CAPUT I.

Quo tempore Michæas prophetaverit : comminatur Samariæ et Jerusalem exitium et captivitatem propter idololatriam ipsorum : quos plangit propheta, et ad planctum provocat.

et luctum quasi struthionum :

1 Cf. III Reg. xii, 26 et seq. 2 Biblia Rob. Stephani habet, denuntiat.

3 Deuter. xxii, 1 ; Isa. 1, 2. 4 Isa. xvi, 21.

<--- Page Split --->

habitat in amaritudinibus : quia descendit malum a Domino in portam Jerusalem.

dacii in deceptionem regibus Israel.

IN CAPUT I MICHÆÆ

ENARRATIO.

« Verbum Domini. » « Michæas iste « qui contra duas et decem tribus pro- « phetat, ut dicit Hieronymus, secundum « Hebraicam veritatem, sextus est in or- « dine Prophetarum, et quasi in medio « sive in corde positus, profundiora, con- « tinet mysteria. » Dividitur autem in partes duas, titulum scilicet, et tractatum, ibi, y. 2 : « Audite, populi omnes. »

Titulus tria continet, scilicet ad quem et a quo facta est revelatio, quorum regum temporibus, et contra quos.

Matth. xi, 29 : Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde. Jacob. iv, 6 : Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. A patria, cum dicit : « Morashtien. » Morasthis autem parvulus viculus est Palaestinae juxta Eleutheropolim urbem, et interpretatur hæreditas. Ad Roman. viii, 17 : Hæredes quidem Dei, cohæredes autem Christi. Hieronymus : « Humili cohæredi Christi fit revelatio. » Et subdit quorum temporibus :

« In diebus Joathan, » qui bonus fuit, « Achaz, » qui malus, « et Ezechia, » qui inter tres optimus, « regum Juda, » hoc est, duarum tribuum, de quibus satis in prologo dictum est. Ad Roman. 1, 14 : Sapientibus, et insipientibus debitor sum.

Et subdit contra quos :

« Verbum Domini, » quod quamvis ad suscipientes ipsum multa verba sint, tamen quantum ad fontem primum, unum est : sicut objectum vultus unum est, formaet autem in speculis multis multa apparent : et quia auctoritatem habet a fonte veritatis, et secundum quod unum est, propter hoc dicit : « Verbum Domini quod factum est. » Hoc ideo dicit, quia seipsum ad effectum deducit, sicut dicit Psal. cxlivii, 5 : Dixit, et facta sunt. « Ad Michæam. » Praepositio hic notat appropinquationem verbi ad rationem hominis. Deut. xxx, 14, et ad Roman. x, 8 : Prope est verbum in ore tuo, et in corde tuo. Auctorem autem instrumentalem describit nomine, et patria : nomine Michæam, quod interpretatur humilitas.

« Quod vidit, » scilicet verbum : « Vidit, » id est, intellexit. Exod. xx, 18 : Cunctus populus videbat voces. Daniel. x, 1 : Intelligentia est opus in visione. Quamvis enim in omnibus sensibilibus viribus animæ, sensibile vocis differat a sensibili visus, tamen hæc duo ad intellectum relata nihil differunt : in intellectu enim ad rem referuntur : una autem res est ostensa sub forma propria, et signo vocis in nomine proprio designata. « Super : » oppressionem notat. Psal. xxxvn, 5 : Sicut onus grave gravata sunt super me. « Samariam, » terram scilicet decem tribuum, quæ laicos significat. Osee, xiv, 1 : Pereat Samaria! quoniam ad amaritudinem concitavit Deum suum. « Et Jerusalem, » id est, terram duarum tribuum, quæ idola a decem tribubus sus-

<--- Page Split --->

coperat. Isa. i, 21 : Quomodo facta est meretrix civitas fidelis, plena judicii? Haec ergo dicta sint de titulo. Hieronymus : « Sub Ozia cceperunt prophetare Osee, « Amos, Isaias. Sub Joathan, filio Ozia, in- « cepit prophetare Michaeas, prophetavit « etiam sub Achaz, et sub Ezechia, sub « quo decem tribus captivatæ sunt ab As- « syriis. Et quia primum Samaria metro- « polis decem tribuum captivata est, « deinde Jerusalem, prophetiae imponi- « tur titulus, primum de Samaria, se- « cundo de Jerusalem. » Item, Hieronymus : « Quomodo apud nos quasi ad « virtutis auspicium imponuntur vocabu- « la, verbi gratia, victoris, casti, pii, « probi : sic et apud Hebraeos Michæas, « et Abdias, et Zacharias, caeterorumque « similia ex virtutum vocabulo liberis a « parentibus imposita sunt. »

« Audite, populi omnes. » Hic incipit prophetia, quæ in duas partes dividitur, in quarum prima inclinat ad timorem et spem : quæ duæ virtutes pœnitenti necessariæ sunt. In secunda, contestatione judicii divini inducit ad pœnitentiam, infra, vn, 1, ibi, « Audite quæ Dominus loquitur. »

Prima in duas : primo enim comminando inducit ad timorem : secundo, promittendo elevat ad spem, infra, iv, 1, ibi, « Et erit : In novissimo dierum. »

In primo tria sunt : primo enim exaggeratur malum comminatum in comparatione ad culpam idololatriæ : secundo, comminatur malum, in comparatione a studio injuriæ contra proximum, infra, n, 1, ibi, « Væ qui cogitatis inutile ! » Tertio, comminatur iterum malum in comparatione ad violentiam principum et calumniam judicum, infra, n, 1, ibi, « Audite, principes Jacob. »

Istud autem capitulum in duas partes dividitur : primo enim exaggerat malum quantum ad culpam et pœnam : secundo, magnitudinem mali quantum ad plan-

ctum, ibi, y. 8 : « Super hoc plangam, et ululabo. »

In prima tria sunt : primo enim ex magnitudine dicendorum reddit attentos : secundo, pœnam refert ad culpam, ibi, « In scelere Jacob. » Tertio, exaggerat pœnam, ibi, « Et ponam Samariam. »

« Audite, populi omnes. » Quod enim ad omnes pertinet, ab omnibus est audiendum. Sap. vi, 8 : Pusillum et magnum ipse fecit, et æqualiter cura est illi de omnibus. « Et attendant, » corde scilicet, « terra, » hoc est, terreni, per metonymiam. Deut. xxxii, 1 : Audite, æcli, quæ loquor, audiat terra verba oris mei. « Et plenitudo ejus, » terræ scilicet, hoc est, omnes qui sunt in terra. Septuaginta : « Audite populi omnes, et auscultet « terra, et omnes qui sunt in ea. » « Et sit Dominus Deus, » potestate scilicet eminens, et divino intellectu cuncta dispiciens, « vobis, » hoc est, contra vos, « in testem. » Psal. xlix, 7 : Testificabor tibi : Deus, Deus tuus ego sum. Ipse enim est testis et judex, Apoc. iii, 14 : Hæc dicit : Amen, testis fidelis, et verus, qui est principium creaturæ Dei.

« Dominus de templo sancto suo. » Refert hic pœnam, et culpam, primo ostendens Dei judicium in pœnam, secundo subinferens culpam.

« Dominus de templo sancto suo, » supple, egredietur, in quo scilicet in propitiatu gratiam faciens hactenus quievit : modo autem extra templum extendens majestatem, idolatrias et idola opprimet. Isa. xxvii, 4 : In prælio gradiar super eam, succendam eam pariter. Ezech. xi, 8 : Gladium inducam super vos, ait Dominus Deus.

Et hoc est quod sequitur :

« Quia ecce Dominus. » Adverbium demonstrandi vicinitatem temporis significat. Isa. xiv, 1 : Prope est ut veniat tempus ejus. « Egredietur de loco suo. »

<--- Page Split --->

« Locus, secundum Hieronymum, im- « mensitas bonitatis et dulcedinis ejus « est : » extra quem locum egreditur, quando peccatis provocatur. Isa. xxvi, 21 : Egredietur Dominus de loco suo, ut visitet iniquitatem habitatoris terra contra eum. Zach. xiv, 3 : Egredietur Dominus, et preliabitur contra gentes. « Et descendet, » visitando scilicet, singulorum opera discutiens. Genes. xviii, 21 : Descendam et videbo, utrum clamorem qui venit ad me, opere compleverint. « Et calcabit super excelsa terra, » vel conterens, loca eminentia idolorum conculcando, vel excelsa mundi dejiciens et pedibus Assyriorum vel daemonum conculcans. Amos, iv, 13 : Gradiens super excelsa terra : Dominus Deus exercituum nomen ejus. Isa. xxvii, 3 : Pedibus conculcabitur corona superbiae ebriorum Ephraim.

4

Et hoc est quod sequitur : « Et consumetur montes, » altiores scilicet principes, « subtus eum, » hoc est, sub pondere pedum judiciorum ejus. Malach. iv, 3 : Calcabitis impios, cum fuerint cinis sub planta pedum vestrorum. Judic. v, 21 : Conculca, anima mea, robustos. « Et valles scindentur, » plebeii scilicet, et inferiores. Glossa, « ut « nihil mali lateat in eis, » unde scindi est corda aperiri. Dan. xm, 55 : Angelus Dei accepta sententia ab eo, scindet te medium. « Sicut cera, » quae esca ignis est, « a facie, » hoc est, a præsentia « ignis. » Isa. lxiv, 1 : Utinam dirumperes cælos et descenderes : a facie tua montes defluerent. Sicut exustio ignis tabescerent. Psal. lxvni, 3 : : Sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei. « Et sicut aquæ, quæ decurrunt in præceps, » supple, deficient. II Reg. xiv, 14 : Omnes morimur, et quasi aquæ dilabimur in terram. Unde igni comparatur ira judicis, aquæ autem mortalis infirmitas hominis.

Et refert pœnam ad culpam, subdens : « In scelere, » hoc est, pro scelere « Jacob, » hoc est, decem et duarum tribuum, « omne istud, » supple, fiet. Isaie, 1, 4 : Væ genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis ! « Et in peccatis, » hoc est, pro peccatis « domus Israel. » Glossa, « qui Deum se videre mentiuntur. » Ad Tit. 1, 16 : Confitentur se nosse Deum, factis autem negant.

Et hoc probat convincens eos proprio testimonio : « Quod scelus Jacob ? » hoc est, quod posset esse apertius et majus scelus, « nonne Samaria ? » hoc est, idololatria vitulorum positorum in Dan et in Bethel, quæ sunt loca Samarie. Et Samaria quæ custodia interpretatur, Prælatos significat, qui per malum exemplum aliis sunt causa sceleris. Osee, v, 1 : Laqueus facti estis speculationi. « Et quæ excelsa Judæ ? » duarum scilicet tribuum, « nonne Jerusalem ? » a qua scilicet per malum exemplum Sacerdotum et principum derivatum est peccatum in totum populum. Ezech. viii, 10 : Universa idola domus Israel depicta erant in pariete. Sicut et nunc a clero peccatum derivatur in populum. Isa. xxi, 17, de Sobna præposito templi, qui per malum exemplum ruina fuit populi, cui dicitur : Ecce Dominus asportari te faciet, sicut asportatur gallus gallinaeus, et quasi amictum sic sublevabit te.

Et subdit de pœna :

« Et ponam Samariam. » Et tangit pœnæ dilatationem per ruinas civitatum et villarum, et ignis exustionem, subdens causam quæ est turpe lucrum idololatriæ.

« Et ponam Samariam, » terram decem tribuum, « quasi acervum lapidum in agro, » ut scilicet muris ruentibus, non ædificia, sed acervi lapidum appareant : sicut in loco ubi plantanda est vinea, primo colliguntur lapides in acervos magnos, ut in fundo libero vites

<--- Page Split --->

plantentur. Et hoc est quod sequitur : « Cum plantatur vinea. » Isa. xxv, 2 : Posuisti civitatem in tumultum, urbem fortem in ruinam, domum alienorum, ut non sit civitas. « Et detraham in vallem lapides ejus. » Civitates in montihus aedificatae erant, et ruentibus civitatibus, lapides murorum non in cacumine montium remanserunt, sed ad praecipitia vallium submissi sunt, ne de facili mons posset reaedificari. « Et fundamenta ejus revelabo. » Hieronymus : « Tanta erit « subversio urbis, ut non solum aedificia « corruant, sed etiam fundamenta usque « ad extremum lapidem effodiantur. » Isa. xiv, 22 : Perdam Babylonis nomen, et reliquias, et germen, et progeniem, dicit Dominus. Psal. cxxxvi, 7 : Dicunt : Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea.

lla: et idola penitus conterentur. Et post pauca, 7. 20 : In die illa projiciet homo idola argenti sui, et simulacra auri sui qua fecerat sibi.

Et subdit causam turpis lucri :

« Quia de mercedibus meretricis congregata sunt. » meretricem vocat terram decem tribuum, fornicationi idolorum se exponentem pro opibus quas idola conferre putabant. Isa. 1, 21 : Quomodo facta est meretrix civitas fidelis ? Ezech. xvi, 25 : Divisisti pedes tuos omni transeunti. « Et usque ad mercedem meretricis revertentur. » Hic meretricem vocat Niniven, ubi fuit sedes regis Assyriorum, quae etiam spe mercedis temporalis cum idolis fornicabatur. Et est sensus, quod divitiae quas congregaverant colentes idola, ad terras idolorum illorum cum ipsis hostes deducerent. Jerem.v,19 : Sicut servistis deo alieno in terra vestra, sic servietis alienis in terra non vestra.

« Et omnia sculptilia ejus, » Samariae scilicet, « concidentur. » Avaritia enim auri et metalli quod erat in idolis, cupidos fecit hostes ut conciderentur idola et dividerentur raptoribus. Eccli. xxvii, 3 : Conteretur cum delinquente delictum.

Et subdit de ignis combustione :

« Et omnes mercedes ejus comburentur igne. » Mercedes vocat opes, quas, ut putabant, idola conferebant pro mercede hominibus, ut colerentur ab eis : sicut dixerunt Cererem conferre fruges, Æsculparium herbas, Bacchum vinum, et cæteros hujusmodi. Osee, ii, 12 : Corrumpam vineam ejus, et ficum ejus, de quibus dixit : Mercedes hæ meæ sunt, quas dederunt mihi amatores mei. Hæc enim igne comburentur, vel æterno, vel temporali ab hostibus. Job, xv, 34 : Ignis devorabit tabernaculam eorum qui munera libenter accipiunt. I ad Corinth. ni,13 : Uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit. « Et omnia idola ejus ponam in perditionem, » hostibus scilicet omnia conflantibus. Isa. ii, 17 et 18 : Elevabitur Dominus solus in die

Hæc moraliter ad malos vel hæreticos referuntur, quorum divitiae quas custodiunt quotidie ruunt, sicut dicitur, Apoc. xvii, 2, de Babylone : Cecidit, cecidit Babylon. Et ipsi mali ut duri corde in præceps in vallem inferni detrahuntur. Mich. iii, 12 : Jerusalem quasi acervus lapidum erit. Isti lapides de Ecclesia abjiciuntur, ne alios scandalizent. Isa. lxii, 10 : Planum facite iter, eligite lapides. Eccli. xxi, 11 : Via peccantium complanata lapidibus, et in fine illorum inferi, et tenebræ, et pænæ. Et loco illorum plantatur vinea de viris sanctis et virtuosis, quia, sicut dicit Boetius, « prius exstirpanda sunt vitia ut inseran- « tur virtutes. » Jerem. ii, 21 : Ego plantavi te vineam electam, omne semen verum. Fundamenta malorum per confessionem revelanda sunt, assertiones hæreticorum, divitiae avarorum, deliciæ libidinosorum, et honores ambitiosorum. Job, xx, 15 : Divitias, quas devoravit, evomet, et de ventre illius extrahet eas Deus. Hæc est domus fundata super arenam, cujus ruina facta est

<--- Page Split --->

magna 4. Sculptilia figmenta cordis sunt ad venerationem idolorum conficta, quae in morte conterentur. Sap. xiii, 10 : Infellices sunt, et inter mortuos spes illorum est, qui appellaverunt deos opera manuum hominum, aurum et argentum. Mercedes horum igne comburentur vel charitatis in pœentientia, vel inferni in pena. Isa. i, 31 : Erit fortitudo vestra ut favilla stuppa, et opus vestrum quasi scintilla : et succendetur utrumque simul, et non erit qui exstinguat. Idola horum perduntur, quia vanitates eorum, quas pro diis dilexerant, pro nihilo reputabuntur. Jerem. x, 14 et 13 : Falsum est quod conflavit, et non est spiritus in eis. Vana sunt, et opus risu dignum : in tempore visitationis sua peribunt. Qua habent, de mercede meretricis sunt, quia nisi a Deo fornicati essent, talibus non inhaererent. Psal. lxxii, 27 : Perdidisti omnes qui fornicantur abs te. Haec ad prostibulum meretricis revertuntur, quia mortuis dominis, aliorum concupiscentiis ea qua relinquunt, exponuntur. Job, xviii, 13 : Habitent in tabernaculo illius socii ejus, qui non est, scilicet diaboli. Socii ejus sunt ambitiosi, et vani, et avari, qui in ruinis hominum habitant, ut ea qua relinquunt, possideant. Propter hoc praecipitur, Deut. xxiii, 18 : Non offeres mercedem prostibuli, nec pretium canis, in domo Domini Dei tui, quidquid illud est quod voveris.

« Super hoc plangam. » Exaggerat hic magnitudinem mali per planctum, et habet tres partes. Describit enim primo habitum plangentis : secundo, quid plangat, ibi, « Et transite vobis. » Tertio, qualiter, ibi, « In Geth. »

In prima quatuor sunt, scilicet quod planget, quod habitum plangentis assumet, et modum planctus exponit, et causam planctus subjungit.

« Super hoc, » hoc est, propter hoc malum « plangam. » Sancti enim plangunt miserias peccatorum : sicut David. Saul et Jonathan 2. Jerem. ix, 1 : Plurabo die ac nocte interfectos filiae populi mei. « Et ululabo, » quod canum vel luporum est, et magnitudinem planctus significat. Isa. lxv, 14 : Clamabitis pradolore cordis, et prae contritione spiritus ululabitis.

Et subdit de habitu plangentis :

« Vadam spoliatus, » vestibus scilicet, ut significem terram in proximo spoliandam opibus et rebus, « et nudus, » ut significem terram cito denudandam. Ezech. xii, 11 : Quomodo feci, sic fiet illis : in transmigrationem, et in caplivitatem ibunt. Et ibidem, y. 6 : Portentum dedi te domui Israel. Isa. xx, 3 et 4 : Sicut ambulavit servus meus Isaias nudus et discalceatus, trium amorum signum et portentum erit super Ægypttum et super Æthiopiam : sic minabit rex Assyriorum captivitatem Ægypti, et transmigrationem Æthiopiæ, juvenum et senum, nudam et discalceatam, discoopertis natibus ad ignominiam Ægypti.

