D. ALBERTI MAGNI, EPISCOPI RATISBONENSIS, DOCTRINA TOTO ORBE CELEBERRIMI,

ORDINIS PRÆDICATORUM ,

IN AGGEMU PROPHEM EM ENARRATIO.

Prologus divi Hieronymi in Aggæum prophetam.

Jeremias propheta ob causam perjuri Sedecie^ (ut historia secundi libri Paralipomenon 1 indicat) qui fidem promissam Nabuchodonosor, regi Chaldæorum, non servaverat, populum Israel refert cum memorato rege Jerusalem, expugnata Jerusalem, captivum in Babylonem fuisse perductum. Sed cum memoratus populus multis temporibus idolis serviendo, et effusione sanguinis innocentum se graviter impiasset, volens Deus generationem universam ejusdem populi ob causas memoratas penitus deperire, septuaginta annorum captivitatem eumdem populum in regno Chaldæorum statuit sustinere : hac ratione, ut completo numero annorum, novus populus a memoratis peccatis immunis ad renovationem Jerusalem perveniret. Sexagesimo itaque secundo anno, regno Chaldæorum subverso, cui adhuc octo anni restabant ad regnandum, quod etiam sexta visio Danielis ostendit 2, cum propter causam sacrilegii, quod in eadem visione continetur, fuisset exstinctum, Darius qui Medis imperabat, ut septima visio Danielis ostendit 3, memoratorum regno successit. Cujus primo anno regni, ut decima visio Danielis manifestat 4, Daniel supputatis annis videns appropinquare tempus reversionis, quae per Jeremiam 5 fuerat promissa, orans tam pro se quam pro populo, eamdem promissionem a Deo postulabat impleri. Cui per Gabrielem archangelum in eadem visione juxta preces ejusdem, universa completa esse Deus dixit 6. Nam moriente supradicto Dario, rege Medorum, et succedente in regno Cyro, rege Persarum, promissione Dei completa, per eumdem regem populum Israel in Jerusalem re-

<--- Page Split --->

ductum, historia secundi libri Paralipomenon 1, et initium Esdræ prophetu 1, confirmant. Cumque a populo Israel et senioribus templum Dei ædificanri coepisset, mortuo Cyro rege, ac regnante Dario, rege Persarum, qui m morato Cyro successerat, vicinæ gentes civitatis Jerusalem (ut idem Esdras refert 2) restaurationem templi et civitatis resistendo impedire cuperunt. Qua ratione deterritus populus Israel, reparationem supradicti templi Domini necdum juxta promissionem concessam esse credubat.

Propter quod in secundo anno regni memorati Darii, regis Persarum, Aggæus propheta a Deo missus, Zorobabel qui de tribu erat Juda, qui potestatem regni suscepturus erat, et Jesum, filium Josedec, summum sacerdotem admonet, ut credant completo numero annorum tempus restaurationis Jerusalem advenisse : hoc etiam addito, ne incredulitatem populi vellent imitari, de quo Deus per eum dicit : Populus hic dicit : Nondum venit tempus ut ædificetur domus Dei 4.

Omnia autem quae textu hujus prophetiae continentur, reversionem pupuli, ædificationem templi, renovationem civitatis, observantiam sacerdottalem, et interitum regnorum gentium exterarum significant.

PROLOGI DIVI HIERONYMI IN AGGÆUM PROPHETAM EXPLICATIO.

cet captivitatis ex parte regis, causa prolongatæ captivitatis ex parte populi, et ratio causæ.

« Jeremias Propheta. » Prologus iste dividitur in partes duas. In prima determinat causam suscepti operis. In secunda materiam per partes exsequitur, ibi, « Omnia autem quae in textu. »

Prima in duas, scilicet, causam suscepti operis, et operis susceptionem, ibi, « Propter quod in secundo anno. »

In prima tria dicuntur, ex quibus causa colligitur, scilicet populi captivitas, populi captivati a rege captivante libertas, ibi, « Sexagesimo itaque anno : » et instans a finitimis gentibus ædificationem templi impedientibus necessitas, ibi, « Cumque a populo Israel. »

In prima harum tria sunt : causa scili-

« Jeremias Propheta 5 ob causam perjurii Sedeciae regis. » Juravit enim regi Nabuchodonosor, qui eum regem instituit, ut sub ipso regnaret, et tributa solveret : et hoc juramentum violavit, et ab eo recessit, « ut historia libri Paralipomenon secundi indicat 6. » « Qui, » scilicet Sedecias, « fidem promissam, » et supple, juramento firmatam, « Nahuchodonosor, regi Chaldæorum, non servaverat. » Contra hoc quod dicitur, Isaiu, xxiv, 5 et 6 : Transgressi sunt leges, mutaverunt jus, dissipaverunt fœdus sempiternum. Propter hoc maledictivorabit terram. « Populum Israel refert, » scilicet Jeremias, « cum memorato rege Israel, » hoc est, Sedecia, « expu-

4 Cf. II Paralip. xxxvi, 22 et 23.

5 Cf. I Esdræ, 1, 2 et 3.

2 Cf. I Esdræ, iv et v.

4 Vulg. habet, Aggæi, 1, 2 : Populus iste dicit :

Nondum venit tempus domus Domini ædificandæ.

5 Cf. Jerem. xxi, xiv et seq.

6 Cf. II Paralip. xxvi, 10 et seq., et IV liu. xxiv, 17.

<--- Page Split --->

gnata Jerusalem, » a rege scilicet Babyllonis, « captivum, » regem scilicet et populum, « in Babyloniam fuisse perductum 1. »

Et subdit de causa prolongatæ captivitatis :

« Sed cum memoratus populus, » Israel scilicet, « multis temporibus, » ante captivitatem et in captivitate. Isaie, lxv, 20 : Peccator centum annorum maledictus erit. « Idolis serviendo, » Jerem. n, 13 : Me dereliquerunt fontem aquæ vivæ, et foderunt sibi cisternas dissipatas. « Et effusione sanguinis innocentum, » ut scilicet peccatum peccato cumularent. IV Regum, xxiv, 4 : Et implevit (Manasses) Jerusalem cruore innocentium usque ad os. Osee, iv, 2 : Sanguis sanguinem tetigit. « Se graviter inquinasset, » hoc est, ad incrementum impietatis deduxisset. II ad Timoth. iii, 13 : Mali homines, et seductores proficient in pejus : errantes, et in errorem mittentes. « Volens ergo Deus, » supple, ne indigni promissiones suas haereditarent, « generationem universam ejusdem populi, » materialiter, hoc est. generatos universos, « ob causas memoratas, » supple, idololatriæ, et homicidii « penitus deperire. » Psal. liv, 24 : Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos. « Septuaginta annorum captivitatem * eumdem populum, » Israel scilicet cum rege, « in terra Chaldæorum, » qui feroces interpretantur, « statuit, » decreto scilicet immobili, « sustinere, » ut scilicet pænis peccatum vindicaretur. Genes. vi, 13 : Repleta est terra iniquitate a facie eorum, et ego disperdam eos cum terra.

Et subdit rationem causæ : « Hac ratione, » hoc est, dispositione justitiæ divinæ, « ut completo numero annorum, » septuaginta in quibus scilicet patres peccatores morerentur, « novus populus, » ex illis scilicet natus immunis a memo-

ratis peccatis, eo quod parentes non imitati sunt, « ad renovationem Jerusalem, » hoc est, ad novam reædificationem, « perveniret. » Simile, Numer. xiv, 31 et 32 : Parvulos vestros, de quibus dixistis quod prædæ hostibus forent, introducam : ut videant terram, quæ vobis displicuit : vestra autem cadavera jacebunt in solitudine.

Et subdit de liberatione a rege captivante :

« Sexagesimo itaque secundo anno, » supple, regis Chaldæorum, computando scilicet a Nabuchodonosor, ex quo monarchiam obtinuit, regno Chaldæorum subverso per Cyrum scilicet et Darium occiso Balthasar 3, « cui, » scilicet regno, « adhuc octo anni ad regnandum restabant, » de septuaginta scilicet promissis a Jeremia, « quod etiam sexta visio Danielis ostendit, » quæ Daniel. v, 1 et seq., describitur, « propter causam sacrilegii » quia scilicet idola laudabat et in vasis Domini bibebat, « quæ, » scilicet causa sacrilegii, « in eadem visione continetur, fuisset exstinctum,» hoc est, interfectum. Sicut enim, Genes. vii, 7, de datis ad pœnitentiam centum viginti annis diminuti sunt viginti anni, eo quod mundus originalis non pœnituit, sed in peccatis crevit : ita de septuaginta annis regni Chaldæorum octo diminuti sunt, propter incrementum malitiæ Chaldæorum. « Darius rex qui Medis imperabat, » cum Cyro scilicet avunculo suo, rege Persarum, « ut septima visio Danielis ostendit 4, memoratorum, » scilicet Chaldæorum, « regno successit. » Daniel. v, 30 et 31 : Eadem nocte interfectus est Balthasar rex Chaldæus. Et Darius Medus successit in regnum, annos natus sexaginta duos.

« Cujus, » scilicet Darii, « primo anno regni, » supple, Medorum et Persarum, « ut decima visio manifestat Danielis, » nono capitulo descripta a Daniel, « sup-

<--- Page Split --->

putatis annis, » captivitatis scilicet, « videns appropinquare tempus reversionis, » de captivitate scilicet, « quæ, » scilicet reversio, « per Jeremiam fuerat promissa. » Jerem. xxix, 10 : Cum cæperint impleri in Babylone septuaginta anni, visitabo vos : et suscitabo super vos verbum meum bonum, ut reducam vos ad locum istum. « Orans, » scilicet ipse Daniel, « tam pro se quam pro populo, » concaptivo scilicet, « eamdem promissionem, » liberat ionis scilicet, « a Deo postulabat impleri. » Unde Daniel. ix, 2 et 3 : Ego Daniel intellexi in libris numerum annorum, de quo factus est sermo Domini ad Jeremiam Prophetam, ut completerunt desolationis Jerusalem septuaginta anni. Et posui faciem meam ad Dominum Deum meum rogare et deprecari in jejuniis, sacco, et cinere. « Cui, » scilicet Danieli, « per Gabrielem Angelum, » ad se scilicet missum, « in eadem visione, » decima scilicet, « juxta preces ejusdem, » Danielis scilicet, « universa esse completa, » secundum suum desiderium scilicet, « Deus predixit, » loquendo scilicet per Angelum.

