab hiatu serpentes sursum repere, et circa pedes ipsorum suppositos, aliquando quidem abstrahere involutos simul aggravantes et trahentes, aliquando autem dentibus aut palatis percutientes aut suburgentes, et per omne ad tristitiam mittere machinatos : esse autem et viros quosdam in mediis serpentibus contra viros constitutos commoventes simul et subimpingentes et percutientes. Videbantur autem esse casuri illi, partim quidem inviti, partim autem et voluntarii, aut a malo aut coacti paulatim simul et persuasi.

<--- Page Split --->

Dicebat autem Carpus seipsum delectari et deorsum inspicientem, superiora vero negligere : molestari autem et pusillanimem esse, quoniam nondum ceciderant et rei, multotiens superpositum et debilitatum et contristatum fatigari : et respicientem difficulter videre quidem rursus coelum sicut ante viderat.

Referebat autem Carpus, se, dum inferiora respiceret, fuisse delectatum, superiora negligendo ; cum vero graviter et indigne ferret illos necdum cecidisse, atque ad hanc rem saepe frustra incubuisset, indignatum iis et imprecatum esse. Et cum vix tandem revocatis ad superna luminibus, vidisset quidem denuo sicut prius coelum,

<--- Page Split --->

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Jesum autem, miseratum quod fiebat, consurgere ex superccelesti throno, et usque ad ipsos descendentem, manum bonam extendere, et Angelos cum ipso accipientes alium aliunde tenere viros, et dicere Carpo Jesum : « Manu jam « extenfa percute contra me, de caete- « ro paratus enim sum et rursus pro « hominibus salvandis pati : et hoc « amicum mihi, non quod alii peccent « homines. Sed vide si bene habent ti- « bi mansionem in hiatu et cum ser- « pentibus commutare pro mansione « cum Deo et bonis amatoribus homi- « num Angelis. » Haec sunt quae ego cum audierim, credo vera esse.

Jesum vero, miseratum quod fiebat desuper cœelesti throno descendisse, atque ad ipsos accedentem benignam iis manum porrexisse, angelosque una opem conferentes, alterum virorum ex altera parte retinuisse, Jesumque ipsi Carpo dixisse : Manu jam extensa per- cute me, siquidem adhuc paratus sum denuo pro hominibus salvandis pati, illudque libentissime, ne demum alii homines peccent. Caeterum considera, num tibi expediat hanc istiusmodi hia- tus et et cum serpentibus mansionem Dei ac bonorum clementissimorumque angelorum consortio praeferre. Haec sunt, quae ego cum audierim, vera es- se credo.

<--- Page Split --->

sanctorum, et scripsit Dionysio commendans se de hoc facto, quasi liberantem sancta loca ab immunditia.

Et Dionysius arguit eum in hac epistolla de duplici temeritate : quia sacerdotem arguere ausus fuerit : et quia in sancta intravit, cum hoc non liceret monachis, sed debent stare ad ostium chori. Arguit etiam eum de impietate, qua pecnientem petentem veniam exclusit.

Hebraeorum historiae dicunt, o nobilis Demophile, etc.

Altiora te ne quaesiteris, et fortiora te ne scrutatus fueris. Eccli. iii, 22. In his verbis praecipitur, ne aliquis assumat sibi ea quae sunt supra suam potestatem, quae altiora dicuntur : et ne ingerat se in digniora, quia proprie stulto convenit : quae dicuntur sortiora, quia incrustabilia debent esse his qui non sunt digni habiti ad participationem eorum.

Unde ex verbis istis potest trahi materia hujus epistolae, in qua Beatus Diony- sius arguit Demophilum de temeritate et impietate. Cum enim quidam peccator ad pœenitentiam conversus venisset ad sacer- dotem quemdam, absolutionis causa, sa- cerdos induxit eum in sancta sanctorum, qui erat locus ubi sacerdotes intererant divinis mysteriis : et quia hoc erat con- tra consuetudinem (quia tunc de novo pœenitentes computabantur inter ordines purgandorum qui excludebantur a sacris, et non licebat eis accedere ad sacra loca, ut patet ex Ecclesiastica hierarchia) ira- tus Demophilus monachus intravit in sancta sanctorum, et cum injuria corpo- rali et verbis injuriosis exclusit sacerdo- tem simul et pœenitentem, quamvis pce- nitentes precarentur ne hoc fieret, et ex- cluso sacerdote retinuit sibi custodiam

Dividitur ergo ista epistola in duas partes. In prima arguit cum ex sacris Scripturis. In secunda ex visione cujusdam sancti viri, ibi (§ 21), Et si vis et divinam visionem, etc.

Prima autem dividitur in duas. In prima arguit ipsius impietatem ex testimoniis Scripturae. In secunda arguit temeritatem ejus ex ordine hierarchico, ibi (§ 6) Nunc igitur audi nostra, etc.

Prima dividitur in duas. In prima contra ipsius impietatem ponit testimonia Scripturae, quibus mansuetudo vel pietas commendatur. In secunda arguit eum de hoc quod contraria fecit, ibi (§ 3) Demophilus autem, etc.

Prima dividitur in tres. In prima commendat mansuetudinem ab exemplis Patrum Veteris Testamenti. In secunda, ab exemplis Angelorum, ibi (§ 3), Sed ad superius respiciamus. In tertia, per exemplum ipsius Christi, ibi (§ 4), Sed vere boni, etc. Circa primum ponit sex exempla, primum de Moyse, secundum de David, ibi (§ 2), Quid autem et Dei patrem, etc. Tertium de quodam praecepto veteris legis, ibi, Et quidem et lex bona, etc. Quartum de Jacob, ibi, Et Jacob, etc. Quintum de Joseph, ibi, Et Joseph, etc. Sextum de Abel, ibi, Et Abel simpliciter, etc.

Circa primum duo facit. Primo commendat mansuetudinem Moysis. Secundo ostendit in quo fuit mansuetus, ibi, Sed et quando adversus, etc.

Dicit ergo primo (§ 1), quod Hebraica historia tradunt Moysen dignum factum

<--- Page Split --->

Dei apparitione, propter multam mansuetudinem. Et hoc probat dupliciter : primo quia si aliquando Scriptura perhibet eum exclusum a visione divina, prius excludit ipsum a mansuetudine, sicut dicitur, quod Moysi superbienti et divinis consiliis resistenti, iratus est Dominus furore. Hoc quidem nostra littera non habet, sed sumitur de circumstantia littere, Num. xx, 12, ubi dicitur ad eum et Aaron : Quia non credidistis mihi, ut sanctificaretis me coram filiis Israel, non introducetis hos populos, etc. Mansuetudinem quidem amiserat, quando propter tumultum populi in dubietatem versus, non sanctificavit Dominum, dicens (xx, 10) : Audite rebelles et increduli : num de petra hac vobis aquam poterimus ejicere ? Et Deut. 1, 37, dicitur : Mihi quoque iratus propter vos est Dominus.

Secundo probat : quia quando commendatur sicut dignus dignitatibus praelationis populi, per indicationem divinam sibi collatis, laudatur ex eminenti Dei imitatione, scilicet ex mansuetudine super omnes homines : quia dicitur Matth. xt, 29 : Discite a me, quia mitis sum, etc. Dicitur enim (quando Maria et Aaron jurgati sunt contra ipsum, de prelatione populi) quod erat mansuetus valde super omnes homines qui morabantur in terra (Num. xii, 3). Et propter hoc statim in eodem capitulo vocabatur famulus Dei, et magis dignus ad visionem Dei, quam aliquis aliorum Prophetarum : unde ibi dicitur (xii, 6 et seq.) : Si quis fuerit inter vos Propheta, in visione apparebo ei :... at non talis servus meus Moyses :... ore enim ad os loquor ei : et non per ænigma et figuras Dominum videt. Unde patet per hoc, quon mansuetudo facit dignum Dei visione : quia ea amota, amovetur, et posita, ponitur.

DUBIUM.

Sed dicendum, quod in anima (cum sit simplex) non est aliqua differentia ex ipsa, sed tantum ex corpore, cujus turbatione turbatur anima : et ideo ad compositionem vel quietem corporis, sequitur quies in anima, et fit potens ad intelligendum, sicut dicit Philosophus, quod in sedendo, et quiescendo, id est, in residentia et quiete humorum fit anima prudens et sciens. Et ideo dicimus, quod mansuetudo est dispositio remota, ad visionem Dei præparans animam per compositionem corporis sive quietationem : sed cordis munditia est propinqua. Et per hoc patet solutio ad objecta.

<--- Page Split --->

possibile est, vel melius figurari : et oportet quod sit sibi conscius operationum quas Deus amat, quae sunt mansuete operationes. Unde dicit Philosophus in Ethicis, quod « si aliquae operationes « humana amarentur a Diis, illae maxi- « me sunt in quibus homines imitantur « Deos. »

Deinde (§ 2) ponit secundum exemplum de David, qui dicitur Dei pater, quia ex ipso natus est Christus secundum carnem : et de hoc quidem dicit Dominus : Inveni virum secundum cor meum : quasi ita misericors et mansuetus sicut et ego : quia erat in se bonus et inimicis bonus : quia Saul persequentem ipsum noluit occidere, ut patet in primo Regum (xxiv, 5 et seq.).

Deinde ponit tertium exemplum de lege, quae praecipit jumentis inimici providere, Exod. xxiii, 4 : Si occurreris bovi inimici tui, aut asino erranti, reduce ad eum.

Deinde ponit quartum exemplum de Jacob, qui per innocentiam justificatus est, dum ad fratrem persequentem mansuete se habuit, fugiendo eum, et verba pacifica loquendo (Genes. xxvii et xxxiii).

Deinde ponit quintum exemplum de Joseph, qui non se vindicavit de fratribus qui eum vendiderant, sicut patet, Genes. r., 19 et seq.

Deinde ponit sextum exemplum de Abel, qui ambulavit cum fratre homicida sine suspicione (Genes. iv, 8 et seq.).

Deinde colligit universaliter, quod omnis sacra Scriptura laudat bonos, qui non praëtendentur aliis facere malum, neque per malitiam aliorum transmutantur a prima bonitate (sicut enim dicit Glossa in Matth. v, 4, « Mitis est, quem « nec rancor nec ira afficit, sed omnia « « equanimiter sustinet », sed ad similitudinem Dei malis et inimicis benefaciunt, et extendunt etiam in eos suam bonitatem, et provocant eos per mansuetudinem ad similem bonitatem.

Deinde ostendit in quo fuerit mansuetus, et ponit duo in quibus apparuit ejus mansuetudo. Primum est, Num xvi, 7 et seq., quando Core et Dathan et Abiron ac Hon de tribu Ruben insurrexerunt contra eum, pro principatu sacerdotii et principatu gentis : volebant enim principarum populi sibi vindicare Hon, qui erat de tribu Ruben, et Core qui erat de tribu Levi, volebat enim esse summus sacerdos. Sed ipse excessit, id est, dimisit omnem jactantiam et ambitionem. Non enim prætulit se illis, neque pugnavit pro principatu : sed concessit, quod acciperet populi prælationem quemcumque Dominus judicaret. Unde dixit : Quemcumque elegerit Dominus, ipse erit sanctus. Secundum est, Num. xiv, 1 et seq. Et consurrexerunt in ipsum multitudo filiorum Israel, murmurantes contra eum et Aaron et conminabantur improperantes priora, dicentes : Vos interfeccistis populum Domini : et jam orta seditione et tumultu populi crescente, pene prævaluerant contra eum, nisi quod fugit ipse et Aaron in tabernaculum : et Moyses invocabat Dominum ad salvationem populi, et dixit ad Aaron, quod acciperet thuribulum et iret ad populum, et rogaret pro eis. Confidebat enim, quod ipse non esset causa in agressis, id est, in malis quæ populus inchoaverat : et sciebat quod ille qui dehet loqui Deo, oportet eum fugari a contrariis ad similitudinem Dei quantum

<--- Page Split --->

Deinde (§ 3) manifestat (quasi transeundo) per exemplum Angelorum, et dicit, quod vult respicere ad superius quasi ad ipsius Dei mansuetudinem, et non curat dicere mansuetudines sanctorum virorum, neque bonitates Angelorum, qui amant homines et miserantur gentium, sicut patet in Dan. x, quod Angelus egressus est in auxilium populi Hæbreorum : et deprecantur etiam Deum pro hominibus, sicut patet Zach. 1, 12, de Angelo qui clamavit ad Deum, et dixit : Usquequo Domine non ædificabuntur civitates Judæ ? Et etiam increpant multitudines, id est, populos malum operantes, sicut patet in libro Judicum, quando apparuit Angelus, et reprehendit filios Israel. Et etiam tristantur in malis hominum : unde dicitur Isa. xxxiii, 7 : Angeli pacis amare fiebunt. Et gaudent in salvatione hominum, qui convertuntur ad salutem, sicut dicit Luc. xv, 7 : Gaudium erit in cælo super uno peccatore pænitentiam agente. Nec oportet alia dicere quæcumque sacra Scriptura tradit de beneficiis Angelorum, et commemorat.

dentes ab ipso, amat, et certat revocare ad se, et vult quod non despiciantur ab amicis suis : etiam amabiliter se habet, conterentibus seipsos, id est, eos qui sua bona deliciose vivendo consumunt, sicut dicitur de filio prodigo : Et vane incusantes patienter sustinet sicut fratrem majorem : et ipse excusat, dicens : Perierat, et inventus est : et promittit quod curabit eos, et restituet in propria bona, etc. Prosequitur enim parabolam de filio prodigo recepto a Patre, ut sit omnium lextantium habitatio. Hoc sumitur de Psal. lxxxvi, 7 : Sicut latentium omnium habitatio est in te.

Deinde (§ 5) arguit Demophilum de hoc quod contraria prædictis fecit, dicens, quod Demophilus recte increpatur, et quicumque alius, non solis malis, sed et bonis mala inferens, et in hoc bonum ei impeditur, dum provocatur ad Dei similitudinem. Inquam, id est, dico, vel « inquit » secundum aliam translationem, id est, aliquis vere potest dicere, quod Deum bonum decet lætari in perditorum salvatione et vita morientium, sicut Deus dicit de filio prodigo : Mortuus erat, et revixit : perierat, et inventus est.

Deinde (§ 4) ponit exemplum de mansuetudine Christi, et primo respectu omnium causatorum, secundo etiam respectu eorum, qui ab ipso recedunt, ibi, Quid autem et quod recedentes, etc.