Et subdit explanationem modi planctus per metaphoram:

« Faciam planctum velut draconum. » Draco hic intelligitur magnæ longitudinis et magnitudinis in corpore, qui (ut dicunt naturales) non veneno, sed fossura dentium interficit, de quo dicit Hieronymus, quod « dum vincitur ab « elephantæ, præ magnitudine doloris si- « bilum magnum, et stridorem emittit. » Et est sensus : Tantum plangam, quod præ magnitudine doloris, acumine vocis potius sibilum draconis et stridorem, quam humanam vocem videar emittere. Thren. i, 2 : Plorans ploravit in nocte, et lacrymæ ejus in maxillis ejus. « Et luctum quasi struthionum. » Struthio, ut dicitur Job, xxxix, 14 et 15, in pulvere ponit ova sua, et obliviscitur quod

<--- Page Split --->

pes hominis vel bestia conculcet ea . Et est sensus, quod sicut struthio derelicta ova perdit, ita ego plangam filios derelictos et perditos. Septuaginta sic : « Propter hoc planget atque lugebit, « ibit discalceata et nuda, faciet plan- « ctum quasi draconum, et luctum quasi « filiæ Sirenarum. » Isa. xii, 22 : Sirenes in delubris voluptatis.

Et subdit causam :

« Quia desperata est plaga ejus, » hoc est, quia desperatio et impenitentia non permittunt redire ad penentitiam. Jerem. x, 19 : Ve mihi super contritione mea, pessima plaga mea ! Jerem. xxx, 12 : Insanabilis fractura tua, pessima plaga tua. Et signum hujus subdit : « Quia venit, » per exemplum scilicet et imitationem, peccatum Samariæ « usque ad Judam, » hoc est, usque ad duas tribus. « Tetigit portam populi mei. » Ilic si per portam intelligantur sensus corporis, per quos velut per portam intratur ad interiora spiritus, notatur idololatriæ crimen tam fuisse commune et publicum, ut omnium sensui esset expositum et obvium. Unde et videtur ad litteram, quod idola juxta portas ponebant, quæ intrantes et exeuntes de civitate venerarentur. II ad Timoth. ii, 16 et 17 : Multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit. « Usque ad Jerusalem, » ita scilicet quod etiam in templo idola colerentur, sicut dicitur Ezech. viii, 6 et seq. Isa. lvii, 8 : Juxta me discooperuisti, et suscepisti adulterum. Hanc malitiam Prælatorum in Ecclesia videmus dilatatam etiam usque ad religionem, ut verum sit quod dicitur, Isa. i, 6 : A planta pedis usque ad verticem non est in eo sanitas.

Et subdit de habitu timentis, qui præ timore mutire non audebat :

« In Geth nolite annuntiare. » Geth metropolis est Philisthinorum, unde fuit Goliath Gethæus, quem David interfecit 2. Et est sensus : Philisthæi nesciant malum nostrum, ne lætentur : derisio enim inimici pœna sustinentis est. II Reg. 1, 20 : Nolite annuntiare in Geth, neque annuntietis in compitis Ascalonis : ne forte lætentur filiæ Philistim, ne exsultent filiæ incircumcisorum. Plagæ enim occultandæ sunt, ne per exemplum ad alios deriventur. « Lacrymis ne ploretis, » aperte scilicet, ne hostes lacrymis ad deteriora provocentur. Psal. xxxviii, 2 et 3 : Cum consisteret peccator adversum me, obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis. Isa. xxix, 4 : Humiliaberis, de terra loqueris, et de humo audietur eloquium tuum : et erit quasi pythonis de terra vox tua, et de humo eloquium tuum mussitabit. Et est hoc argumentum, quod peccata Prælatorum, vel Cleri, nec nuntianda nec plangenda sunt in publico, ne alii scandalizentur. « In domo pulveris, » hoc est, ruinosa et in pulverem redacta, in quibus potius antra quædam quam domus remanent, « pulvere vos conspergite, » hoc est, cinere ruinarum. Et est sensus : In plateis et in publico, conspersione pulveris signa tristitiae non ostendite propter causas supradictas, sed in occulto. Isa. ii, 19 : Introibunt in speluncas petrarum, et in voragines terræ, a facie formidinis Domini, et a gloria majestatis ejus, cum surrexerit percutere terram. Moraliter autem in domo pulveris, hoc est, hujus terrenæ habitationis, se pulvere conspergit, qui se semper pulverem fore meditatur. Job, vii, 21 : Ecce, nunc in pulvere dormiam. Genes. iii, 19 : Pulvis es, et in pulverem reverteris.

1 Job, xxxix, 14 et 15 : Quando struthio derelinquit ova sua in terra, tu forsitan in pulvere calefacies ea ? Obliviscitur quod pes conculcet ea,

aut bestia agri conterat. 2 Cf. I Reg. xvii, 50.

<--- Page Split --->

Et subdit quid plangat :

« Et transite vobis, » hoc est, tali habitu timoris et tristitiae transite vobis, hoc est ad utilitatem vitæ, in captivitatem, quia melius est ut saltem captivi vivatis, quam ab hostibus interficiamini. Judith, nu, 2 : Melius est ut viventes serviamus Nabuchodonosor, regi, magno, et subditi simus tibi, quam morientes cum interitu nostro ipsi servitutis nostræ damna patiamur. « Habitatio Saphir, » quod pulchra interpretatur. Samaria enim quondam in pulcherrimo fuit loco habitationis. « Confusa ignominia, » supple, nunc. I Machab. 1, 42 : Secundum gloriam ejus multiplicata est ignominia ejus. Osee, iv, 7 : Gloriam eorum in ignominiam commutabo. Hoc de transitu poenitentis planum est exponere.

Et ne causari possent, quod duæ tribus sic non transeunt in captivitatem, subdit :

« Non est egressa quæ habitabat Saanan, » quod interpretatur in exitu : et secundum Hieronymum intelligitur de Samaria, quæ jam in foribus captivitatis habitabat, et propria voluntate transire noluit. Posset tamen dici, quod intelligitur de duabus tribubus, hoc est, de Judæa, quæ propter simile peccatum etiam in exitu habitabat, licet tunc cum decem tribubus non egrederetur. Jerem. xv, 1 et 2 : Ejice illos a facie mea, et egrediantur. Quod si dixerint ad te : Quo egrediemur ? dices ad eos : Hæc dicit Dominus : Qui ad mortem, ad mortem : et qui ad gladium, ad gladium : et qui ad famem, ad famem : et qui ad captivitatem, ad captivitatem. « Planctum domus Asel, » quod interpretatur vicinæ vel ex latere : et est domus Asel genitivi casus, et singularis numeri, « accipiet ex vobis, » ut sicut fuistis primi in culpa, quæ ex vobis transiit in Judam, ita sitis priores in pœna. Unde planctus domus vicinæ planctus est decem tribuum, quæ vicinæ per generationem unius patris, et per vi-

cinitatem loci sunt ad duas tribus, et similem causam planctus ab eis et post com acceperunt. Et hoc est quod sequitur : « Quæ stetit sibimet, » hoc est, cum vos per idololatriam caderetis 2, illa in cultu et præsidio Dei stetit ad utilitatem suijpsius. Deuter. iv,4 : Vos qui adhæretis Dumino Deo vestro, vivitis universi. Jerem. xvii, 13 : Recedentes a te in terra scribentur.

Et bene dico, quod accipiet planctum ex vobis,

« Quia, » supple, licet antiquitus staret ut fortis, tamen modo per peccatum « infirmata est in bonum, » hoc est, ad bonum faciendum. I Reg. n, 5 : Qua multos habebat filios, infirmata est. Quod signatum est, II Paralip. xvi, 12, ubi dicitur, quod Asa multa fortia et bona fecit in juventute, in senectute autem doluit pedes, et nec tunc quæsivit Dominum. Ad Galat. nn, 3 : Sic stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemiui. « Quæ habitat in Maroth, » quod interpretatur amaritudo, et intelligit de Juda quæ in angustia futuræ captivitatis jam tunc habitabat. Thren. iii, 15 : Replevit me amaritudinibus, inebriavit me absinthio. Et bene dico, quod planctum accipiet ex vobis : « Quia, » supple, per ordinationem Dei, « descendit » ad vos « malum » captivitatis, « a Domino » omnia disponente, « in portam Jerusalem, » hoc est, ita ut etiam portæ Jerusalem obsideantur ab hostibus. Amos, iii, 6 : Si erit malum in civitate, quod Dominus non fecerit. Isa. xxxi, 2 : Ipse sapiens adduxit malum, et verba sua non abstulit.

Quod autem sit illud malum explanat, subdens :

« Tumultus quadrigæ stuporis, » hoc est, sonitus quadrigarum exercitus Ba-

<--- Page Split --->

hylonis stuporem inducens. Isa. v, 28 et 29 : Rotæ ejus quasi impetus tempestatis. Rugitus ejus ut leonis. Quadrigæ autem fuerunt ad arma et victualia portanda exercitui, « Habitati Lachis. » Ibi enim fuit Sennacherib antequam veniret Jerusalem, sicut dicitur, Isa. xxxvii, 8 : Reversus est Rapsaes, et invenit regem Assyriorum præliantem adversus Lobnam. Audierat enim quod profectus esset de Lachis. Quare autem præcipue Lachis timuerint, subdit : « Principium peccati est filiæ Sion, » ipsa scilicet Lachis. Qualiter autem hoc sit, subdit : « Quia in te, » o Lachis, « inventa sunt scelera Israel, » hoc est, decem tribuum. Hieronymus : « Quia ab Israel venit ido- « lolatria ad Lachim, et a Lachis in Ju- « dam. » Isa. ii, 5 : Irruet populus, vir ad virum, et unusquisque ad proximum suum. II ad Timothy. ii, 13 : Mali homines, et seductores proficient in pejus, errantes, et in errorem mittentes.

Et quia sic deceptoribus consenserunt, ideo subdit :

« Adhuc hæredem adducam tibi, » hostem scilicet qui tuam hæreditatem suam fecit, « quæ habitas in Maresa, » quæ civitas est Samariæ, et hæreditas interpretatur, eo quod illa primo consensit in idololatriam. Thren. v, 2 : Hæreditas nostra versa est ad alienos : domus nostræ ad extraneos. Luceæ, xii, 20 : Stulte, hac nocte amiam tuam repetunt a te : quæ autem parasti, cujus erunt ? Eccle. v, 12 et 13 : Est et alia infirmitas pessima, quam vidi sub sole : divitiæ conservatæ in malum domini sui. Pereunt enim in afflictione pessima. « Usque ad Odollam veniet : » quæ civitas est decem tribuum, et sæculum interpretatur, ut dicit Hieronymus, eo quod ibi gloria sæculi in summo fuit. Et hoc est quod sequitur : « Gloria Israel. » Hieronymus : « Quia gloriosa est in urbibus « Israel. » Et nota quod falsa est littera, quæ dicit « usque ad Oollam, » quæ tabernaculum interpretatur. Apoc. xviii, 7 : Quantum glorificavit se, et in deliciis fuit, tantum date illi tormentum et luctum.

Et subdit, quod propter hoc punientur auctores culparum :

« Propterea dabit, » hoc est, dari disponet Dominus per Assyrios, « emissarios, » hoc est, latrunculos et vastatores, « super hæreditatem Geth, » hoc est, territoria posessa a civitate Geth, quæ metropolis est Philisthinorum. Ex illa enim urbe propagata dicitur esse idololatria in Israel. Et hoc est quod sequitur : « Domus mendacii, » hoc est, super domos mendacii sive idoli, quod mentitur divinitatem. Joan. viii, 44 : Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax est et pater ejus. « In deceptionem regibus Israel. » Ex Allophylis enim reges Israel decepti, idololatriam induxerunt. Ad Galat. ii, 1 : O insensati Galatæ ! quis vos fascinavit non obedire veritati ? III Reg. xxii, 21 et 22, dixit spiritus mendax : Ego decipiam eum, scilicet Achab,... et ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus.

Et subdit qualiter plangendum sit : « Decalvare, » evulsis scilicet pilis, ut significes quosdam de populo penitus evellendos a capite, « et tondere, » ut significes aliquos spolio esse decurtandos. Ezech. v, 1 : Et tu, fili hominis, sume tibi gladium acutum, randetem pilos : et assumes eum, et duces per caput tuum, et per barban tuam. « Super filios deliciarum tuarum. » Filii deliciarum sunt nutriti in deliciis, et ad ultimam infelicitatem et miseriam devenerunt. Thren. iv, 5 : Qui vescebantur voluptuose, interierunt in viis : qui nutriebantur in croceis, amplexati sunt stercora. « Dilata calvitium tuum sicut aquila, » quæ mutando se, pennam post pennam abjicit, donec tota deplumetur. « Quoniam captivi ducti sunt ex te, » supple, filii tui le-

<--- Page Split --->

viter sicut pennae cadentes. Baruch, iv, 12 : Nemo gaudeat super me viduam, et desolatam : a multis derelicta sum propter peccata filiorum meorum. Isa. li,

20 : Filii tui projecti sunt, dormierunt in capite omnium viarum sicut orpi illaqueatus pleni indignatione Domini, increpatione Dei tui.

CAPUT II.

Propheta populi sui multiplicem injustitiam, aliaque peccata recensens, praedicit vindictam et captivitatem ipsi imminere : et ob id lugens, reliquiarum futu ram congregationem denuntiat.

cum eo qu recte graditur?

<--- Page Split --->

IN CAPUT II MICHAEÆ

ENARRATIO.

« Væ qui cogitatis inutile! » In parte ista comminatur malum in comparatione ad studium Ninive contra proximum. Et habet duas partes, mali scilicet exaggerationem, et Prophetae compassionem, ibi, y. 11 : Utinam non essem vir! »

Prima in tres. Primo enim malum exaggerat : secundo quaestioni populi respondet, ibi, y. 4 : « Quomodo recedet ame? » Tertio, exaggerato malo, poenam comminatur, ibi, y. 8 : « Desuper tunica. »

In 'prima tria sunt, scilicet culpæ exaggeratio : poenæ interminatio, ibi, « Idcirco hæc dicit Dominus. » Et magnitudinis poenæ descriptio, ibi, « In die illa sumetur super vos parabola. »

In prima tria sunt, scilicet peccati maledictio, ad peccatum perpetrandum studiosa cogitatio, et omnium peccatorum in avaritia radicatio.

« Væ qui cogitatis inutile! » Inutile vocat nocivum, hoc est, peccatum. Ad Roman. vi, 21 : Quem ergo fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? Nam finis illorum mors est. Psal. iv, 3 : Ut quid diligitis vanitatem, et quæritis mendacium? Isa. i, 16 : Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. « Et operamini malum, » quod ante scilicet cogitatis, « in cubilibus vestris. » Notat peccata libidinis, quæ mente primo tractantur, et postea in stupris et adulteriis committuntur. Unde Hieronymus : « Cubilia ad quiescendum « data, stupris polluistis. » Genes. xlix,4 : Ascendisti cubile patris tui, et maculasti stratum ejus. Apoc. n, 20 : Permittis mulierem Jezabel, quæ se dicit propheten, docere, et seducere servos meos, fornicari, et manducare de idolothytis.

Amos, vi, 4 : Lascivitis in stratis vestris. Hoc est cubile meretricis. Prov. vii, 17 et 18 : Aspersi cubile meum myrrha, et aloe, et cinnamomo, quæ scilicet libidinem incitant: Veni, inebriemur uberibus, et fruamur cupitis amplexibus, donec illucescat dies.

Et subdit de studio perficiendi :

« In luce matutina faciunt illud, » hoc est, in publico et mane. Job, xxxiv, 14 : Mane primo consurgit homicida, interficit egenum et pauperem. In luce faciunt qui ad scandalum plurimorum peccant. Isaie, iii, 9 : Peccatum suum quasi Sodoma prædicaverunt, nec absconderunt. Jerem. iii, 3 : Frons mulieris meretricis facta est tibi, noluesti erubescere. « Quoniam contra Deum est manus eorum, » hoc est, tota potestas qua possunt malignari. Job, xv, 26 : Cucurrit adversus Deum erecto collo, et pingui cervice armatus est.

Et subdit de peccatorum in avaritia radicatioue :

« Et concupierunt agros » supple, alienos. II ad Timoth. vi, 10 : Radix omnium malorum est cupiditas. Contra Radix omminimum malumen est cupiditas. rorum est

Radix omminimum malumen est cupiditas.

<--- Page Split --->

LII, 4 : Assur absque ulla causa calumniatus est eum. « Et domum ejus, » hoc est, familiam ejus : ut non tantum subjicerent patremfamilias, sed etiam filios et filias ejus acciperent in servos et ancillas. IV Regum, iv, 1 : Ecce venit creditor ut tollat duos filios meos ad serviendum sibi. « Virum, » supple, calumniabantur, « et hæreditatem ejus, » quæ scilicet extra domum ad sustentationem filiorum pertinebat. III Regum, xxi, 3 : Propitius sit mihi Deus, ne dem hæreditatem patrum meorum tibi. Thren. v, 2 : Hæreditas nostra versa est ad alienos, domus nostræ ad extraneos.

Et subdit pœnam, et magnitudinem pœnae exaggerat per parabolam et modum vastationis :

« Idcirco hæc dicit Dominus : Ecce ego cogito, » disponendo scilicet, et adducendo. Isa. xxxi, 2 : Ipse sapiens adduxit malum, et verba sua non abstulit. « Super familiam istam, » supple, pessimam, « malum » pœnae. Deut. xxxii, 20 : Generatio perversa est, et infideles filii. Isa. xxxi, 2 : Consurget contra domum pessimorum. « Unde non auferetis colla vestra, » hoc est, auferre non possitis. Hoc maxime videtur intelligi de captivitate Romana. Eccli. xxiv, 11 : Excellentium et humilium colla propria virtute calcavi. Eccli. xl, 1 : Occupatio magna creata est omnibus hominibus, et jugum grave super filios Adam. Et ex sermone isto videtur quod liberandi non sint, sed condemnati ad perpetuum servitutem. Osee, xi, 7 : Jugum imponetur eis simul, quod non auferetur. Et ibidem, y.4 : Ero eis quasi exaltans jugum super maxillas eorum. « Et non ambulabitis superbi, » pœna scilicet captivitatis, vel pœnitentiae vos humiliante. Isa, n, 17 : Incurvabitur sublimitas hominum, et humiliabitur altitudo virorum, et elevabitur Dominus solus in die illa.

« Quoniam tempus pessimum est, » propter scilicet pœnae magnitudinem. Matth. xxiv, 21 : Erit enim tunc tribulatio mugna, qualis non fuit ab initio mundi usquc modo. Daniel. xii, 1 : Veniet tempus quale non fuit ab eo ex quo gentes esse cœperunt usque ad tempus illud.

Et exaggerat per parabolam, subdens : « In die illa sumetur super vos parabola, » ut scilicet ex pœna vestra aliis fiat parabola correctionis. Psal. lxxvii, 12 : Factus sum illis in parabolam. Sic Isaias parabolam sumpsit super regem Babylonis 4 . Sic Ezechiel contra regem Tyri 5 . « Et cantabitur canticum, » supple, miseria vestræ, « cum suavitate dicentium, » qui scilicet lætabuntur in pœnis nostris. Thren. 1, 21 : Omnes inimici mei audierunt malum meum : lætati sunt, quoniam tu fecisti. Job, xxx, 9 : Nunc in eorum canticum versus sum, et factus sum eis in proverbium. Psal. lxxviii, 4 : Facti sumus opprobrium vicinis nostris, subsamatio et illusio his qui in circuitu nostro sunt.

Et subdit de modo vastationis in se et in signo. Et est sermo prophetae recognescentis pœnam judicis.