Et hoc est quod subdit :

« Nam moriente supradicto rege Medorum, » Dario scilicet, « et succedente in regno Cyro, rege Persarum, » qui tamen aliter non successit, nisi quia primo cum Dario patruo suo regnaret, mortuo autem patruo principatum solus obtinuit, « promissione Dei completa, » de destructione scilicet Chaldæorum, et liberatione Judæorum, « per eumdem regem, » scilicet Cyrum, « populum Israel in Jerusalem reductum, » supple, fuisse, « historia libri secundi Paralipomenon, » ultimo scilicet capitulo, « et initium Esdræ, » primo scilicet capitulo, « confirmant. » Unde, II Paralipomenon, xxxvi, 23 : Hæc dicit Cyrus, rex Persarum : Omnia regna terræ dedit mihi Dominus,

Deus cæli, et ipse præcepit mihi ut ædificarem ei domum in Jerusalem, quæ est in Judæa : quis ex vobis est in omni populo ejus ? sit Dominus Deus suns cum eo, et ascendat. Hoc idem est initium Esdræ 1.

Ad intellectum autem eorum quæ dicta sunt, oportet scire, quod decem sunt visiones Danielis, in quarum qualibet aliquid secreti revelatum est. Prima est de somnio, Daniel. n, 1 et seq. Secunda, de quarto in camino cum tribus pueris ostenso, qui Filio Dei similis erat, Daniel. n, 1 et seq. Tertia, de arbore succisa, Daniel. iv, 1 et seq. Quarta, de quatuor bestiis et judicio, Daniel vu, 1 et seq. Quinta, de ariete et hirca, Daniel. vn, 1 et seq. Sexta de morte Balthasar, et articulis scribentis in pariete, Daniel. v, 1 et seq. De hac hic mentio facta est. Septima, de eo quod factum est in lacu leonum, Daniel. vi, 7 et seq. Octava, de revelatione Gabrielis, Daniel. ix, 21 et seq. quam hic decimam vocat Hieronymus, non quod decima sit, secundum seriem Danielis, vel ordinem temporis : sed quia de regno Christi est, quod in decima describitur. Nona, de adventu Christi, Daniel. x, 4 et seq. Decima, de regno finali resurgentium, Daniel. xii, 1 et seq. Magister tamen in Historii s hanc quam dicit Hieronymus decimam, octavam appellat.

Et subdit de causa necessitatis :

« Cumque a populo Israel, » reverso scilicet de captivitate, « et a senioribus, » quorum scilicet consilio regebatur, « templum Dei ædificari cœpisset, » jactis scilicet fundamentis et altari constructo, « mortuo Cyro, rege Persarum, » qui licentiam redeundi dederat, « ac regnante Dario, » qui et Artaxerxes dicebatur, « rege Persarum, » qui primi Darii erat filius, « qui memorato, » scilicet Cyro patrueli suo, « successerat, » in utroque

<--- Page Split --->

scilicet regno, et Medorum, et Persarum, «vicinæ gentes,» habitantes scilicet circa Judæam, « civitatis Jerusalem, » supple, ædificationem, « ut idem Esdras in libro suo refert,» cap. iv et v, « restaurationem templi et civitatis, » Jerusalem scilicet, « resistendo, » supple, ædificantibus « impedire cæperunt. » Propter quod etiam Psalmus cxxvi : Nisi Dominus ædificaverit domum, factus est. « Qua ratione deterritus populus Israel, » supple, et deceptus, « restaurationem supra dicti templi Domini, » supple, faciendam, « necdum juxta promissionem, » supple, Jeremiæ, « concessam esse » a Deo « credebant : » putabant enim si Deus concessisset, quod impedimenta removisset. Judic. vi, 13 : Si Dominus nobiscum est, cur apprehenderunt nos hæc omnia, scilicet mala ? Hæc est igitur necessitas prophetiæ.

Unde sequitur :

« Propter quod, » ne desperaret populus scilicet, « in secundo anno memorati regni Darii, regis Persarum, » nepotis scilicet primi Darii, » Aggæus Propheta a Deo missus. » Ad Roman. x, 13 : Quomodo prædicabunt nisi mittantur ? Ad Zorobabel, » principem scilicet in secularibus, « qui de tribu Juda erat. » Genes. xlix, 10 : Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus. « Qui potestatem regni suscepturus erat, » hæreditatis scilicet successione : quamvis numquam habuerit jurisdictionem potestatis. Post reditum enim de captivitate Babylonica sacerdotes de tribu Levitica imperaverunt, et non reges de tribu Juda existentes. « Et Jesum, filium Josedec, » qui tunc temporis summus Sacerdos fuit, plus ex successione paterna quam ordinis administratione, eo quod nec tunc templum fuit, nec altare in quo administrare posset.

Et hoc est quod sequitur : « Summum

Sacerdotem, » hoc est, cui summa negotiorum in sacris administrandorum commissa fuerat : et hoc, supple, ideo factum fuit, quia idem Propheta « admonet ut credant. » Ad Roman. x, 10 : Corde creditur ad justitiam. « Completo numero annorum, » septuaginta scilicet, in quo puniendus fuerat populus et purgandus, « tempus restaurationis Jerusalem, » sive reædificationis, « advenisse : » de quo in Psal. ci, 14, dicitur : Tu exsurgens misereberis Sion : quia tempus miserendi ejus, quia venit tempus. « Hoc etiam addito, » ad causam suscepti operis, « ne incredulitatem populi vellent imitari : » populus enim fuit incredulus, dicens quod tunc Deus nollet templum reædificari, ut prius habitum est. « De quo, » scilicet populo, « Deus dixit per eum, » Aggæum scilicet, Aggæi, 1, 2 : Populus iste dicit 1 : Nondum venit tempus ut reædificetur domus Dei : » propter modicam enim adversationem hominum, de promissione Domini dubitabant et pene desperabant : contra quod dicitur, ad Roman. iv, 20 et 21 : In repromissione Dei non hæsitavit diffidentia, sed confortatus est fide, dans gloriam Deo : plenissime sciens quia quæcumque promisit ei Deus, potens est et facere.

His autem ita habitis de causa suscepti operis, subjungit de materia in textu prophetiæ comprehensa :

« Omnia autem quæ in textu prophetiae hujus continentur, » supple, vel describuntur, « reversionem populi, » pro parte prima, « ædificationem templi, » pro parte secunda, « renovationum civitatis, » pro parte tertia, « observantiam sacerdotalem, » in discretione scilicet mundi et immundi pro quarta parte, « et interitum regnorum exterarum gentium, » quæ scilicet ædificationem impediebant, « significant. » Et secundum hoc dividitur prophetia.

<--- Page Split --->

CAPUT I.

Quo tempore prophetaverit Aggæus : qui increpat Judæos quod neglecta domo Dei propria ædificia curarent : ob quam causam dicit illis immissam a Deo sterilitatem : eoque tempore dux Zorobabel et Jesus, sacerdos magnus, una cum populo excitati, incipiunt ædificare domum Dei.

  1. In anno secundo Darii regis, in mense sexto, in die una mensis, factum est verbum Domini in manu Aggæi prophetæ, ad Zorobabel, filium Salathiel1, ducem Juda, et ad Jesum, filium Josedec, sacerdotem magnum, dicens :

  2. Hæc ait Dominus exercituum, dicens : Populus iste dicit : Nondum venit tempus domus Domini ædificandæ.

  3. Et factum est verbum Domini in manu Aggæi prophetæ, dicens :

  4. Numquid tempus vobis est ut habitetis in domibus laqueatis, et domus ista deserta ?

  5. Et nunc hæc dicit Dominus exercituum : Ponite corda vestra super vias vestras.

  6. Seminaetis multum, et inutilistis parum 2 : comedistis, et non estis satiati : bibistis, et non estis inebriati : operuistis vos, et non estis calefacti : et qui mercedes congregavit, misit eas in sacculum pertusum.

  7. Hæc dicit Dominus exercituum : Ponite corda vestra super vias vestras :

  8. Ascendite in montem, portate ligna, et ædificate domum : et acceptabilis mihi erit, et glorificabor, dicit Dominus.

  9. Respexistis ad amplius, et ecce factum est minus : et inutilistis in domum, et exsufflavi illud :

quam ob causam ? dicit Dominus exercituum : quia domus mea deserta est, et vos festinatis unusquisque in domum suam.

  1. Propter hoc super vos prohibiti sunt cœeli ne darent rorem, et terra prohibita est ne daret germen suum :

  2. Et vocavi sicitatem super terram, et super montes, et super triticum, et super vinum, et super oleum, et quaecumque profert humus, et super homines, et super jumenta, et super omnem laborem manuum.

  3. Et audivit Zorobabel, filius Salathiel, et Jesus, filius Josedec, sacerdos magnus, et omnes reliquiæ populi, vocem Domini Dei sui, et verba Aggæi prophetæ, sicut misit eum Dominus Deus eorum ad eos : et timuit populus a facie Domini.

  4. Et dixit Aggæus, nuntius Domini de nuntii Domini, populo dicens : Ego vobiscum sum, dicit Dominus.

  5. Et suscitavit Dominus spiritum Zorobabel, filii Salathiel, ducis Juda, et spiritum Jesu, filii Josedec, sacerdotis magni, et spiritum reliquorum de omni populo : et ingressi sunt, et faciebant opus in domo Domini exercituum, Dei sui.