Dicit ergo primo : ita non oportet dicere de bonitate hominum et Angelorum, sed ipsius Christi radios beneficos, id est, emanationes, suæ bonitatis ostensivas, quibus nobis bonum facit, in silentio, id est, in quiete mentis tacentis, recipientes, ab ipsis, id est, ut per ipsos illuminemur ad videndum et imitandum divinas Dei operationes : ex ineffabili enim bonitate ejus est, quod omnia ad esse perduxit, et quod omnia esse facit conservando in esse, et omnia vult assimilare sibi, communicans eis propria sua, secundum eorum capacitatem.

Deinde ostendit mansuetudinem ejus circa inimicos, dicens, quod etiam rece-

Et super humeros levat difficulter conversum, et convocat bonos Angelos ad. lætitiam. Hoc sumitur de parabola de centum ovibus, Luc xv, 4. Et ingratis est bonus, et solem suum, etc. Matth. v, 43. Et animam suam ponit pro refugientibus, id est, inimicis, ad Rom. v, 6 et seq. Sed tu non ita fecisti : sed, sicut scripsisti mihi, retrusisti, id est, exclusisti peccatorem pænitentem procedentem ad pedes sacerdotis, nescio quomodo præsens : quia non licebat tibi intrare locum illum : et ille pænitens precabatur te, et confitebatur se venisse ad pænitentiam, et tu non horruisti, id est, non miseratus es ejus : sed et sacerdotem temere repulisti a sacro loco, cum injuria corporis, injecisti enim ei manus violentas, et dixisti eum esse miserabilem, quia justificavit impium. Et dixisti ad ulti-

<--- Page Split --->

mum : Exi cum similibus, id est, cum peccatoribus, sicut tu es : et insiliusti ad adita, id est, ad portas sanctorum, scilicet chori, cum non esset tibi fas, et saneta sanctorum confregisti, id est, locum, ubi colebantur divina, et ubi sunt clerici : et tamen commendasti te, quod salvaveris loca sancta, quae corrumpenda erant, et quod adhuc custodias ea.

DUBIUM.

Deinde (§ 6) arguit temeritatem ipsius, ex ordine hierarchico, et primo ostendit propositionem. Secundo inducit similitudinem in principatibus humanis, ibi, Et quidem de principatu gentis, etc.

Circa primum tria facit. Primo ostendit quomodo secundum ordinem hierarchicum non liceat sibi arguere sacerdotem. Secundo ponit quomodo hoc significatur ex ordine hierarchico, ibi (§ 7), An non sancta signa istud clamant, etc. Tertio ostendit, quod ipse totum pervertit, ibi (§ 8) Donec tyrannice, etc.

Circa primum duo facit. Primo ponit propositionem, secundo removet quamdam excusationem illius, ibi, Si enim inornatus, etc.

Dicit ergo primo : Nunc audi quid ego rescribo ad tuas litteras : dico scilicet, quod non est fas ministris, id est, diaconis, qui sunt supra te, et multo minus tibi, et monachis qui sunt de ordine tuo, redarguere sacerdotem, etiamsi fecerit aliquid contra legem Dei impie vel contra ordinationem Ecclesiae.

SED VIDETUR, hoc esse falsum : quia a correctione nullus excluditur : ergo etiam sacerdotes et prælati corrigendi sunt a subditis.

Dicendum ad hoc, quod non intendit prohibere correctionem, quae est ex charitate, cujus ordinem Deus in Evangelio docet, Matth. xvii, 15, scilicet quod prius arguas eum inter te et ipsum solum, etc., sed correctionem quae est ex auctoritate, quae est superiorum in subditos, et non e contrario : et hanc sibi iste assumpsit, quia imposuit pœnam excludendo eum a sacris.

EXPOSITIO TEXTUS.

Et tunc quia posset dicere, quod hæc fecerit propter Deum, consequenter dicitur, quod nullam rationem habet ut sit pro Deo illud quod est contra ordinem traditum a Deo : quia inornatus, id est,

<--- Page Split --->

vitium, quod opponitur virtuti quae ornat animam, et inordinatio contra ordinem hierarchicum, est excessus divinissimarum et diffinitionum, id est, determinationum ad statuendum, et legum quae sunt scriptae. Verbum enim Dei non est divisum in seipso, quia non posset stare regnum Dei : Omne enim regnum divisum contra se desolabitur, Matth. xii, 23. Est autem divina lex talis, quod judicium omnium est Dei per auctoritatem, sicut dicitur Deuter. 1, 17. Sacerdotes autem post Episcopos, quos vocat hierarchas, sunt Angeli, id est, nuntii, et recitatores divinorum judiciorum, sicut dicitur Malach.ii, 7 : Angelus enim Domini exercituum est. Ab ipsis, scilicet sacerdotibus edocere, passivum, id est, disce, divina per medios ministros, id est, diaconos, sicut tibi convenit, id est, secundum dispositionem tui ordinis : quia diaconi sunt medii inter sacerdotem et populum, per quos, scilicet sacerdotes, et esse monachus dignus habitus e : quia sacerdotes consecrabant monachos ut dicitur in Ecclesiastica hierarchia : et ita fuit transgressio divinae legis, quando exercuisti judicium in sacerdotes, per quos in te debuit devenire : et sic non potuit esse pro Deo.

in locis suis, quod per principatum sanctorum ordinationis, scilicet per Deum, vel per Apostolos, statutum est, quod monachi sumant divina mediantibus illis qui sunt intra chorum, scilicet sacerdotibus et diaconis, ita quod illi sumant, et illi interiores tradant ea : quia illi adstant circa altare et vident divina sine velatione : in quo significatur, quod debent ea tradere illis, qui sunt extra, scilicet monachis, qui sunt in ordine perficiendorum : et populo, qui est in ordine illuminatorum : et purgandis sicut catechumenis, et aliis, de quibus dictum est in Ecclesiastica hierarchia.

Deinde (§ 8) ostendit qualiter ipse transgressus est istum ordinem, dicens : Hæc quæ dixi, hactenus observata sunt, donec tu violenter eduxisti ad tuam potestatem sancta sanctorum non volentia, id est, non decentia re : et tamen laudas te de hoc ; quod custodis ea, cum tamen nihil dignum sacerdotio habeas, cui ordini commissa est corona : et cum veritatem sacræ Scripturæ non didiceris, non times quotidie impugnare ipsam, per aversionem audientium, dum.eam male exponis, assumens sacerdotum officium, quorum est docere legem.

Deinde (§ 7) probat hunc ordinem, per ea quae symbolice fiunt in-Ecclesia. Quia sancta sanctorum, id est, altare, sunt separata ab omnibus, quibus significatur Deus, et eis appropriqnant perfectores, id est, Episcopi, et post sacerdotes, et post diaconi : et vocat ornatus ordines, propter characterem, quo anima ornatur : et post eos ordinantur monachi juxta portas chori, juxta quas, et perficimtur, id -est, consecrantur, et stant juxta eas dum divina peraguntur, non tamquam custodes ipsarum (quia hoc potius est diaconorum, vel ostiariorum) sed ut cognoscant seipsos esse medios inter populum, qui est extra, et sacerdotes qui intus sunt. Unde patet per ipsam dispositionem, qua stant in Ecclesia singuli

Et quidem si de principatu, etc. Hic (§ 9 et seq.) ostendit per similitudinem principatus humani, quod non debuit usurpare ea quae non erant sui gradus. Et dividitur in duas partes. In prima ostendit eum reprehensibilem de temeritate, etiamsi licitum actum exercuisset. In secunda autem arguit eum de inhumanitate actus, ibi (§ 17), Sed de inhumanitate, etc.

Prima dividitur in duas : in prima arguit eum de hoc quod usurpat alienum officium, etiamsi rem licitam fecisset. In secundaponit excusationem ejus, et removet eam, ibi (§ 12), Quid igitur dicis, etc.

Circa primum tria facit. Primo ostendit per similitudinem humani principa-

<--- Page Split --->

tus, quod reprehensibile est superioris officium usurpare. Secundo per exaggérationem ejus ostendit, quod etiamsi licitum sit quod exercetur, et bonum in se, tamen reprehensibile est, ibi (§ 10), Et hæc oporteret dicere, etc. Tertio excludit propositionem, ibi (§ 11), Quare non est fas, etc.

Circa primum tria facit. Primo ponit quomodo ponitur transgressio, quae est contra officium humanum. Secundo, quomodo punitur transgressio, quae est contra ipsum principem, ibi, Et si principem, etc. Tertio, concludit ex hoc, eum esse reprehensibilem, ibi. Tu autem homo audax, etc.

Dicit ergo primo (§ 9), quod in humanis officiis si aliquis sibi usurparet aliquid de principatus potestate, quod sibi non esset commissum a Rege, juste puniretur, quasi transgressor contra usurpatum officium : ut si miles tribuni officium usurparet : est enim officium, secundum Tullium, « congruus actus per- « sonæ, secundum statuta patriæ, quæ « principis auctoritate firmantur : » et ideo officium per se invadens, juste a principe punitur : et multo magis si in ipsum principem insiliat, arguens eum, quod quosdam absolvit et quosdam condemnat : quia si verbis, necdum injuria corporis, eum arguat, videtur quod auferat ei principatum, dum super eum se exaltat, eum arguendo : et ideo juste punitur.

Deinde quod concludendo miratur quomodo ipse cum sit homo, ita præsuptuosus fuerit contra ipsum bonum Deum, et ejus legis ordinationem, quæ supra posita est.

Deinde (§ 10) ostendit, quod si licitum actum fecisset, reprehendi debebat : quia alienum officium usurparet. Et dicitur : Et hoc oportet dicere, contra eum qui supra suam dignitatem præsumens, recta ageret. Quasi dicat : Ego contra te habeo graviorem reprehensionem : quia

etiam non convenientem, sed illicitum actum perpetrasti, quiam etiam hoc nullus debet considerare quasi bonum, scilicet facere bona quæ sunt supra suam dignitatem. Quia Ozias nihil inconveniens facere volebat, cum assumpto thuribulo thus adolere volebat : tamen quia non erat sui officii, lepra percussus est. Legitur II Paral. xxvi, 20. Et similiter Saul sacrificans, bonam rem fecit : tamen quia non erat suum, a Samuele reprehensus est (I Reg. xm, 13). Similiter dæmones evangelizantes Christum, inquietantur a Christo, quia non erat ipsorum, Luc. iv, 41. Et similiter in lege interdicitur ne sit aliquis Episcopus vel summus sacerdos alienus a semine Aaron. Exodi, xxvii, et Ezech. xliv. Et ibidem dicitur, quod unusquisque sit in ordine sui ministerii. Et ad Hebr. ix, 7, et Exod. xxx. 10, dicitur, quod solus ingrediebatur semel in anno ad sancta sanctorum princeps sacerdotum, et tunc dicebatur esse mundatus secundum omnem ritum legis. Et Num. iv, 13, dicitur, quod sacerdotes cooperiant sancta, et levitis non licet tangere ea, ne moriantur. Et similiter Dominus iratus in protervitate Oziæ qui volebat offerre incensum, ut dicitur II Paral. xxvi, 16 et seq.: vel forte debet esse Ozæ, et tangitur historia quæ est in II Reg. vi, 6 et 7, quando Oza tetigit arcam, et iratus est ei Dominus. Et Maria soror Moysis facta est leprosa, quia voluit imponere legem Moysi (Num. xii, 10). Et in filios Scevæ insiluerunt dæmonia, quando ad invocationem nominis Christi et Pauli conjurabant ipsa, sicut legitur Actuum xix, 16, et Jerem. xxiii, 21: Non mittebam eos, et ipsi currebant, etc. Et Isa. lxvi, 3 dicitur, quod qui sacrificat vitulum, sicut qui occidit canem. Et Matth. vii, 22, dicens, In nomine tuo virtutes multas fecimus : respondetur, Non novi vos, scilicet per approbationem, etc.

Deinde ( § 11) concludit, quod ex omnibus iis quæ dicta sunt ex sacris Scrip-

<--- Page Split --->

turis, patet quod nulli licet exsequi ea quae non competunt suae dignitati, etiamsi sint sancta et justa : sed unusquisque debet intendere et cum deliberatione explere ea quae sunt secundum gradum, et non quaerere altiora, sicut dicitur Eccli. 11, 22 : Aliora te ne quaesieris. Unde bene dicit, quod intromittere se iis quae ad ipsum non pertinent, est occulta superbia : etsi videatur quaedam obsequiositas.

R

Deinde (§ 12) ponit excusationem vel objectionem illius : et secundo ponit responsionem ejus, ibi (§ 13), Ego autem respondebo, etc.

Objectio autem fundatur contra duo quae dixerat, scilicet quod a sacerdotibus sunt recipienda divina, et quod non sunt a subditis arguendi correctione auctoritatis. Contra hoc secundum, primo objicit : si sacerdotes aliquid impie agunt contra Dei cultum, aut in aliquo alio offendunt, et nullus arguat eos, relinquitureis gloriari delege, inhonorando Deum per legis transgressionem, quod irridet Apostolus ad Rom. 11, 23. Contra aliud objicit, quod ignorans, et obtenebratus, et impius scilicet non credens, non potest annuntiare quod nescit, neque illuminare, neque Spiritum sanctum dare : sed sacerdotes mali non cognoscunt potestatem divinarum virtutum, sicut dicit Dominus, Ezech. xxii, 26 : ergo non possunt eas annuntiare populo : sunt autem obtenebrati, sicut dicitur in prima canonica Joannis, 11, 10 : Qui odit fratrem suum, in tenebris est : ergo non possunt illuminare. Iterum nec si Spiritus sanctus est credunt (sumitur de Act. xix, 2) habitu virtutis, et veritate operis : ergo non possunt eum dare.

velit. Secundo incipit solvere quod dictum est, ibi, Etenim unusquisque, etc.

Dicit ergo primo (§ 13), quod vult sibi respondere : quia cum non sit sibi inimicus, sed specialis amicus (quia fecit eum monachum) non vult pati quod acquiratur a satana, quod posset contingere, si dicte objectioni inhaerens, et in temeritatem et in haeresim laberetur.

Deinde concedit quae concedenda sunt, quod malus sacerdos est multum arguendus : et primo ponit quid debeat esse in sacerdote : secundo increpat sacerdotem qui in contrarium labitur, ibi, Si igitur sacerdotum, etc.

Dicit ergo primo, quod ordo eorum qui sunt immediate circa Deum et divina, est dignior eo qui est absistens et magis remotus : et quanto sunt propinquiora divino lumini quod est Deus, tanto magis sunt luculenta in se, et magis illuminantia alios. Et ista appropinquatio non debet accipi secundum situm loci, sed secundum idoneitatem recipiendi a Deo. Magis enim debent esse idonei Episcopi quam Sacerdotes, et sic de aliis.

DUBIUM.

SED VIDENTUR hoc esse falsum : quia sicut dicit Augustinus, « Idem facit in spi- « ritualibus ordo, quod in corporalibus « situs : » sed in corporalibus illud quod est inferius, illuminat superius, sicut sol omnes superiores stellas : ergo videtur, quod ita sit in spirituali lumine.