« Depopulatione vastati sumus. » Tyrannus enim rapiens, aliquid relinquit, depopulatio populi nihil. Jerem. iv, 29 et 30 : Universæ urbes derelictæ sunt, et non habitat in eis homo. Tu autem, vastata, quid facies ? Et hujus ponit signum : « Pars populi mei commutata est. » Hieronymus, hoc est, « templum « meum quod in vobis et non in aliis « gentibus habebam, mutabitur in rui- « nam. » Posset tunc dici, quod intransitiva constructio est, inter obliquum et rectum, et est sensus : Pars quod est populus meus, commutata est et cultu, et moribus, et dominatu, quia ad alienos dominos transivit. Thren, v, 8 :

<--- Page Split --->

Nervi dominati sunt nostri : non fut qui redimeret de manu eorum. Joan. vim, 34 : Qui facit peccatum, servus est peccati.

« Quomodo recedet a me. » Removet hic falsas rationes et consolationes populi, et sunt duæ : una quod transitorium sit flagellum : secunda quod tanta sit misericordia Dei, quod malum non immittet. Prima tacita est, et est ac si dicat : Vos dicitis quod transitoria est tribulatio, et quod recedet tribulator ; ego vero per affectum connumerans me populo, respondeo : « Quomodo recedet a me ? » hoc est, a sorte mea, Assyrius scilicet vel Romanus, vel diabolus, « cum revertatur » iterata tyrannide, « qui regiones nostras dividat, » hoc est, suis satellitibus sorte distribuat. Simile, Isa. xxviii, 15 : Dixistis enim : Percussimus fœdus cum morte, et cum inferno fecimus pactum. Flagellum inundans cum transierit, non veniet super nos. Et post pauca respondet, 3. 18 : Delebitur fœdus vestrum cum morte, et peccatum vestrum cum inferno non stabit : flagellum inundans cum transierit, eritis ei in conculcationem. Isa. 1, 7 : Regionem vestram coram vobis alieni devorant, et desolabitur sicut in vastitate hostili.

consolatio, ubi sibi impunitatem ex misericordia Dei promittebant.

« Ne loquamini loquentes. » Isa. iii, 12 : Popule meus, qui te beatum dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant. « Non stillabit super istos, » supple, ira Dei, per temporalem pœnam : quia sicut stilla post stillam, ita pœna post pœnam ordinate inducitur. Job, xxix, 22 : Super illos stillabat eloquium meum.

Et quod dixit, exponit subdens : « Non comprehendet confusio, » per pœnam scilicet : hoc est enim contra hoc quod dicitur, Matth. xxi, 41 : Malos male perdet.

« Dicit domus Jacob, » impunitatem scilicet in peccatis sibi promittens, quod est lactare peccatores. Proverb. 1, 10 : Fili mi, si te lactaverint peccatores, ne sunt acquisicas eis.

« Numquid abbreviatus est spiritus Domini ? » Ratio est populi ad confirmandam falsam consolationem, et est sensus : Numquid spiritus Domini omnibus largus in bonitate, brevis et restrictus erit nobis ? Quasi dicat : Non : et ideo salvabit nos. Fundatur super illud Isa. lix, 1 : Ecce non est abbreviata manus Domini ut salvare nequeat, neque aggravata est auris ejus ut non exaudiat. Et addunt aliam rationem : « Aut tales sunt cogitationes ejus ? » quales scilicet hominum, ut antiquam retineat iram. Isa. lv, 9 : Sicut exaltantur caeli a terra, sic exaltatae sunt viae meae a viis vestris, et cogitationes meae a cogitationibus vestris.

Et subdit responsionem Domini contra præsumptionem eorum :

« Nonne verba mea, » per Prophetas scilicet dicta, « bona sunt, » hoc est consolatoria, et multa bona promittentia,

« Propter hoc » scilicet quia talem falsam consolationem tibi promittis, « non erit tibi mittens funiculum sortis, » in restituenda tibi hæreditate, « in cætu Domini, » hoc est, in cætu revertentium de captivitate. Hoc significatum est, II Esdræ, xiii, 3, ubi qui non invenerunt genealogiam scripturæ suæ, separati sunt ab hæreditate Domini 1.

« Ne loquamini loquentes. » Secunda

geman ab Israel.

<--- Page Split --->

« cum eo, » bono scilicet viro « qui recte graditur ? » Hieronymus : « Bonus « quidem sum, sed non malis, sed eis « qui recte gradiuntur. » Zach. 1, 13 : Respondit Dominus Angelo, qui loquebatur in me verba bona, verba consolatoria. Psal. lxxii, 1 : Quam bonus Israel Deus, his qui recto sunt corde !

muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo.

Nec hoc solum, sed « Mulieres populi mei ejecistis, » vel in captivitatem mittendo propter peccatum, vel a viris suis separando per calumniam. Et hoc est quod sequitur : « De domo deliciarum suarum, » hoc est, in quibus quondam delicate vivebant cum maritis et pueris. Malach. ii, 11 et 12 : Contaminavit Judas sanctificationem Domini, quam dilexit, hoc est, matrimonium, et habuit filiam dei alieni. Disperdet Dominus virum, qui fecerit hoc, magistrum et discipulum de tabernaculis Jacob. Haec est lingua tertia advocatorum, de qua dicitur, Eccli. xxviii, 19 : Lingua tertia mulieres viratas ejecit, et privavit illas laboribus suis. Prima enim lingua expositio veritatis est in conquerente. Secunda lingua responsio veritatis est in judice. Tertia lingua justitiae perversio est in cavillatore. « A parvulis earum, » quos scilicet nutriendos ad laudem meam susceperunt, « tulistis, » hoc est, abstulistis, « laudem meam, » hoc est, materiam laudis mea, « in perpetuum. » Ejecti enim et spoliati beneficii s, Deum jam non laudant, sed potius murmurant et blasphemant. Isa. li, 5 : Jugiter tota die nomen meum blasphematur, scilicet per vos inter Gentes 1. Econtra autem de bonis dicitur in Psal. vn, 3 : Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem. Hieronymus : « Per matronas, urbes Judae me- « taphorice captae intelliguntur. »

« Et e contrario, » contra me scilicet sæviendo, « populus meus » supple, quondam, « in adversarium consurrexit, » contra me scilicet. Propter quod, Jerem. iii, 6 et seq., dicitur : Aversatrix Israel.., prævaricatrix soror ejus, Juda, quia adversatur Deo suo. Jerem. xii, 8 : Facta est mihi hæreditas mea quasi leo in silva : dedit contra me vocem.

In quo autem adversetur, subdit, pecccata improperando :

« Desuper tunica pallium sustulistis. » Tunica a tegendo dicta operimentum nuditatis est : pallium vero exterius vestimentum, quod tollebant solum tegimen nuditatis propter confusionem relinquentes. Job, xxiv, 7 : Nudos dimittunt homines indumenta tollentes, quibus non est operimentum in frigore. Cant. v, 7 : Tulerunt pallium meum mihi custodes murorum. Quod etiam Praelatis convenit per calumniam populum spoliantibus.

Et subdit :

« Et eos, qui transibant simpliciter, » hoc est, sine dolo et fraude negotia sua agentes, « convertistis in bellum, » per advocatos scilicet, et cavillationes. Psal. lxvii, 31 : Dissipa gentes, quæ bella volunt. Advocati enim sunt qui omne rectum pervertunt. Amos, v, 7 : Convertitis in absinthium judicium, et justitiam, Domini scilicet, in terra relinquitis. Isa. v, 23 : Justificatis impium pro

Ex omnibus his infert comminationem, subdens :

« Surgite, » supple, ergo, « et ite, » in captivitatem, « quia non habetis

<--- Page Split --->

hic, » in domibus et in terra vestra, « requiem. » Jerem. xvi, 13 : Servietis ibi diis alienis die ac nocte, qui non dabunt vobis requiem. Thren. v, 5 : Cervicibus nostris minabamur, lassis non dabatur requies.

Quare autem non sint hic habituri requiem, subdit, supple, quia, « Propter immunditiam ejus, » populi, scilicet in peccatis et idololatriis, « corrumpetur, » supple, terra, fectore scilicet cadaverum, « putredine pessima, » per gladium scilicet regis Babylonis, vel extrema condemnationis. Amos, iv, 10 : Percussi in gladio juvenes vestros usque ad captivitatem equorum vestrorum : et ascendere feci putredinem castrorum vestrorum in nares vestras. Isaïe, xxxiv, 7 et 8 : Inebriabitur terra eorum sanguine, et humus eorum adipe pinguium, quia dies ultionis Domini, supple, est. Septuaginta sic : « Duces populi mei « projicientur de domibus deliciarum « suarum, propter malas adinventiones « suas ejecti sunt. » Hieronymus : « Ec- « clesie principes qui deliciis affluunt, et « inter epulas atque lascivias pudicitiam « se servare credunt, propheticus sermo « describit, quod ejiciendi sint de spa- « tiosis domibus, lautisque conviviis et « multo labore epulis conquisitis, et eji- « ciendi propter malas cogitationes et « opera sua. Et si vis scire quo ejicien- « di sint, Evangelium lege, Matth. xxv, « 30 : Intenebras scilicet exteriores : illic « erit fletus et stridor dentium. An non « confusionis et ignominiae est, Jesum cru- « cifixum magistrum pauperum atque esu- « rientem fartis praedicare corporibus, et « jejuniorum doctrinam rubentes buccas, « tumentiaque ora proferre ? »

stans veritatis vigore. I ad Timoth. ii, 14 : Adam non est seductus, mulier autem seducta in praevaricatione fuit. « Habens spiritum. » Hieronymus : « Ubi- « cumque in Veteri vel Novo Testamento, « spiritus sine additamento ponitur, in bo- « nam partem accipitur.»'« Et mendacium potius loquerer, » hoc est, utinam spiritu meo, qui falli potest, hoc dicerem, et non a Spiritu veritatis! Et sic excluditur objectio quorumdam, dicentium non debere sanctum virum optare se Spiritum Dei non habere. Cum verbis enim ad animam pertinentibus non valet hujusmodi processus, volo hoc, ergo non volo contrarium ejus quod cum ipso stare non potest. Unde voluit et Spiritum Dei habere, et tamen hoc quod dixit, a Spiritu Dei non dicere. Simile, Apostolus ad Roman. ix, 3 : Optabam ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis. Jerem. xxvii, 2 et 6, cum Hananias pseudopropheta diceret : Contrivi jugum regis Babylonis, et quod referenda essent vasa Domini in Jerusalem, ait Jeremias ad Hananiam : Amen, sic faciat Dominus : suscitet Dominus verba tua, quae prophetasti, ut referantur vasa in domum Domini.

Et subdit de praedicatione veritatis : • Stillabo tibi in vinum. » Ac si dicat, infra, Mich. ii, 8 : Ego repletus sum fortitudine spiritus Domini, qui est spiritus veritatis, stillabo, hoc est, ordinate prophetabo, in vinum, compunctionis scilicet et amaritudinis (Psal. lix, 5 : Potasti nos vino compunctionis, et Psal. lxxix, 6 : Potum dabis nobis in lacrymis) « et in ebrietatem. » Hieronymus : « Quia Propheta sum et Spiritu « Dei loquor, et a divinitate missus prae- « dico veritatem, propterea stillabo tibi « sermonem meum in meracum, vinum « quod te inebriet et corruere faciat. » Jerem. xxv, 27 : Bibite, et inebriamini, et vomite : et cadite, neque surgatis a facie gladii, quem ego mittam inter vos. « Et erit super quem stillatur, » supple, sive velit sive nolit, « populus iste. »

<--- Page Split --->

II ad Corinth. xm, 8 : Non possumus aliquid adversus veritatem, sed pro veritate.

12 Et subdit de promissione consolationis.

« Congregatione congregabo, Jacob. » Vocativi casus est : « totum in te. » Hoc est : O Jacob, totum te qui verus luctator es virtutis, totum te congregabo congregatione. Congregatione congregatur, in quo est aliqua forma congregationis, sicut est forma charitatis vel spiritus, et ordo ecclesiasticus vel virtutis : in unum autem congregatur, qui non dispari cultu, sed uni Deo conjungitur. Psal. cv, 47 : Congrega nos de nationibus, ut confiteamur nomini sancto tuo. Ezech. xxxix, 23 : Congregabo eos de terris inimicorum suorum. Et post pauca, y. 29 : Et scient quia ego Dominus Deus eorum, eo quod transtulerim eos in nationes, et congregaverim eos super terram suam, et non reliquerim quemquam ex eis ibi.

Et hoc est quod sequitur :

« In unum conducam reliquias Israel, » in cor unum scilicet et animam unam. Act. iv, 32 : Multitudinis credentium erat cor unum, et anima una. Isa. lxvi, 20 : Adducent omnes fratres vestros de cunctis gentibus donum Domino. « Pariter ponam illum quasi gregem in ovili, » hoc est, sub unius pastoris custodia in Ecclesia. Joan. x, 16 : Alias oves habeo, quae non sunt ex hoc ovili : et illas oportet me adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile, et unus pastor. « Quasi pecus in medio caularum, » supple, ponam eum. Glossa inducit hoc Psal. xxii, 2 : In loco pascue, ibi me collocavit. Caula ovium est, in qua pabula reponuntur. Genes. xxiv, 25 : Palearum quoque et fieni plurimum

est apud nos, et locus spatiosus ad manendum. Ezech. xxxiv, 14 : In pascuis uberrimis pascam eas, et in montibus excelsis Israel erunt pascua earum : ibi requiescent in herbis virentibus, et in pascuis pinguibus pascentur. « Tumultuabuntur a multitudine hominum. » Hieronymus : « Tumultus est clamor ni- « mia multitudinis pari aspiratione emis- « sus. » Isaie, lx, 5 : Tunc videbis, et afflues, et mirabitur et dilatabitur cor tuum, quando conversa fuerit ad te multitudo maris, fortitudo gentium venerit tibi.

« Ascendet enim, » pastor scilicet et dux, per verbum scilicet et exemplum, « pandens iter ante eos, » hoc est, planum iter faciens et patulum. Joan. x, 4 : Cum proprias oves emiserit, ante eas vadit : et oves illum sequuntur. « Divident, et transibunt portam, » hoc est, divident greges, scilicet hircos ab ovibus, et malos a bonis, et transibunt portam sacramentorum et virtutum, quae inducit in Ecclesiam. Ezech. xxxiv, 17 : Ecce ego judico inter pecus et pecus, arietum et hicrorum. Matth. xxv, 32 : Separabit eos ab invicem, sicut pastor segregat oves ab hadis. « Et ingredientur per eam, » portam Ecclesiae, pastorem scilicet, qui est ostium et ostiarius. Joan. x, 9 : Ego sum ostium. Per me si quis introierit, salvabitur : et ingredietur, et egredietur, et pascua inveniet. « Et transibit rex, » hoc est, Praelatus « eorum coram eis, » in verbo scilicet et exemplo. I Petr. v, 3 : Forma facti gregis ex animo. « Et Dominus in capite eorum, » supple, transibit, tamquam omnium princeps. I ad Corinth. xi, 3 : Caput Christi, Deus. I Petr. ii, 25 : Conversi estis nunc ad Pastorem, et Episcopum animarum vestrarum.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

Propter peccata principum, judicum, pseudopropheta rum ac sacerdotum populi Israel, comminatur Dominus gravem ultionem, et Jerosolyma deletionem.

per prophetas, et obtenebrabitur super eos dies.

4 Ezech. xm, 27; Sophon. iii, 3.

• Jerem. xxvi, 18.

<--- Page Split --->

IN CAPUT III MICHAEE

ENARRATIO.

« Et dixi. » In hoc capitulo exaggérat poenam sub differentia peccantium. Et dividitur in tria, in peccata scilicet tyrannorum, pseudoprophetarum, ibi, y. 5 : « Hæc dicit Dominus super Prophetas, » et Prælatorum, ibi, y. 9 : « Audite hoc, principes domus Jacob. »

Prima in duas: primo improperat peccata, secundo interminatur poenam, ibi, « Tunc clamabunt. »

dicium ? » Quasi diceret: Non est. Quia quamvis ex officio scient, tamen pravitas mentis scire cum affectu non permittit. Hieronymus : « Non estis digni scire « judicium Dei, quod est abyssus multa, « nec prava mens vestra penetrat pro- « fundam ejus justitiam. » Simile, Jerem. xm, 23: Si mutare potest Æthiopis pellem suam, aut pardus varietates suas : et vos poteritis benefacere, cum didiceritis malum. I Regum, u, 12 et 13: Filii Heli, filii Belial, nescientes Dominum, neque officium sacerdotum ad populum. Sap. i, 4: In malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore subdito peccatis.

In prima attentos reddit, et explanat circa quid attendant.

Et subdit quod obstat contrarius habitus et affectus :

« Et dixi : » auctoritate scilicet Domini. Ezech. ii, 7 : Loqueris verba mea ad eos, si forte audiant, et quiescant. « Audite,principes Jacob, » duodecim scilicet tribuum. Et nominat Jacob, ut pudeat eos tantum patrem non imitari. Moraliter autem, per Jacob qui luctator interpretatur, sæculares significantur, in lucta mundi viventes ; et principes Jacob, principes tribuum et familiarum dicuntur. « Et duces domus Israel, » hoc est, sacerdotes et reges et præfecti, qui non tantum super familias, sed super totum populum vel magnam partem constituti sunt. Psal. lxvii, 28 : Principes Juda, duces eorum : principes Zabulon, principes Nephthali. Sap. vi, 2 : Audite, reges, et intelligite : discite, judices finium terræ. Psal. ii, 10 : Et nunc, reges intelligite : erudimini, qui judicatis terram.

Et subdit quid audiant, scilicet quod impedimentum boni et impedimentum veritatis est apud eos, eo quod informati sunt contrario boni et contrario veri. Et hoc primo dicit in universali, secundo demonstrat in particulari.

« Numquid non vestrum est scire ju-

« Qui odio habetis bonum, » neutraliter vel masculine. Si neutraliter bonum in actibus et effectibus odio habuerunt, sed non bonum unde omne bonum, quia hoc (ut dicit Dionysus) nemo odisse potest. Si masculine, tunc bonos et sanctos odio habuerunt. Amos, v, 10 : Odio habuerunt corripi entem in porta, et loquentem perfecte abominati sunt. Psal. xlix, 17 : Tu vero odisti disciplinam, et pro jecisti sermones meo restrorsum. « Et diligitis malum, » neutraliter vel masculine. Psal. xlix, 18 : Si videbas furem, currebas cum eo, et cum adulteris portionem tuam ponebas. Isa. lix, 6 et 7 : Opera eorum opera inutilia, et opus iniquitatis in manibus eorum. Pedes eorum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem innocentem.

Et descendit ad specialia :

« Qui violenter tollitis pelles eorum desuper eis. » Per pelles exteriora bona signi ficantur, quae in tegumentum et defensionem mortalitatis data sunt. Ideo sub metaphora leonis vel latronis crudelitas principum Israel describitur, qui subditis tamquam pecoribus utuntur, excoriantes oppressionibus angariarum et perangariarum rapiniis. Animal enim

<--- Page Split --->

cui tota pellis aufertur, moritur. Isa. iii, 12: Populum meum exactores sui spoliaverunt, et mulieres dominatae sunt eis. « Et carnem eorum desuper ossibus eorum, » supple, violenter tollitis. Per carnes significantur mollia et delicata ad fomentum teneritudinis humanae concessa, tam in vestitu quam in lectulo et esculento et poculento. Job, x, 11: Pelle et carnibus vestisti me: ossibus et nervis compegisti me. De talibus mollibus dicitur, Ezech. xvi, 13: Similam, et mel, et oleum comedisti, et decora facta es vehementer nimis. Haec mollia vestiunt ossa ne arescant;

10: Cujus ego grandem faciam pyram. Congere ossa, quae igne succendam : consumentur carnes, et coquetur universa compositio. Jerem. i, 13: Ollam succensam ego video.