<--- Page Split --->

insurgentis populi, Zorobabel et Jesum et populum animabant ad ædificandum.

IN CAPUT I AGGÆI

ENARRATIO.

« In anno secundo. » Hæc prophetia in tres visiones dividitur secundum Hieronymum, secundum tres exhortationes ad ædificandum templum. Prima est, quod si templum non ædificatur, sterililas quæ propter templum destructum accidit, ad fertilitatem non revertetur. Secunda est, quod gloria quæ in populo fuit ex templo, populo non restituetur, nisi templum reædificetur, et incipit infra, ibi, II, 1 : « In die vigesima. » Tertia est, quod si templum non reædificatur, quod omnia opera populi polluta reputabuntur, et incipit circa medium secundi capituli, ibi, 3. 11 : « In vigesima et quarta noni mensis. » Et est notandum quod ista tres visiones non differunt annis, sed mensibus et diebus : omnes enim in secundo anno Darii factæ sunt.

Ad intellectum autem litteræ notandum est quod dicit Hieronymus, quod cum Cyrus, rex Persarum, occiso Balthasar, occupasset regnum Babylonicum, cum Dario patruo suo, rege Medorum, primo anno regni sui remisit in Jerusalem circiter quinquaginta millia Judæorum, quibus præfecit Zorobabel, et Jesum, filium Josedec, et præcepit eis ut ædificarent templum. Illi autem exstructo altari, fundamenta templi jecerunt : sed interea mortuo Cyro, Artaxerxes, cognomine Cambyses, illi succedens, mandavit gentibus qui erant circa Jerusalem, ne templum reædificari permitterent. Remansit itaque opus imperfectum usque ad secundum annum Darii, filii Hystaspis, et hujus secundo Aggæus et Zacharias ad prophetandum suscitati sunt, qui non veriti edictum regis, nec contradictiones

Et hoc est quod dicitur :

« In anno secundo Darii, » filii Hystaspis. Dividitur autem hæc visio in titulum, et in tractatum qui incipit, ibi, 3. 2 : Hæc ait Dominus exercituum : Populus iste dicit.

In titulo continentur quatuor, scilicet tempus commune et proprium, modus inspirationis, et modus enuntiationis, et ad quos fit prophetia.

« In anno secundo Darii regis, » id est, a tempore ex quo ille accepit regni gubernacula super Persas et Medos. Simile est, Genes. XVIII, 10 : Revertens veniam ad te tempore isto, vita comite, in anno altero. Idem continetur, ad Roman. IX, 9. « In mense sexto, » anni scilicet secundi, numerando scilicet ab Aprili, qui apud nos September vocatur, et apud Judæos fere totus festivus fuit, sicut dicitur, Levit. XXV, 9.

Et subdit de proprio tempore : « In die una mensis, » hoc est, prima, quando scilicet Judæi cornibus arietinis clangebant, quod prophetiam significabat. Quod autem dicitur, Dies una, dies prima, ideo est, quia Judæi nomina ordinalia non habent, sed nominibus numeralibus pro ordinalibus utuntur.

Subdit autem de modo inspirationis :

« Factum est verbum Domini. » Verba humana non facta, sed dicta per aurem ad cor ingrediuntur : verbum autem Dei a Deo factum, non auditum, Spiritu Dei in corde formatur. I ad Corinth. II, 9 : Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quæ præparavit Deus iis qui diligunt illum. Ubi dicit Augustinus, quod « per sen- « sus non ascendunt in cor quæ præpa- « rat Deus, sed cor ascendit ad ipsa, et

<--- Page Split --->

« Deus format ea in corde. » Psal. LXIII, 7 et 8 : Accedet homo ad cor altum, et exaltabitur Deus.

Et subdit de enuntiatione :

« In manu Aggæi Prophetæ. » In manu dicit, quia non tantum verbo, sed etiam opere prophetavit. Osee, XII, 10 : Ego visionem multiplicavi, et in manu prophetarum assimilatus sum. Sic prophetavit Isaias xx, 2, ambulans nudus, et discalceatus. Sic Ezechiel, XII, 7, per parietem fossum de domo est portatus. « Aggæi, » dicit, quod festivus et lætus interpretatur, eo quod læta de templi reædificatione nuntiabat, quod Isa. LXI, 2 et 3, ostenditur, ubi dicitur : Ut consolarer omnes lugentes : ut ponerem, consolationem scilicet, lugentibus Sion : et darem eis coronam pro cinere, oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu mæroris. Prophetæ dicit, ut sciatur immobilis esse veritas eorum quæ anProphetica. nuntiat. Cassiodorus : « Propheta est « divina inspiratio, rerum eventus sub « immobili veritate denuntians. » Sapient. VII, 27 : Sapientia per nationes in animas sanctas se transfert, amicos Dei et prophetas constituit.

Et subjungit ad quos :

Zorobabel. « Ad Zorobabel, filium Salathiel. » Salathiel. Matth. 1, 12 : Jechonias genuit Salathiel. Salathiel autem genuit Zorobabel : hic enim natus fuit in regnum ex stirpe David, et Prælatus fuit in temporalibus. Interpretatur autem Zorobabel fluxus expositus, Salathiel autem petitio Dei, eo quod sicut Moyses (Exod. n, 3) fluctui expositus est in populi liberationem, et petitione Dei impetratus. Hunc etiam describit a dignitate : « Ducem Juda, » ut sciatur esse de domo David. Psal. LXVI, 68 : Sed elegit tribum Juda. Genes. XLIX, 10 : Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus.

Et subjungit de Prælato in spiritualibus : « Et ad Jesum, » qui salvator interpretatur, ut de tribu sacerdotali et merito et nomine descendisse credatur. Quem ulterius describit a dignitate :

« Sacerdotem, » et a virtutis magnitudine, cum subdit « magnum. » Ad Roman. VIII, 30 : Quos justificavit, illos et glorificavit. Eccli. XLV, 1 et 2 : Jesus Nive... fuit magnus secundum nomen suum, maximus in salutem electorum Dei. « Dicens. » Verbum enim Dei dicens est et docens, verbum hominis dictum est transiens.

Hæc secundum spiritualem intellectum sub eisdem auctoritatibus ad Dominum Jesum Christum referuntur. In anno secundo qui est annus gratia sequens annum terroris synagogæ quem sequtur annus gloriae. Habac. III, 2 : Domine, opus tuum, in medio amorum vivifica illud. Darius generationes interprotatur, et significat eos qui luxuria non nisi generationi intendebant : qui ut compescerentur Christus missus est, extunc enim castitas virginitatis prædicatu est. Matth. XIX, 12 : Sunt eunuchi, qui seipsos castraverunt propter regnum cælorum. Qui potest capere, capiat. Mensis sextus, sextam ætatem significat, in qua luna, Ecclesia scilicet, novam per Christum accepit illuminationem. Eccli. XLIII, 7 et 8 : A luna signum diei festi, luminare quod minuitur in consummatione. Mensis secundum nomen ejus est, crescens mirabiliter in consummatione. Dics una sive prima mensis, singularitatem significat illius luminis. Psal. LXXXIII, 11 : Melior est dies una in atriis tuis, super millia. Et per illum, factum est verbum Domini. Joan. I, 18 : Unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit.

Hic verbum in manu habet, hoc est, in potestate et opere. Act. VII, 29 : Cæpit Jesus facere, et docere. Matth. VII, 29 : Erat docens eos tamquam potestatem habens. Hic Aggæus, id est, festivus vel lætus dicitur. Psal. XVII, 6 : Exsultavit ut gigas ad currendam viam. Isa. XLII, 4 : Non erit tristis, neque turbulentus, donec ponat in terra judicium. Hic Propheta est non inspiratus, sed a quo fluit omnium Prophetarum spiritus. Joan. VI,

<--- Page Split --->

14 : Hic est vere Propheta, qui venturus est in mundum. Luc. xxiv, 19 : Qui fuit vir Propheta, potens in opere, et sermone. Hic significatur per Zorobabel et per Jesum, quia Rex fuit et Sacerdos. Ad Hebr. vii, 1 : Hic Melchisedech, rex Salem, sacerdos Dei summi. Zorobabel autem dicitur propter emissum ab eo fluxum doctrinae. Eccli. xxiv, 40 et 41 : 1. Ego sapientia effudi flumina : ego quasi trames aquæ immensæ de fluvio : ego quasi fluvii dioryx. Dioryx medicamentum generationis interpretatur. Hic filius Salathiel est : est enim illius filius de quo dicitur in Psal. x, 8 : Justus Dominus, et justitias dilexit : æquitalem vidit vultus ejus. Dux Juda, confitentium scilicet, et laudantium Deum. Psal. lxvii, 28 : Principes Juda duces eorum. Hic nomine et significatione Jesus dicitur. Matth. i, 21 : Vocabis nomen ejus Jesum : ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Habac. iii, 18 : Exsultabo in Deo Jesu meo. Hic filius Josedec : quia petitionibus patrum postulatus a Deo, quod significat Salathiel : et hæres paternae justitia, quod significat Josedec. Isaie, xlvi, 13 : Prope feci justitiam meam, non elongabitur, et salus mea non morabitur. Hic sacerdos magnus est : sacerdos sacra dos, et sacra dans. Psal. cix, 4 : Tu es Sacerdos in æternum. Magnus, quia in comparatione ejus omnes minimi sunt. Psal. cxl, 6 : Absorpti sunt juncti petræ, judices eorum, hoc est, omnes alii Sancti judices Ecclesiæ, absorpti et annihilati sunt, juncti, hoc est, comparati petræ, id est, Christo. Hic rex et sacerdos, nos faciens reges in opere justitiae, et sacerdotes in sanctitate. Apocal. i, 6 : Fecit nos regnum, et sacerdotes Deo.

sionem murmuris, et exhortationem ædificationis. Secunda incipit, ibi, « Factum est verbum Domini. » Tertia, ibi, « Hæc ait Dominus exercituum. »

« Hæc dicit Dominus. » Confirmatio sequentis sermonis est. Dominus enim dicit, quia potestatem habet in dictis. I Regum, ut, 18: Dominus est : quod bonum est in oculis suis faciat. « Exercí- tuum » dicit, quia ministros habet Angelos, et homines, et dæmones ad exsequendum. Unde dicitur Dominus Deus Sabaoth, hoc est, exercituum 1. Dicit enim Gregorius : « Sibi militat etiam, « quod per malitiam voluntatis obstat. « Angeli enim disponunt, dæmones insti- « gant, homines exsequuntur ut voluntas « Dei de malis expleatur.» « Populus iste dicit » murmurans scilicet : « Nondum venit tempus domus Domini ædificandæ. » Opus enim Domini negligebant, privata sua opera operi Domini præponentes. Hoc faciunt, qui suo connuodo vel quæstui, opere Domini neglecto, intendunt. I Petr. ii, 5 : Ipsi tamquam lapides vivi superædificamini, domus spiritualis. Eccle. ix, 10 : Quodcumque facere potest manus tua, instanter operare. Ad Galat. vi, 10 : Dum tempus habemus, operemur bonum ad omnes.