<--- Page Split --->

Ad illud dicendum, quod illuminatio corporalis est situalis et ad determinatam distantiam, cum lumen sit finitæ virtutis : et ideo oportet, quod fons luminis ut possit undique illuminare, scilicet sol, sit in medio et non in summo : sicut etiam cor in animali, quod est principium vitæ : sed hoc non oportet esse in lumine spirituali, cujus virtus est infinita, et actio non situalis : et ideo fons spiritualis luminis non ordinatur post quaedam alia.

Deinde concedit, quod mali sacerdotes sunt valde increpandi.

DUBIUM.

Ad evidentiam eorum quæ hic dicuntur, quæritur utrum mali sacerdotes possint conficere Ecclesiastica sacramenta? Et videtur, quod non.

nedictionibus vestris : sed illa quibus Deus maledicit, non consecrantur : ergo per benedictiones malorum sacerdotum nihil consecratur.

Sed dicendum, quod in sacerdote debent esse tria, ordo, jurisdictio, vita. Ordo datur sibi per impressionem characteris, jurisdictio in commissione plebis, vita facit idoneum ad consecrandum. Quia igitur ordo potestas quaedam est, eo manente ordine, manet essentialis actus qui est conficere sacramentum, sive sit extra Ecclesiam, sive intra, dummodo formam servet : sed in hunc actum non potest aliquis sine ordine, etiamsi alia duo habeat. Sed tamen differentia est : quia si cum ordine alia duo habeat, conficit sacramenta ad salutem animæ suæ : si autem altero eorum careat, acquirit sibi perditionem, quamvis conficiat. Et hoc est intelligendum in iis in quibus requiritur jurisdictio, sicut in collatione ordinum : sed in sacramento Eucharistiae non requiruntur hæc tria : sed sufficit bona vita cum ordine.

Ad primum vero dicendum, quod malus sacerdos cadit a re ordinis, quæ est gratia : sed non a sacramento quod est character.

Ad secundum dicendum, quod dicuntur blasphemiæ, non secundum substantiam, sed secundum effectum : quia propter malos sacerdotes blasphematur nomen Dei : vel propter suam virtutem, quia efficiunt reatum in sacerdote, sicut blasphemiæ.

Ad tertium dicendum, quod benedictiones quibus sacerdotes consecrant sacramenta, non sunt ipsorum, sed Dei : et ideo illis non maledicit Deus. Vel dicitur maledicere benedictionibus eorum, id est, iis quos benedicunt, quia benedi-

<--- Page Split --->

cunt dignos maledictione. Vel benedictionibus, id est, primitiis et decimis, quae pro benedictionibus accipiebant.

Ad quartum dicendum, quod non dedit potestatem Apostolicis vita tantum : quia nec omnibus Apostolis dedisset, sed Apostolicis potestate, quantum ad necessitatem sacramenti, et vita, quantum ad idoneitatem. Dicit ergo, quod ex quo ordo sacerdotum est illuminativus, ut Deo propinquus, qui non est illuminans, cadit a sacerdotalis dignitatis idoneitate, et multo magis qui non est in se illuminatus : et iste sacerdos malus si apponat manum sacerdotalibus rebus, audax est præsumptione, quæ est peccatum mortale. Ex quo confirmatur sententia Magistrorum dicentium, quod Sacerdos qui est in mortali peccato, quandocumque tangit sacras vestes, aut cantat, aut facit aliquid de ordine suo, peccat møtaliter. Alia plana sunt ex dictis.

Sed sciendum, quod indumenta vocat vestem sacerdotalem sive exteriorem sive interiorem, scilicet characterem.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

alta justa exsequi, ibi (§ 16), Tibi autem divini ministri et istis, etc.

Dicit ergo primo (§ 14), quod quamvis (ut dictum est) justum sit reprehendi malum sacerdotem, non tamen fuit justum, quod Demophilus monachus eum castigaret : quia lex divina præcipit, Deuter. xvi, 20, quod justa non quolibet modo, sed juste mandentur exsecutioni : et hoc fit quando datur unicuique secundum meritum suum, a quibus convenit dare secundum dignitatem et ordinem suum, non ab aliis : sicut justum est, quod Angelis distribuuntur divinæ illuminationes et divina officia secundum eorum proportionem : sed non est justum, ut determinentur eis a nobis, sed e contrario : et etiam in Angelis per superiores determinantur inferioribus, et non e converso.

Deinde (§ 13) dicit, quod Demophilo justum est ut exsequatur justa in vires animæ : et hoc erit, quando supponit aliquis vires rationi : tunc enim reddit rationi quod sibi debetur, scilicet dominium, et aliis subjectionem. Et ponit exemplum : sicut si litigaret servus in foro contra dominum, aut filius contra patrem, aut minor contra seniorem, impie faceremus si non auxiliaremur domino, et patri et seniori, quamvis eis subjecti etiam ab ipsis injuriam passi essent : multo magis debemus verecundari, quando in pugna inferiorum virtutum contra rationem, non juvamus rationem, restituentes eam in dignitatem divinam sibi a Deo collatam. Et quia talem justitiam quisque in seipso debet exercere, Paulus I ad Tim. in, 3, dicit, quod non debet superponi ad custodiam Ecclesiae Dei, qui domui suæ non præfuit bene : quia qui seipsum bene ordinat, potest unum hominem bene ordinare : et qui unum ordinat, et domum potest : et qui domum, et civitatem : et qui civitatem, et gentem breviter, ut dicitur Lucæ, xvi, 10 : Qui fidelis est in minimo, et in majori fidelis erit : et e contrario.

<--- Page Split --->

Sciendum vero, quod ista translatio, et etiam antiqua in hoc loco vitiosa est : quia transtulerunt loco rationis, verbum, vel sermonem : quia λόγου apud Græcos utrumque significat. Et in fine concludit, quod suum erat determinare de viribus animæ : quod justum est.

EXPOSITIO TEXTUS.

DUBIUM.

Ad hoc breviter dicendum, quod unius ad se non est justitia proprie dicta, sed justitia metaphorica, de qua concedit Philosophus, quod sit unius ad se, vel domini ad servum.

Deinde (§ 16) ostendit quibus sit justum, in alios justa exercere. Et dicit, quod Demophilo et aliis monachis debent determinare justa diaconi, et his sacerdotes, quibus hierarchæ, id est, Episcopi, et his Apostoli, vel Apostolorum successores, sicut Primates et Patriarchæ. Et si unus ex istis erraverit, debet corrigi ab aliis : et sic non pervertetur ordo Ecclesiæ. Et demum recapitulat quod dixerat de ordinatione etiamsi justa fecisset, ut per se patet.

Sed de inhumanitate in virum, etc. Hic (§ 17) arguit eum de inhumanitate actus, et primo ostendit inhumanitatem actus ipsius esse reprehensibilem per se, secundo per oppositionem ad Christum, ibi (§ 18), Cæterum thearchicus, etc.

Dicit ergo primo (§ 17), quod nescit quomodo sufficienter possit plangere contritionem, id est, casum ejus quem specialiter sibi dilectum dicit, quia consecravit eum in monachum ad expiationem pro enormitate delicti. Etenim cujus famulum te esse a nobis ordinatum arbitraris : etenim nisi boni, scilicet Dei : antiquitus enim monachus, alio nomine therapeuta dicebatur, ut dictum est in Ecclesiastica hierarchia, quasi famula-

<--- Page Split --->

tor, quia in obsequium Dei deputatus erat, relictis saecularibus curis. Et dicit, quod nisi se corrigat, necesse est quod sit alienus et ab ipso diacono ordinante ipsum, et a monachatu in quo ordinatus erat. Et tunc maxime dicit, quod quaerat sibi alium Deum et sacerdotes qui magis depraedentur animam ipsius quam perficiant : et tunc erit inflexibilis monachus, aut minister amicae inhumanitatis, id est, daemonum, quibus inhumanitas amica est. Et ut continuet se ad exaggerationem criminis, subjungit, quod cum non simus ex toto perfecti, indigemus etiam in nobis divina benignitate : aut nos qui sumus a populo segregati, sicut eloquia dicunt 1, duplex peccatum committimus secundum impios, id est, quantum pertinet dicere ad illos, qui mali sunt : quia et nobis ipsis et aliis qui nos imitantur, causa perditionis sumus. Et tamen nescimus in quo offendimus.

Et deinde invehitur contra eum, et dicit, quod de facto suo stupuit caelum. Metonymia est, et ponitur continens pro contento, id est, Angeli qui sunt in celo : et sumitur ex Jerem. n, 12. Et dicit, quod ipse totus exhorruit, et quod non credit sibiipsi : et si ipse non suis litteris scripsisset, nullus potuisset ei persuadere quod Demophilus faceret aliquid, in quo ostenderet se putare, quod Deus qui ad omnia bonus est, solos homines non amet : aut quod ipse non indigeat misericordia Dei. Sed sacerdotes qui condesecundut infirmitatibus populi, scientes etiam se circumdatos infirmitate, degradat, pellendo eos de Ecclesia. Et sumitur ex epistola ad Hebr. v, 2 et seq.

cundam excusationem ipsius et dicit se eam non recipere, ibi (§ 19), Hæc quidem multiplex est locutio, etc. Tertio ostendit, quod per usum humanitatis in aliis, sibi primo benefacit, et quod contrarium est de usu inhumanitatis, ibi (§ 20), Ne, rogo, ne male, etc.

Dicit ergo primo (§ 18), quod non solum illi qui sunt circumdanti infirmitate, sustinent infirmitates aliorum, cæterum, id est, sed, thearchicus, id est, divinus principalis, perfector, id est, magister, sanctitatis, alia sanctitate perfectus est, quam alii : quia alii sanctificantur per remotionem a peccato vel actuali vel saltem originali : sed Christus numquam fuit non sanctus : sed est in sanctitate factus, et segregatus a peccatoribus, sicut ad Hebr. vn, 26, dicitur : et tamen in mundum veniens facit mansuetum officium pascendarum ovium demonstrationem suæ dilectionis ad nos. Dicit enim, Joan. x, 11 : Ego sum pastor bonus. Et ad Petrum : Pasce oves meas, Joan. xxi, 17. Et sicut legitur Matth. xvni, 22, servum qui noluit conservo suo dimittere debitum, neque in toto, neque in parte, etsi ei totum dimissum esset, vocat malignum. Serve, inquit, nequam, etc. Et indicat, quod debeat recipere propria, id est, pœnas, quas meruit. Hoc timendum est et mihi et tibi. Unde in sua passione impetrat veniam a Patre impie eum crucifigentibus. Pater, inquit, dimitte illis, etc. Lucæ, xxm, 34. Et etiam increpat discipulos, id est, filios Zebedæi, qui rogabant eum, ut judicaret de impietate Samaritanorum persequentium ipsum, in quantum nolebant ipsum recipere, sicut legitur Lucæ, ix, 33.

Deinde (§ 19) ponit excusationem ipsius dicens, quod hoc multum replicabat, sursum et deorsum, id est, ex omni parte in sua epistola, ejus temeritatem osten-

<--- Page Split --->

dere, quod non facit ad vindictam suam, sed ad vindictam Dei. Contra quod dicit : Dic mihi : numquid debet bonum fieri per malitiam ? Absit, imo per misericordiam exemplo pontificis quem habemus, qui potest compati infirmitatibus nostris, sicut dicitur ad Hebr. iv, 13. Sed et innocens est. Matth. xii, 19 : Non contendet neque clamabit 4. Ipse est mitis. Discite a me, quia mitis sum, Matth. xi, 29. Et propitiatio pro peccatis nostris. I Joan. ii, 2. Et ideo dicit, quod non recipit excusatos motus suos non zelabiles, id est, non approbabiles, etiamsi millies ad sui excusationem exemplum de Phinees qui, ut dicitur Num. xxv, 8, zelo Dei commotus perfodit Zambri concubantem cum Madianite, resumeres. Et exemplum Eliae, qui ut dicitur IV Reg. i, 10 et 12, fecit venire ignem de cœlo, qui consumpsit duos quinquagenarios cum suis militibus. Quia quando discipuli dixerunt ad Jesum, quod similiter faceret, ipse non recepit : quia tunc illi discipuli non erant participes boni et mitis spiritus. Unde dixit eis : Nescitis cujus spiritus estis, Lucae, ix, 35. Et etiam Paulus docet in mansuetudine docere resistentes veritati, II ad Tim. ii, 23, quia ignorantes convenit doceri, non puniri, sicut nec cæcos punimus, sed manu ducimus. Sed tu non ita fecisti, imo peccatorem, qui per pœnitentiam incipiebat respicere ad verum lumen, percussisti in maxilla, et repulisti eum qui cum verecundia accesserat confiteri peccata sua. Et hoc est dignum multo horrore, quod talia feceris ei quem Christus in montibus errantem quaerit, etc. et sumitur de parabola centum ovium, Lucae, xv, 4 et seq.

9 Deinde (§ 20) hortatur eum ad humanitatem per bona quae eam consequuntur, et per mala quae consequuntur ex

contrario : et primo quantum ad damnum et lucrum virtutum, secundo quantum ad præmia, ibi, Et isti quidem, etc.

Dicit ergo primo (§ 20) : Rogo ne contra nosipsos consiliemur malum, neque impingamus contra nosipsos ensem exercendo inhumanitatem contra eos : et ingeminat verba ad majorem confirmationem. Connumerat autem seipsum ei, ut facilius admonitionem suscipiat : quia qui vult aut injuriam, aut misericordiam exercere in alterum, non semper proficere potest in ipsum, sed in se semper reportat lucrum virtutum per humanitatem, aut per inhumanitatem passionum inhumanarum, sicut sunt invidia, odium, etc.

Deinde dicit, quod illi qui humanitatem exercent in alios, erunt comites æqualium et sequaces superiorum Angelorum, et in hac vita per similitudinem virtutis, et in futura per similitudinem gloriae, ubi cum omni pace, liberati a malis, in ævo, id est, in æternum hæreditabunt beatissimos fines, id est, cœlestis regni terminos, et quod est omnium optimum, semper erunt cum Deo habentes Deum, qui est omnium bonum maximum. Et sumitur de epistola prima ad Thess. iv, 16. Sed illi qui inhumanitatem exercent in alios, cadent a pace divina, et a sua : quia non est pax inpiis, sicut dicitur Isa. lvii, 21 : et erunt semper cum dæmonibus hic et in futuro sæculo, ut habeant ibi tortores in pœnis, quos habent hic incentores in culpis. Et ideo debet esse nobis magnum studium, ut simus cum Deo, ne segregemur cum malis ex meritis nostris a judice Christo. Et hoc sumitur Matth. xxv, 32 et 33. Et hoc dicit se super omnia timere, et rogat se non fieri participem illorum malorum, quæ segregati patientur.