Et subdit pœnam :

« Tunc, » in tribulatione scilicet futura, « clamabunt ad Dominum. » Isa. lxv, 14: Vos clamabitis præ dolore cordis, et præ contritione spiritus ululabitis. « Et non exaudiet eos. » Glossa : « Judicium fiet illi, sine misericordia « qui non fecit misericordiam ». Proverb. 1, 28: Tunc invocabunt me, et non exaudiam : mane consurgent, et non invenient me.

Et exaggerando peccatum iterat :

« Qui comederunt carnem populi mei. » Psal. xiii, 4: Qui devorant plebem meam sicut escam panis. « Et pellem eorum desuper excoriaverunt : » et exteriora et teneritudini interiori concessa devorantes. Ezech. xxxiv, 8 : Facti sunt greges mei in rapinam, et oves meæ in devotionem omnium bestiarum. « Et ossa eorum confregerunt. » Ossa in quibus sustentatio et robur corporis est, vires corporis et virtutes animæ significant : quæ confringunt, qui angariis et perangariis consumunt vires corporis, et lassant virtutes animæ. Isaiae, iii, 15 : Quare alteritis populum meum, et facies pauperum commolitis ? Psal. ci, 4: Ossa mea sicut cremium aruerunt. « Et conciderunt sicut in lebete. » Scissura divisionem notat : non enim unus rapuit, sed quilibet in officio. Lebes autem constrictionem significat, qua in termino suæ potestatis constrinxerunt pauperes. Et hoc est quod sequitur : « Et quasi carnem, » supple, conciderunt eos, « in medio ollæ. » Olla Jerusalem significat civitatem, vel Ecclesiam, in qua prædicto modo coquuntur pauperes. Ezech. xxiv, 6 : Væ civitati sanguinum, ollæ cujus rubigo in ea est ! Et post pauca, yj. 9 et

Et hoc est quod sequitur : » « Et abscondet faciem suam ab eis. » Abscondere faciem est subtrahere gratiam. Job, xiii, 24 : Faciem tuam abscondis, et arbitraris me inimicum tuum. Isa. liv, 8 : In momento indignationis abscondi faciem meam parumper a te. « In tempore illo, » quando scilicet maxime indigent. Psal. lxxiv, 3 : Cum accepero tempus, ego justitias judicabo. « Sicut nequiter egerunt. » Nequiter agere est tantum malum facere, quod nequeat plus. I Reg. xvii, 28: Ego novi superbiam tuam, et nequitiam cordis tui. « In adinventionibus suis, » novos modos extorsionis semper invenientes. Isa. iii, 8 : Lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum, ut provocarent oculos majestatis ejus.

« Hæc dicit Dominus Deus super Prophetas. » In hac secunda parte loquitur contra Prophetas, exaggerando peccatum et interminando pœnam.

« Hæc dicit Dominus Deus super Prophetas, » opprimendos scilicet massa tribulationis, « qui seducunt populum meum, » hoc est, seorsum a veritate du-

<--- Page Split --->

cunt. Ad Roman. xvi, 18 : Per dulces sermones, et benedictiones seducunt corda innocentium. Videtur tangere eos qui

nostris temporibus se fingunt visiones videre, et divinant seducendo populum. Jerem. xiv, 14: Visionem mendacem, et divinationem, et fraudulentiam, et seductionem cordis sui prophetant vobis. Jerem. xxii, 26 et 27, multum de hoc est, et sic concluditur: Usquequo istud in corde Prophetarum vaticinantium mendacium, et prophetantium seductiones cordis sui? Qui volunt facere ut obliviscatur populus meus nominis mei. Ezech. xiii, 6 : Vident vana, et divinant mendacium, dicentes: Ait Dominus, cum Dominus non miserit eos : et perseveraverunt confirmare sermonem. « Qui mordent dentibus suis, » comminationes scilicet, et iras denuntiantes non dantibus. Prov. xxx, 14: Generatio, quae pro dentibus gladios habet, et commandit molaribus suis, ut comedat inopes de terra et pauperes ex hominibus. « Et prædicant pacem, » supple, dentibus. Ezech. xiii, 10 : Deceperunt populum meum, dicentes: Pax, et non est pax.

Et quod dixit, exponit: « Et, » id est, « si quis non dederit in ore eorum quippiam, » munus scilicet, « sanctificant, » hoc est, prophetali sermone confirmant, « super eum prælium, » futurum scilicet. Ezech. xiii, 19: Violabant me ad populum meum propter pugillum hordei, et fragmen panis, ut interficerent animas quæ non moriuntur, et vivificarent animas quæ non vivunt, mentientes populo meo credenti mendaciis.

Et subdit de pœna :

« Propterea nox vobis pro visione erit. » Genes. 1, 5 : Tenebras vocavit Noctem. Tenebræ autem hic dicuntur occultatio veritatis. Job, ii, 6 : Noctem illam tenebrosus turbo possideat. Et ibidem, 4 : Dies ille vertatur in tenebras,... et non illustretur lumine. « Et tenebræ vobis, » supple, erunt « pro di-

vinatione. » Divinationem vocat conjucturam de futuris per imagines, vel spucies sensibilium, vel alias conjecturas quæ in creaturis fiunt. Quia Hieronymus dicit, quod « divinatio in malum « sonat. » Isa. lix, 10 : Impegimus meridie quasi in tenebris, in caliginosis quasi mortui. « Et occumbet sol super Prophutas. » Sol dicitur lumen intellectus divini, veritates rerum irradians, qui occumbit super Pseudoprophetas. Sap. v, 6 : Sol intelligentiæ non est ortus nobis. « Et obtenebrabitur super eos dies, » hoc est, dies clare veritatis in effectu erit eis tenebrosus, quia tunc videbitur quod falsum dixerunt. Sap. xvii, 19 : Omnis orbis terrarum limpido illuminubatur lumine.

« Et confundentur qui vident visiones. » Confusionem vocat ruborem. Vcrecundantur enim cum res contraria promissioni eorum venerit. Psal. cvii, 29 : Operiantur sicut diploide confusione sua. Visiones dicit videre, qui se jactant visiones videre, cum tamen nihil videant. Jerem. xxii, 31 et 32 : Prophetæ assumunt linguas suas, et aiunt: Dicit Dominus. Ecce ego ad Prophetas somniantes mendacium, ait Dominus : qui narraverunt ea, et seduxerunt populum meum in mendacio suo, et in miraculis suis. Dicunt enim quod Deus miracula cum eis facit, et quod plus est, sic stigmata eis imponit suæ passionis, ut dicunt. « Et confundentur divini, » divinantes scilicet in conjecturis, vel ludificationibus dæmonum. II Reg. xxii, 22 : Ero spiritus mendax in ore omnium prophetarum ejus. « Et operient omnes vultus suos, » præ confusione. Isa. xxix, 10 : Claudet oculos vestros : prophetas et principes vestros, qui vident visiones, operiet. Et reddit causam : « Quia non est responsum Dei, » supple, in eis, sed potius spiritus erroris decepit eos. Ezech. xx, 3 : Hardicit Dominus. Numquid ad interrogan-

<--- Page Split --->

dum me vos venistis ? vivo ego quia non rspondebo vobis. Jerem. xxii, 14: In prophetis Jerusalem vidi similitudinem aulnterantium, et iter mendacii : et con- fortaverunt manus pessimorum ut non cruverteretur unusquisque a malitia sua.

« Verumtamen. » Notat adversationem et distinctionem ad falsos Prophetas. « Repletus ego sum, » qui verus sum Propheta, « fortitudine spiritus Domini. » Fortitudo dicitur hic virtus in quam non potest incidere falsitas, vel mendacium, vel deceptio. Luce, xxix, 41: Sedete in civitate, quoadusque induamini virtute ex alto. Act. ii, 4: Repleti sunt omnes Spiritu sancto, et cæperunt loqui variis linguis, prout Spiritus sanctus dabat eloqui illis. « Judicio, » supple, sum repletus, hoc est, discretione veritatis, ut scilicet sciam discernere quid à Spiritu Dei, vel a spiritu hominis deceptibili, vel a spiritu diaboli mendaci dicatur. Hoc enim inter dona Dei nominatur, cum dicitur : Alii per Spiritum datur discretio spirituum 1. I Joan. iv, 1: Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus si ex Deo sint. « Et virtute, » supple, sum repletus, ut scilicet non terrear minis nec flectar promissis. Jerem. i, 18: Ego quippe dedi te hodie in civitatem numitam, et in columnam ferream, et in murum æreum, super omnem terram. « Ut annuntiem Jacob, » dativi casus, « scelus suum, » quod scilicet pro Deo idola coluerunt, vel Dei Filium crucifixerunt, « et Israel peccatum suum, » quod scilicet corruptis moribus perpetraverunt. Isa. lviii, 1 : Annuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum.

lia vendentium : et primo exaggerat culpam, secundo interminatur poenam, ibi, « Propter hoc causa vestri. »

Exaggerando culpam primo facit hoc in genere, secundo in specie :

« Audite hoc, principes domus Jacob, » hoc est, duarum tribuum, vel Ecclesiæ quantum ad activos. Isa. i, 23 : Principes tui infideles, socii furum. « Et judices domus Israel, » inferiores scilicet Prælati, de quibus dicitur, Isa. i, 23 : Pupillo non judicant, et causa viduæ non ingreditur ad eos. « Qui abominamini judicium. » Glossa, « Falsa judica- « tis, Scripturas depravatis. » Jerem. xxiii, 30 : Furantur verba mea. Furari enim verba, est de sermonibus verum intellectum subtrahere. « Et omnia recta pervertitis, » pro muneribus scilicet judicando, ut tantum quilibet juris habeat, quantum habet muneris. Isaiae, v, 20 : Væ qui dicitis malum bonum, et bonum malum : ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras : ponentes amarum in dulce, et dulce in amarum ! Et post pauca, y. 23 : Qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo.

Et descendit ad specialia :

« Qui ædificatis Sion in sanguinibus, » vel nece innocentium, vel subtractione necessariorum pauperum, vel introductione nepotulorum. Eccli. xxxiv, 25 : Panis egentium vita pauperum est : qui defraudat illum, homo sanguinis est. Et ibidem, y. 27 : Qui effundit sanguinem, et qui fraudem facit mercenario, fratres sunt. Ezech. xlvv, 7 : Inducitis filios alienos, incircumcisos cordes et incircumcisos carne, ut sint in sanctuario meo. «Et Jerusalem Sacrificium de alieno in iniquitate, » supple, ædificatis, hoc est, non facienEcclesiam, vel domos vestras in Ecclesia cum.

« Audite hoc, principes. » Tangit hic peccata Prælatorum simoniace spiritua-

de acquisito per iniquitatem : unde Glossa, « in«rapinis pauperum. » Habac. ii,

<--- Page Split --->

9 : Væ qui congregat avaritiam malam domui suæ, ut sit in excelso nidus ejus ! Hoc faciunt qui aliena rapiunt, et de illis Ecclesias fundare, vel eleemosynas facere quærunt. Eccli. xxxiv, 21 : Immolantis ex iniquo oblatio erit maculata.

1

Et hoc ostendit per singulos : « Principes ejus in muneribus judicabant, » vendendo scilicet sententias. Isa. 1, 23 : Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. « Et sacerdotes ejus in mercede docebant, » non attendentes hoc quod dicitur, Matth. x, 8 : Gratis accepistis, gratis date. Act. vn, 20 : Pecunia tua tecum sit in perditionem, dixit Petrus Simoni Mago. « Et propheta ejus, » qui locum tenent Religiosorum, « in pecunia divinabant, » hoc est, responsa Dei proferebant.Unde Eliseus laudatur, quia Naaman offerenti pretium, respondit : Vivit Dominus, ante quem sto, quia non accipiam. Cumque vim faceret, penitus non acquiesvit. Giezi autem vituperatur ibidem quia pretium acceperit, cui etiam cum pretio lepra adhasit 1. Si autem objicitur de hoc quod dicitur, I Regum, ix, 8, quod puer Saul respondit : Ecce inventa est in manu mea quarta pars stateris argenti, demus homini Dei, ut indicet nobis viam nostram. Respondet Hieronymus, quod « non legitur hoc Propheta accepisse, « quinimo et gratis respondit, et convi- « vium et hospitalitatem insuper exhi- « buit. » Et potest intelligi, quod quartam partem stateris non pro divinatione sed pro jure hospitii exhibere cupiebat. Item, si objiciatur de illo quod legitur, III Reg. xiv, 2 et seq., quod uxor Jeroboom missa ad Ahiam Prophetam, tulit in manu sua decem panes, et crustulam, et vas mellis. Solvit Hieronymus, quod « non accepit, sed etiam eam objurga- « vit. » Hieronymus : « Non deberent « ministri Ecclesiae propter pecuniam

« officia sua administrare. » Nec tamen prohibentur hoc quod debetur eis ex officio accipere ad necessitatem, non ad luxuriam.

« Et » omnia hæc facientes, « super Dominum requiescebant, » spe scilicet, et fiducia auxilii. Isa. lviii, 2 : Me de die in diem quærunt, et scire vias meas volunt : quasi gens, quæ justitiam fecerit, et judicium Dei sui non dereliquerit. His respondetur, Sap. v, 15 : Spes impii tamquam lanugo est, quæ a vento tollitur : et tamquam spuma gracilis, quæ a procella dispergitur. « Dicentes, » impunitatem sibi in peccatis promittendo : « Numquid non Dominus in medio nostrum » supple, est ? et hoc propter templum dicebant, quod putabant defensione Dei nullo modo esse violandum. Simile, Jerem. vii, 4 : Nolite confidere in verbis mendacii, dicentes : Templum Domini, templum Domini, templum Domini est. Et hoc est quod sequitur : « Non venient super nos mala, » scilicet propter sanctitatem templi. Non attenderunt quod dicitur, II Machab. v, 19 : Non propler locum, gentem ; sed propter gentem, locum elegit Deus. Propter hoc factus est locus particeps malorum populi. Quin potius, incipit judicium a domo Domini, et primum interficiuntur qui in templo peccabant 1.

Et propter hoc subdit de pœena :

« Propter hoc, » quia scilicet falsa præsumptione vos lactatis, « causa vestri, » hoc est propter peccatum vestrum, « Sion, » arx scilicet, et domus regis, « quasi ager arabitur, » destructis scilicet ædificiis, et muris. Hieronymus, hoc est, « hostili aratro dividetur. » Et tangit consuetudinem antiquorum victorum, qui loca expugnata aratris dividebant, et sale seminabant. « Et Jerusalem quasi acervus lapidum erit, » concidentibus scilicet ædificiis in ruinas. Isaiae, xxv,

<--- Page Split --->

2 : Posuisti civitatem in tumultum, urbem fortem in ruinam. « Et mons templi in excelsa silvarum, » supple, vertelur, muris destructis. Matth. xxiv, 2 : Videtis hæc omnia ? Amen dico vobis, non relinquetur hic lapis super lapidem, qui non destruatur. Hieronymus dicit, quod « excelsa silvarum sunt habitationes « bestiarum. » Isa. xxxiv, 13 : Orientur in domibus ejus spinæ, et paliurus in munilionibus ejus : et erit cubile draconum, et pascua struthionum. Nunc autem videmus Sion, hoc est, contemplationem religionis in culturam agrorum, hoc.est, mundanorum esse conversam : et Jeru-

salem, hoc est Ecclesiam in duritiam cordium super lapidem, et montem templi indignitate cleri in excelsa silvarum, ut magis aliis silvestres sint. Jerem. xxvi, 18 : Sion quasi ager arabitur, et Jerusalem in acervum lapidum erit, et mons domus, Domini scilicet, in excelsa silvarum. Totum hoc fit peccatis Prælatorum, qui Sion ædificant in sanguinibus. Hieronymus in originali : « Prælati quos- « cumque de asseclis suis ordinantes « clericos, et vitam eorum in scandalum « populi exponentes, rei sunt infidelitatis « eorum qui scandalizantur. »

CAPUT IV.

Tem p ore gr atiæ pl urim æ nationes accedent ad Ecclesiam et cultum Dei cum magna se curitate: consolatur Sion quod de captivitate sit a Domino redimenda, ut se de suis inimicis ulciscatur.

<--- Page Split --->

veniet potestas prima, regnum filiæ Jerusalem.

gentes multæ, quæ dicunt : Lapidetur, et adspiciat in Sion oculus noster.

IN CAPUT IV MICHAEÆ

ENARRATIO.

« Et erit. » Tangitur hic consolatio in duobus, scilicet cultu templi, et ortu Christi ducis, per quem fit consolatio infra, v, 2, ibi, « Et tu, Bethlehem Ephrata.

Prima in duas. Primo enim ostendit perfectionem cultus, et solutionem cujusdam objectionis, scilicet quare permisit eos affligi, ibi, y. 10 : « Dole et satage, filia Sion. »

In prima tria sunt, scilicet dignitas et fructus cultus : congregatio et multiplicatio colentium, ibi, « In die illa, dicit Dominus : » et perfectio potestatis ecclesiasticae, ibi, « Et tu, turris gregis nebulosa. »

In prima tria sunt : sublimitas cultus, frequentia colentium, et fructus qui est pacis securitas.

I « Et erit. » Confirmatio sequentium est. Et est sensus : Quod prophetatur, erit et

absque dubio eveniet. Genes. xli, 32: Fiat sermo Dei, et velocius impleatur. « In novissimo dierum, » hoc est, in ultimo statu mundi, cui alius status in cultu non succedet. I Joan. n, 18 : Filioli, novissima hora est. Glossa. « Undecima hora, quan- « do ad conducendos operarios Salvator « advenit .» Hi dicuntur dies propter claram justitiam quae tunc fulgebit. Isa. lx, 2 : Super te orietur Dominus, et gloria ejus in te videbitur. « Erit mons, » eminentia scilicet sanctitatis et cultus. Jerem. xxxi, 23 : Benedicta tibi Dominus, pulchritudo justitiae, mons sanctus. Genes. xxix 17 : In monte salvum te fac. Genes. xxi, 14 : In monte Dominus videbit. Hic est mons in quo transfiguratur Dominus ante Discipulos 2. « Domus Domini, » habitationis scilicet Dei cum familia sua. Nam in monte excelso erat aedificium civitatis vergentis ad austrum 3, quae est regio luminis et caloris. Dixit ad prophetam Ezechielem, xliii, 7 : Locus solii mei, et locus vestigiorum pedum meorum, ubi habito in medio filiorum Israel. Psal. lxvni, 17 : Mons, in quo beneplacitum est Deo habitare in eo. « Praeparatus. » Septuaginta : « Manifestus. » Et intelligitur praeparatus a Deo in ornatu et cultu.

<--- Page Split --->

Apocal. xxi, 2 : Vidi sanctam civitatem Jerusalem novam descendentem de cœlo a Deo, paratam, etc. « In vertice montimu. » Vertex linea est duas divexitates altitudinis montis in summo continuans, et intendit quod omnes mundi altitudines in se Christus continuat. II ad Corinth. 11, 4 et 5 : Arma militiae nostrae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei. Joan. xii, 32 : Ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum. « Et sublimis super colles, » hoc est, super Sanctorum et Angelorum elevationes. Ad Hebr. 1, 4 : Tanto melior Angelis factus, quanto differentius prae illis nomen haereditavit. Glossa inducit illud Apostoli ad Philip. 11, 9 : Donavit illi nomen, quod est super omne nomen. Cantic. ii, 8 : Ecce iste venit saliens in montibus, transiliens, colles.