Et ponit istius murmuris exclusionem : « Et factum est verbum Domini in manu Aggæi Prophetæ, dicens. » Hæc exposita sunt. Et dicit duo : exclusionem murmuris, et obedientiam audientis, ibi, « Et audivit Zorobabel. »

In prima tria sunt, scilicet murmuris exclusio per rationem, per incommodi expertam necessitatem, et ex his tertio redit ad exhortationem.

« Hæc ait Dominus. » Hic incipit series prophetiæ, et ponit hic tria : murmurationem populi desperantis, exclu-

« Numquid tempus vobis est? » Simile, Joan. vii, 6 : Tempus vestrum

<--- Page Split --->

semper est paratum. Mali enim omne tempus ad lucra sua deputant. « Ut habitetis in domibus laqueatis, » hoc est, caelaturis decoratis. Septuaginta, « concavis, » quia concavitatibus et incisuris diversae figurae expressae erant in eis. Jerem. xxii, 14: Vae qui dicit: Ædificabo mihi domum latam, et concaucla spatiosa: qui aperit sibi fenestras, et facit laquearia cedrina, pingitque sinopide! « Et domus ista deserta, » supple, est, et neglecta: propriis enim intendentes opus Domini neglexerunt. Isaïe, v, 12: Opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis.

« Et nunc, » supple, quia tales estis, « hæc dicit Dominus exercituum, » hoc expositum est in præcedentibus : « Ponite corda vestra super vias vestras, » ut scilicet fructum viarum vestrarum advertatis. Prov. 1, 31: Comedent igitur fructus via sua, suisque consiliis saturabuntur.

6 Et determinat in speciali, subdens : « Seminastis multum, » in temporalibus scilicet, in peccatis existentes, « et intulistis parum. » Ad Galat. vi, 7 et 8 : Nolite errare : Deus non irridentur. Quæ enim seminaverit homo, hæc et metet. Quoniam qui seminat in carne sua, de carne et melet corruptionem : qui autem seminat in spiritu, de spiritu metet vitam æternam. Deuter. xxvii, 38 : Sementem multam jæcies in terram, hoc est, in terreno commodo et lucro, et modicum congregabis : quia terrena lucra modicum prosunt. « Comedistis, » de hoc scilicet quod parum intulistis, « et non estis satiati. » Terrena enim cupiditas non satiat, sed potius famem ulteriorem provocat. Prov. xii, 25 : Venter impiorum insaturabilis. « Bibistis, » tem-

porales scilicet consolationes, « et non estis inebriati. » Augustinus : « Bria di- « citur scyphus ad necessitatem hominis « mensuratus. » Unde non inebriatus est qui ad necessitatem intus refectus non est. Isa. xxix, 8 : Sicut somniat sitiens, et bibit, et postquam fuerit exspergefactus, lassus adhuc sitit : sic facti sumus. Putat enim carnalis homo ut deliciae inebrient eum, et magis provocant ad sitim. « Operuistis vos, » id est, videbamini operti pannosis et conscissis, sicut quidam sæculari honestate vestiti videntur, « et non estis calefacti. » Sæcularis enim honestas sine charitate et virtutibus formatis non calefacit. Ezech. xvi, 37 : Ecce ego congregabo omnes amatores tuos,... et nudabo ignominiam tuam coram eis, et videbunt turpitudinem tuam. Exponam eam nudam in oculis omnium amatorum ejus. Hoc idem dicitur, Osce, ii, 10 '. « Et qui mercedes congregavit, » ex quaestu scilicet laboris, et mercimoniorum, « misit eas in saccum lum pertusum, » ut scilicet subtus exciderent : quia qui temporalia congregat, cum habere putat, nihil habet. Propter quod dicitur, Matth. vi, 20 : Thesaurizate vobis thesauros in cælo, ubi neque ærugo neque tinea demolitur, et ubi fures non effodimt nec furantur.

Ex hoc redit ad exhortationem ut omnia convertantur ad prosperitatem :

« Hæc dicit Dominus exercituum, » habens scilicet potestatem mandandi, et ministros ad exsequendum : « Ponite corda vestra super vias vestras. » Jerem. vi, 16 : State super vias, et videte, et interrogate de semitis antiquis, quæ sit via bona, et ambulate in ea.

Et supple, cum inveneritis fructum in viis Domini et non in viis vestris,

<--- Page Split --->

« ascendite in montem, » ubi scilicet, fundatum est templum Domini, qui mons virtutum est et contemplationis. Isaie, II, 3 : Venite, et ascendamus ad montem Domini, et ad domum Dei Jacob. Jerem. xxxi, 23 : Benedicta tibi Dominus, pulchritudo justitie, mons sanctus. « Portate ligna, » hoc est, comportate ligna ad aedificium Dei pertinentia. Judaei fabulantur, quod Nabuzardan incendente templum, parietes remanserint, et ideo non nisi comportatione lignorum ad tectum opus fuerit: quod falsum est, cum Jeremias plangat, Thren. iv, 1, quod dispersi sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum, sed spiritualiter dicere vult, quod de ligniculis, quae sunt nutrimenta ignis charitatis, aedificare sufficit servis Christi. IV Reg. vi, 2 : Tollant singuli de silva materias singulas, ut aefcemus nobis ibi locum ad habitandum. Et hoc est quod sequitur : « Et aedificate domum, » magis scilicet virtutum, quam materialium aedificiorum. Prov. ix, 1 : Sapientia aedificavit sibi domum, excidit columnas septem, septem scilicet virtutum. De hac subditur : « Et acceptabilis mihi erit. » Quod enim in virtute aedificatur, acceptable est Domino. Exod. 1, 21 : Et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit eis domos. « Et glorificabor, dicit Dominus, » in tali scilicet domo. Isa. ix, 7 : Domum majestatis meae glorificabo.

Et redit ad probationem eorum quae dixit per experimentum, et dicit duo : experimentum scilicet damni, et secundo ostendit quod haec est causa cultus neglecti.

« Respexistis, » spe scilicet, « ad amplius, » in terrenis scilicet, « et ecce factum est minus, » supple, quam fuerat speratum. Psal. lxxv, 6 : Nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis. Boni enim proficiunt, et mali deficiunt proper inertiam et pigritiam. II Regum,

nu, 1 : David proficiscens, et semper seipso robustior : domus autem Saul decrescens quotidie. Prov. vi, 10 et 11, dicitur de pigris non aedificantibus domum Domini : Paululum dormies, paululum dormitabis, paululum conseres manus ut dormias : et veniet tibi quasi viator, egestas, et pauperies quasi vir armatus. « Et intulistis in domum, » supple, illud minus, « et exsufflavi illud. » Exsufflatio dicitur hic granorum, consumpta interius farina, in auram, quando folliculi vacui, et frumentum mortuum, farinam non habet. Osee, viii, 7 : Culmus stans non est in eo, germen non faciet farinam : quod et si fecerit, alieni comedent eam.

Et subdit de causa, quod non est in homine causa, sed in Deo :

« Quam ob causam? » Ac si dicat : Numquid homo vel natura possit hoc facere sine Dei ordinatione? Et respondet primo confirmans responsionem, dicens : « Dicit Dominus exercituum. » Et subdit responsionem : « Quia domus mea deserta est, » ad quam scilicet readificandam non respicitis corporaliter, et spiritualiter aedificando eam. Isa. lxiv, 10 et 11 : Civitas sancti tui facta est deserta, Sion deserta facta est, Jerusalem desolata est. Domus sanctificationis nostrae, et gloria nostrae, ubi laudaverunt te patres nostri, facta est in exustionem ignis, et omnia desiderabilia nostra versa sunt in ruinas. « Et vos festinastis, » supple, cum' aviditate et desiderio, « unusquisque in domum suam, » ita quod quilibet intendit propriis et nullus communibus et divinis, quod est contra ordinem charitatis. I ad Corinth. x, 33 : Non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis : ut salvi fiant. Isa. v, 12 : Opus Domini non respicitis, nec opera manuum ejus consideratis. Sic enim intelligitur, quod festinabant in domum suam aedificandam, implendam, et ditandam, neglecto aedificio Domini. Contra quod dicitur, ad Philip. iii, 7 et 8 : Quae mihi fuerunt lucra, haec arbi-

<--- Page Split --->

tratus sum detrimenta... Omnia detrimentum feci, et arbitros ut stercora, ut Christum lucrifaciam. I ad Corinthi, xui, 5 : Charitas non quaerit quae sua sunt. Augustinus : « Quia communia propriis, « non propria communibus anteponit. »

facientes, nisi vellicantes populum. « I:1 super triticum, » supple, vocavi siccitatem ne nasceretur : quod triticum significat refectionem verbi Dei et sacramenti et virtutis. Psal. civ, 16 : Vocavit famem super terram, et omne firmamentum panis contrivit « Et super vinum, » quod significat celeste gaudium. Isa. xv, 10 : Vinum in torculari non calcabit qui calcare consueverat. « Et super oleum, » quod significat veritatis lucem, pietatis fomentum, et misericordiae unctionem. Habac. m, 17 : Mentietur opus olivæ, et arva non afferent cibum. Et praemisit : Ficus enim non florebit, et non erit germen in vincis. Et subdit generaliter : « Et quæcumque profert humus, » ut scilicet omnis viror virtutis intereat. Isa. xv, 6 : Aruit herba, defecit germen, viror omnis interiit.

dicit Bernardus : « Ingratitudo est ven- « tus uren s, exsiccans fontem pietatis « et rorem gratiae. » Et non solum hoc, sed « Et terra prohibita est ne daret germen suum » Suum est quod sponte consuevit gignere sine cultura hominis: hoc enim aliquando avaro sinu retinet, propter peccata hominum. Genes.iii, 17 : Maledicta terra in opere tuo : et iv, 12 : Cum operatus fueris eam, non dabit tibi fructus suos. Hoc videmus fieri in malis, qui etiam ea quae naiurali pietate deberent facere bona, negligunt. Psal. civ, 33 et 34 : Posuit... terram fructiferam in salsuginem, a malitia inhabitantium in ea.