<--- Page Split --->

Et si vis et divinam visionem, etc. In parte ista arguit eum per quamdam visionem : et primo ponit occasionem visionis : secundo visionem ipsam, ibi (§ 25), Hæc autem dicens, etc.

Circa primum duo facit. Primo ponit actionem ex parte eorum, de quibus videbatur visio, et qualiter Carpus debuisset se habere ad eos. Secundo ponit actionem ex parte Carpi, qui visionem vidit, scilicet quia non se habuit ad illos sicut debuit, ibi (§ 22), Sed in seipso non prius, etc.

Dicit ergo primo (§ 21); quod vult ad correctionem suam recitare visionem cujusdam sancti viri, et dicit de ipsa visione, quod vere fuit, non somnium, sed visio in oratione ostensa imaginarie.

Dicit ergo primo, quod cum ipse esset in Creta, hospitatus est apud quemdam sanctum virum nomine Carpum, qui postea martyr fuit : et hic erat multum aptus ad divinas visiones, propter munditiam suæ mentis, quamvis et aliqui alii essent apti sicut ipse : et ob hoc nusquam voluit sumere mysteria corporis et sanguinis Domini, nisi in oratione, quae consuevit fieri ante consecrationem, quam perfectionem vocat, quia est teleta perfectionis, sicut dicitur in Ecclesiastica hierarchia : ut prius divina visione sibi amica et familiari consolaretur.

Dicebat ergo, quod quidam infidelis contristabat eum ex hoc, quod quemdam fidelem a fide averterat, et faciebat sibi lætos dies in festis paganorum vel in aliis solatiis. Et dicit Dionysius, quod Carpus tunc debebat orare Deum, ut reduceret fidelem aversum ad conversionem, et infidelem avertentem vinceret sua bonitate, et quod debuisset eos monere per totam vitam ipsorum, usque hodie, id est, usque dum præsentis vitæ dies durant et sic duceret eos ad cognitionem. Similiter indicans his, quæ erant dubia ipsis, id est, circa eos, id est, non debebat diffidere de salute ipsorum, sed indicare dubium, quia « de venia non est desperan-

« dum, quando in hac vita est, » sicut dicit Augustinus. Et sicut compulsis eis, id est, debebat exhortationibus compellere eos, castigari legali justitia, id est, ut castigrantur per justitiam legis Dei, quæ irrationabiliter fecerant, unus recedendo, et alius avertendo a fide.

Deinde (§ 22) ponit actionem ex parte videntis, et dicit, quod Carpus non patiebatur in se quod hoc faceret, sed multas inimicitias intexebat animo suo contra eos, et ita male habens in corde suo, infirmatus est et in corde circa vesperas : et in media nocte, sicut solitus erat surgere ad divinas laudes, surrexit magis a turbatione quam a somno, quæ intercidebat somnum ejus : et dum Deo orando loqueretur, tristabatur non sancte, dicens non esse justum, quod homines impii vivant, et illi qui pervertunt vias Domini rectas : et sumitur de verbis Pauli ad Eliman Magum, Act. xiii, 10. Et rogabat eum, ut interficeret eos ambos fulguris combustione. In Graeco enim est, πρηστησί, quod tantum valet sicut ignis turbinis.

Deinde (§ 23) ponit visionem, circa quam quatuor facit. Primo ponit quomodo vidit superiora : secundo, quomodo vidit inferiora, ibi (§ 24), Deorsum autem inclinatum, etc. Tertio, qualiter ipse se habebat ad visionem, ibi (§ 23), Dicebat autem Carpus, etc. Quarto, qualiter visio terminata fuit, ibi (§ 26), Jesum autem miseratum, etc.

Dicit ergo primo (§ 23), quod cum illa talia oraret, visum est ei imaginaria visione dum vigilaret, quod domus concuteretur, et aperiretur in parte superiori, et aperiretur in duas partes : et apparebat quædam fornax multi luminis in conspectu ejus : et dicitur fornax propter multitudinem luminis, et ista fornax descendebat usque ad ipsum de choro cœelesti, qui est locus sub æthere, id est, sub cælo : et videbatur sibi, quod cælum aperiretur, et quod Jesus staret supra

<--- Page Split --->

dorsa cæli, id est, in convexo ipsius, et circumdabant ipsum infiniti Angeli in similitudine humana, et ipse videns mirabatur.

Deinde (§ 24) dicit, quod respiciebat deorsum, et terra videbatur sibi aperta, et videbat quamdam obscuram et tristem aperturam, vel profunditatem, vel hiatum : et videbat illos duos viros, quibus calumniabatur, stare juxta illum hiatum, tremulos, et miserabiles, qui jam ad demersionem parati erant : tum propter instabilitatem propriorum pedum, in qua significabatur ipsorum infirmitas : tum quia serpentes quidem ascendebant de illo profundo, et involvebant se pedibus eorum, et trahebant eos, in quo significabatur suggestio dæmonum : et quandoque etiam mordebant eos, et quasi vi trahebant omnibus modis in illam tristitiam, in quo significabatur violentia dæmonum in eos quos jam captivos vinculis peccatorum tenent : et etiam quidam homines stabant juxta eos inter serpentes, qui impingebant et percutiebant eos, in quo significatur malorum hominum conversatio, qui exemplis et verbis alios in malum trahunt, dæmonum cooperatores : et sic illi miseri casuri erant partim inviti, et partim voluntarii, in quantum persuadebantur quantum ad principium peccati, et cogebantur postquam peccati servitio adducti erant.

in pœnas eorum, quod negligebat inspicere in superioribus, et dicebat multum gravari, quod nondum ceciderant : et huic rei quam videbat de pœnis eorum, totus per inspectionem superpositus, tristis et debilis fatigabatur, et difficile erat sibi videre cœlum sicut prius viderat.

Deinde (§ 26) dicit, quod videbat Jesum miseratum de hoc quod fiebat circa illos, et surgebat de solio suo, et descendebat usque ad illos per misericordiae officium : et Angeli descendebant cum ipso, ut tenerent viros illos ne caderent, quidam unum, et quidam alium. Et videbatur sibi, quod Jesus extendebat manum ad tenendum eos, et dicebat Carpo : « Percute me. » Quasi dicat : Eripui quos eripi nolebas : et dicebat, quod rursus paratus erat pati pro hominibus salvandis si esset necessarium, non quod futurum sit Christum iterum pati secundum Origenis errorem : et dicebat, quod non erat sibi carum, quod homines peccarent, quamvis peccatores liberare paratus esset. Et dicebat : Sed vide si bonum est tibi commutare habitationem cum isto hiatu cum serpentibus, id est, dæmonibus, pro mansione cœlesti, in qua homines manent cum Deo et Angelis amicis hominum : quod tibi continget, si ab hac immisericordia non resipiscas.

Deinde subjungit Dionysius, quod cum hæc audiverit a sancto viro, credit ea esse vera.

<--- Page Split --->

EXPOSITIO TEXTUS.

Et quia praecepta quandoque sumuntur ex rationibus humanis, quandoque ex rationibus divinis, sic dicitur duplex justum : justum fori, et justum poli, sicut patet in matrimonio, in quo consensus assumitur ex legibus humanis, et indivisibilitas ex legibus divinis. Et ideo subdit de hoc quod dixit legaliter, dicens (§ 10) : Et aliquando inspiciunt legaliter a legibus apparentibus, sicut sunt leges humanae, aliquando ab occultis, sicut sunt leges divinae. Vel possunt intelligi per leges occultas, quae proponuntur de exemplis historialibus, vel in aliis signis : et apparentes, quae per propriatraduntur. Et haec inspiciunt secundum quod convenit rebus sanctis, quas tradit : quia quaedam sunt tradenda aperte, quaedam autem in symbolis : et mentibus, scilicet Angelis, quibus sine velaminibus proponuntur divina, et animabus nostris, qui-

<--- Page Split --->

bus necessaria sunt symbola. Non enim propositus sermo ipsis, scilicet Theologis, et universis quantum ad totam sententiam, et per omnia : quia sicut dicit Hieronymus, « Singula pene verba ha- « bent sua mysteria : » habet vacuam historiam, id est, nihil spirituale in se continentem, sed perfectionem, id est, doctrinam, vivificam : unde Joan. vi, 64, dicitur : Verba, quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt.

Deinde concludit modum symbolicea Theologiae : et primo concludit, quod in symbolis sunt alia perscrutanda, secundo quid in eis quaerere debeamus, ibi (§ 12), Et aliter oportet eamdem, etc.

Dicit ergo primo (§ 11), quod sacra Scriptura tradit spiritualia in symbolis. Oportet igiturnos (ut decet) sanctos transire intra sancta signa, id est, in contenta in sanctis signis pro ligativa suspicione de ipsis : alia translatio habet, « pro populari, » id est, ad removendam suspicionem quam habet populus, vel litigantes contra sacram Scripturam de symbolis quae credunt, ut propter se posita sint : et neque oportet inhonorare, id est, despicere, germina divinorum characterum, id est, intelligentiam spiritualem, quae est fructus et germen symbolorum : vel aliter, « germinationes, » per quas significantur divinarum personarum distinctiones, non sunt despiciendae, in charactere enim significantur : et non oportet despicere manifestas, id est, sensibiles, expressiones et imagines supernaturalium, id est, spiritualium visionum, id est, intellectuum, scilicet ipsa symbola, in quibus exprimuntur, id est, representantur divina. Etenim figurativis signis, id est, symbolis variantur, id est, diversimode repraesentantur divina, non sola lumina supersubstantialia et intelligibilia et simpliciter divina, id est, divine personae, sicut supersubstantialis Deus dictus est ignis. Deut. iv, 24 : Deus noster ignis consumens est : et intelligibilia Dei eloquia dicuntur etiam ignita

in Psal. cxvii, 140 : Ignitum eloquium tuum, etc. Sed praeterea etiam deficactiones ornatus Angelorum intellectuum quantum ad superiores, et intellectualium quantum ad inferiores (ut in cap. IV de Divinis nonnibus expositum est) describuntur variis formis, tamen semper in igne, sicut dictum est in ultimo capite Caelestis hierarchiae.

Deinde (§ 12) ostendit quid sit accipiendum in istis symbolis, et dicitur, quod in eadem figura ignis aliter accipitur ipse Deus, aliter providentiae ipsius intelligibiles : et dicuntur providentiae materialiter ipsa dona provisa, sicut sapientia, vita, etc., quae quidem per comparationem ad principium enanationis dicuntur providentiae : per comparationem autem ad res in quibus recipiuntur, dicuntur rationes. Est enim vita participata ratio viventis : sed significatur Deus sicut causa amoris, qui significatur in igne, et ipsum donum in se consideratum ante participationem, significatur ut essentia quaedam : et secundum quod est receptum, significatur ut participatio quaedam : et similiter de aliis sicut unicuique secundum rationem ordinatur a natura et sapienti contemplatione : quia non oportet confundere sancta symbola sine ordine attribuendo diversis, sed convenienter aperive ipsa symbola, id est, exponere adaptando causis, sicut quando de prima vita et sapientia, etc., quae Deus est, exponuntur, aut essentis quantum ad ipsa dona in se accepta, aut virtutibus secundum quod participantur in spiritualibus essentis, aut ordinationibus secundum quod in aliis tantum, aut dignitatibus secundum quod ex diversis participationibus in diversis gradibus constituuntur vicinitates ad primum, quorum, scilicet dignitatum, etc. praedicta signa, sunt mativenifestae compositiones id est, figurationes manifestantes ea diversis rationibus.

Et ut non infra quam convenit, etc. In parte ista accedit ad propositum, re-

<--- Page Split --->

spondens specialiter ad quaestionem Titi : et dividitur haec pars in duas.

In prima exponit quaedam symbolorum de quibus Titus quaesiverat quae sumuntur de libro Proverb.ix.In secunda ex custa se ab expositione aliorum per hoc quod mittit sibi symbolicam Theologiam quam Timotheo fecit et licentiat se ab eo, ibi (§ 21), circa medium. Ipsam autem totam nostram symbolicam, etc.

Prima dividitur in duas. In prima exponit quaedam quae circumstant potum et cibum et convivium sapientiae, de quibus ab illo quaesiverat. In secunda exponit specialiter praedicta symbola, ibi (§ 16), Sed quod est forte alimentum, etc.

Circa primum tria exponit quae circumstant ea de quibus intendit, scilicet alimentum in generali, sub quo continentur spiritualia alimenta. Secundo, craterem, ibi (§ 14), Igitur crater quidem, etc. Tertio, ipsam domum, ibi (§ 15), Ædifcans autem, etc.

Dicit ergo primo (§ 13), quod ut non protendat epistolam vel modum epistolæ, vult transire ad quaestionem scilicet propositam : et proponit primo duodecim proprietates nutrimenti, quæ sic accipiuntur, quia vel sequuntur alimentum secundum quod servit nutritivæ, vel secundum quod servit augmentativæ, quia de generativa non facit mentionem. Si secundum quod servit augmentativæ, aut quantum ad finem sive terminum ad quem, et sic dicit, quod alimentum est perfectivum eorum quæ aluntur, id est, nutriuntur, quia terminus augmenti est quantitas perfecta : aut secundum restitutionem a contrario, vel quantum ad terminum a quo, et hoc vel quantum ad ipsam imperfectionem quantitatis, et sic dicit, imperfectionem adimplens, quia terminus a quo est quantitas imperfecta :

vel quoad deperditi restaurationem, vel quantum ad defectum restaurationis qui consequitur imperfectionem quantitatis, et sic dicit, indigentiam adimplens. Si autem secundum quod servit nutritivæ, aut ex parte subjecti fuit cui primo accidit nutritio, aut ex parte consequentis in anima. Si ex parte subjecti, aut ejus quod alitur, aut ex parte alentis. Si ex parte ejus quod alitur, aut est quantum ad partes materiales quæ fluunt et refluunt, et sic dicit, infirmum curans : aut quantum ad partes secundum speciem quæ permanent, in quibus est integritas viventis, et sic dicit, vitam ipsorum servans. Si ex parte alentis, aut est ex parte formæ, et sic dicit, reflorere faciens, secundum quod in forma inducta, per quam factum est simile, dat decorem et vigorem nutritivæ : aut ex parte materiæ, et sic dicit renovans, quia succedunt variæ partes materiales loco earum quæ defluxerunt. Si autem ex parte consequentis in anima, aut est secundum habitum, et sic dicitur vivificum bonum affectum donans, quia per moderatum et conveniens alimentum efficitur anima bonæ dispositionis ad effundendam vitam in corpus : aut secundum actum, et hoc vel in affectu, vel in operativa virtute : si in affectu, vel secundum remotionem a contrario, et sic dicit, a tristante liberans, vel quantum ad finem, et sic dicit, laetitiam largiens : si autem in virtute operativa, vel per remotionem a contrario, et sic dicit, ab imperfecto liberans, vel quantum ad finem, et sic dicit, perfectionem largiens.