Et subdit de frequentia colentium :

« Et fluent ad eum populi, » hoc est, diversitates populorum. Ex omnibus enim populis, tribubus et linguis vidit Joannes stantes ante throrum 1.

• « Et properabunt gentes multæ, » per devotionem scilicet fidei : non enim tantum venient populi Judæorum, sed etiam Gentes ex præputio. Isa. LV, 1 : Properate, emite, et comedite. Ad Hebr. IV, 11 : Festinemus ergo ingredi in illam requiem, ut ne in idipsum incidat incredulitatis exemplum. Ibidem, in, 13 : Sed adhortamini vosmetipsos per singulos dies,... ut non obduretur quis ex vobis fallacia peccati. Et dicit, Gentes multæ, ut dicit Glossa, et inducit illud Act. II, 5, 9 et seq. : Ex omni natione quæ sub cœlo est... Parthi, et Medi, et Ælamitæ,et qui habitant Mesopotamiam, Judæam et Cappadociam, Pontum et

Asiam , Phrygiam et Pamphyliam , Ægyptum, et partes Lybiæ, quæ est circa Cyrenen, et advenæ Romani, Judæi quoque et proselyti, Cretes et Arabes. Matth. viii, 11 : Multi ab Oriente, et Occidente venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno caelorum. « Et dicent, » mutuo scilicet se ad veniendum exhortantes. Apocal. xxi, 17 : Qui audit, dicat : Veni. « Venite, » fidei scilicet devotione. Hieronymus, « ad vexillum patibuli se mutuo « provocantes. » Jerem. LI, 30 : Venite, nolite stare : recordamini procul Domini : et Jerusalem ascendat super cor vestrum. « Ascendamus, » profectu veritatis secundum intellectum, et profectu virtutis secundum affectum . Psal. xliii, 7 : Accedet homo ad cor altum. Ezech. xli, 7, septem gradibus ascendebatur, qui septem dona sancti Spiritus significant 2. « Ad montern Domini, » hoc est, ad eminentiam sanctitatis ejus. Exod. xix, 18 : Totus mons Sinai fumabat : eo quod descendisset Dominus super eum in igne. Fumus devotionem orationis, ignis fervorem charitatis significat. « Et ad domum Dei Jacob. » Domus Jacob familiam significat luctatorum in virtute, eo quod in lucta Angelus Jacob virtutem impressit 3. Isaie, n, 5 : Domus Jacob, venite, et ambulemus in lumine Dei nostri.

Et subdit profectum veritatis: « Et docebit nos de viis suis, » hoc est, de præceptis et exemplis, in quibus ambulavit. Joan. XIV, 6: Ego sum via, et veritas, et vita. Psal. XXIV, 4 : Vias tuas, Domine, demonstra mihi. « Et ibimus, » hoc est, proficiemus, « in semitis ejus. » Semita via compendii est, et consilia significat. Isa. XXVI, 7 et 8 : Semita justi recta est, rectus callis justi ad ambulandum. Et in semita judiciorum tuorum, Domine, sustinuimus te. Justum antonomastice vocat Christum.

« Et docebit nos de viis suis, » hoc est, de præceptis et exemplis, in quibus ambulavit. Joan. XIV, 6: Ego sum via, et veritas, et vita. Psal. XXIV, 4 : Vias tuas, Domine, demonstra mihi. « Et ibimus, » hoc est, proficiemus, « in semitis ejus. » Semita via compendii est, et consilia significat. Isa. XXVI, 7 et 8 : Semita justi recta est, rectus callis justi ad ambulandum. Et in semita judiciorum tuorum, Domine, sustinuimus te. Justum antonomastice vocat Christum.

<--- Page Split --->

Et subdit causam, quare eundum est ad domum Dei :

« Quia de Sion egredietur lex, » quae a servitute et a peccato liberat, et haec est lex Evangelii et charitatis. Ad Rom. viii, 2 : Lex spiritus vitæ in Christo Jesu liberavit me a lege peccati et mortis. Isa. xiii, 1 : Judicium gentibus proferet. Judicium enim vocat legem Evangelii. Psal. xviii, 8 : Lex Domini immaculata, convertens animas. Isa. xxxiii, 22 : Dominus legifer noster, Dominus rex noster : ipse salvabit nos. Isa. li, 4 : Lex a me exiet, et judicium meum in lucem populorum requiescet. « Et verbum Domini, » doctrinae scilicet, et prædicationis, « de Jerusalem, » supple, egredietur, hoc est, de Ecclesia, ut scilicet in forma una Ecclesiae prædicetur et doceatur. Psal. lxvii, 12 : Dominus dabit verbum evangelizantibus, virtute multa. Marc. xvi, 20 : Illi autem profecti, prædicaverunt ubique. Act. iv, 33 : Virtute magna reddebant Apostoli testimonium resurrectionis Jesu Christi Domini nostri.

Et subdit de pace quæ est effectus cultus :

« Et concident gladios suos in vomeres, » quamquam post multa bella, orbis ad pacem redactus fuerit sub Augusto Cæsare, quando natus est Dominus ; tamen gladii qui conciduntur in vomeres convenienter intelliguntur rationes et defensiones, quibus quilibet errorem suum defensabat, qui conciduntur acumine veritatis et conflantur calore charitatis in vomeres, hoc est, sermones exhortativos, quibus unus homo alium colit ad fructum justitiae. Unde, Isa. ii, 4 : Conflabunt gladios suos in vomeres. Psal. xlv, 10 : Arcum conteret, et confringet arma, et scuta comburet igni.« Et hastas suas, » Septuaginta, « Zibmmas. » Zibmnan autem est hasta longa cuspide lanceata : significant autem dolos et circumventiones et iras, quibus seinvicem homines pupugerunt ante Christum « In figones, » sive in falces, ut dicitur. Isa. ii 4, quibus scilicet unus alium metat in vitam æternam, et in horreum Domini ponat1. Joan. iv, 36 : Qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam æternam. Matth. ix, 38 : Rogate Dominum messis ut mittat operarios in messem suam.

Et quod dixit, exponit subdens :

« Non sumet gens adversus gentem gladium, » ad erroris sui defensionem, omnibus in una fide concorditer viventibus. Psal. xxxvi, 15 : Gladius eorum intret in corda ipsorum, et arcus eorum confringatur. Judic. v, 8 : Nova bella elegit Dominus, et portas hostium ipse subvertit. « Et non discent ultra belligerare, » nullo scilicet resistente. Isa. ii, 4 : Nec exercebuntur ultra ad prælium.

« Et judicabit, » judicio scilicet discretionis, « inter populos multos, » ostendens quid verum, quid falsum, quid bonum, quid malum, quid dignum salute et quid indignum. Isa. ii, 4 : Et arguet populos multos. Joan. xvi, 8 : Ille arguet mundum de peccato. Psal. xlii, 1 : Judica me, Deus, et discerne causam meam de gente non sancta. « Et corripiet gentes fortes. » Gentes dicuntur super generationem corruptam nihil habentes, fortes vero in defensione erroris sui pertinaces. II ad Timoth. iv, 2 : Argue, obsecra, increpa. Psal. cxl, 5 : Corripiet me justus in misericordia, et increpabit me. « Usque in longinquum, » hoc est, usque in fines orbis terrarum. Eccli. xxiv, 44 : Enarrabo doctrinam usque ad longinquum. Isa. xxiv, 16 : A finibus terrae laudes audivimis, gloriam justi.

Et subjungit de securitate :

« Et sedebit vir subtus vitem suam. » « Vir est, ut dicit Gregorius, qui contra « biformes fortunæ insultus uniformi

<--- Page Split --->

« constantia mentis militat præmuni- « tus. » Hic sub vite sedet, hoc est, quiescit, quando in spe gaudiorum cœelestiium fructum exspectat lætitiæ. Joan. 1, 48: Cum esses sab ficu, vidi te. « Et subtus ficum suam. » « Subtus ficum se- « det, qui dulcedines virtutum et merito- « rum experitur, » ut dicit Hieronymus. I Mach. xiv, 12: Sedit unusquisque sub vite sua, et sub ficulnea sua : et non erat qui eos terreret. Et hoc est quod sequitur : « Et non erit qui deterreat. » I Machab. xiv, 13: Defecit impugnans eos super terram. Job, v, 24: Scies quod pacem habeat tabernaculum tuum. Joan. xvi, 33: Hæc locutus sum vobis, ut in me pacem habeatis. In mundo pressuram habebitis, etc. Et subdit sermonis confirmationem : « Quia os Domini exercituum, » quod mentiri non potest, « locutum est. » Numer. xxiii, 19: Non est Deus quasi homo, ut mentiatur : nec ut filius hominis, ut mutetur.

Et subdit de separatione Ecclesiæ ab erroribus et errantibus:

« Quia omnes populi, » errantes sci licet, « ambulabunt, » hoc est, in pejus proficient, « unusquisque in nomine, » hoc est, in notitia opinata, « Dei sui, » hoc est, erroris sui, quem pro Deo colit. Jerem. ii, 23: Adamavi alienos, et post eos ambulabo. Isa. lii, 6: Omnes nos qua si oves erravimus, unusquisque in viam suam declinavit. « Nos autem, » ab erro ribus aliorum scilicet separati, « ambula bimus, » profectu fidei et virtutis, « in nomine » hoc est, clara notitia, « Domini Dei nostri. » Isa. lx, 2: Quia ecce tene bræ operient terram, et caligo populos : super te autem orietur Dominus, et gloria ejus in te videbitur. « In æternum et ultra. » Æternum hic improprie sumi tur pro tempore e termino, hoc est, quod terminum non habet, quia tempus gratiae Ecclesiæ non habebit alium ter minum extra se. Ultra autem dicit pro fectum in gloria. Exod. xv, 18: Domi

nus regnabit in æternum, et ultra. Qui dam exponunt hoc de his quæ accident in adventu Messiæ Judæorum : sed pla num est, quod hoc in præterito num quam accidit, sed si exspectatur in futu rum, non erit nisi in aurea Jerusalem, et ideo fabulam reputamus. Si enim totus fundus convertetur in aurum, mirabile est ad quid debeant esse aratra et ligo nes.

« In die illa. » Tangit hic fidelium congregationem et multiplicationem. « In die illa, » quando scilicet lucebit veritas et justitia, « dicit Dominus. » Psal. cxvn, 24: Hæc est dies, quam fecit Do minus. « Congregabo claudicantem, » hoc est, Synagogam quæ modo ad idola, modo ad Deum claudicabat. III Reg. xvii, 21: Usquequo claudicatis in duas partes ? Vel peccatores quibus ratio rectum dicit, sed voluntas non obedit. Ad Hebr. xn, 12 et 13: Soluta genua erigite, et gressus rectos facite pedibus vestris : ut non claudicans quis erret, magis autem sanetur. « Et eam quam ejecram, » propter fornicationes in idololatria et peccatis, « colligam, » scilicet ad thorum immaculatum. Jerem. ii, 1 : Tu fornicata es cum amatoribus multis : tamen revertere ad me, dicit Dominus, et ego suscipiam te. « Et quam afflixeram, » diversis scilicet captivitatibus, vel forte excommunicationibus tradendo diabolo, vel forte laboribus pœnitentiae. Isa. liv, 6 et 7 : Ut mulierem derelictam et mærentem spiritu vocavit te Dominus, et uxorem ab adolescentia abjectam, dixit Dominus Deus tuus. Ad punctum in modico dereliqui re, et in miserationibus magis congregabo te.

« Et ponam claudicantem in reliquias, » ut non tota scilicet perdatur, sed aliqui serventur ex ea. Isa. i, 9 : Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma facti esse-

<--- Page Split --->

mus. Isa. x, 21 : Reliquiæ convertentur, reliquiæ, inquam, Jacob ad Deum fortem. « Et eam quæ laboraverat, » diversis scilicet captivitatibus et oppressionibus malorum et dæmonum. Sap. v. 7 : Lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, et ambulavimus vias difficiles. « In gentem robustam, » supple, ponam. « Robustus est quem nec tormenta nec pro- « missiones separant a charitate Christi, » ut dicit Glossa. Ad Roman. viii, 33 : Quis ergo nos separabit a charitate Christi ? tribulatio ? an angustia ? an fames ? an nuditas ? an periculum ? an persecutio ? an gladius ? Quasi dicat : Non. Isa. ix, 22 : Minimus erit in mille, et parvulus in gentem fortissimam. « Et regnabit Dominus super eos, » ejectam scilicet, et afflictam. Regnum autem intelligitur in omni justitia et perfectione. Matth. vi, 10 : Adveniat regnum tuum. Sapient. iii, 8 : Regnabit Dominus illorum in perpetuum. « In monte Sion, » in Ecclesia scilicet. Isa. xlvi, 13 : Dabo in Sion salutem, et in Israel gloriam meam. Psal. cxliv, 10 : Regnabit Dominus in sæcula : Deus tuus, Sion. Et hoc est quod sequitur ; « Ex hoc nunc, » hoc est, ex hoc præsenti quod breve est, in quo scilicet tribulationes patimur, et in gratia vivimus, « et usque in æternum, » scilicet, sæculum, in quo remuneramur. II ad Corinth. iv, 17 et 18 : Id enim, quod in præsenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate æternum gloriæ pondus operatur in nobis, non contemplantibus nobis quæ videntur, sed quæ non videntur.

« Et tu, turris. » Tangit hic de sublimitate potestatis, duo dicens, scilicet adoptionem, et consolationem quæ est ex adeptione tali.

« Et tu, turris gregis nebulosa. » Turris dicitur Sion vel Jerusalem, eo quod gregem Domini custodiat, et per eam grex

exeat et introeat. Cant. iv, 4 : Sicut turris David collum tuum, quæ ædificatn est cum propugnaculis : mille clvppi pendent ex ea, omnis armatura fortium. Turris autem dicitur ab altitudine contemplationis et subtilitatis, et propter munitionem veritatis. Isa. v, 2 : Ædifcavit turrim in medio ejus. Psal. cxxi, 7 : Fiat pax in virtute tua, et abundanitia in turribus tuis. Sub hac turri quicscunt greges Ecclesiarum, scilicet congregationes in defensione et pabulo. Prov. xvm, 10 : Turris fortissima nomen Domini : ad ipsum currit justus, et exaltabitur. Cant. viii, 10 : Ego murus, et ubera mea sicut turris. Hæc est « nebulosa, » et secundum Septuaginta, « caligniosa, » secundum Symmachum, « squalida : » et, ut dicit Hieronymus. interpretatur Ophel Hebraice : quia modo angustiis premitur et turbationibus. Thren. iii, 2 : Me minavit, et adduxit in tenebras, et non in lucem. « Filia Sion. » Munit enim filiam Sion, hoc est, Ecclisiam. Et totum quod dictum est quasi absolutum est. Et subinfertur : « Usqur ad te veniet, » ille scilicet, qui congregabit claudicantem : venit autem ad te naturam assumendo et sanctificando, et inter homines conversando. Baruch, iii, 38 : Post hæc in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Joan. i, 14 : Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. « Et veniet, » supple, cum eo, « potestas prima, » hoc est, maxima et dignissima. Daniel. vii, 14 : Potestas ejus, potestas æterna, quæ non auferetur : et regnum ejus, quod non corrumpetur. Matth. xxvii, 18 : Data est mihi omnis polestas in cælo, et in terru. Joan. v, 27 : Potestatem dedit ei judicium facere. Et, xvii, 12 : Sicut dedisti ei potestatem omnis carnis. Quæ autem sit ista potestas et in quo, subdit : « Reynum filiæ Jerusalem, » hoc est, quæ putestas est regnum filiæ Jerusalem. Psal. cxliv, 13 : Regnum tuum, regnum omnium sæculorum. In Jerusalem enim, hoc est, in visione.pacis æterna primum

<--- Page Split --->

et præcipuum regnum Dei est. Matth. vn, 41 : Mittet Filius hominis Angelos suos, et colligent de regno ejus omnia scandala. Hieronymus : « Quod in qui- « busdam libris legitur : Et ingredietur « principatus primus regnum filiæ Sion « de Babylone, sciamus additum esse « de Babylone : quia neque in Hebræo, « neque apud alios habetur interpretes. » Septuaginta enim translatio sic habet : « Et ingredietur principatus, primum « regnum filiæ Jerusalem. » Isa. ix, 6 : Factus est principatus super humerum ejus.

Et subdit consolationem :

« Nunc, » hoc est, in præsenti tempore, « quare, » hoc est, quia de causa, « mærere contraheris ? » Septuaginta. « Quia cognovisti mala, » hoc est, cognosce causam quare sis in mærere et mala præsentia cognoscas per experientiam. Hoc enim non potest esse, nisi propter peccatum tuum. Isa. liv, 6 : Ut mulierem derelictam et mærentem spiritu vocavit te Dominus. Quod autem ex peccato proprio sit, probat subdens : « Numquid rex non est tibi ? » Quasi diceret : Est, ex quo venit ad te potestas prima, ergo ex defectu potestatis regis mærere non contraheris. Sap. ii, 8 : Regnabit Dominus illorum in perpetuum. Isa. xxxiii, 17 : Regem in decore suo videbunt oculi ejus, victoriosum scilicet, et gloriosum, ut etiam Angeli mirentur. Psal. xxiii, 8 : Quis est iste Rex gloriae ? Isa. lxiii, 1 : Quis est iste qui venit de Edom, tinctis vestibus de Bosra ? Non est ergo ex defectu regis. « Aut consiliarius tuus periit ? » Quasi diceret : Non. Isa. ix, 6 : Vocabitur nomen ejus, Admirabilis, Consiliarius, etc. Non ergo potest esse ex defectu consilii.

contraheris ex tuo vitio, « quia comprehendit te dolor , sicut parturientem. » Dolor qui comprehendit parturientem, ex concepta libidine causatur : et ita dolor pœnarum, qui comprehendit peccatorem, ex concepto prius in libidine peccato inducitur. Isa. lix, 4 : Conceperunt laborem , et pepererunt iniquitatem. Isa. xxxvii , 3 : Dies tribulationis, et correptionis, et blasphemiae dies hæc : quia venerunt filii usque ad partum, et non virtus est pariendi. I ad Thessal. v, 3 : Cum dixerint, pax et securitas : tunc repentinus eis superveniet interitus , sicut dolor in utero habenti . Peccatum enim in libidine concipitur, et in dolore paritur per pœnam : econtra sanctum propositum in timore et tristitia concipitur, et in gaudio paritur ad gloriam. Isa. xxvi, 17 et 18 : A facie tua, Domine, concepì- mus, et quasi parturivimus et peperimus spiritum, salutis scilicet. Hieronymus in originali. « Legamus Scriptu- « ras et numquam inveniemus sanctas « mulieres cum dolore peperisse, excepta « Rachel, quæ quia in via erat et hip- « podromo, id est, in equorum cursu, « qui in Ægypto venumdantur, filium « peperit doloris, quem postea vocavit « pater filium dexteræ. Eva ejecta de « paradiso audiens, In dolore paries, « peperisse scribitur in dolore 1. De Ra- « chel autem, Genes. xxxv, 17 et 18. « Uxor Phinees contracta, nec se eri- « gens, sicut illa quam alligavit Sa- « tanas 2, peperit, postquam arcam « Dei captam, populique cognovisset « ruinam, et vocavit puerum Ichabod, « quod interpretatur inglorius 3. Sara « autem quæ sancta erat, et defecerant ei « muliebria, hoc est, mulieris mollities, « nato Isaac, dicit : Risum mihi fecit « Deus. 4 »

<--- Page Split --->

Ex quo ergo tuo vitio comprehendit te dolor,

« Dole, » per pœnitentiam et contritionem, « et satage, » hoc est, satis age hoc est, satis age per satisfactionem, « o filia Sion, » anima scilicet pertinens ad æternam contemplationem, ut scilicet tanto beneficio fias digna. Luc. xxm, 28 : Filiæ Jerusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete, et super filios vestros. Dole, dico, « quasi parturiens, » cui causa doloris est conceptus in libidine, sicut jam ante dictum est. Joan. xvi, 21 : Mulier cum parit, tristitiam habet, quia venit hora ejus. « Quia, » supple, per peccatum tuum, « nunc, » hoc est, in proximo, « egredieris, » per captivitatem, « de civitate, » supple, tua. Isa. vi, 11 : Donec desolentur civitates absque habitatore, et domus sine homine, et terra relinquetur deserta. « Et habitabis in regione, » hoc est, in diversitate regionum per dispersionem captivitatis. Isa. xm, 18 : Quasi pilam mittet te in terram latam et spatiosam. « Et venies usque ad Babylonem, » per duarum tribuum scilicet captivitatem : « ibi liberaberis, » a servitute scilicet captivitatis, per Zorobabel scilicet, et Jesum sacerdotem magnum. Job, xxxm, 24 : Libera eum, ut non descendat in corruptionem. Per quem autem hoc fiat, subdit : « Ibi redimet te Dominus, » de quo dicitur in Psal. cxxix, 7 : Apud Dominum misericordia, et copiosa apud eum redemptio. « De manu inimicorum tuorum, » hoc est, de potestate Chaldæorum et dæmonum. Psal. xxx, 16 : Eripe me de manu inimicorum meorum. Osce, xm, 14 : De manu mortis liberabo eos, de morte redimam eos.

te affligant, et captivitati subjiciant. Psal. ii, 2 : Adstiterunt reges terræ, et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus. Psal. iii, 2 : Multiplicati sunt qui tribulant me. « Quæ dicunt : Lapidetur, » sicut scilicet adultera quæ Deum suum dereliquit. Deuteron. xm, 22 et seq. præcipitur adultera lapidari 4. Joan. viii, 4 et 5 : Hæc mulier modo deprehensa est in adulterio. In lege autem Moyses præcepit nobis hujusmodi lapidare. « Et adspiciat in Sion, » pœnas scilicet, et afflictiones, « oculus noster. » Hieronymus : « Delectetur oculus videns « pœnam illius. » Luce, xix, 27 : Inimicos meos illos, qui noluerunt me regnare super se, adducite huc, et interficite ante me. Unde gloriantes dicunt, Thren. ii, 16 : En ista est dies quam exspectabamus, invenimus, vidimus.