« Et super homines. » Sterilitatem pestilentia sequitur. Spiritualiter autem intelligitur quando homines humanorum nihil proferunt, et sicut dicit Plato, « nullum studium humanitati impen- « dunt. » Daniel. iv, 13 : Cor ejus ab humano commutetur, et cor fere detur ei. « Et super jumenta, » ut scilicet moriantur litteraliter, vel spiritualiter concupiscentias jumentorum transcendant. Habac. ui, 17 : Abscindetur de ovili pecus, et non erit armentum in praesepibus. Joel, 1, 17 : Computurerunt jumenta in stercore suo. « Et super omnem laborem manuum, » ut ex labore nihil praeter afflictionem reportent. Eccle. x, 13 : Labor stultorum affliget eos. Exod. xviii, 18 : Stulto labore consumeris. Talis est labor omnium eorum, qui labores suos ad Deum non referunt.

« Et » supple, sic, « vocavi siccitatem super terram, » ne scilicet pluviis et rore infusa, fructum ferret et temporaliter et spiritualiter. Jerem. xiv, 3 et 4 : Confusi sunt et afflicti, et operuerunt capita sua. Propter terra vastitatem, quia non venit pluvia in terram, confusi sunt agricolae, operuerunt capita sua. « Et super montes, » supple, vocavi siccitatem ne vinum germinarent : qui significant malos Prælatos. II Regum, 1, 21 : Montes Gelboe, nec ros, nec pluvia veniant super vos, neque sint agri primitiarum. Montes Gelboe, montes vellicationis interpretantur, et significant Prælatos nihil

« Et audivit Zorobabel. » Tangitur hic obedientia et devotio eorum ad quos prophetavit. Et dicit duo, scilicet devotionem, et in devotione confortationem, ibi, « Et dixit Aggæus. »

« Et audivit, » id est, exaudivit cum devotione, « Zorobabel, filius Salathiel, »

<--- Page Split --->

de quo in premissis et litteraliter et spiritualiter habitum est, « et Jesus, filius Josedec, sacerdos magnus » de quo etiam satis dictum est. Beatus enim populus cujus spirituales et saeculares Prælati vocem Domini audiunt, hos enim populus devote insequitur. I ad Corinth. iv, 16, et x1, 1 : Imitatores mei estote, sicut et ego Christi. Et propter hoc subjungitur : « Et omnes reliquiæ populi, » supple, audierunt « vocem Domini Dei sui. » Exod. xx, 18 : Cunctus populus videbat voces et lampades. Jacob. i, 25 : Qui perspexerit in legem perfectam libertatis, et permanserit in ea, non auditor obliviosus factus, sed factor operis : hic beatus in facto suo erit 1. « Et timuit populus, « timore bono scilicet, de quo dicitur, Eccli. i, 36 : Ne sis incredibilis timori Domini, et ne accesseris ad illum duplici corde. « A facie Domini, » hoc est, a præsentia, qui præsens in Propheta apparuit. Glossa interlinearis : « Sciens « quod facies Domini super facientes « mala, ut perdat de terra memoriam « eorum 2 ».

opere. Matth. xxvni, 20: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, usque ad consummationem saeculi. Josue, i, 9 : Confortare, et esto robustus. Noli metuere, et noli timere: quia tecum est Dominus Deus tuus in omnibus ad quemcumque perrexeris.

Et sequitur confortationis effectus : « Et suscitavit Dominus spiritum Zorobabel, filii Salathiel, ducis Juda, » ut scilicet a somno inertiæ et pigritiæ ad opus Domini evigilaret. Isa. xxvi, 9 : Spiritu meo in præcordiis meis de mane vigilabo ad te. « Et spiritum Jesu, filii Josedec, sacerdotis magni. » Proverb. vi, 3 et 4 : Discurre, festina, suscita amicum tuum : ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebræ tuæ. « Et spiritum reliquorum de omni populo, » supple, suscitavit. Psal. cxxxii, 4 et 5 : Si dedero somnum oculis meis, et palpebris meis dormitationem, et requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino. « Et ingressi sunt. » Glossa interlinearis, « foris enim fuerant per iner- « tiam. » Genes. xxiv, 31 : Ingredere, benedicte Domini : cur foris stas ? Psal. xli, 5 : Transibo in locum tabernaculi admirabilis. « Et faciebant opus in domo Domini exercituum, Dei sui. » Eccle. ix, 10 : Quodemque facere potest manus tua, instanter operare. Concordantia est I Esdræ, iv et v, per totum capitulum.

Et subdit de confortatione devotorum : « Et dixit Aggæus nuntius Domini, » sive Angelus. Malach. ii, 7 : Angelus Domini exercituum est. « De nuntiis Domini, » supple, relictus. III Reg. xix, 10 : Derelictus sum ego solus. « Populo dicens, » verba scilicet Domini exponens : « Ego vobiscum sum, dicit Dominus, » ad confortandum scilicet vos in

1 Deest expositio verborum sequentium qua habentur in Vulgata : Et verba Aggæi pro-

<--- Page Split --->

CAPUT II.

Etsi templum reædificatum nihil videatur priori collatum, postea tamen veniente Messia, replebitur gloria majori, quam fuerit prioris templi : et sicut Judæi ob neglectam templi reædificationem facti fuerant immundi coram Deo, ipsorumque sacrificia, et sterilitas adducta : ita post inceptam reædificationem omnia ipsis facta sunt prospera.

  1. In die vigesima et quarta mensis, in sexto mense, in anno secundo Darii regis.

  2. In septimo mense, vigesima et prima mensis, factum est verbum Domini in manu Aggæi prophetæ, dicens :

  3. Loquere ad Zorobabel, filium Salathiel, ducem Juda, et ad Jesum, filium Josedec, sacerdotem magnum, et ad reliquos populi, dicens :

  4. Quis in vobis est derelictus, qui vidit domum istam in gloria sua prima? et quid vos videtis hanc nunc? Numquid non ita est, quasi non sit in oculis vestris?

  5. Et nunc corfortare, Zorobabel, dicit Dominus : et confortare, Jesu, fili Josedec, sacerdos magne : et confortare, omnis populus terræ, dicit Dominus exercituum : et facite (quoniam ego vobiscum sum, dicit Dominus exercituum)

  6. Verbum quod pepigi vobiscum cum egrederemini de terra Ægypti : et spiritus meus erit in medio vestrum, nolite timere.

  7. Quia hæc dicit Dominus exercituum : Adhuc unum modicum est, et ego commovebo cælum,

et terram, et mare, et aridam 1.

  1. Et movebo omnes gentes, Et VENIET DESIDERATUS cunctis gentibus : et implebo domum istam gloria, dicit Dominus exercituum.

  2. Meum est argentum, et meum est aurum, dicit Dominus exercituum.

  3. Magna erit gloria domus istius novissimæ plus quam primæ, dicit Dominus exercituum : et in loco isto dabo pacem, dicit Dominus exercituum.

  4. In vigesima et quarta noni mensis, in anno secundo Darii regis, factum est verbum Domini ad Aggæum prophetam, dicens :

  5. Hæc dicit Dominus exercituum : Interroga sacerdotes legem, dicens :

13: Si tulerit homo carnem sanctificatam in ora vestimenti sui, et tetigerit de summitate ejus panem, aut pulmentum, aut vinum, aut oleum, aut omnem cibum : numquid sanctificabitur? Respondentes autem sacerdotes, dixerunt : Non.

  1. Et dixit Aggæus : Si tetigerit pollutus in anima ex omnibus his, numquid contaminabitur ? Et

<--- Page Split --->

responderunt sacerdotes, et dixerunt : Contaminabitur.

Domini, ponite super cor vcstrum.

  1. Et respondit Aggæus, et dixit : Sic populus iste, et sic gens ista ante faciem meam, dicit Dominus, et sic omne opus manuum eorum : et omnia quae obtulerunt ibi, contaminata erunt.

  2. Et nunc ponite corda vestra a die hac et supra, antequam poneretur lapis super lapidem in templo Domini.

  3. Cum accederetis ad acervum viginti modiorum, et fierent decem : et intraretis ad torcular, ut exprimeretis quinquaginta lagenas, et fiebant viginti.

  4. Percussi vos vento urente, et aurugine, et grandine omnia opera manuum vestrarum 1 : et non fuit in vobis qui reverteretur ad me, dicit Dominus.

  5. Ponite corda vestra ex die ista, et in futurum, a die vigesima et quarta noni mensis : a die qua fundamenta jacta sunt templi

  6. Numquid jam semen in germine est : et adhuc vinea, et ficus, et malogranatum, et lignum olivae non floruit? ex die ista benedicam.