Deinde concludit secundum artem habitam proprietates positas, quod divina sapientia convenienter dicitur, quod proposuit cratera et propinavit vinum, et quod ante hoc proposuit fortia alimenta, scilicet cibum solidum, dum dicitur, quod proposuit mensam, et immittens benigne ipsa se ipsam rogantibus, id est, quærentibus eam, alta prædicatione : quia

<--- Page Split --->

dicitur : Ut vocarent ad arcem 1. Et ita proposuit duo alimenta, unum forte, id est, solidum, et manens infra terminos, quod est proprietas sicci, et alterum humidum profusum, ad extra, scilicet potum, et dat illum potum in cratere.

Deinde (§ 14) ostendit quid significet crater, et accipit tria in cratere sive in scyphos, scilicet quod est apertus, in quo significatur divina providentia, quae extendit se rebus : aliud est, quod est rotundus, in quo significatur per ambitum rotundi, quod divina sapientia circuit omnia per suas providentias : et in hoc quod rotundum est, non habet principium neque finem, significatur interminabilitas divinae providentiae : tertium quod accipit in cratere, est quod stat super mensam, in quo significatur, quod quamvis Deus circumeat omnia per sua dona, tamen manet in se immobilis per suam essentiam.

Deinde (§ 13) dicit quid significetur per domum in qua talia proponuntur, quam sapientia ædificat : et dicit, quod per hoc manifestum fit illis qui circumferunt divina (sicut decet) quod divina providentia causat omnia, et sic ipsum universum est domus quam ædificat, in quam vadit per suas emanationes, et sic in omnibus non sicut contentum, sicut corpus est in loco, sed sicut continens omnia : et quamvis sit in rebus, et per eas, et per sua dona quæ sunt suæ similitudines, ipse tamen per suam eminentiam est separatus ab omnibus : quia non est de essentia alicujus ut suam supersubstantialitatem alicui creaturæ communicet, et manet immobilis in sua essentia nusquam exiens sede sua, quæ est immobilitas suæ essentiae, et sic in seipsa manens, operatur effusionem suorum donorum quæ providentiae dicuntur,

et per ea provenit in omnia, et manet in se per essentiam, et semper motus per providentiam, et tamen immobiliter stans per suam essentiam.

Deinde (§ 16) ostendit specialiter quid significent alimenta, quae divina sapientia proponit : et dividitur in partes tres. In prima exponit ea secundum quod conveniunt hominibus in statu vice. In secunda, secundum quod conveniunt Deo ibi (§ 18), Secundum istam autem sanctam, etc. In tertia, secundum quod conveniunt Angelis et hominibus in patria, ibi (§ 19), Ab istis quidem noti, etc.

Circa primum duo facit. Primo proponit quaestionem : secundo determinat illam, ibi, Igitur forte quidem, etc.

Dicit ergo primo : Diximus proprietates alimenti in communi secundum quas metaphorice potest transferri in spiritualia : et diximus, quod divina sapientia proponit duplex alimentum, restat quærere et determinare quod est alimentum forte, id est, solidum, et quod humidum, scilicet quid spiritualiter significent.

Deinde determinat propositam quaestionem : et primo quid sit solidum alimentum ; secundo quid sit humidum, ibi (§ 17), Humidum autem, etc. Et quia solidum est quod manet in se terminatum terminis suis, ideo potest dicere, quod alimentum forte, id est, solidum, arbitror forte (spiritualiter intellectum) compositionem, id est, traditionem perfectionis, id est, doctrinae, intellectualis et manentis, id est, quae intellectualiter divina tradit secundum modum ipsorum, non transcendens perfectionem ipsorum auditorum, propter quod dicit eam manere, et identitatis, alia translatio habet « immobilitatis, » secundum quam compositionem divina participantur ab in-

<--- Page Split --->

tellectualibus instrumentis sentiendi, id est, participandi quasi experimentali ter, id est, ab iis quorum virtutes sunt parate ad spiritualiter percipiendum, illis quibus divinissimus Paulus, cujus doctrina est ex sapientia Dei accipiens, tradit vere forte alimentum: ad Hebr. v, 14: Perfectorum est solidus cibus. Et I ad Corin. n, 6: Sapientiam loquimur inter perfectos. Participatur dico, secundum cognitionem fortem, in quantum non mutat ad acceptionem spiritualium, et stantem, scilicet in modo ipsorum spiritualium, unitivam, quia per eam unitur intellectus, et indivisibilem, quia non multiplicatur per figuras vel similia.

GG Deinde (§ 17) ostendit quid significet humidum alimentum, et primo in generali, et secundo in speciali, ibi, Propter quod et rori, etc.

Et quia humidum est quod terminatur terminis alienis, ideo primo dicit, quod humidum alimentum significat compositionem copiose doctrinae, quae multis communicabilis est, et habet duplicem diffusionem, et respectu eorum quibus communicatur, quia ad omnia procedit, non tantum ad perfectos, et respectu eorum per quae traditur, quia per diversa et divisibilia sua proponitur : et ab istis ducit eos, quos quasi parvos nutrivit, secundum suam proprietatem, ad simplicem Dei cognitionem, et non tremulam, id est, ad cognitionem qua Deus cognoscitur sine corporalibus similitudinibus, et sine dubietate intellectus.

Deinde exponit humidum alimentum in speciali, dicens, quod eloquia Domini assimilantur in Scriptura rori, sicut Deut. xxxii, 2 : Fluit ut ros eloquium meum : et aquae, Amos, v, 24 : Revelabitur quasi aqua judicium : et vino,sicut

Proverb. ix, 3, quod sapientia miscuit vinum : et melli, sicut in Psal. cxvnii, 103 : Eloquia tua super mel ori meo : et lacti, ad Hebr. v, 13 '. Rori ego et aquae assimilantur propter virtutem vivificandi : quia ros vivificat plantas, et in aquis apparuit primo anima vivens animalium, sicut patet Gen. 1, 24. Lacti autem,propter nutritivam virtutem et augmentativam, quia lacte nutriuntur et augentur parvuli : sed vino, propter virtutem reviviscendi, quia vinum propter sui calorem mortificata membra restaurat : sed melli, propter virtutem mundativam et conservativam, quarum utraque est in melle : et omnia haec proportionaliter de plano conveniunt divinis eloquiis et ideo significatur in specie talium alimentorum.

Deinde (§ 18) ostendit qualiter ista conveniunt Deo, et maxime quantum ad effectum vini qui est ebrietas, et quod ebrietas dicit abundantiam et excessum. Ideo primo ostendit quomodo ebrietas convenit Deo secundum abundantiam : secundo, quomodo convenit secundum excessum, ibi, Sed et excessum, etc.

Dicit ergo, quod abundantia in corporalibus semper sonat in pejus, sed in spiritualibus sonat in melius : et ideo secundum dictam expositionem alimenti dicitur Deus inebriari propter maximam et abundantem copiam prædicti alimenti in ipso, et non commensurati alicui rei : sed sine mensura dicitur : dicitur enim ebrius quod extra biram, id est, mensuram. Et ista abundantia hujus nutrimenti est in ipso sicut in eos quæ effundit ipsum omnibus aliis. Et quia ebrietatem consequitur excessus cognitionis, quo aliquis est extra mentem suam, per illum excessum, qui est defectus in materialiter ebriis, significatur excessus Dei,

<--- Page Split --->

non quo excedat suam cognitionem, sed quo excedit nostram: quia ipse est intellectus, et supra intellectum, et supra esse, et sic dicitur pati exstasim respectu nostri in quantum ipse est positus extra omnia et supra omnia.

Deinde exponit secundum quod conveniunt iis qui sunt in statu patriæ, et allegorizat illud quod dicitur Luce, xii, 37 : Amen dico vobis, quod praecinget se, et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis.

Dividitur autem haec pars in duas. In prima exponit in generali. In secunda, in speciali unumquodque, ibi (§ 20), Et reclinationem, etc.

Dicit ergo primo (§ 19), quod propter prædictas similitudines moti, eodem modo accipimus convivia sanctorum in patria, quæ tanguntur auctoritate prædicta, in qua figuratur societas sanctorum consentientium sibi invicem, et communio repletorum divinis bonis, et reclinatorum, id est, requiescentium in eis, secundum quod Augustinus dicit, quod « fruun- « tur et gaudent in se invicem,et conve- « niunt omnes in Deo,» et significat Ecclesiam primitivorum, etc., id est, sanctorum qui ita accepti sunt Deo propter suam perfectionem sicut primitiva : et sumitur de Epist. ad Hebr. xii,23 1.

Deinde (§ 20) exponit ista in particulari, et dicit, quod recubitus, seu reclinatio, significat quietem a laboribus, quæ erit in futura patria, sicut dicitur in Apoc. xiv, 13: Ut requiescant a laboribus suis, etc.: et vitam beatam, quæ erit sine omni læsione, et conversationem in lumine viventium et regione, id est, ipsorum habitatione, quæ erit omni sancto affectu plena. Et significat quantum ad distributionem ciborum copiosam do-

nationem vivificantium secundum quod omni lætitia pleni erunt : et iste etiam recubitus est quies et lætitia quam habebunt in Jesu qui facit eos recumbere, collocans eos in quiete illa : et ministrat eis secundum quod scipsum offert eis, et eis dona distribuit et infundit. Et quia effectus cibi est etiam somnus, ideo consequenter exponit quid sit sonnus Dei, et quid ipsius evigilatio, dicens : Inquirens ante ego per studium et contemplationem, bene novi reserari, id est, qualiter explanetur, divulgatum, id est, frequentatum, somnum Dei in Scripturis, et evigilationem ejus, sicut in Psal. xl.ii, 23: Exsurge, quare obdormis. Et quia in somno aliquis non intendit provisioni aliorum, quod facit in vigilia, et in Deo sit aliquid sibi specialiter segregatum, quod non est in aliis communicabile, scilicet eminentia suæ majestatis, hoc erit significatum per somnum ejus : sed evigliatio ejus significat actum et operationem ipsius ad providendum aliis qui indigent disciplina, id est, correctione aut salvatione ab hostibus : unde dicitur evigilari quando humiles ab oppressione superborum eripit, in illos judicans.

Deinde (§ 21) excusat se a determinatione aliorum symbolorum, et dicit, quod ad alia symbola quibus Deus significatur, potest ipse transire, tum per artem communem hic traditam, tum per ea quæ in symbolica Theologia disseruit : et ideo concludit, quod judicavit superfluum eadem quæ libro illo dixerat, repetere eisdem verbis non alia dicens : et simul cum hoc quod cognoscit eum habilem ad credendum et intelligendum bona et vera, vult facere finem epistolæ in iis quæ dicta sunt, ex maxime cum ipse exposuerit plura symbola quam ipse quæsierit per suam epistolam : et dicit, quod

<--- Page Split --->

mittit sibi totum librum de symbolica Theologia, quem ipse fecit, in quo poterit invenire cum expositione domus sapientiae distinctas septem columnas, de quibus ibidem fit mentio, et quid sit solidum alimentum et sacrificia, de quibus ibidem, et quid panes et quae mixtio vini, cum ibi dicatur vinum quod miscui vobis. Et dicit, quod de ebrietate vini et crapula et etiam ea quae in hac epis-

la dicta sunt, fusius exponuntur : et dicit, quod in illo libro est bona inventio expositionis omnium divinorum, et etiam quod expositio symbolorum est conveniens et veritati fidei et sacrae Scripturae, « quae haec duo oportet supponere quasi « fundamentum in allegoriis » ut .dicit Hieronymus in quadam Glossa super Jeremiam contra Origenem.

<--- Page Split ---> EPISTOLA X.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTII. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Joanni Theologo, Apostolo et Evangeliste in Pathmos insula.

Joanni theologo, apostolo et evangelistz, in Pathmo insula exsulanti.

SYNOPSIS EPISTOLE :

Beato Joanni apostolo et evangeliste, Christi discipulo dilecto, in Pathmo insula exsulanti prophetice prædicit celerem ab exsilio liberationem, et reditum in Asiam, ubi exemplo suo plurimum profulurus sit.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTII. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Saluto te sanctam animam, o dilecte, et mihi est hoc ad te præter multos magis proprium. Gaude vere dilecte, vere amabili et desiderabili et diligibili valde dilecte. Quid est mirabile si Christus est verax, et discipulos injusti civitatibus expellunt, ipsi secundum dignitatem sibiipsis attribuentes, et a sanctis immundi dilecti et recedentes. Vere ma-

Saluto te sanctam animam, o dilecte, quoniam id mihi præ cæteris tecum licet familiarius. Salve, o vere dilecte, et perquam dilecte illi, qui vere amandus, et expetendus, et diligendus est. Quid mirum si Christus vera loquitur, et iniqui discipulos e civitatibus expellunt, sibi ipsi quæ merentur tribuentes, dum a viris san-

<--- Page Split --->

nifestae imagines sunt visibilia invisibilium : neque enim in saeculis venturis causa erit justarum segregationum ex ipso Deo, sed a Deo perfecte seipsos segregantes, sicut et alios videmus hic jam cum Deo factos : quoniam veritatis existentes amatores, ab affectu quidem recedente materialium, in omni autem omnium malorum libertate et amore divino bonoum universorum pacem diligunt et sanctitatem, et ex praesenti vita incipiunt futuram, ut decet Angelos, in medio hominum conversati cum impassibilitate omni et Dei nominatione et sanctitate et aliis bonis. Igitur non aliquando ita insaniam, quod putem nos aliquid secundum corporis passiones, sed solum judicare ipsas sentire credo. Injuriam autem nobis facientes et relegare arbitrantes non recte Evangelii solem, juste causam habens opto ab istis dimissos, qui contra seipsos faciunt ad bonum converti, et ad seipsos nos trahere et sumere de lumine. Nos autem neque contrarium privabit Joannis splendidissimo radio, nunc quidem consecutoros memoria, et renovationem tuae verae Theologiae : paulo autem postcrius (dicam enim, quamvis est audaciae) nobis ipsos uniendos. Dignus autem credi sum omnino, praecognita tibi et discens ex Deo et dicens, quod ex custodia quae est in Pathmos dimitteris, et ad terram Asiae reverteris, et facies ibi boni Dei imitationes, et his qui erunt post te trades.

ctis scelesti se segregant atque recedunt ? Revera quae videntur manifestae sunt imagines eorum quae non videntur; neque enim in saeculis venturis auctor erit Deus justarum a se separationum, sed illi ipsi qui se a Deo prorsus sequestrarunt; sicut econtra jam alios etiam cum Deo hic conjunctos adspicimus, quod amando veritatem, ab omni rerum materialium affectu procul recedant et a malis omnibus liberati, divino prorsus amore pacem omnium bonorum et sanctitatem consectentur, et in praesenti vitae futurae vitae primitias praelibent, inter homines angelico more conversantes, cum omni tranquillitate animi, ac Dei benedictione ac bonitate caeterisque donis. Equidem haud ita demens sum, ut arbitrer vos quidquam pati; imo vero passiones corporis hac ex parte tantum sentire credo, ut easdem sensu tenus percipiatis. Caeterum eos qui vos injuriis afficiunt, et perperam se solem Evangelii exterminare posse putant, jure merito reprehendens, opto ut abstineant ab iis quae contra semetipsos delinquunt, et ad bonum convertantur, et ad se vos alliciendo, luminis participes exsistant. Nos autem e diverso nihil lucidissimo Joannis radio privabit ; in praesentiarum quidem fruituros memoria et renovatione verissimae theologiae tuae : paulo vero post (ausim dicere, licet confidentius) vobis ipsis conjungendos. Utique sum fide dignus, quando praecognita tibi a Deo, et disco, et refero te nimirum ex Pathmi ergastulo liberatum iri, et in Asiam reversurum, ubi praebebis exempla benignum Deum imitandi, eaque posteris relinques.