Et subdit de sapientia Dei hoc permittente.

« Ipsi autem non cognoverunt cogitationes Domini, » quare scilicet hoc cogitavit fieri, quod sui in præsenti affligantur. Hoc enim facit ut peccatum in eis deleatur, et magis humilientur, et virtus eorum probetur, et aliis exemplum patientiæ detur. Jacob. i, 12 : Beatus vir, qui suffert tentationem. Jacob. v, 10 et 11 : Exemplum accipite, fratres, exitus mali, laboris et patientiæ, Prophetas, qui locuti sunt in nomine Domini. Ecce beatificamus eos qui sustinuerunt. « Et non intellexerunt consilium ejus. » « Consilium Dei, diffini- « tio est de futuris, » ut dicit Gregorius. Hoc enim diffinivit profundo judicio Deus, ut persecutores Sanctorum et fabricent eis coronas perpetuas, et sibiisis prolongent iniquitatem ad supplicium. Isaie, xlvv, 26 : Suscitans verbum servi sui, et consilium nuntiorum suorum complens. Hoc enim est consilium

<--- Page Split --->

quod omnes Prophetae praenuntiaverunt. Isaie, xlvi, 10 : Consilium meum stabit, et omnis voluntas mea fiet. « Quia congregavit eos quasi faenum areae. » Septuaginta, « ut manipulos areae. » Faenum est esca ignis, et cibus jumentorum, et significat eos qui ad ignem aeternum parati sunt propter supplicia quae inferunt Sanctis. Matth. vi, 30 : Faenum agri quod hodie est, et cras in clibanum mittitur.

Et ex quo ad hoc congregati sunt :

« Surge, » hoc est, sursum te age, « et tritura, o filia Sion, » inimicos tuos scilicet contere, vel verbo prædicationis, vel malleo comminationis. Isa. xli, 15 : Triturabis montes, et comminues : et colles quasi pulverem pones. Isa. xxv, 10 : Triturabitur Moab sub eo, sicuti teruntur paleæ in plaustro. « Quia cornu tuum, » quod significat potestatem, « ponam ferreum, » hoc est, domans alias potestates sicut ferrum domat alia metalla. Psal. cxxxı, 17 : Illuc producam cornu David. Item, Psal. lxxvi, 11 : Exaltabuntur cornua justi. Unde, Zach. 1, 20, inducuntur fabri contra cornua iniqua. Et subjungitur sic, 3. 21 : Hæc sunt cornua quæ ventilaverunt Judam per singulos vicos, et nemo eorum levavit caput suum : et venerunt isti deterrere ea, ut dejiciant cornua gentium, quæ levaverunt cornu super terram Juda ut dispergerent eam. Hæc autem cornua significant fortitudinem virtutis et firmitatem veritatis, quæ ventilant errorem et vitium. « Et ungulas tuas ponam æreas. » Ungulæ divisæ discretionem significant, quibus conteruntur errores et vitia, sicut palea. Unde, Levit. xi, 14, animal quod ungulam non findit, immundum erit. Hæ dicuntur ærea, quia in sono mallei, quod est verbum Dei, palea peccati per discretionem conteritur.

Et hoc est quod sequitur :

« Et comminues populos multos, » hoc est, per pœnitentiam et contritionem ad minuta deduces. Hoc enim comminuere est, quod est conterere. Psal. xvii, 39 : Confringam illos, nec poterunt stare : cadent subtus pedes meos. « Et interficies Domino, » hoc est, ad honorem Domini. Et tales sunt qui gladio verbi Dei interficiuntur, ut scilicet peccato moriantur et justitiæ vivant. Exod. xxxii, 28 : Occidat unusquisque fratrem, et amicum, et proximum suum. « Rapinas eorum, et fortitudinem eorum Domino universæ terræ, » supple, consecribis. Unde Septuaginta : « Vovebis « Domino multitudinem eorum et robur « eorum Domino universæ terræ. » Rapinæ ex præda acceptæ, sunt virtutes sæculares et scientiæ, quæ victis infidelí- bus accepimus ab eis in obsequium Christi. Josue, vi, 19 : Quidquid auri et argenti fuerit, et vasorum æneorum ac ferri, Domino consecretur, repositum in thesauris ejus. Aurum sapientiam, argentum eloquentiam, æs materiam sermonum, ferrum artes syllogisticas, quæ alia domant, significat.

Et hoc quidem promitto in futurum : sed « Nunc vastaberis 1, » captivitate scilicet Babylonica et Romana, « filia latronis, » hoc est, diaboli semper ad prædandum accincti. Habac. 1, 17 : Semper interficere gentes non parcet.

Et subdit signum ex causa sumptum, et suppletur, quia

« Obsidionem posuerunt super nos. » Septuaginta, « Angustiam posuerunt « super nos, » scilicet filiæ latronis et ipse latro. Super nos 'autem dicit, quia Propheta connumerat se capiti, et quoniam obsidionem posuerunt contra Christum, contra Sanctos dixit posuisse. Obsidionem autem posuerunt contra

<--- Page Split --->

Christum, quando obsederunt eum in domo Caiphæ et Annæ, et in prætorio Pilati. Job, xix, 12: Simul venerunt latrones ejus, et fecerunt sibi viam per me, et obsederunt in gyro tabernaculum meum. Quid autem fecerint obsidentes, subdit: « In virga percutient maxillam judicis Israel.» Virgam arundinem vocat, qua percussum fuit caput Domini. Arundo enim quæ sambucus dicitur, ad modum virgæ recta est, et propter duritiam corticis exterioris dure percutit, et livores

facit, et ideo cum arundine percussum fuit caput Domini, sicut dicitur, Matth. xxvii, 29 et 30. Hieronymus dicit, « Su- « per nos, Patrem, et. Filium, et Spiri- « tum sanctum.» His contumelia facta fuit in percussione Christi. Judex enim Isræl Christus est. Quod autem dicit maxillam, propter hoc dicit quia, Joan. xviii, 22, servus summi pontificis dedit Christo alapam, dicens : Sic respondes pontifici ? Threm. iii, 30 : Dabit percutienti se maxillam, saturabitur opprobriis.

CAPUT V.

Imminens urbis Jerusalem vastatio ostenditur, et Christus in Bethlehem nasciturus; reliquiæ Israel exaltabuntur, devictis inimicis, et ablata ab ipsis idololatria.

<--- Page Split --->

IN CAP. V MICHAEÆ ENARRATIO.

Auferam equos tuos de medio tui, et disperdam quadrigas tuas.

et statuas tuas de medio tui, et non adorabis ultra opera manuum tuarum :

IN CAPUT V MICHAEÆ

ENARRATIO.

« Et tu, Bethlehem. » Tangitur hic de liberatore, et habet partes duas. Primo enim tanguntur proprietates liberatoris, secundo, proprietates liberationis, ibi, y. 7 : « Et erunt reliquiæ Jacob. »

In prima determinantur duo, scilicet modus ortus sive nativitatis, et modus pacis quam faciet, ibi, « Et erit iste pax. »

In prima tria sunt, scilicet modus ortus ex patria, et modus ortus ex patre et matre, et magnificentia præsentantis.

hem

e.

« Et tu, Bethlehem Ephrata ». Ephrata Bethlehem dicitur ab uxore Caleph ibi sepulta, et non ex hoc quod in sorte Ephraim fuerit, vel ex hoc, ut dicunt quidam, quod cum primo esset ibi fames, quoniam Noemi inde peregrinata est 2, tanta ubertas facta est postea ibi, quod et Bethlehem et Ephrata dicta est. Bethlehem enim domus panis, Ephrata fructifera interpretatur. Bethlehem enim secundum veritatem in sorte Judæ fuit. Unde Matth. ii, 5 et 6, Sacerdotes et Scribæ dixerunt Herodi scisciantii ubi Christus nasceretur : In Beth-

lehem Judæ : Sic enim scriptum est per Prophetam : Et tu, Bethlehem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda. Ab eventu ergo Ephrata dicebatur. « Parvulus es in millibus Juda, » hoc est, parvulus viculus es, quantitate scilicet, « Juda, » hoc est in sorte, ubi tot sunt millia civitatum, oppidorum, et viculorum. Et licet sis parva quantitate, magna tamen eris dignitate, supple, quia « ex te mihi, » hoc est, ad honorem meum, « egredietur, » quantum ad nativitatem terrenam, « qui sit dominator in Israel, » Christus scilicet de quo dicitur in Psal. lxxi, 8 : Dominabitur a mari usque ad mare. Ille enim vere dominator est, qui per naturam divinam auctoritatem habet omnis dominii, eo quod omnibus superponitur ; et per naturam humanam natus est in dominium regni, sicut Christus fuit. Sapient. vi, 8 : Non subtrahet personam cujusquam Deus, qui est omnium dominator, nec verebitur magnitudinem cujusquam. Sapient. xii, 18 : Tu dominator virtutis, cum tranquillitate judicas. Unde etiam Dominus dominorum dicitur, I ad Timoth. vi, 15 : Rex regum, et Dominus dominantium. Apocal. xix, 16 : Habet in vestimento, et in femore suo scriptum : Rex regum, et Dominus dominantium.

Hieronymus objicit contrarietatem ex Matth. ii, 6,. ubi dicitur : Nequaquam minima, hic autem,« Parvulus es. » Sol-

1 Expositio y. 1 Vulgata, « Nunc vastaberis, filia latronis. Obsidionem posuerunt super nos, in virga percutient maxillam judicis Israel, facta fuit a B. Alberto in fine capitis praecedentis.

nam in versione hebraica, ad hoc caput pertinet iste versiculus.

2 Cf. Ruth. 1, 1. et 6.

<--- Page Split --->

vit autem sic : « Dictum est quod par- « vulus fuit viculus quantitate, ne- « quaquam autem parvulus dignitate. Si « tunc vellemus hoc quod hic dicitur : « Parvulus es in millibus Juda, inter- « rogative legere sic : Parvulus es, « hoc est, parvulus es in millibus ? Qua- « si diceret : Non. Quia ex te mihi egre- « dietur. Tunc concordaret prophetia « cum Evangelio, et in hoc sensu videtur « ab Evangelista inductum esse. »

Et subdit de modo generationis a Patrc :

« Et egressus ejus, » per divinam scilicet generationem, supple, est « ab initio, » hoc est, a Patre qui omnium initium est, et qui principium est totius divinitatis, ut dicit Augustinus. In ipso enim est initium Filii per generationem activam, et initium Spiritus sancti per activam spirationem, qui sunt dies æternitatis. Sunt enim prima lux omnia illustrans, qui nec principium durationis habent nec finem. Psal. cix, 3 : In splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te. Eccli. xxiv, 6 : Ego feci in caelis ut oriretur lumen indeficiens. Sap. vii, 26 : Candor est lucis æterna, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius. Et cum sit una lux trium, tamen propter distinctionem personarum et attributorum, pluraliter significantur, cum dicitur : « A diebus æternitatis. » Luces enim singularium personarum in Christo homine apparuerunt, Paterscilicet in potentia, Joan. xiv, 10 : Pater in me manens ipse facit opera : Filius ipse in sapientia, Eccli. 1, 5 : Fons sapientiae verbum Dei in excelsis : Spiritus sanctus in distributione charismatum et gratiarum, Joan. 1, 16 : De plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia. Eccli. xliii, 4 : Tripliciter sol exurens montes, radios igneos exsuflans.

Et subjungit de ortu ex matre, et do conversione facta ad ipsum :

« Propter hoc, » quia scilicet talis est liberator, « dabit eos, » supple, Deus nunc, hoc est, Judæos tradet in manus hostium et contrariorum, ut afflictis per pœnam dulcior et appetibilior sit liberatio. Psal. xliii, 12 : Dedisti nos tamquam oves escarum, et in gentibus dispersisti nos. Et hoc est quod sequitur : « Usque ad tempus, in quo parturiens pariet. » Parturiens parere dicitur Beata Virgo, vel Ecclesia, quia sola peperit perfectum : omnes autem aliae quasi informes genuerunt. Et quia sola, sicut sine concupiscentia concepit, ita sine dolore peperit.

Isaie, lxvi, 7 et 8 : Antequam parturiret, peperit : antequam veniret partus ejus, peperit masculum. Quis audivit umquam tale ? et quis vidit huic simile? Jerem. xxxi, 22 : Creavit Dominus novum super terram, femina circumdabit virum. Hæc est generatio quarta, de qua dicitur, Genes. xv, 16 : Generatione quarta revertentur huc. Humanas enim generationes quatuor legimus : Adæ de terra, formante Deo : Evæ virginis de Adam virgine, item Deo formante : Abel et Cain de Adam et Eva corruptis, quæ sicut, dicitur, Genesv, 1, non fuit ad imaginem Dei perfectam 1, sed ad imaginem Adæ corruptam. Quarta autem fuit Christi virginis deVirgine Maria, non ad imaginem hominis, nec ad imaginem Dei, quia præpositio ad notat diversitatem et remotionem, sed fuit generatio ipsius Dei imaginis. Unde sicut in integritate natus est ex Patre, sic in integritate natus est ex matre. Ad Hebr. i, 3 : Qui cum sit splendor gloriae, et figura substantiae ejus. Ad Coloss. 1, 15 : Qui est imago Dei invisibilis.

et Cain de Adam et Eva corruptis, quæ sicut, dicitur, Genesv, 1, non fuit ad imaginem Dei perfectam 1, sed ad imaginem Adæ corruptam. Quarta autem fuit Christi virginis deVirgine Maria, non ad imaginem hominis, nec ad imaginem Dei, quia præpositio ad notat diversitatem et remotionem, sed fuit generatio ipsius Dei imaginis. Unde sicut in integritate natus est ex Patre, sic in integritate natus est ex matre. Ad Hebr. i, 3 : Qui cum sit splendor gloriae, et figura substantiae ejus. Ad Coloss. 1, 15 : Qui est imago Dei invisibilis.

Et quia quarta generatio reducit, ideo sequitur :

« Et reliquiae fratrum ejus » hoc est, qui reliqui fuerunt, quos gladius et fa-

<--- Page Split --->

mos non consumet, et error infidelitatis non obcecabit, « convertuntur. » Fratres autem vocat Judæos, quia ex eis secundum carnem natus est. Joan. xx, 17 : Dic fratribus meis : Ascendo ad Patrem næum, et Patrem vestrum. Ad Hebr. iii, 11 et 12 : Non confunditur fratres eos vocare, dicens : Nuntiabo nomen tuum fratribus meis. « Ad filios Israel, » hoc est, ad fidem Patriarcharum et Prophetarum, qui fide et operibus prænuntiaverunt Christum, et credendum esse in eum. Sic enim corda patrum sunt in filiis per fidei unitatem. Luc. 1, 17 : Ut convertat corda patrum in filios 1, et cor filiorum ad patres eorum. Isa. x, 21 : Reliquiæ convertentur : reliquiæ, inquam, Jacob ad Deum fortem.

Erat enim docens eos, sicut potestatem habens. Act. vi, 10 : Non poterant resistere sapientiæ, et Spiritui qui loquebatur. Joan. vii, 46 : Numquam sic locutus est homo, sicut hic homo. « Et convertentur. » Alia littera, « hæreditabunt. » Isa. xlv, 22 : Convertimini ad me, et salvi eritis, omnes fines terræ. « Quia nunc magnificabitur, » potestate scilicet, et veneratione, « usque ad terminos terræ, ut scilicet in toto mundo sit potestas et venerationi ipsius. Isa. xxiv, 16 : A finibus terræ laudes audivimus, gloriam justi. Psal. lxxi, 8 : Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrarum Isa. xlix, 6 : Dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terræ.

« Et stabit, » rectitudine scilicet vitæ, doctrinæ, et judicii. Joan. i, 26 : Medius vestrum stetit, quem vos nescitis. Cantic. ii, 9 : En ipse stat post parietem nostrum. Solus enim in rectitudine stetit post corporis parietem : « et pascet » conversos scilicet ad se verbo, et exemplo, et temporali subsidio. Joan. vi, 5 : Unde ememus panes, ut manducent hi ? Sap. xvi, 20 : Angelorum esca nutrivisti populum tuum, et paratum panem de cælo præstitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnis saporis suavitatem. Et hoc est quod sequitur : « In fortitudine Domini. » Panis enim ille confortat virtute Domini. Act. ix, 19 : Cum accepisset cibum, confortatus est. Psal. ciii, 13 : Panis cor hominis confirmat. In fortitudine hujus cibi ambulavit Elias quadraginta diebus et quadraginta noctibus usque ad montem Dei Horeb 2. « Et in sublimitate nominis Domini Dei sui. » Hoc dicit, quantum ad perfectionem sapientiæ. Matth. vii, 28 et 29 : Admirabantur turbæ super doctrina ejus.