  7. Et factum est verbum Domini sccundo ad Aggæum in vigesima et quarta mensis, dicens :

  8. Loquere ad Zorobabel, ducem Juda, dicens : Ego movebo cœelum pariter et terram.

  9. Et subvertam solium regnorum, et conteram fortitudinem regni gentium : et subvertam quadrigam et ascensorem ejus : et descendent equi, et ascensores eorum, vir in gladio fratris sui.

  10. In die illa, dicit Dominus exercituum, assumam te, Zorobabel, fili Salathiel, serve meus, dicit Dominus : et ponam te quasi signaculum 2, quia te elegi, dicit Dominus exercituum.

IN CAPUT II AGGÆI

ENNARATIO.

1 « In die vigesima et quarta mensis, in sexto mense. » Hic incipit secunda visio, et duas partes habet : titulum scilicet, et prophetiam.

Titulus continet tempus commune et proprium, modum inspirationis, et prophetiam.

« In die vigesima et quarta mensis, in sexto mense : » in eodem scilicet anno Darii, et in eodem mense qui in principio

praecedentis visionis positus est, sed non eodem die. Hic enim dicit in vigesima quarta, ibi autem prima mensis, ut inter primum diem et vigesimum quartum, quo ingressi sunt ad faciendum opus Dei, viginti duo dies medii fuerunt, quibus timuit populus Dominum et faciebat opus.

Et nota quod licet communiter Bibliae hic habeant capitulum, tamen secundum Hieronymum et secundum Glossam legendum est illud cum praecedenti et sic punctandum : « Ingressi sunt, et faciebant opus in domo Domini exercituum Dei sui, in die vigesima quarta mensis, in sexto mense, » et capitulum postea incipit. « In anno secundo Darii regis, »

<--- Page Split --->

« In septimo mense, » qui apud nos September dicitur, « vigesima et prima mensis : et ita inter primam et secundam visionem mensis fuit medius.

Et subdit de inspiratione sicut superius: « Factum est verbum Domini, » inspirationis scilicet, « in manu Aggæi Prophetæ, dicens, » ut scilicet virtute operis veritatem firmaret sermonis. Ad Roman. xv, 18 : Non audeo aliquid loqui eorum quæ per me non efficit Christus.

Sequitur prophetia, et dividitur in duo, scilicet enuntiationis injunctionem, et quid enuntiet.

« Loquere ad Zorobabel, filium Salathiel, ducem Juda, » qui princeps erat in temporalibus, « et ad Jesum, filium Josedec, sacerdotem magnum, » qui in spiritualibus praefuit, ut scilicet per hos ad alios verbum transiret, « et ad reliquos populi, dicens, » supple, loquere.

« Quis in vobis? » Ponit quid enuntiandum est, et dicit duo : comparationem scilicet primi templi ad id quod tunc fundandum erat, et secundo ex hoc accipit exhortationem ad ædificandum, ibi, « Et nunc confortare. »

« Quis in vobis est derelictus? » in vita scilicet per totum tempus captivitatis, « qui vidit, » supple, antequam destruretur per Nabuzardan, « domum istam in gloria sua prima, » in qua scilicet Salomon ædificavit eam, sicut dicitur, II Paralip. II, 5 : Domus quam ædificare cupio talis debet esse, cui non sit similis in universa terra 1. « Et quid vos videtis hanc nunc? » supple, non nisi miseram et in cineribus jacentem, et hoc, supple, debet movere cor vestrum ad ædificandum, cum Psal. xxv, 8, dicat : Domine, dilexi decorem domus tuæ. Et ut ab eis acciperet occasionem :

« Numquid non ita est, » supple, domus ista incensa, « quasi non sit in oculis vestris? » Quasi dicat : Sic est : quod enim male est, pejus est / quam si nihil esset, in hoc scilicet quod turpius est. Psal. lxxii, 22 : Ego ad nihilum redactus sum, et nescivi. Hoc moraliter dicitur de clericis et religiosis nostri temporis, qui comparatione primitivi status, sunt quasi non sint : quod notat Dominus, Matth. v, 13 : Ad nihilum valet ultra, nisi ut mittatur foras, et conculcetur ab hominibus. Et quia in talibus non manet nisi figura, et veritas transiit, propter hoc dicitur, Isa. xxii, 16 : Quid tu hic, aut quasi quis hic ? Zachar. xi, 17 : O pastor, et idolum, derelinquens gregem. His dicitur, Apoc. ii, 4 et 5 : Charitatem tuam primam dereliquisti. Memor esto itaque unde excideris : et age pænientiam, et prima opera fac. Propter hoc dicitur, I Esdræ, iii, 12 et 13, quod principes patrum, et seniores flebant, nec poterat quisquam agnoscere vocem clamoris lætantium, et vocem fletus populi : quia qui viderant templum prius in gloria, et postea idem in ignominia, flebant : qui non viderant primum, sed secundum tantum, lætabantur quod saltem aliquid erat quod esset alicujus templi vestigium.

Et ex hoc accipit exhortationem, et 5 pristini fletus consolationem :

« Et nunc confortare, Zorobabel, dicit Dominus. » Josue, 1, 6 : Confortare, et esto robustus : quia ego ero tecum. « Et confortare, Jesu, fili Josedec, sacerdos magne. » Isa. xxxv, 3 : Confortate manus dissolutas, et genua debilia roborate. « Et confortare, omnis populus terræ, dicit Dominus exercituum. » Ad Philip. iv, 13 : Omnia possum in eo qui me confortat. « Et facite, » supple, opus in domo Domini. Eccle. ix, 10 :

<--- Page Split --->

Quodcumque facere potest manus tua, instanter operare. « Quoniam ego vobiscum sum, dicit Dominus exercituum. » Ad Roman. viu, 31 : Si Deus pro nobis, quis contra nos ? Isa. 1, 9 : Dominus Deus auxiliator meus : quis est qui condement me ?

Qualiter autem cum eis sit, subdit:

« Verbum quod pepigi vobiscum, » supple, per Moysen, « cum egrederemini de terra Ægypti, » quando scilicet promisi quod semper deberem Prophetas suscitare. Deuter. xvn, 15 : Prophetam de gente tua, et de fratribus tuis sicut me, suscitabit tibi Dominus Deus tuus : ipsum audies. « Et spiritus meus, » quem scilicet ex Moyse in alios propagavi 1, « erit in medio vestrum, » quod maxime factum est tempore Domini nostri Jesu Christi. Isaie, lux, 21 : Hoc fadus meum cum eis, dicit Dominus. Spiritus meus, qui est in te, et verba mea, quæ posui in ore tuo, non recede nt de ore tuo, et de ore seminis tui, dicit Dominus, amodo et usque in sempiternum : verbum enim in Filio, et Spiritum sanctum misit de cœlo : supple, ergo « nolite timere. » Isaie, lxv, 4 : Noli timere, quia non confunderis. Psal. cxvii, 6 : Dominus mihi adjutor : non timebo quid faciat mihi homo.

do super Christum in baptismo cœli apertizato moti sunt 3, et etiam quando misit stellam tum est cœlum, quæduceret Magos. « Et terram, » supple, movebo, sicut,supple, feci tunc. Numer. xxi, 15: Scopuli torrentium inclinati sunt ut requiescerent in Ar. In Christo autem factum est in Resurrectione. Matth. xxviii, 2: Et ecce terra motus factus est magnus. Psal. lxvii, 9: Terra mota est, etenim cœli distillaverunt a facie Dei Sinai. « Et mare. » Hoc fecit olim, Exod. xiv, 21, ubi divisit mare Rubrum in divisiones. In Christo autem, Math. viii, 24: Ecce motus magnus factus est in mari. « Et aridam, » supple, movebo. Hoc fecit quando convertit siccum in humidum, et humidum in siccum in transitu Jordanis4. In Christo autem, quando aridam et sitientem unda baptismatis fecundavit. Psal. ciii, 13: Rigans montes de superioribus suis.

« Et movebo omnes gentes. » Hoc fecit per Josue, cap. vii et viii, et deinceps ejiciens Gentes, et in terris eorum plantans filios Israel. Psal. lxxvii, 34 : Ejeciit a facie eorum Gentes, et sorte divisit eis terram in funiculo distributionis. In Christo autem fecit, quando per sonum Apostolorum Gentes ad fidem conversæ sunt. Act. xiii, 48 : Audientes autem Gentes gavisæ sunt, et glorificabant verbum Domini : et crediderunt quotquot erant præordinati ad vitam æternam. Hanc auctoritatem Apostolus inducit, ad Hebr. xii, 26 et 27, in eodem sensu : Cujus vox movit terram tunc : nunc autem repromittit, dicens : Adhuc semel, et ego movebo non solum terram, sed et cælum. Quod autem, Adhuc semel dicit, declarat mobilium translationem, tamquam factorum, ut maneant ea quæ sunt immobilia.