<--- Page Split --->

Per hoc vero quod consequitur, levaverunt vocem, potest notari magnus affectus Beati Dionysii ad Beatum Joannem, quem intra non capiens, fecit in vocem prorumpere ipsum Dionysium ad scribendum Apostolo in pressuris exsili constituto.

Quod autem sequitur, simul laudabunt, significat laetitiam eorum qui in Asia erant, qui in reversione Apostoli post interfectionem Domitiani, a Senatu Romano decretum proponente, ut omnia quae Domitianus fecerat, irrita haberentur, occurrerunt sibi cum laudibus, dicentes : « Beatus qui venit in nomine Do- « mini. »

Saluto te animam sanctam, o dilecte, et mihi est hoc ad te præter multos, etc.

Vox speculatorum tuorum : levaverunt vocem, simul laudabunt : quia oculo ad oculum videbunt, cum converterit erit minus Sion. Isa. 11, 8. Ex verbis istis potest trahi modus istius epistolæ et materia, quam scribit Beatus Dionysius Joanni Apostolo et Evangelistæ in Pathmos insula, ex præcepto Domitiani Imperatoris in exsilium relegato. Per hoc enim quod dicit, vox speculatorum, significatur modus quo accepit id quod in hac epistola scripsit : quia per revelationem sibi a Deo factam per modum prophetiæ prædicit liberationem Apostoli, et reversurum eum in Asiam, ut patet in fine epistolæ. Prophetæ autem dicuntur speculatores duplici speculatione : quia scilicet speculantur occulta in speculo æternitatis, et quia officium speculatorum sive custodum habent in populo ut prospiciant eminentia pericula populi et annuntient : unde Dominus ad Ezechielem dicit : Fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel 1 . Et Habacuc dicit : Super custodiam meam stabo, etc. 2 .

Per conversionem autem Sion, quæ oculis videnda promittitur, significatur liberatio Apostoli, quæ in hac epistola promittitur : Sion enim specula interpretatur, unde significat ipsum Joannem Apostolum qui in Dei speculatione fuit præcipuus.

Dividitur autem ista epistola in partes tres. In prima ponitur affectus scribentis. In secunda penitur confortatio, ibi, Gaude vere dilecte, etc. In tertia prædicitur ipsius liberatio, ibi, Dignus autem credi sum, etc.

Dicit ergo primo Dionysius Joanni : O dilecte, ego saluto te, existentem sancatn animam, et hoc, scilicet quod diligam te, est mihi proprium præter multtos, id est, supra multos dilectos : unde alia translatio habet, « Apostolos, » quos tamquam dilectos sibi commemorat, ut intelligatur, quod ipse Apostolum Joannem plusquam alios dilexerit, non plusquam alii eum dilexerunt.

<--- Page Split --->

Et ideo dicendum ad tertium, quod Christus quodammodo, sicut dicit Augustinus, dilexit plus Petrum, et alio modo dilexit plus Joannem. Dicitur enim secundum divinam dilectionem eum plus diligere secundum majorem dilectionis affectum, cui scilicet plus de suis bonis communicat : et ita plus dilexit Joannem, quia plus eum diligit, quem plus amatorem sui constituit : Petrus autem plus dilexit Christum in membris, et ideo etiam eum praefecit gregi suo : Joannes autem plus dilexit eum quantum ad quietem in ipso : et ideo prætulit eum privilegio amoris revelationis : quare non commisit sibi Ecclesiam regendam, quia contemplativi solent esse negligentes de custodia aliorum : et sic etiam Dionysius per conformitatem ad Christum quodam modo plus dilexit Petrum, et quodam modo plus Joannem.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Deinde ponit confortationem : et dividitur in partes duas. In prima ponit ea quibus potest confortari : secundo ostendit eum confortatione non indigere, ibi, Igitur non aliquando ita insaniam, etc.

Circa primum ponit duas rationes confortationis. Secunda incipit, ibi, Vere manifestæ, etc.

Circa primum adhuc duo facit. Primo hortatur eum ad gaudium inter exsilii pressuras. Secundo ponit rationes gaudii, ibi, Quid est mirabile, etc.

Sed ad primum dicendum, quod est ibi synecdochica locutio, secundum quod ponitur pars pro toto. Vel aliter potest dici, quod sicut dicit Philosophus in X Ethicorum, « homo est solum intelle- « ctus : » quia id quod est hominis in quantum homo, est solum secundum intellectum : et ideo quia solum vivit secundum intellectuales operationes humanæ vitæ. Et propter hoc sanctus vir potest dici anima : quia tota vita sua est secundum animam.

Ad secundum dicendum, quod secundum ordinem humanæ affectionis Dionysius plus diligebat a quo plura bona acceperat : sed secundum conformitatem ad Dei dilectionem diligebat plus Joannem.

<--- Page Split --->

Dicit ergo primo, Joannes vere dilecte et valde dilecte a Christo vere amabili et desiderabili et diligibili. Hæc tria hoc modo differunt, quod amor referatur ad ipsam virtutem appetitivam intellectualem, quia amor est secundum operabilem actum et secundum intellectivum affectum : desiderium autem referatur ad appetitivam sensibilem, quia « deside- « rium et animus, ut dicit Philosophus, « in sensitiva sunt, » et tunc desiderium erit de Christo secundum humanitatem. Hoc autem quod dicit valde dilecte, importat causam amoris : quia sicut dicit Philosophus, « Illud vere amatur, in quo « nihil nisi honestum amatur. »

Deinde ponit causam gaudii duplicem. Et prima est, quod Christus prædixit, quod discipuli sui expellendi erant ab im1 piiis de civitate in civitatem1 : et ideo discipulis suis est materia gaudii de hoc quod verba Magistri sui de eis inveniuntur vera, etiamsi divina de eis prædixerit: in hoc enim quod impii expellunt sanctos a se, reddunt sibi ipsis, secundum quod digni sunt, quia separant se a sanctis, quorum consortio non sunt digni. Deinde ponit secundam causam gaudii : quia in passionibus sanctorum, secundum quas separantur ab impiis, repræsentatur futura segregatio, qua in futura vita segregabuntur ab eis : sicut enim modo impii sunt causa segregationis suiipsorum a sanctis, nam hujus Deus non est causa, nisi permittendo, ita etiam per mala sua opera sunt causa quod in futuro sæculo segregabuntur a sanctis, et Deus illius segregationis non erit causa, quia ipse nominem compellit. E contrario etiam sancti in hac vita sunt cum Deo per gratiam in quantum amant veritatem, et recedunt ab amore materialium rerum, et diligunt divinam pacem, id est, quietem in Deo, in omni libertate omnium malorum, id est, omnino liberati ab omnibus

malis, et in amore divino omnium bonorum, vera bona in Deo amantes, et incipiunt ex nunc futuram bonam vitam : unde conversantur in medio hominum sicut quidam Angeli, cum impassibilitate, id est, inmunes a passionibus peccatorum, quae non dominantur in eis, et Dei nominatione, quia omnia ad nomen Dei referunt, vel divinis laudibus immorantur, et sanctitate et aliis bonis, in quibus Angelos imitantur : et ideo visibilia sunt imagines invisibilium, et quantum ad vitam præsentem bonorum, in qua significatur futura vita, et quantum ad vitam malorum, in qua significatur et repræsentatur segregatio ipsorum a Deo et sanctis.

DUBIUM.

<--- Page Split --->

quod Filius hominis in judicio segregabit malos a bonis : ergo Deus est causa segregationis quæ erit in futuro sæculo, quod ipse hic in littera negat.

Sed dicendum ad primum, quod mali in quantum mali semper compellunt bonos, sed in quantum habent in se aliquid boni (quia timent judicium futurum et sperant emendaturos se ex toto vel ex parte) isti volunt secum habere bonos : quidam autem nolunt omnino se emendare, et illi omnino non gaudent bonorum consortio, sed expellunt eos sicut sibi contrarios, ut dicitur Sapient. u, 12.

Ad secundum dicendum, quod quamvis non expellant eos propter hoc, quantum ad intentionem operantis : tamen propter hoc est eorum expulsio, quantum ad intentionem operis : sed Deus non sineret mala ab eis fieri, nisi ipse ad aliquid ordinaret.

Ad tertium dicendum, quod Deus non dicitur causa meritoria segregationis esse sed ipsi mali : sed tamen Deus est sicut juste infligens pœnam.

Injuriam autem, etc. Tertio, quid ab ipso speret, ibi, Nos autem neque contrarium, etc.

Concludit ergo primo, quod ex quo sancti impassibiliter vivunt etiam in hac vita, non credit quod Beatus Joannes patiatur, sed quod passiones corporis sentiat secundum judicare : et ita non intendit eum confortare ex quo scit eum confortatione non indigere, quia non patitur.

DUBIUM.

SED VIDETUR hoc esse falsum :

Deinde ne videatur hoc dicere, quod credat eum in passionibus anxiati et ob hoc confortatione egere, ut reverentiam suam ad eum ostendat, concludit quod non intendit confortare ipsum quasi passionibus subjacentem : et circa hoc tria facit. Primo dicit quid de ipso credat : secundo, quid circa persecutiones ipsius Joannis operetur ipse Dionysius, ibi,

<--- Page Split --->

quia nobilissimas perfectiones amittunt : sed virtutes sanctorum ordinantur ad felicitatem quae non potest esse nisi in termino vitæ : et ideo etiam gaudent quodammodo de morte, sicut dicitur Job, ut, 22 : Gaudent vehementer cum invenerint sepulcrum. Quare quod hic dicit Dionysius, sic intelligendum est : anima sanctorum non patitur ut substernatur passionibus, sed libera est ab eis : et ideo libere judicat. Et per hoc patet solutio ad totum : quia Philosophus etiam dicit, quod « quidam patiuntur decenter for- « tunas 1 : » et hoc hic nominat Dionysius non pati.

Sed dicendum, quod sancti experiuntur sensum doloris in passionibus quantum ad corpus, et quamvis propter contemplationem sensus retrahantur a suis actibus, si sit intensa, tamen tantum excitantur sensus per aliquam acerbam passionem ut potius retrahat a contemplationis intensione, quam e converso sensus omnino retrahantur ab experimento doloris. Nec tamen est similiter de Christo ac de aliis : quia Christus fuit in duplici statu : et ideo secundum statum viatoris potuit acerbissima pati, et secundum statum comprehensoris altissima et quieta contemplatione Dei fruebatur, nec ab uno retrahebatur per alterum : sed in aliis qui sunt puri viatores, unum impeditur per alterum, ita quod actualis contemplatio sit minus intensa, et dolorem etiam minus experiantur. Nec itcrum est simile de his qui habent virtutes politicas quæ ordinant ad felicitatem viae : et ideo de morte maxime dolent,

EXPOSITIO TEXTUS.

Deinde ostendit Dionysius qualiter se habet ad persecutiones ipsius dicens : Ita non studeo vos confortare : sed opto juste causam habens, justum reputo quod volo omnes homines salvos fieri sicut et Deus, injuriam facientes nobis et non recte arbitrantes se posse relegare, id est, exsulare vos, solem Evangelii, propter Evangelium quod edidit altissimum, atque opto, dico, hos qui contra seipsos faciunt dum contra vos malum moliuntur, dimissos ab istis malis converti ad bonum, et quod trahant nos ad se et sumant de lumine doctrinae nostrae.

<--- Page Split --->

Deine ostendit quid ipse Apostolus speret, et dicit, quod etsi contrarium accidat, scilicet quod persecutores sui non convertantur, ipse tamen, cum aliis fidelibus non privabitur radio Joannis, id est, profundissima sua doctrina : nos dico, nunc quidem, id est, interim dum ex illo detineris, consecuturos suum radium memoria, et renovationem, quantum ad frequentem repetitionem, tuæ veræ Theologiæ, id est, librorum quos de Deo condidit, qui continentur inter Scripturas canonicas. Vos, et dico, paulo posterius, otioso Domitiano, uniendos nobis secundum corporalem præsentiam. Et facit parenthesim interponens, dicam hoc,quamvis sit audaciæ, id est, quamvis videatur esse præsumptio quædam, quod vobis futura prædico, vel quod me vobis uniendum dico : cum non sim dignus. Et sic exposuit quomodo non recte arbitrantur,

quia non possunt facere quod in tendunt ut tantum solem ab aliis tollant.

Deinde prædicit reditum ipsius in Asiam, dicens : Dignus autem sum omnino credi, id est, ut mihi credatur : discens ex Deo per revelationem, et dicens tibi quædam præcognita, id est, quædam futura, vel præcognita tibi, scilicet ex illa quæ est in Pathmos insula, et ad terram Asia reverteris, scilicet Ephesum, et ibi facies imitationes boni Dei, prædicando et operando salutem aliorem sicut Christus fecit, et .trades doctrinam tuam, et, id est, etiam his qui erunt post te, scribendo libros. Vel aliter facies, id est, scribes imitationes boni Dei, id est, actiones et doctrinas, quæ proponuntur ut eas imitentur : quia Evangelium scripsit post reversionem ab exsilio, sicut Hieronymus in Prologo Evangelii ejus.

<--- Page Split ---> ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO.

Apollophani Philosopho.

Dionysius Apollophani Philosopho 2.

ANTIQUA TRANSLATIO.