Et subdit de effectu pacis : « Et erit iste pax, » hoc est, causa pacis. Ad Ephes. ii, 14 : Ipse est pax nostra, qui fecit utraque unum. « Cum venerit Assyrius in terram nostram. » Assyrius interpretatur sustollens vigilias, et significat diabolum qui semper vigilat ad nocendum. I Petr. v, 8 : Adversarius vester diabolus tamquam leo rugiens circuit, quærens quem devoret. Gregorius : « Sicut non dormitabit ne- « que dormiet qui custodit Israel 3, ita « non dormitabit neque dormiet qui im- « pugnat Israel. » Hic intrat in terram nostram, quando potestatem accipit in nos. Job, ix, 24 : Terra data est in manus impii. « Et quando calcaverit in domibus nostris. » Domus nostrae sunt cor, concientia, spiritus, sensus, corpus, et hujusmodi : in quibus calcare diabolus dicitur, quando vestigia pedum suorum imprimuntur. Isa. vii, 25 : Erit in pascua bovis, et in conculcationem pecoris. Psal. lv, 3 : Conculcaverunt me inimici mei tota die. « Et suscitabimus super eum. » Connumerat se membris

<--- Page Split --->

Christus, et quod ipse facit, attribuit sibi in membris : et dicit se suscitaturum, quia in prælatione non vivit, sed mortuus est, qui a Deo ad prælationem non vocatur. Deut. xvii, 13 : Prophetam de gente tua et de fratribus tuis sicut me, suscitabit tibi Dominus Deus tuus. Jerem. xxii, 5 : Suscitabo David germen justum. « Septem pastores, » qui Sanctos significant Veteris Testamenti, qui hebdomadi, hoc est, septenario serviebant. Septimum enim diem, septimam septimanam, septimum mensem, et septimum annum observabant. « Et octo primates homines. » Septuaginta : « Octo «morsus hominum, » hoc est, patres Novi Testamenti, qui octoadi, hoc est, octonario deserviunt, ut mordeant per reprehensionem, et expellant verbo Dei Assyrium. Hieronymus inducit illud Eccle. xi, 2 : Da partes septem, necnon et octo. Verbis enim et exemplis patrum Veteris Testamenti et Novi, et pascuntur fideles, et expellitur diabolus.

nibus : et si quis tangere voluerit eas, armabitur ferro et ligno lanceato, acumine scilicet zeli. Joel, in, 10 : Concidite aratra vestra in gladios, et ligones vestros in lanceas. Tunc enim tempus est preliandi in verbo gladii Domini, et compungendi conscientias ad pœenitentiam. Nemrod autem interpretatur tyramus vel tentatio descendens, et significat eos qui tentationem diaboli sustinuerunt, et tyrannide ejus oppressi sunt. De una enim terra, sicut dicitur Genes. x, 8, 9 et seq., exivit Nemrod et Assur, quia Assur fuit de filiis Nemrod. Nemrod enim, sicut ibidem dicitur, ccepit esse robustus venator coram Domino.

« Et liberavit ab Assur, » supple, terram nostram, « cum venerit in terram nostram, » conculcando scilicet et tentando. Luc. i, 14 : Ut sine timore de manu inimicorum nostrorum liberati, serviamus illi. II ad Corinth. i, 10 et 11 : De tantis periculis nos eripuit, et eruit : in quem speramus quoniam et adhuc eripiet, adjuvantibus et vobis in oratione pro nobis. « Et cum calcaverit in finibus nostris. » Hæc est vera littera, ut dicit Hieronymus, et hæc falsa : « Et conculcaverit in monte sancto nostro. » Montem enim sanctum nostrum Christum non conculcavit Assur ; sed nos humiles non conculcat, quando ungularum suarum vestigia nobis imprimit in tentatione, et peccato. Psal. lv, 3 : Conculcaverunt me inimici mei tota die.

« Et erunt reliquiæ Jacob. » Tangit hic Christi successorum in Apostolis et Apostolicis viris fecunditatem et audaciam, et ideo duo dicunturhic, primo,« In medio populorum. » Secundo, « In gentibus. » « Et erunt reliquiæ Jacob. » De Judæis scilicet conversis « in medio populorum multorum. » Populi multi dicuntur omnes diversitates populorum ex

« Et pascent terram Assur in gladio. » Terra Assur terra diaboli est, ubi scilicet homines diaboli, vel diabolici habitant. Gladius autem est gladius Spiritus sancti, quod est verbum Dei. Pascere autem de pascere est, hoc est, lacerare et vastare : lacerabunt enim comminationibus, et vastabunt increpationibus, sicut dictum est Petro, Act. x, 13 : Occide, et manduca. Osee, vi, 5 : Occidi eos in verbis oris mei. « Et terram Nemrod, » supple, pascent « in lanceis suis. » Lacea zelum animarum significat, in quo zelo perfodiuntur animæ conversorum per verbum Dei. Job, xvi, 14 : Circumdedit me lanceis suis, convalneravit lumbos meos. Vulneratur enim lanceis qui zelo animarum perfoditur. II Regum, xxin, 6 et 7 : Prævaricates quasi spinæ evellentur universi, quæ non tolluntur ma-

<--- Page Split --->

quibus aliqui conversi sunt ad Dominum. Isaiæ, 1, 9 : Nisi Dominus exercituum reliquisset nobis semen, quasi Sodoma fuissemus. « Quasi ros a Domino, » hoc est, nuissus a Domino ad fecunditatem scilicet cordium seminatorum per verbum Dei. Job, xxix, 19 : Ros morabitur in messione mea. Osee, xiv. 6 : Ero quasi ros, Israel germinabit sicut lilium Isa. xxvi, 19 : Ros lucis ros tuus, et terram gigantium detrahes in ruinam. Cantic. v, 2 : Caput meum plenum est rore. « Et quasi stillæ super herbam. » Stillæ sunt ordinata eloquia, corda infundentia. Psal. lxiv, 11 : In stillicidiis ejus lætabitur germinans. Job, xxix, 22 : Super illos stillabat eloquium meum. Herbæ autem sunt corda recenter virorem virtutis emittentia. Deut. xxxii, 2 : Quasi imber suber herbam, et quasi stillæ super gramina. « Quæ non exspectat virum, » hoc est, auxilium viri. A Deo enim accipit incrementum. I ad Corinth. iii, 7 : Neque qui plantat est aliquid, neque qui rigat : sed qui incrementum dat, Deus. « Et non præstolatur filios hominum. » Non enim separat in homine, sed in solo Deo. Jerem. xvii, 3 : Maledictus homo qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum. Econtra, y. 7 : Benedictus vir qui confidit in Domino, et erit Dominus fiducia ejus. Psal. cxliv, 2 et 3 : Nolite confidere in principibus : in filiis hominum, in quibus non est salus. Omnia enim virtute Dei faciebant Apostoli.

« animalia silvestria figunt gressum : ita « prædicantibus Apostolis et Apostolicis « viris, silvestres homines gradum fixe- « runt, et ad leonem rugientem treme- « bundi conversi sunt. » Amos, iii, 8 : Leo rugiet, quis non timebit ? Amos, i, 2 : Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam. « Et quasi catulus leonis in gregibus pecorum. » Catuli leonis successores sunt Apostolorum qui pecorinos homines a peccatis converterunt. I Machab. iii, 4 et 5 : Similis factus est leoni in operibus suis, et sicut catulus leonis rugiens in venatione. Et persecutus est iniquos perscrutans eos. « Qui, » scilicet leo vel catulus leonis, « cum transierit, » discursu scilicet prædicationis, « et conculcaverit, » superbos scilicet humilitate pœnitentiae. Eceli. xxiv, 11 : Excellentium et humilium corda virtute calcavi. « Et ceperit, » tenendo scilicet per consensum fidei et devotionem. Isa. v, 29 : Rugitus ejus ut leonis, rugiet ut catuli leonum : et frendet, et tenebit prædam : et amplezabitur, et non erit qui eruat. « Non est qui eruat. » Tanta enim devotione adhærebunt Domino, quod nec prosperis nec adversis separabuntur ab eo. Joan. x, 28 : Non rapiet eos quisquam de manu mea. Proverb. xxx, 30 : Leo fortissimus bestiarum, ad nullius pavebit occursum.

Et apostrophat, ad Deum convertens sermonem :

Et subdit de audacia, et determinat audaciam in idololatriis et in idolis :

« Et erunt reliquiæ Jacob, » hoc est, Apostoli et Apostolici viri, « in gentibus, » dispersi scilicet propter prædicationem, « in medio populorum multorum, » ut omnes scilicet diversitates populorum ad Dominum convertantur, « quasi leo in jumentis silvarum, » hoc est, in jumentis silvestribus. « Leone « enim rugiente (ut dicit Hieronymus)

« Exaltabitur manus tua, » supple, sic o Deus, « super hostes tuos, » ut manui tue subjiciantur, hoc est, operibus et præceptis. I Petr. v, 6 : Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in die visitationis, Isa. xxvi, 11 : Domine, exaltetur manus tua, et non videant : videant, et confundantur zelantes populi : et ignis hostes tuos devoret. Et hoc est quod sequitur : « Et omnes inimici tui interibunt, » ab inimicitia scilicet et si non a natura : convertentur enim ad

<--- Page Split --->

amicos. Psal. lxxvii, 3 : Sicut fluit cera a facie ignis, sic pereant peccatores a facie Dei. Item, ibidem, §. 23 : Dixit Dominus : Ex Basan convertam, convertam in profundum maris. Quia ex confusione peccatorum, convertit in amaritudinem pœenitentiae.

« Et erit in die illa, dicit Dominus. » Tangit hic destructionem idolorum in ritu et idolis.

« In die illa, » quando clara erit lux scilicet veritatis. Psal. cxvii, 24 : Hæc est dies, quam fecit Dominus. « Auferam equos de medio tui, » hoc est, de corde tuo quod in medio tui est. In Ægypto equis abundaverant, et illos semper desideraverunt,qui lascivos impetus et ad concupiscentiam significant. Isa. xxxi, 1 : Væ qui descendant in Ægyptum ad auxilium, in equis sperantes! Psal. xxxi, 9 : Nolite fieri sicut equus et multus. Tobiæ, vi, 17 : Hi namque qui conjugium ita suscipiunt, ut Deum a se, et a sua mente excludant, et suæ libidini ita vacent, sicut equus et multus, in quibus non est intellectus, habet potestatem dæmonium super eos. Osee, xiv, 4 : Super equum non ascendemus. Amos, ii, 15 : Ascensor equi non salvabit animam suam. « Et disperdam quadrigas tuas, » quæ scilicet fiunt cogitatione, libidine, consensu, et opere. Vel consensu, opere, consuetudine, præsumptione peccati. Vel forte quatuor passionibus inordinatis. Josue, xi, 6 : Equos eorum subnervabis, et currus igne combures.

« Et perdam civitates terræ tuæ, » ædificatas scilicet contra Deum infidelium congregationes. Josue, xi, 11 et 12 : Ipsam urbem peremit incendio. Et omnes per circuitum civitates, regesque earum cepit, percussit atque delevit, sicut præceperat ei Moyses,famulus Domini. « Et destruam omnes munitiones tuas, » de-

fensiones scilicet quibus in errore te defendas. II ad Corinth. x, 4 : Arma militiae nostræ non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitinum, consilia destruentes. « Et auferam maleficia de manu tua. » Maleficia sunt veneficia quibus homines decipiuntur in operibus necromanticis et idolorum. Exod. xxi, 18 : Maleficos non patieris vivere. Deuter. xvii, 10 et 11 : Ne inveniatur in te qui sit maleficus, nec incantator, nec qui pythones consulat. « Et divinationes non erunt in te, » quibus scilicet per responsa dæmonum, et alias artium illicitarum conjecturas futura tibi pruphetabas. Numer. xxni, 23 : Non est augurium in Jacob, nec divinatio in Israel.

« Et perire faciam sculptilia tua. » Sculptile est quod homo fingit ad vonerandum, sive hoc sit de divitiis, vel deliciis, et honoribus. Exod. xx, 4 : Non facies tibi sculptile, neque omnem similitudinem. « Et statuas tuas de mediu tui, » supple, conteram. Statuæ sunt idola sive cordis statua, quæ sibi præponit homo ad adorandum in vita, et quæ veneratur sicut idola, sicut ille dives, Luc. xii, 19, qui dixit : Animu, habes multa bona posita in annos plurimos. Genes. xxxv, 2 : Abjicite deus alienos qui in medio vestri sunt, et mundamini, ac mutate vestimenta vestru. De medio autem tui dicit, quia in cordustatuuntur quod in medio est Oseo, n, 2 : Auferat fornicationes suas a farir sua, et adulteria sua de medio uberum suorum. « Et non adorabis ultra operu manuum tuarum. » Osee, xiv, 4 : Nerdicemus ultra : Dii nostri opera manuum nostrarum. Opera manuum suarum adorat qui operibus suis gloriatur, et quærit honorari. Job, xxxi, 27 : Si... osculatus sum manum meam ore meo.

« Et ewellam lucos tuos de medi» tui. » Lucus dicitur quasi minime lucens,

<--- Page Split --->

ot est locus arboribus amœnis et umbrosis consitus, ubi (sicut dicit Vitruvius in Architectura) « Veneri sacrificabatur ut « amœnitate ad libidinem incitaret, et « umbrositate turpitudinem tegeret. » Heuteron. xvi, 21 : Non plantabis lucum, et omnem arborem juxta altare Domini Dei tui. Lucum plantat qui amœna mundi diligit, et in concupiscentiis obscœnis ambulat. Judicum, vi, 23 : Destrues aram Baal, quæ est patris tui : et nemus, quod circa aram est, succide. Jerem. ii, 20 : Sub omni ligno frondoso prosternebaris meretrix. « Et conteram civitates tuas, » hoc est, impias impiorum congregationes. Psal. liv, 10 : Vidi iniquitatem, et contradictionem in civitate. Josue, vi, 17 : Sit civitas hæc anathema. Isaie, xxv, 2 : Posuisti civitatem in tumultum, urbem fortem in ruinam.

« Et faciam in furore. » Furor est in 14 interminatione æternæ pœnæ. Psal. vi, 2, et xxxvii, 2 : Domine, ne in furore tuo arguas me. « Et in indignatione, » quantum ad gratiae subtractionem, Thren. u, 4 : Effudit quasi ignem indignationem suam. Psal. xxix, 6 : Ira in indignatione ejus, et vita in voluntate ejus. « Ultionem, » ut scilicet furore puniantur, et indignatione bonis priventur. Deuter. xviii, 19 : Ego in tempore ultor existam. Psal. xxii, 1 : Deus ultionum Dominus. Joel, ni, 4 : Cito velociter reddam vicissitudinem vobis super caput vestrum. « In omnibus gentibus, quae non audierunt » per obedientiam scilicet vocem meam. Ad Hebr. ii, 2 : Omnis pravaricatio, et inobedientia accepit justam mercedis retributionem.

CAPUT VI.

Disceptat Dominus cum ingratis, recensens collata illis beneficia : indicans etiam quid sit bonum, et quid Dominus a populo suo requirat : sed propter injustitiam aliaque scelera filiorum Israel comminatur eis Dominus varias afflictiones.

de domo servientium liberavi te, et misi ante faciem tuam Moysen, et Aaron, et Mariam?

<--- Page Split --->

IN CAPUT VI MICHAEÆ

Prima adhuc in duas. Primo enim omnes provocat ad judicium. Secundo, allegat pro causa sua ad omnes, ibi, « Popule meus. »

ENARRAITO.

« Audite quæ Dominus loquitur. » Hic incipit pars illa quæ est de inclinatione ad pœnitentiam per contestationem judicii divini, et habet duas partes. Primo enim fit contestatio et inclinatio ad pœnitentiam. Secundo, inducitur dolor et gemitus populi compuncti, infra vii, 1, ibi, « Væ mihi ! »

Prima pars dividitur in duas. Primo enim convincitur populus de ingratitudine in Deum. Secundo, convincitur de dolis et fraudibus in proximum, ibi, §. 9 : « Vox Domini ad civitatem. »

Prima in duas. Primo enim convincitur populus. Secundo gemit, et inquirit qualiter satisfaciat, ibi, « Quid dignum offeram Domino? »

Dicit ergo :

« Audite, » Vox Prophetae est, « quæ Dominus loquitur. » Ac si dicat : Hæc enim debetis audire, quia Dominus audiendus est. I Regum, iii, 9 : Loquere, Domine, quia audit servus tuus. Psal. lxxxiv, 9 : Audiam quid loquatur in me Dominus Deus. « Surge, » hoc est, hoc principit mihi Deus, dicens : « Surge, » sursum te age, ut scilicet justitiam Dei consideres in omni rectitudine veritatis. Surge autem dicitur sedentibus, Psal. cxxvi, 2 : Surgite postquam sederitis. Dicitur etiam dormientibus et mortuis, Ad Ephes. v, 14 : Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis. « Contendr judicio, » convictionis scilicet ut osten-

<--- Page Split --->

datur justitia, qua ego punio populum. Isa. ii, 14 : Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui. « Adversum montes, » superbos scilicet, et potentes in principatibus constitutos. Hieronymus tamen vocat montes superiores Angelos terris praepositos, et inducit illud Deut eron. xxxii, 8, secundum litteram Septuaginta : « Statuit terminos populorum « juxta numerum Angelorum Dei 4. » Potuit tamen melius induci hoc Eccli. xvii, 14 et 15 : In unamquamque gentem praeposuit rectorem : et pars Dei Israel facta est manifesta. « Et audiant colles vocem tuam, » justitiam scilicet meam proponentem. Colles vocat inferiores Prælatos, vel secundum Hieronymum, Angelos inferiores singulis hominibus deputatos. Et est sensus secundum Hieronymum : « Contende judicio, ut non « solum coram hominibus, sed etiam co- « ram Angelis superioribus et inferiori- « bus justitia mea appareat. » Ezech. xxxvi, 4 : Hæc dicit Dominus Deus montibus et collibus, torrentibus vallibusque.

« Audiant montes judicium Domini, » convictionis scilicet qua convincit populum suum. Et sicut dicit Hieronymus, « magnæ humilitatis est, quod ille qui « ex auctoritate judicare habet, dijudi- « cari vult cum servo. » Job, xxxi, 13 : Si contempsi subire judicium cum servo meo. « Et fortia fundamenta terræ, » hoc est, fortes principes, in quorum custodia fundantur terreni. Job, ix, 13 : Deus, cujus iræ nemo resistere potest, et sub quo curvantur qui portant orbem. Psal. xvn, 8 : Fundamenta montium conturbata sunt, et commota sunt, quoniam iratus est eis.

Et subdit causam :

« Quia judicium Domini, » discepta-

tionis scilicet et convictionis, supple, est « cum populo suo, » hoc est, contra populum suum, quod valde terribile est. Psal. cxlii, 2 : Non intres in judicium cum servo tuo : quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens. « Et, » id est, « cum Israel dijudicabitur, » quia ille est populus suus, et tanti patris scilicet qui a rectitudine nomen accepit, deberet esse imitator. Et est sensus : Non ex potestate, sed ex judicio vult agere vobiscum. Populus enim murmurabat, quod non recte pro peccatis parentum punirentur, sicut dicitur Ezech. xvii, 19 et seq. Unde et ibi convincuntur, quod æqua est via Domini et viae illorum pravæ sunt 1. Ideo dicitur etiam, Isa. lviii, 2 : Rogant me judicia justitiae : appropinquare Deo volunt. Et ideo dicitur,ibidem, x. 1 : Amnuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum.