Et subdit confortationis rationem :

« Quia hæc dicit Dominus exercituum, » cujus dicere, facere est : « Adhuc unum, » supple, post quod aliud non erit, « modicum est, » hoc est, breve tempus usque scilicet ad Filii incarnationem, « et ego movebo cælum, » sicut quando dedilegem Moysi2. Idem fecit quan-

<--- Page Split --->

« Et veniet Desideratus, » Christus scilicet, verus, pacificus et rex noster, de quo dicitur, III Regum, x, 24, quod vultum ejus desiderabat videre universa terra 1. I Petr. i, 12 : In quem desiderant Angeli prospicere. Isa. xxvi, 9 : Anima mea desideravit te in nocte. « Cunctis gentibus. » Isaïæ, ix, 2 : Populus, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam. Isa. xlix, 6 : Dedi te in lucem Gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terra. Malach. 1, 11 : Ab ortu solis usque ad occasum, magnum est nomen meum in Gentibus. « Et implebo domum istam, » templum scilicet, vel Ecclesiam, « gloria, dicit Dominus exercituum. » Quod de templo Judæorum nullo modo potest esse verum, quod continuo a gloria descendit usque ad extremam ignominiam. I Machab. n, 8 : Templum ejus sicut homo ignobilis. Sed de Christo verum est, qui gloria Patris est. Joan. i, 14 : Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre.

ad Romanos: « Gloria est clara cum « laude notitia. » Modis omnibus dicta gloria « domus istius novissimæ plus quam primæ, dicit Dominus exercituum. » Luc. ii, 14 : Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonæ voluntatis. Et hoc est quod sequitur : « Et in loco isto dabo pacem. » Glossa inducit illud Apostoli, ad Philip. iv, 7 : Pax Dei, quæ exsuperat omnem sensum, custodiat corda vestra, et intelligentias vestras. Ad Ephes. ii, 14 : Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum. Christus enim dicitur pax per causam, « reconciliatio peccatorum per dispositionem, tranquillitas mentis per essentiam. Isa. xxvi, 3 : Servabis pacem : pacem, quia in te speravimus. Joan. xiv, 27 : Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis. « Dicit Dominus exercituum. » Confirmatio sermonis est. Psal. cxiii, 3 : Omnia quæcumque voluit, fecit, scilicet Dominus.

Qualiter autem fieri possit, subdit : « Meum est argentum, » in tinnitu scilicet eloquentiae verbi Dei. Psal. xi, 7 : Eloquia Domini, eloquia casta : argentum igne examinatum. « Et meum est aurum, » sapientiae scilicet divinae. Isa. ix, 6 : Omnes de Saba venient, aurum et thus deferentes, et laudem Domino annuntiantes. Sap. vii, 14 : Sapientia infinitus thesaurus est hominibus. « Dicit Dominus exercituum, » qui ut Dominus dicit, et exercitus habet Angelos qui dicta exsequuntur.

« Magna erit gloria. » Prov. x, 1 : Filius sapiens lætificat patrem. Tullius in fine primæ Rhetoricæ : « Gloria est late « patens præconium. » Idem, ibidem : « Gloria in ore multorum celebrata laugloria. « datio. » Augustinus circa finem Glossæ

« In vigesima et quarta noni mensis. » Hic incipit tertia visio, in qua ex lege ostendit domum esse ædificandam. Et dicit tria. Accipit enim primo ex lege similitudinem. Secundo, similitudinis ponit adaptationem, ibi, « Et respondit Aggæus. » Tertio, ponit per signum dictorum confirmationem, ibi, « Ponite corda vestra ex die ista. »

Similitudo ex lege duplex est, ad sanctum scilicet, et ad contaminatum, ibi, « Et dixit Aggæus : Si tetigerit. »

« In vigesima et quarta noni mensis, » qui apud nos December est, ille enim nonus est ab Aprili, « in anno secundo Darii regis : » eodem enim anno omnes visiones expleta sunt : « Factum est verbum Domini ad Aggæum Prophetam, dicens. » Psal. cvr, 20 : Misit verbum suum, et sanavit eos.

<--- Page Split --->

« Hæc dicit Dominus exercituum : Interroga sacerdotes legem, dicens, » hoc est, quid verum et justum sit secundum legem. Malach. 11, 6: Lex veritatis fuit in ore ejus, et inquitas non est inventa in labiis ejus. Et, post pauca, 7. : Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent de ore ejus : quia Angelus Domuni mimi exercituum est. Hieronymus : « Sale- « cerdotum est legem scire Domini, et « ad interrogationem de lege respondere. « Si Sacerdos est, legem sciat Domini : « si ignorat legem, ipse se arguit non « esse Sacerdotem Domini. » Osee, iv, 6 : Quia tu scientiam repulisti, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi.

Quid autem interroget, subdit : « Si tulerit homo carnem sanctificatam, » hoc est, in altari oblatam, cujus pars cedebat Deo ut adeps et renunculi, pars Sacerdoti ut petusculum elevationis et armus dexter, pars offerenti ut residuum, « in ora vestimenti sui. » Vestimuntum hic dicitur quodcumque linteum, in quo tales carnes portabantur. « Et tetigerit de summitate ejus, » hoc est, vestimenti illius, « panem, » qui siccus est 1, « aut vinum, » quod humidum est, « aut oleum, » quod condimentum est, « aut, » supple, generaliter, « omnem cibum, numquid sanctificabitur ? » supple, cibus ille a tactu tali? Et vocatur sanctificatum a communi cibo discretum, quem non licebat comedere, nisi Sacerdotibus et in loco sancto. Lex autem ista de divisione hostiae continetur, Levit. vi et vii. « Respondentes autem Sacerdotes, dixerunt : Non. » Et verum dixerunt : a tactu enim tali non sanctificatur cibus, qui alias sanctus non est, sed (sicut dicit Hieronymus) remanet ut fuerat. Jerem. xi, 15 : Numquid carnes sanctæ auferent a te malitias tuas, in quibus gloriata es ?

« Et dixit Aggæus. » Hæc est secunda pars similitudinis ex lege. « Si tetigerit pollutus in anima, » hoc est, in morticino hominis. Dicit enim Hieronymus, quod « quamdiu anima in corpore est, mun- « dum est corpus : recedente anima, im- « mundum. » « Ex omnibus his, » panem scilicet, vinum, pulmentum, et oleum. « Numquid contaminabitur ? » ex tactu tali scilicet. « Et responderunt Sacerdotes, et dixerunt, » et bene : « Contaminabitur, » supple, cibus ille qui tangitur ab immundo. Eccli. xxxiv, 4: Ab immundo quid mundabitur ?

Ista spiritualiter intelliguntur. In vestimento enim involvitur caro, quando meliora eorum quæ Deo debent offerri, pannis virtutum involvuntur, et ab illis nihil inquinantur. Isa. lii, 11 : Mundamini qui ferlis vasa Domini. Ad Tit. 1, 15 : Omnia munda mundis : coinquinatis autem, et infidelibus nihil est mundum, sed inquinata sunt eorum et mens, et conscientia : et ideo quidquid tangunt per operis imitationem, totum immundatur : et talium oblata contaminantur, et non sanctificant porum Deo eos qui offerunt. Eccli. xxxiv, 23 : Dona iniquorum non probat Altissimus. Malach. 1, 10 : Munus non suscipiam de manu vestra : quia, ut ait Isaias, 1, 15 : Manus vestræ sanguine plenæ sunt. Quod enim remanet in bonitate, in qua creatum est, ad illud respicit Deus : quod ex offerente sanctificatur, ad illud plus respicit. Genes. iv, 4 : Respexit Dominus ad Abel, et ad munera ejus. Primo dicit ad Abel, et deinde dicit ad munera : ut sciatur quod ex bonitate offerentis santificatur oblatio. Tamen contra hoc quod dictum est, quod id quod tangitur a sancto non sanctificatur, videtur esse quod dicitur, Levit. vi, 27, ubi dicitur : Quidquid tetigerit ex eis, scilicet sanctificatis, sanctificabitur. Sed hoc citius solvitur. Non enim intelligit, quod ex tactu santificetur, sed quod tangens ea sanctificari

<--- Page Split --->

debeat per lotionem manuum et vestimentorum et corporis. Similiter id quod dicitur, quod immundus quidquid tangit, contaminabitur, hoc dicitur, Levit. xi et xv.

vestra, quando non ædificato templo sanctificari non potuistis. « Antequam poneretur lapis super lapidem in templo Domini: » sicut etiam spiritualiter pollutus est homo, qui templum Dei non ædificat, et in templum spiritualiter non sanctificatur. Ad Ephes. ii, 22: In quo et vos, scilicet tamquam lapides vivi, coædificamini in habitaculum Dei in Spiritu. I ad Corinth. iii, 17: Templum Dei sanctum est, quod estis vos.

« Et respondit Aggæus, et dixit. » Similitudinis est adaptatio: « Sic populus iste. » Populus dicitur in quantum regitur lege Domini. Deuter. vii, 6: Te elegit Dominus Deus tuus, ut sis ei populus peculiaris. « Et sic gens ista. » Gens dicitur in quantum didicerant gentilem ritum. Psal. cv, 35: Commisti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum. « Ante faciem meam, » qui scilicet luce præsentia meæ omnia recte dijudico. Thren. iv, 16: Facies Domini divisit eos. « Dicit Dominus, » cujus dicere facere est. « Et sic omne opus manuum eorum, » supple, pollutum est ex pollutis. Isa. i, 15: Manus vestræ sanguine plenæ sunt. « Et omnia quæ obtulerunt ibi, » inter Gentes scilicet, et sine templo, « contaminata erunt, » quia ipsi contaminati sunt. Daniel. iii, 38 et 39: Non est in tempore hoc princeps, et dux, et propheta, neque holocaustum, neque sacrificium, neque oblatio, neque incensum, neque locus primitiarum coram te, ut possimus invenire misericordiam tuam. Cum enim inter Gentes commisti fuerint, et quæcunque egerunt, contaminati fuerint: etiam quidquid ad manus habuerunt colendo terram, vel quocumque alio modo, totum contaminabatur. Et hoc intendit hic probare per effectum. Thren. iv, 15: Recedite, polluti, clamaverunt eis: recedite, abite, nolite tangere.

Et inducit signum contaminationis operis :

« Cum accederetis ad acervum viginti modiorum, » hoc est, ubi putabatis habere modios viginti, « et, » supple, propter pollutionem vestram, « fierent decem, » dimidiato fructu : « et intraretis ad torcular, » congregatis scilicet uvis, « ut, » opinione scilicet vestra et spe, « exprimeretis quinquaginta lagenas. » Lagena dicitur vas vini. « Et, » scilicet propter operum vestrorum pollutionem, « fiebant viginti. » Eccli. xxxiv, 23 : Dona iniquorum non probat Altissimus. Isa. lxv, 3 : Qui offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat. Quando enim non respicit Deus ad opera hominum, tunc diminuuntur et pereunt : et hoc fit propter pollutionem manuum eorum. Isa. i, 15 : Cum extenderitis manus vestras, avertam faciem meam a vobis : manus enim vestræ sanguine plenæ sunt. Idem quod hic dicitur, Isa. lix, 3, continetur 1.