BALTH. CORDERII, S. J. INTERPRETATIO-

Nunc nunc mihi sermo ad te diriqitur praecordialis amor, multos sollicitudinum mearum angores de te replicans, teque miti mente super vecordi nece tibi frivolitatis diutinam pertinaciam arguens, et de te fanatica illusionum phantasmata insultans, superna-

Jamjam ad te, cordis mei amor, sermo. nem dirigo, et multas meas curas sollicitudinesque tua causa olim susceptas, tibi in memoriam redigo. Nempetenes, quam miti et benevolo animo tuam illam in errore, tametsi levibus ex causis, pertinaciam redarguerim, utque

1 Epistola undecima a multis habetur ut spuria. Hæc dicit Le Nourry (Apparatus ad Bibl. max. Parisis, 1703 in fol. p. 169) : « Illud tandem sine observatione aliqua prætermitti non debet, quod neque in his omnibus codicibus, sive Græcis, sive Latinis, neque in omnibus fere editionibus, nisi in Bibliotheca nostra Lugdunensi, epistola undecima, Dionysii nostri nomine inscripta, decem aliis superioribus subnectitur. In ea auctor Apollophani philosopho, ad quem data est, de illius ad

Christianam fidem conversione, plurimum gratulator, et de solis defectione, qua Christo moriente, contigerat, sermonem rursus instituit.

« Hæc autem epistola non solum certissima evidentis præfert falsitatis indicia, sed nec ab eodem auctore ac decem superiores, aliique Dionysiani libri, profecta esse videtur. Enimvero illa nec in manuscriptis, uti diximus, nec in melioris notæ editionibus vulgata est. Deinde ab aliarum cum epistolarum, tum lucubra-

<--- Page Split --->

turalem modificationem benignitatis Dei magnificentissime et diligentissime adorando, tibi bene resipiscenti pars animæ meæ conjubilo, tuisque te despectionibus compellabo, ut illa tibi iterato commendem, quorum pridem contempseras notionem.

istas vanas, quibus illudebaris, opiniones insimulaverim. Nunc autem summam divinæ erga te benignitatis, moderationem, quanto possum maximo affectu venerans, tibi salubriter resipiscenti, pars animæ meæ, congratulor. Quin et iis, quæ olim aspernabare, nunc juvat te affari ; et quorum prius respuebas notitiam, ea modo rursus inculcare.

Frequentissime quidem et diligenter satis dilucidavi tibi (Moyse prodente) a Domino hominem de limo factum, et transgressiones ejus cataclysmio piatas : sequenter quoque eum in amicitia sumptum, multaque in Ægypto et egressionis suæ itinere pro eo et in eo fecisse magnalia, atque Theologos multividos fecisse, quorum prænoscentia Deus humanatus fieri est dignatus ex Virgine.

Sæpe enim tibi et quidem accurate exposui, (quod et Moyses litteris prodidit) hominem a Deo primitus e limo factum, et mundi peccata diluvio expiata ; et consecutis temporibus ipsum Moysen, amicitia cum Deo copulatum, multa in Ægypto et in Ægypti egressione, ipsius Dei causa et virtute patrasse prodigia ; neque ipsum modo, sed alios quoque deinceps divinos vates similia non raro edidisse, qui et Deum e virgine naturam humanam suscepturum multo ante prænoverant.

tionum Dionysii nostri stylo prorsus abhorret. Denique divo Maximo, Operum Dionysii diligentissimo indagatori, plane penitusque ignota fuit. Nullas etenim in eam, sicut in caetera Dionysii Opera, ille edidit observationes. Quid quod et ipse Maximus Dionysium cum solis eclipsim observaret, annum ætatis vicesimum quintum attigisse meris conjecturis probare conatur. At nulla ipsi opus erat conjectura, si hæc epistola, ubi id aperte declaratur, in ejus manus aliquando venisset. Vero igitur videtur omnino simile eam a male feriato quodam scriptore ex septima auctoris nostri ad Appollophanem epistola, in quo de memorata solis eclipsi disputat, post Maximi obitum fuisse compositam. Porro autem non alia quidem ratione ille Pseudo-Dionysius eam scripsisse videtur, nisi ut eumdem Apollophanem Christianæ religioni, ad quam auctor epistolæ septimæ eum adducere tentaverat, nomen suum aliquando dedisse omnibus quocumque tandem modo persuaderet. »

præsentatur ab Hilduino abbate in Vita S. Dionysii, octingentis ante annis scripta. Et stylus vix Latinus, ac ne vix quidem arguit e Graeco esse versam.

« Exemplum autem Graecum venisse videtur in manus S. Maximi, sed postea amissum, cum ad epistolam Dionysii decimam, quae est ad Joannem, ita scribat : YTTOOQOeXo 8E TOV 8EToV ATOVTOV, 8Ee T E ETE TTO TTO TTOV KQTOV TOEOV, 8EVAX E ETOV, 8Ee OTAX E ETE EVAXVTTOVTOVTA. Supponamus autem, inquit, sanctum Dionysium, quando ista propter Domini crucem prodigia conspexit, fuisse viginti quinque annorum, quemadmodum me adhuc legisse arbitror. Sic ille. Cum autem id diserte in hac ad Apollophanem epistola expressum reperiatur, et alibi nusquam credibile est Maximum in eam epistolam aliquando incidisse, sed nunc eamdem intercidisse. Accedit, quod tam argumentum ipsius epistolæ, quam styli Graeci vestigia (quæ magis in rudi versione notari possunt et solent quam in politiore) spiritum et orationem spirent sancti Dionysii.

Contra vero hæc habet Petrus Lanselius : « Illa sancti Dionysii epistola ad Apollohanem jam Christianum rudiore stylo primitus e Graeco in Latinum conversa fuit, ut quidem re-

1 Opp. S. Dionysii, ed. Venet., 1755; tom. II, p. 99.

<--- Page Split --->

Unde mihi responsalia multoties remisisti, non solum te haec vera funditus ignorare, verum etiam quis idem Moyses fuerit, pernescire, Evangelium Jesu Christi Dei totius majestatis, quod meum vocabas, renuere, Paulum vero hominem mundi circuitorem et seminiverbium de materialibus ad immaterialia non velle suscipere : imo me refellendo, quoniam paterna religionis jura degener omittens, in sacrilegia nefaria me transfuderim : hortabaris autem ea quibus innitebar, dediscere, aut his deletis paterer mea mihi sufficere, et non nomina divina seu leges proprias derogare.

Quibus mihi non semel, sed saepius respondisti, non modo te nescire an haec vera essent, sed etiam quis ille Moyses fuerit, penitus ignorare, Evangelium autem Jesu Christi, qui est Deus totius majestatis, (quod meum vocabas) respuere, Paulum vero mundi circumambulonem et verbisatorem a terrenis ad celestia devocantem nolle recipere. Denique tu me quoque, quasi patriae religionis jura deneger abdicassem, inque nefaria sacrilegia praeepissem, reprehendens hortabare, ut ea, quibus innitebar, dediscerem : aut saltem, aliena missa faciens, satis haberem mea retinere, neu divinis numinibus et patriis institutis derogarem.

Ut autem lux superna paternae gloria splendorem in tua mentis tenebras radiare suo proposito destinavit, pene- tralibus cordis mei infudit, ut tibi me- moralie piissimum recordarer qualiter in Heliopoli pene coevo mihi, ego quinque et viginti fere annorum tem- pus evolvens, pariter morabamur, cum feria quadam sexta, ferme hora quasi sexta, luna se ei injiciente, sol est hor- ribiliter obscuratus : quia non Deus, sed creatura Dei lucis sua occubitu lucere, nequivit. Quaestusque sum apud te, quid tibi prudentissime videretur. Ex quo prudentia tua re- spondit, quod adeo tenaciter cordi mentis mea inhasit, ut nulla oblit- teratione abradi, nulla mortis imagine valeat aboleri.

Posteaquam vero superna lux paternae gloriae super mentis tuae tenebras splendoris sui radios sua voluntae demisit, simul intimo cordi meo infudit, ut plenum pietatis negotium tibi memorarem; nempe quo modo nobis Heliopoli degentibus (eram tum annos circiter viginti quinque natus, et tu mihi ferme coevus) die quadam sexta, et hora item fere sexta, sol horribiliter, subeunte luna, obscuratus fuerit (non quod Deus, sed quod Dei opus in vera ipsius lucis occubitu lucere non quiverit), tumque ex te percutnatus sim, quid tibi, vir prudentissime, super hoc videretur; tu autem ejusmodi responsum dederis, quod menti penitus infixum, nulla prorsus oblivione, nulla vel mortis imagine dilabi possit.

Ofusi namque orbe uniformiter caligine tabescente, ut purgatum rediit solis diametrum, regulam Philippi Aridei assumpsimus : cumque reperimus, quod et erat notissimum, eatenus fatigatioue ecliptica solem pati molestias non debere : et ab Oriente lunam solarem fulgorem velis Æthiopicis obducentem, solem in occidua ora captare profugia. Tunc autem lucigenos

Cum enim totus orbis tetra tenebrarum caligine uniformiter obductus fuisset, ac jam repurgari solis globus et renitescere accepisset, tum assumpta Philippi Aridæi regula, et contemplatis cæli orbibus, deprehendimus, quod erat quoque alias notissimum, non potuisse id temporis defectionem solis evenire : deinde observavimus lunam ab oriente solem subivisse, ejusque ra-

<--- Page Split --->

thesaurus caligines, quas genuerant ' , usque in Iliacos, ut putavimus, proferentes, recondere occidentes, praesertim cum lunae deesset, et nec conventus tempus propinquaret.Aio ad te peritia nostrae sacrarium adhuc nescius tanta rei mysterium :« Quid, inquam, « speculum doctrinae Apollophanes, « his secretis adscribis ? » Ad qua tu mihi inquiens omnino divini et non humani sensus sermone :« Ista, o bene « Dionysi, divinarum retributiones « sunt rerum. »

dios obstruxisse, donec totum occulerent, quae tamen alias ab occidente solita esset occurrere ; quin illam quoque notavimus, cum ad extrema solis pervenisset, ejusque universum orbem obtexisset, tum retro orientem versus recurrisse, quamvis id esset tempus, quod nec lunae praesentiam, nec solis concursum postularet. Ego igitur, o multiplicis eruditionis sacrarium, tanti mysteri nescius cum essem, sic te alloquebar : Quid sibi vult hoc rei, o doctrinae speculum Apollophanes? Insolita ista portenta equatorumam tibi mysteriorum videntur indicia ? Tu autem , ore divino magis quam humanae vocis sermone, « Ha sunt, o bone Dionysi, inquiebas, divinarum rerum mutationes. »

Denique notatum feriæ diem et annum, anuntiationi quam Paulus nostris auribus suspensis intonuit, signis acclamantibus concordari expertus, dedi vetitari manus, et falsitatis sum nexibus absolutus. Quam ineffabiliter offero tibique infero, quæ est vita et via, ac verum lumen est, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum 2, cui tu tandem vere prudens cessisti.

Denique, cum diem annumque adnotassem, et tempus illud cum eo, quod Paulus mihi quondam ab ore suo pendenti annuntiaverat, signis conclamantibus concordare sensissem, tum et veritati manus dedi, et me falsitatis nexibus expedii. Quam proinde veritatem, et mirifice prædico, et tibi ingero, quæ est vita et via et lux vera, quæ illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Cui et tu tandem, ut vere sapiens, cessisti.

Cessisti nempe vita cum abdicasti mortem, cuique bene facies inhaerendo, cum hinc nobis arctius junctus fueris. Os enim illud est, cujus me fulgore obtenebrans eras solitus, hinc inde fucis, multiformibus etiam ita penetralia infuliginare, et acuminatis speculis terebrare : quoniam, ut fatebare, illius notitia sapida nosti, ut inhiabas, mentali palato resultabat, et dedignans in ventre tua notitia sedem sumere abnuebat.

Nam cessisti vita, cum mortem abdicasti. Et optime sane deinceps feceris, si eidem veritati prorsus adhaeseri ; ita quidem nobis arctius conjungere. Illud enim, illud os nobiscum posthac erit, cujus splendore verborum, mentis meae perstringens aciem, solitus eras, accersitis hinc inde coloribus, et fucato eloquentiae nitore intimos pectoris nostri recessus pertentare, imo et nonnullis interdum maledicentiae aculeis nos acrius fodicare. Quare quemadmo-

<--- Page Split --->

dum antehac, ut tute fatebare, doctrinae Christianae, sacrarumque litterarum quavis sapida cognitio tibi non sapiebat, sed cum ad eam vel degustandam tantum accederes, a mentis tua palato resiliens, ac velut dedignans in pectore tuo sedem ponere resistebat.

Sic sic modo cognoscentia et provida corda suscipe, ne pro his quae non sunt verum remittas, et pertinaciorj ad falsa tentantibus esto, quam ad verum suggerentibus nostris votis exstiteras. Ita namque in Jesu esse et vita mea lætus jam, cum ipse in eo vives.

Ita modo postquam cor intelligens ac providum es nactus, tete ad superna erige, neque pro iis quae non sunt, ea quae vere sunt dimitte ; adeoque contra eos, qui te ad falsa provocaverint, tanto in posterum esto pertinacior, quanto tu nobis, cum ad veritatem vobis omnibus invitaremus, exstitisti pervicacior. Sic enim ego in Domino Jesu, (qui est esse mecum et vivere) lætus dehinc moriar, quandoquidem et tu in eo vivas.

DIVISIO ET EXPOSITIO TEXTUS.

Nunc nunc mihi sermo ad te dirigitur, etc.

A Quis mihi det te fratrem meum sugentem ubera matris mea, ut inveniam te foris, et deosculer te, et jam nemo me despiciat ? Cantic. vni, 1. Ex verbis is-

tis potest trahi materia et intentio hujus epistolae, qua Beatus Dionysius ad Apollophanem scribit jam conversum, congratulans sibi de consecuta salute, et confortans ad persistentdum in ea.

Per hoc quod dicitur, Quis mihi det, significatur magnum desiderium quod Dionysius de illius conversione habuit. Et hoc vero quod consequitur, te fratrem meum, significat quod causa desiderii esset : quia erat frater suus, ex eadem gente Graecorum, sicut distinguit quaedam Glossa super Amos, i, id est, quod frater dicitur multis modis. Per hoc vero quod sequitur, Sugentem ubera matris mea, ponitur altera causa desiderii et specialis amoris, scilicet eadem professio vel idem studium : quia uterque eorum simul nutriti erant lacte matris philosophiae. Per hoc vero quod sequitur, Ut inveniam te foris, significatur ipsa conversio ipsius desiderata, qua Beatus Dionysius invenit eum foris a turmis Genti-

<--- Page Split --->

lium in solitudine Christi. Per hoc vero quod sequitur, Et deosculer te, significatur magnus affectus Dionysii ad eum, quem in principio istius epistolæ exprimit. Per hoc vero quod sequitur, Et jam me nemo despiciat, notatur consolatio quam habuit et gaudium de conversione ejus, ita ut jam non curet etiam mori, ex quo illum in Christo vivere videbat, ut in fine epistolæ dicitur.