Unde autem hoc acciderit, subdit : « Percussi vos vento urente, » qui ea quaë pullulaverunt, dissolvit et interficit, « et aurigine, » hoc est, aeris rubigine, quaë etiam id quod in aristis est et folliculis, adurit et incinerat, « et grandine, » qui etiam id quod remansit, comminuit, et gelicidio proprio pestilens facit. Psal.

« Et nunc ponite corda vestra, » hoc est, advertite « a die hac et supra, » hoc est, a die hac, et deinceps in futurum, et supra in præteritum : et ex præterito videbitis quod contaminata fuerunt opera

guine, et digiti vestri iniquitate, etc.

<--- Page Split --->

x, 7 : Ignis, et sulphur, et spiritus procellarum, pars calicis eorum. Ventus uren s suggestionem diaboli significat, aurigo incendium fomitis, grando impetum comminuehtis hostis. Amos, iv, 9 : Percussi vos in vento urente, et in aurigine : multitudinem hortorum vestrorum, et vinearum vestrarum, oliveta vestra, et ficeta vestra comedit eruca, et non redistis ad me, dicit Dominus. Et hoc est quod hic sequitur : « Omnia opera manum vestrarum, » supple, percussi. Sap. xiv, 9 : Similiter autem odio sunt Deo impius, et impietas ejus. Econtra de bonis dicitur, Job, 1, 10 : Operibus manum ejus benedixisti, et possessio ejus crevit in terra. « Et non fuit in vobis, » hoc est, inter vos, « qui, » saltem per plagas, « reverteretur ad me, dicit Dominus. » Super hoc quod modii viginti relinquunt decem, dicit Hieronymus, quod « secundum hoc aliquid boni na- « scitur ex semine malorum : quia mali « si inter multa peccata aliqua justa ope- « ra faciunt, non est Deus injustus, ut « propter multa mala paucorum bono- « rum obliviscatur, sed faciet eos mete- « re et in horrea congregare, quae in bo- « na terra seminaverunt : sed qui penitus « nihil operatur, nihil comedit, sed fame « perit. » Et fundat intentionem suam super hoc quod dicitur, ad Hebr. vi, 9 et 10 : Confidimus de vobis, dilectissimi, meliora, et viciniora saluti : tametsi ita loquimur. Non enim injustus est Deus, ut obliviscatur operis vestri, et dilectionis quam ostendistis in nomine ipsius, qui ministrastis Sanctis, et ministratis.

Ex his videtur, quod opera mortua quae extra charitatem fiunt, prosint ad vitam æternam : quia aliter malus opera bona faciens, non meteret, et in horreum congregaret, dicente Domino, Joan. iv, 36 : Qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam æternam. Ad hoc sine præjudicio dicendum est, quod quædam opera sunt extra charitatem facta, quae in toto transeunt, sicut est gemitus vel oratio, et illa numquam revivi-

scunt ad vitam æternam. Quædam autem sunt quæ in potiori quod est in ipsis manent, sicut magna eleemosyna manet in damno rerum, et longa et magna peregrinatio, vel alia afflicto manet in debilitate virium : et hæc facta extra charitatem, si postea charitate redeunte approbent devote, valere incipiunt ad vitam æternam. Et de talibus loquuntur Paulus et Hieronymus, cujus signum est, quod si aliquis extra charitatem ex voto teneretur ad ista et persolveret, judex ecclesiasticus non injungit ut iterato solvat, cum ad charitatem redierit.

Ex dictis autem accipit exhortationem in futurum, ponens signum futurae benedictionis si ædificaverint templum, cujus ritu et cultu a pollutione liberentur.

« Ponite corda vestra, » advertendo scilicet futura, « ex die ista et in futurum. » Psal. lxxvi, 12 et 13 : Memor ero ab initio mirabilium tuorum, et meditabor in omnibus operibus tuis. « A die vigesima et quarta noni mensis, » qui apud nos December occurrit, quando penitus nihil apparet germinis, « a die qua fundamenta jacta sunt templi Domini. » Hoc dicit, quia potius templum quam tempus attendit. Omnis enim prosperitatis in nobis initium est jacere fundamenta templi Domini per fidem. I ad Corinth. iii, 10 et 11 : Ut sapiens architectus fundamentum posui : alius autem superædificat. Unusquisque autem videat quomodo superædificet. Fundamentum enim aliud nemo potest ponere præter id quod positum est, quod est Christus Jesus. Glossa ibidem, hoc est, « fides « Christi Jesu. »

Et repetit exhortationem :

« Ponite super cor vestrum. » Cantic. VIII, 6 : Pone me sicut signaculum super cor tuum. « Numquid jam, » isto scilicet nono mense, « semen, » supple, in

<--- Page Split --->

terram jactum, « in germine est ? » Quasi dicat : Non : quia tunc omnia latent frigore compressa. « Et, » supple, numquid « adhuc, » in eodem mense, « vinea, et ficus, et malogranatum, et lignum oliva non floruit ? » Quasi diceret : Non floruit. Et hoc inducit ut sciant quod ex apparentibus germinibus, de prosperitate futura nihil certum predicere potest, sed hoc quod dicit, de spiritu dicit, ut sciatur evenire propter ædificium templi. Osce, vi, 3 : Quasi diluculum preparatus est egressus ejus, et veniet quasi inber nobis temporaneus, et serotinus terrae. Spiritualiter autem, vinea fructus gaudiorum æternorum significat. Judicum, ix, 13 : Numquid possum deserere vinum meum, quod lætificat Deum et homines ? Ficus vero dulcedinem virtutum. Judicum, ix, 13 : Dixit ficus : Nunquid possum deserere dulcedinem meam ? Malogranatum autem congregationes et collegia Sanctorum. Psal. cx, 1 : Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo : in consilio justorum, et congregatione. Oliva pinguedinem devotionis. Judicum, ix, 9 : Dixit oliva : Nunquid possum deserere pinguedinem meam, qua et dii utuntur, et homines ? Hæc in gelicidio frigescentis charitatis non germinant, sed tempore serenae veritatis, afflante Austro sanctiSpiritus germinant, et fructum faciunt. Cant. ii, 11, 12 et 13 : Jam hiem s transit : inber abiit, et recessit. Flores apparuerunt in terra nostra, tempus putationis advenit : vox tur turis audita est in terra nostra : ficus protulit grossos suos : vineæ florentes dederunt odorem suum. « Ex die ista benedicam. » Gregorius : « Benedictio Dei est bonorum collatio et Benedictio « multiplicatio. » Eccli. xliv, 23 : Benedictionem omnium gentium dedit illi Dominus. Eccli. xxxix, 27 : Benedictio illius quasi fluvius inundavit.

« Et factum est verbum Domini, » 21 tertia visio, « secundo, » non quantum ad numerum visionum, sed quantum ad rem visam. Ista enim visio de prosperitate est sicut praecedens. « Ad Aggæum in vigesina et quarta mensis, » noni scilicet, « dicens : »

Et tangit prosperitatem futuræ digni- 21 tatis et sublinitatis in regno Judæorum vel Christi :

« Loquere ad Zorobabel, ducem Juda, dicens. Psal. xlvi, 10 : Principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham. « Ego movebo cælum pariter et terram. » In præhabitis exposita sunt. Psal. lxxxv, 9 : De cælo auditum fecisti judicium : terra tremuit et quievit.

« Et subvertam solium regnorum, » su- 21 perborum scilicet hominum, et dæmonum Eccli. x, 17 : Sedes ducem superborum destruxit Deus. « Et conteram fortitudinem regni gentium, » ut scilicet amplius in peccato non regnent. Eccli. xxxvi, 12 : Contere caput principum inimicorum, dicentium : Non est alius praeter nos. « Et subvertam quadrigam, » quae significat molum quatuor vitiorum, scilicet contra naturam, contra fidem, contra gratiam, et contra rationem. Exod. xiv, 25 : Subvertit rotas curruum, ferebanturque in profundum « Et ascensorem ejus, » qui significat liberum arbitrium. Exod. xv, 1 : Equum et ascensorem dejecti in mare. « Et descendent equi, » qui effranes libidines significant, « et ascensores corum, » qui significant homines libidine vectos. Amos, ii, 15 : Ascensor equi non salvabit animam suam. « Vir in gladio fratris sui, » supple, cadet, ut scilicet mutuis vulneribus pereant, vel quod verius est, gladio spiritus ( quod est verbum Dei 1) sic interficiantur, quod peccato moriantur et Christo vivant.

<--- Page Split --->

Exod. xxxii, 27 : Occidat unusquisque fratrem suum.

Sic autem interfectis impiis, « In die illa, dicit Dominus exercituum, » clare scilicet et lucentis gratie, « assumam te, Zorobabel, fili Salathiel, » in decorem scilicet regni, et participationem meae potestatis. Psal. lxxxvii, 19 : Domini est assumptio nostra, et sancti Israel regis nostri. « Serve meus, » qui servi habitum assumpsisti, « dicit Dominus. » Isa. LII, 13 : Ecce intelliget

servus meus, exaltabitur, et elevabitur, et sublimis erit valde. « Et ponam te quasi signaculum, » id est, profundatum sigillum meipsius. Ezech. xxviii, 12 et 13 : Tu signaculum similitudinis, plenus sapientia, et perfectus decore, in deliciis paradisi Dei fuisti. « Quia te elegi, » hoc est, ut electum exaltavi. Cantic. v, 10 : Dilectus meus candidus et rubicundus, electus ex millibus. Psal. LXIV, 5 : Beatus quem elegisti et assumpsisti. « Dicit Dominus exercituum. » Isa. XLV, 7 : Ego Dominus faciens omnia haec.

<--- Page Split --->

.

<--- Page Split --->