Dividitur autem ista epistola in partes tres. In prima ostendit affectum suum ad eum, simul et affectuose arguens de praeterita erroris pertinacia. In secunda ponit modum conversionis et illius, et suæ, ibi (§ 2), Ut autem lux superna, etc. In tertia hortalur eum ad fortius resistendum, ibi (§ 3), Sic sic modo cognoscentia, etc.

Circa primum duo facit. Primo exponit sibi affectum suum circa eum, et quod ex tali affectu scribat sibi quæ in hac epistola dicuntur. Secundo replicat illius duritiam, ibi, Frequentissime quidem, etc.

Dicit ergo primo (§ 1) : Apollophanes præcordialis amor, id est, jam mihi es materia intimi amoris. Locutio emphahtica, quia totus erat in amore illius. Nunc nunc, scilicet ad majorem expressionem verba geminantur, sicut in Isaia frequenter, sermo qui est mihi, ad te dirigitur, id est, istius epistolæ sermo, dico, replicans, id est, iterâro recitans tibi, multos angores, id est, anxietates mearum sollicitudinum, quas de tua conversione habebam, teque arguens miti mente, id est, amicabili affectu, super recordi nece tibi, id est, super morte animæ tuæ, quæ tibi ex tua vecordia imminebat, ex diutina pertinacia frivolitatis, id est, quia diu frivolis idolorum insultans cultibus pertinaciter inhæsisti : et sermo de te, id est, contra te fanatica illusionum phantasmata, id est, illusiones apparitionum, quæ in fanis idolorum erant vel templis : et conjubilo tibi, id est, congaudeo saluti tuæ ineffabili gaudio

quod intra me capio, qui es pars animæ meæ, per unionem amoris : unde resipiscenti, id est, respicienti ea quibus prius male inhæseras, aderando, gratias agens, supernaturalem modificationem benignitatis Dei magnificentissimæ, quantum ad attentiones super causata, id est, divinam providentiam, quæ omnia moderatur benigne, tuisque te despectionibus compellabo, id est, objiciam contra te verba, quæ in despectionem fidei contra me olim dixisti, ut non confundari,sed ut illa tibi iterato commendem, quorum pridem, id est, prius contempseras notionem. Quasi dicat : Ut iterum reducam tibi ad memoriam ea quæ tunc cognoscere noluisti, ut memoriae tibi firmius commendentur. Et sic patet, quod quasi in quodam prologo posuit totam intentionem istius epistolæ.

Deinde arguit cum de præterita pertinacia, et circa hoc duo facit. Primo ponit ea quæ Dionysius ei proponebat, in quo ostenditur ejus sollicitudo, quod fuit primo propositum. Secundo ponit qualiter ille pertinaciter respondebat, in quo arguitur ejus vecordia, quod fuit secundo propositum, ibi, Unde mihi, etc.

Dicit ergo primo, quod frequenter et diligenter, id est, sollicite exposuit sibi secundum quod Moyses tradidit, edoctus a Domino, quomodo homo factus est de limo terræ, et transgressiones ejus, id est, peccata humani generis, piatas, id est, punitas, cataclysmo, id est, diluvio, sequenter quoque post diluvium, cum scilicet humanum genus sumptum a Deo in amicitia in Abraham et ejus posteritate : et hæc omnia leguntur in Genesi. Et dilucidavi tibi fecisse multa magnalia in Ægypto, percutiendo eam decem plagis, et in itinere egressionis ejus de Ægypto, scilicet generis humani in amicitiam sumpti, fecisse dico, pro eo in aliis, sicut submersionem Pharaonis, et in eo, sicut in traductione maris Rubri et multis aliis quæ leguntur in Exodo : atque Deum fecisse in illo populo Theo-

<--- Page Split --->

logos, id est, Prophetas loquentes de Deo, multividos, id est, multis modis divina videntes, sicut dicitur Osce, xii, 10 : Ego visionem multiplicavi in eis : quorum praecognoscentia Deus dignatus est fieri humanatus ex Virgine, quando scilicet praesiverunt et praedixerunt.

Deinde ponit responsionem illius, in qua ostenditur ejus pertinacia : et dicit, quod ad omnia haec ille respondebat sibi suis litteris, quod non solum haec quae dicta sunt, nesciebat esse vera, sed etiam quis fuerit Moyses, qui haec dixit, dixit se nescire : et quia ipse renucbat Evangelium Christi, qui est Deus totius majestatis, id est, in quo est summa et perfecta majestas : et vocabat quasi irridendo,« Evangelium Dionysii,» et dicebat se non velle suscipere Paulum Apostolum, quem dicebat hominem circuiterem mundi, id est, quasi vagum, et seminiverbium, quasi proferentem multa verba, quibus subjicit aliquid certum, de materialibus ad immaterialia, id est, ut eo docente transeundum esset de visibilibus mundi ad invisibilia Dei : et etiam ipsum Dionysium arguebat refellendo ipsum de hoc quod transtulerit se ad cultum Christianorum, quem sacrilegum dicebat, relictis paternis legibus de cultu idolorum traditis, quasi a sua gente degenerans : et hortabatur eum, quod dedisecret ea, id est, dimitteret (quasi obliviscens eorum) scilicet fidem Christianam. cui innitebatur : aut si hoc non vellet, fide Christiana contentus, saltem abstineret derogare, id est, evacuare cultum idolorum et leges patrum suorum, alios avertendo ab eis per suam praedictionem.

versionem illius, ibi, Cui tu tandem ut vere prudens cessisti, etc.

Circa primum tria facit. Primo recitat substantiam facti, quae movit eos ad credendum. Secundo ponit quaestionem quam ipse fecit et solutionis qualitatem, ibi, Quasiusque sum, etc. Tertio ponit quid moverit eum ad quaerendum, in quo et modum facti specificat, et quaestionem, et responsionem, ibi, Offusi namque, etc.

Dicit ergo primo (§ 2) : Ita tamen fuisti pertinax : ut autem superna lux, quia divina, destinavit suo proposito, non tuis meritis, radiare, id est, irradiando immittere in tenebras,tuae mentis infidelitatis, splendorem paternae gloriae, id est, Filium Dei, id est, fidem ipsius qui est splendor gloriae, ut dicitur ad Iebr. 1, 3, infudit penetralibus cordis mei, id est inspiravit mihi, ut recordarer tibi piissimum memoriale, id est, pium factum, quod ad memoriam reducendum est, in epistola quam scripsit ad Polycarpum, per quam Apollophanes fuit conversus, scilicet qualiter pariter ego et tu morabamur in Heliopoli, id est, in quadam civitate Ægypti, ego evolvens tempus viginti et quinque annorum fere, et tu pene coevo mihi : quia erant quasi ejusdem aetatis : vel quia tantumdem temporis fuit usque ad conversionem suam : cum quadam feria sexta, hora fere sexta, quando Dominus crucifixus est, sol est obscuratus horribiliter, id est, mirabiliter, et contra naturam, et non per interpositionem nubium, sed luna se ei injiciente, id est, submittente : quia sol, qui non est Deus, sed factura Dei, nequivit lucere occubitu, id est, in morte, suae lucis, id est, Christi qui est causa suae lucis.

Deinde ponit quaestionem, dicens : Et tunc quaestus, id est, conquastus sum apud te prae admiratione : Quid tibi videretur, o prudentissime ? Ex quo, id est, propter meam quaestionem tua prudentia respondit quoddam, quod adeo tenaciter

<--- Page Split --->

inhæsit cordi mentis meæ, ut nulla oblitteratione, id est, delezione per inductionem aliarum specierum valeat abradi a memoria mea, nulla mortis imagine, id est, nulla ægritudine quæ foret similis morti, sicut est apoplexia, quæ oblivionem facit, valeat a me aboleri, id est, auferri : his enim duobus modis contingit oblivio.

G Deinde ponit causam quæstionis, quæ fuit, quod invenerunt eclipsim non fuisse naturalem, dicens : Ita quæstus sum, namque nos offusi, id est, stupefacti, orbe, id est, mundo, uniformiter, id est, per totum, tabescente caligine, id est, obscurato solis per defectum : ut, id est, postquam diametrum solis, id est, corpus solis secundum suum totum diametrum, rediit ad lucem, purgatum a tenebris, assumpsimus canones, id est, tabulas ad æquandum planetas, Philippi Aridei, qui fuit pater Alexandri, ut videremus si posset esse eclipsis : cumque reperimus per illas tabulas, quod et erat per se notissimum, solem non debere eatenus, id est, tunc temporis, pati molestias ecliptica fatigatine, id est, quod non esset tempus eclipsis : cumque invenimus lunum obducentem, id est, obscurantem velis Æthiopicis, id est, magnis tenebris, solarem fulgorem ab Oriente, solem captare profugia in occidua, scilicet regione, id est, sole vergente ad Occasum : cum enim luna suam plenitudinem pertulisset per novem horas, sole vergente ad Occasum, ipsa erat soli ad Orientem, et per arcum Orientis, qui erat inter ipsam et solem, venit et supposuit se soli, mota de Oriente in Occidentem, contra naturam. Tunc autem reperimus solem et lunam, caligines quas genuerant ex suppositione unius sub altero, ut putavimus, id est, sicut æstimare potuimus, usque in Iliacos

terminos, id est, regiones Trojanas : hos dico, invenimus thesauros lucigenos, id est, generationes lucis in aliis corporibus, scilicet radios solis, occidentes, id est, occumbentes, præsertim cum lunæ deesset ab angulo plenitudinis, et nec propinquaret tempus conventus, id est, conjunctionis. Cum, inquam, ita inveniremus, ego adhuc nescius, id est, nesciens mysterium tantæ rei, aio ad te, sacrarium, id est, sacrum repositorium vastæ, id est, amplæ peritiæ, Apollophanes speculum doctrinæ, id est, in quo resultat maxima doctrina. Quid adscribis his secretis, id est, quam causam dicis hujus eclipsis, quæ non est per causas naturales nobis totas. Ad quæ, scilicet a me quæsita, tu mihi respondisti, inquiens, ore totum quod dixisti, divino, id est, divina revelatione : vel « divini omnino, » sicut habet alia translatio, et non humani sensus sermone, in hoc, scilicet inquiens : Ista quæ præter naturam vides, sunt retributiones divinarum rerum, id est, eo quod divinis rebus aliquid attribuitur, id est, aliqua violentia eis infertur. Hæc autem omnia, quæ hic dicta sunt, plenius exposita sunt in epistola ad Polycarpum : et ideo hic pertransimus 1.

Deinde ponit modum suæ conversionis Dionysius, dicens : Denique ego expertus notatum feriæ diem et annum, quando eclipsim videramus, concordari annumtiationi quam Paulus noster Magister intonuit, id est, clare ingressit auribus Atheniensium suspensis ad audiendum eum, quia ad nihil aliud vacabant, nisi ut aliquid novi audirent, ut dicitur in Actibus 2, acclamantibus signis, id est, miraculis quæ Paulus operabatur attestantibus suam prædicationem, dedi manus veritati, id est, obedivi veritati fidei, et sum absolutus a nexibus falsitatis, scilicet idololatriæ. Quam scilicet verita-

<--- Page Split --->

tem ineffabiliter effero, id est, laudo supra id quod dici potest, tibique infero, id est, annuntio eam, quae veritas, est et vita et via, sicut dicitur Joannis, xiv, 6 : ac, id est, et etiam verum lumen quod illuminat omnem hominem, etc. Joan. 1, 9 : et hoc quidem verum est de Christo sicut illuminante efficienter, et de fidei veritate, sicut illuminante formaliter.

Deinde ponit conversionem illius : et primo ponit conversionem. Secundo laudat sapientiam ejus, ibi, Os enim illud est, etc.

Dicit ergo primo, quod illi veritati cautus etiam Apollophanes cessit : et hoc fuit dare locum vitæ, vel expellere mortem. Et dicit, quod bene faciet si huic veritati cui cessit, fortiter adhæserit : quia ex hoc strictius jungentur per unitatem fidei et charitatis, quam ante fuerint per conformitatem in studio philosophiæ.

Deinde commendat eum cor gratulando sibi, dicens : Illud os, scilicet tuum, est cujus fulgore, id est, subtili contradictione me obtenebrans, scilicet in dubitatione et in involutione ponens, solitus eras, dum infidelis esses, hinc inde, id est, ex diversis partibus sumptis, fucis multiformibus, id est, argumentis diversis, etiam ita, id est, prædicto modo, penetralia, id est, profunda nostri cordis, infuliginare, id est, offuscare, et terebrare acuminatis spiculis, id est, subtilibus rationibus, ita ut non viderem qualiter tibi rationabiliter responderem: quoniam, ut fatebare, id est, sicut dicebas, dum mihi contradiceres, illius veritatis, scili-

cet fidei notitia sapida nosti, id est, quæ cum quodam sapore dilectionis spiritualis noscitur, resultabat, quasi reverberata per tuam pertinaciam, a mentali palato, id est, a virtute qua doctrina dentibus animæ sumitur, sicut corporalis cibus palato, ut inhibitas, sicut desiderare nolebas, quia non placebat tibi eam accipere : et ideo ipsa dedignans te, abnuebat sumere sedem, id est, tirmam collocationem, in ventre notitiae tuer, id est, ut habitus in mente esset : quia acquisitionem assimilat palato, quod capitur cibus, et habitum quiescentem in anima, ventri, in quo jam collocatus est cibus.

Deinde (§ 3) confortat eum, dicens: Sic sic, ad majorem assertionem, modo gerens corda cognoscentia veritatem, et procida ad recte judicandum, suspice, id est, sollicite attende, ne remittas, id est, iterum contemnas reversus ad vomitum, id quod est verum, id est, Christum, cujus veritas semper est immobilis, pro his qui non sunt dii, id est, pro idolis, et esto pertinacior tentantibus te ad falsa, id est, illis qui volunt te reducere ad idololatriam, quam exstiteras nostris votis, id est, desideriis suggerentibus, id est, adhortantibus te, ad verum, id est, ad veritatem æternitatis. Ita namque in Jesu esse te volo et vivere, qui est mea vita, id est, causa vitæ meæ spiritualis, et jam lætus moriar, quasi adeptus quod desidero, cum ipse in eo vives : quia te successorem relinquo in Christo Jesu, qui est vita sanctorum permanens in sæcula sæculorum. Amen.