Et proponit pro Domino beneficia et gratias quas fecit, primo in genere, secundo in specie. In genere dupliciter, scilicet quod bona exhibuit, et in nullo molestus fuit.

« Popule meus, quid feci tibi? » hoc est, quid in beneficiis non feci tibi? Osee, vi, 4 : Quid faciam tibi, Ephraim? quid faciam tibi, Juda? hoc est, cum omnia fecerim qua dehui, quid ulterius requiris? « Aut quid molestus fui tibi, » injurias scilicet aliquas inferendo ? Ad primum respondet Isaias, xxvi, 12 : Omnia opera nostra operatus es in nobis, Domine. Tobias, xi, 3 : Bonis omnibus per eum repleti sumus. Ad secundum respondetur, I Regum, xxv, 15 : Homines isti boni satis fuerunt nobis, et non molesti : nec quidquam aliquando periit omni tempore, quo fuimus conversati cum eis. II ad Corinth. vii, 2 : Neminem

<--- Page Split --->

læsimus, neminem corrupimus, neminem circumvenimus. Et si hoc faciunt homines divini, multo magis facit Deus. « Responde mihi. » Hoc remissive legendum est : tamen Deo objicienti non est qui respondeat. Job, ix, 3 : Si voluerit contendere cum eo, non poterit ei responderet unum pro mille. Isa. xxxviii, 15 : Quid dicam, aut quid respondebit mihi?

4

Et proponit in speciali : « Quia eduxi te de terra Ægypti1. » Et debet intelligi : Eduxi te cum potestate magna et gloria, sicut et nos educit de peccatis et desideriis sæculi. Osse, xi, 1 : Ex Ægypto vocavi filium meum. Isa. lxiii, 14 : Sicut adduxisti populum tuum, ut faceres tibi nomen gloriae. Deuteron. xxxii, 12 : Dominus solus dux ejus fuit : et non erat cum eo Deus alienus. Psal. civ, 43 : Eduxit populum suum in exsultatione, et electos suos in lætitia. « Et de domo servientium, » ubi scilicet in luto et latere serviebas2, « liberavi te, » hoc est, libertate donavi, ubi etiam, ut dicitur in Psal. lxxx, 7 : In Cophinus. cophino servierunt. Cophinus autem est sporta qua immunditiae platearum exportantur. Psal. lxxx, 7 : Manus ejus in cophino servierunt, sicut et nos a servitute diaboli liberat et operibus carnis. Ad Galat. v, 13 : Vos in libertatem vocati estis, fratres : tantum ne libertatem in occasionem detis carnis. Ad Galat. iv, 26 : Illa quæ sursum est Jerusalem, libera est, quæ est mater nostra. Joan. viii, 31 et 32 : Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis : et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos. « Et, » supple, ne errares, « misi ante faciem tuam, » ut videres eos et imitareris. Simile, Luc. i, 17 : Ipse præcedet ante illum in spiritu, et virtute Eliaæ. « Moysen, » in ducem scilicet,

« et Aaron, » in sacerdotem, « et Mariam » in prophetissam. Osee, xii, 13 : In propheta eduxit Dominus Israel de Ægypto, et in propheta servatus est. Ex Moyse legem accepit in formam vita. Eccli. xxiv, 33 : Legem mandavit vobis Moyses in præceptis justitiarum. Joan. i, 17 : Lex per Moysen data est, per Aaron in sacramentis sanctificationem, et pro peccatis intercessionem. Sapient. xviii, 21 : Properans homo sine querela deprecari pro populis, proferens servitutis suæ scutum, orationem, et per incensum deprecationem allegans, restitit iræ, et finem imposuit necessitati. In Maria autem (quæ illuminatrix interpretatur) responsi divini in verbo habuit illuminationem. Exod. xv, 20 et 21 : Sumpsit ergo Maria prophetissa, soror Aaron, tympanum in manu sua, egressæquæ sunt omnes mulieres post eam cum tympanis et choris, quibus præcinebat. Joel, ii, 28 : Prophetabunt filii vestri, et filiæ vestræ. Hæc in Christo completa sunt, qui dux fuit per naturam divinam, sacerdos per naturam humanam, illuminator per verbum.

Et subdit de secundo beneficio, in quo molestiam machinatam a populo exclusit :

« Populus3 meus. » Vocativi casus est, et est antiqua grammatica. Simile, Isa. iii, 12 : Populus4 meus, qui te beatum dicunt, ipsi te decipiunt. « Memento, quaso. » Humilitatis est servum rogare, cui imperare potest. Job, xix, 17 : Servum meum vocavi, et non respondit, ore proprio deprecabar illum.

Et subdit de beneficio liberationis a molestiiis : « Memento, quæso, quid cogitaverit Balach, » qui interpretatur elidens, « rex Moab. » Tangit historiam quæ continetur, Numer. xxii, xxiii et xxiv. Interpretatur autem Moab ex patre

<--- Page Split --->

vel aqua paterna, et significat eos qui ex patre diabolo sunt, et insipidi sicut aqua. Genes. xlix, 4 : Effusus es sicut aqua, non crescas. « Et quid responderit ei Balaam, » qui vanus populus inter pretatur, « filius Beor, » quod iniquitas iracundiae interpretatur, « de Setim usque ad Galgalam. » Tangit historiam quae habetur, Numer. xxm, ubi Balaam saepe mutavit locum, et fecit ædificari aras septem per totam longitudinem exercitus regis Moab, qui diffusus erat de loco qui dicitur Setim, hoc est, ubi arbores spinae albae crescebant, usque ad Galgalam, hoc est, usque ad locum ubi postea fundata et ædificata est Galgala. Lustravit enim totum exercitum, semper ædificando septem aras, ut ex aliquo infausto loco adspiceret exercitum Israelis et malediceret, et Dominus e converso semper vertit maledictionem in benedictionem. Unde dixit : Ad benedicendum adductus sum, benedictionem prohibere non valeo 1. Quidam tamen dicunt, quod Setim juxta montem Sinai est, ubi primo accepta lege, populus transgressus est adorando vitulum 2. Galgala autem locus est in quo unctus est Saul in regem 3, qui inter reges primus prævaricatus est. A prima enim prævaricatione usque ad ultimam semper mala operatus est populus, quibus econtra multa bona fecit Deus. Psal. xxxiv, 12 : Retribuebant mihi mala pro bonis. Quidam etiam exponunt moraliter : Setim enim congelaescens interpretatur, Galgala autem volutabrum. Et est sensus : A principio peccati, in quo homo congelascit et infrigidatur a charitate, usque ad volutabrum peccati, hoc est, profundum in quo de peccato non erubescit, Jerem. vi, 15 : Confusione non sunt confusi, et erubesere nescierunt : in quo tamen tempore Deus bona facere non desinit. Genes. xlviii, 15 : Deus qui pascit me ab adolescentia mea, usque in præsentem diem.

Indignis etiam Deus multa bona præstat. Oratio Manassæ, sub fine : Indignum salvabis me secundum magnam misericordiam tuam. « Ut cognosceres justitias Domini. » « Justitiæ Domini sunt quæ « Domino optime competunt, cujus « substantia est bonitas, natura dulcedo, « proprium misereri et parcere, » ut dicit Gregorius. Illius enim justitia est dissimulare mala et facere bona. Sap. xi, 24 : Misereris omnium, quia omnia potes, et dissimulas peccata hominum propter pænitentiam. Justitia enim Dei semper cum clementia et bonitate juncta est. Psal. xvii, 9 : Justitiæ Domini rectæ, lætificantes corda.

« Quid dignum offeram Domino? » Audiens populus talem Deo esse justitiam, compunctus est, et quærit quomodo placare possit Dominum. Quod audiens Propheta, et videns quod in legalibus nihil esset acceptum ad gratiam novi testamenti, consilium dat, ibi, « Indicabo tibi. »

« Quid dignum offeram Domino? » Dignum scilicet se, vel dignum emenda, nihil enim dignum potest ei offerri, sed dignatio et bonitas sua accipit quod offerimus, non quod dignum sit, sed quod bonitate sua facit dignum. Psal. cxv, 12 : Quid retribuam Domino, pro omnibus quæ retribuit mihi?

Et descendit ad specialia :

« Curvabo genu Deo excelso? » Quod quidem in adoratione bonum est et Christo debetur, qui nos a curvitate peccati erexit. Genes. xli, 43, præcepit Pharao ut omnes coram eo, scilicet Joseph, genu flecterent, et præpositum esse sierent universæ terræ Ægypti. Isa. xlv, 23 : Mihi curvabitur omne genu, et jurabit omnis lingua. Ad Philip. n, 10 : In nomine Jesu omne genuflectatur. Bonum est ergo hoc, sed non sufficiens

<--- Page Split --->

et dignum. I ad Timoth. iv, 8 : Corporalis exercitatio, ad modicum utilis est.

Et subdit de reprobatione legalium : « Numquid offeram ei holocaustomata, » quae tota scilicet incendebantur, « et vitulos aniculos, » qui pro peccatis offerebantur? Psal. xxxix, 7 : Holocaustum et pro peccato non postulasti. Isa. 1, 11 : Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? Holocaustum autem in memoria fiebat devotionis. Vituli autem anniculi, hoc est, unius anni, significant inconsiones lascivorum motuum in petulantia carnis, qui in compunctione cordis incendendi sunt. I Reg. 1, 24 : Anna adduxit filium suum Samuelem secum, postquam ablactaverat eum, in vitulis tribus, et tribus satis farine, et amphora vini. Tres vituli sunt lascivia gulae, et luxuriae, et gaudiorum mundi, quae Anna, id est, gratia, Domino offert. Tria sata farinae, tres puritates sunt conscientiae, scilicet a commissione contra praeceptum, ab omissione praecepti, ab impuritate erroris et ignorantiae. Genes. xvni,6 : Accelera,tria sata similem commisce. Amphora vini, mens est conscia coelestis gaudii. Psal. cni,15 : Vinum latificat cor hominis.

« Numquid placari potest Dominus in millibus arietum? » qui in veteri lege scilicet offerebantur in memoriam martyrum, « aut in multis millibus hicorum pinguium, » qui scilicet pro expiatione peccati offerebantur? Ad Hebr. x, 4 : Impossibile est sanguine taurorum et hircorum peccata auferri. Psal. xlix, 13 : Numquid manducabo carnes taurorum ? aut sanguinem hircorum potabo?

Et subinfert de majori sacrificio :

« Numquid dabo primogenitum meum pro scelere meo? » sicut scilicet Abraham primogenitum obtulit1 : et profana

devotione rex Moab primogenitum suum, qui regnaturus erat post ipsum, obtulit super murum 2. Quasi dicat : Non. Haec enim profana et impia sunt : sed primum de Abraham factum est in memoriam passionis Christi : secundum autem detestabile factum fuit in honorem denuonum, qui humanum sanguinem sitiunt. Psal. cv, 38 : Effuderunt sanguinem innocentem : sanguinem filiorum suurum et filiarum suarum, quas sacrificuverunt sculptilibus Chanaan. « Fructum ventris mei, » hoc est, numquid dabo fructum ventris mei « pro peccato anima mea? » hoc est, quod ex animo foci, sicut fecit Jephthe, qui filiam suam stulte offerendam vovit, et impie votum reddidit 3. Et est sensus : Numquid sanguine animalium, aut etiam hominum, animae a peccato lavantur? Quasi dicat : Non. Daniel. iii,38 et 39 : Non est in tenpore hoc princeps, et dux, et prophetu, neque holocaustum, neque sacrificium, neque oblatio, neque incensum, neque locus primitiarum coram te, ut possimus invenire misericordiam tuam : sed in animo contrito, et spiritu humilitatis suscipiamur, scilicet a te.

Populo sic quaerenti objicit se Prophieta, respondens :

« Indicabo tibi, o homo, » qui scilicet jam vides profanas esse Gentilium oblationes, et imperfectas esse legis caremonias, « quid sit bonum. » « Bonum est, « ut dicit Anselmus, quod omni ei quod « est, melius est esse quam non esse : » « et hoc est quod bonum facit simplici- « ter, sicut est virtus, gratia, gloria, et « hujusmodi, item esse et intelligere, » ut dicit Augustinus. « Et quid Dominus requirat a te, » in opere scilicet praeceptorum : hoc enim quaerit Dominus ut illa serventur. Tob. xiv, 10 : Servite Domi-

<--- Page Split --->

no in veritate, et inquirite ut faciatis quae placita sunt illi. Act. IX, 6 : Domine, quid me vis facere ?

Et determinat, subdens : « Utique facere judicium, » ut scilicet ex judicio rationis omnia facias, rationis, dico, informatae lege. Psal. cxviii, 121 : Feci judicium et justitiam. 1 ad Corinth. xi, 31 : Si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur. Hieronymus, « ut « nihil sine consilio et ratione agas.»Tob. iv, 19 : Consilium semper a sapiente perquire. Et hoc ordinat hominem ad seipsum. Prov. xx, 8 : Rex, qui sedet in solio judicii, dissipat omne malum in-

tutiu suo. « Et diligere misericordiam, » ut scilicet opera misericordiae in proximum ex dilectione, non ex necessitate, vel coactione facias. II ad Corinth. IX, 7 : Non ex tristitia, aut ex necessitate : hilarem enim datorem diligit Deus. Daniel. iv, 24 : Consilium meum placeat tibi, et peccata tua eleemosynis redime et iniquitates tuas misericordiis pauperum. Prov. xvi, 6 : Misericordia et veritate redimitur iniquitas. Judicium enim innititur veritati, misericordia autem pietati. Proverb. xx, 28 : Misericordia et veritas custodium regem. Prov. xxi, 3 : Facere misericordiam et judicium, magis placet Domino, quam victimae. Hoc ergo ordinat hominem ad proximum. « Et sollicitum ambulare cum Deo tuo, » ut scilicet toto corde cogites, qualiter cum Deo proficias, sicut dicitur, Gen. v, 22 : Ambulavit Henoch cum Deo. Et Gen. vi, 9 : Noe vir justus atque perfectus fuit in generationibus suis, cum Deo ambulavit.

In communi dupliciter : simpliciter scilicet, et sub promissione audientium.

« Vox Domini, » per me scilicet sonans. Joan. 1, 23 : Ego vox clamantis in deserto. Luc. x, 16 : Qui vos audit, me audit. « Ad civitatem, » hoc est, contra civitatem quae est civilitas malorum a Cain incepta 1, et per Nemrod munita 2. Psal. LIV, 10 et seq. : Vidi iniquitatem, et contradictionem in civitate. Die ac nocte circumdabit eam super muros ejus iniquitas : et labor in medio ejus, et injustitia. Et non defecit de plateis ejus usura, et dolus. « Clamat, » intentionem notat, et instantiam pradicationis. Prov. VIII, 4 : O viri, ad vos clamito, et vox mea ad filios hominum. Psal. LXVIII, 4 : Laboravi clamans, raucæ factæ sunt fauces meæ. Et subdit promissionem : « Et salus erit timentibus nomen tuum, » hoc est, ex auditu concipientibus notitiam, et per timorem corrigentibus se a peccato. Eccli. 1, 27 et 28 : Timor Domini expellit peccatum : nam qui sine timore est, non poterit justificari. Malach. IV, 2 : Orietur vobis timentibus nomen meum Sol justitiae.

Et subdit de auditu in speciali :

« Audite, tribus. » Tribus vocat genus Judæorum. Jacob. 1, 1 : Duodecim tribubus, quæ sunt in dispersione, salutem. Iste enim tribus specialiter audire deberent, quæ notitiam Dei acceperunt. Isa. 1, 1 : Audite me, qui sequimini quod justum est, et quaeritis Dominum. « Et quis, » supple, tam sapiens, et tam commendabilis, vel tam rarus, « approbabit illud? » verbum scilicet auditum. Isa. 1, 10 : Quis ex vobis timens Deum, audiens vocem servi sui ? Psal. CVI, 43 : Quis sapiens, et custodiet hæc, et intelliget misericordias Domini ?

« Vox Domini. » Hic incipit redarguere peccata in proximum : et primo, provocat ad auditum : secundo autem dicit quid audiatur, ibi, « Adhuc ignis. »

Provocat autem ad auditum dupliciter : in communi, et in speciali.

Quid autem audiant, subdit, et ponit septem genera peccatorum, omnia ad fraudem pertinentia :

<--- Page Split --->

« Adhuc ignis in domo impii. » Ignis scilicet avaritiae, de quo, Prov. xxx, 16 : Ignis numquam dicil : Sufficit. Job, xxxi, 12 : Ignis est usque ad perditionem devorans, et omnia eradicans genimina. Eccli. x, 9 : Avaro nihil est scelestius. Dicitur autem esse in domo, quia per avaritiam domum aedificat, et cor etiam suum occupatum est avaritia. Unde, Eccle. v, 9 : Avarus non implebitur pecunia. Et dicitur, Impii, quia omni pietate in proximum privatus est. Isa. xi, 4 : Spiritu labiorum suorum interficiet impium. Habac. ii, 9 : Vae qui congregat avaritiam malam domui suae!

Quis autem sit ignis, subdit : « Thesauri iniquitatis. » Thesaurus autem abundantiam et copiam, iniquitas malam significat acquisitionem sive turpem, sive injustam. Proverb. x, 2 : Nil proderunt thesauri impietatis : justitia vero liberabit a morte. Job, xx, 15 : Divitias, quas devoravit, evomet, et de ventre illius extrahet eas Deus. Jacob. v, 3 : Aurum et argentum vestrum æruginavit, et ærugo eorum in testimonium vobis erit, et manducabit carnes vestras sicut ignis. « Et mensura minor. » Duas enim mensuras habebant, majorem ad emendum, et minorem ad vendendum, « iræ plena. » Prov. xx, 10 : Pondus et pondus, mensura et mensura : utrumque abominabile est apud Deum. Matth. vii, 2 : In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis.

dolosum supponebatur incautis. Levil. xix, 35 et 36 : Nolite facere iniquum aliquid in judicio, in regula, in ponder, in mensura. Statera justa, et æqua sint pondera, justus modius, æquusque sextarius.

« In quibus, » supple, ponderibus et stateris, « divites ejus, » civitatis scilicet : non modo pauperes in quibus inopia forte scelus defenderet, sed divites qui non ex inopia, sed ex sola avaritia fecerunt, « repleti sunt iniquitate, » hoc est, ex inique acquisito. Deuteron. xxv, 13 et 14 : Non habebis in sacculo diversa pondera, majus et minus : nec erit in domo tua modius major et minor. Repletio autem sonat impletionem prementem usque ad vomitum. Prov. i, 13 : Implebimus domos nostras spoliis. « Et habitantes in ea, » civitate scilicet, « loquebantur mendacium. » Hieronymus : Men- « Congregationes divitiarum sequitur » mendacium, et manus assueta thesau- « ros condere, fraudulentam linguam « possidet : veritas paupertatem, menda- « cium divitias parit. » Psal. v, 7 : Perdes omnes qui loquuntur mendacium. « Et lingua eorum fraudulenta in ore eorum. » In ore dicitur, quia intra os mendacium occultatur : si enim emitteretur, deprehenderetur. Jerem. ix, 8 : Sagitta vulnerans lingua eorum, dolum locuta est. Isa. xxxii, 7 : Fraudulenti vasa pessima sunt : ipse enim cogitationes concimavit ad perdendos mites. Psal. xlix, 19 : Lingua tua concimabat dolos.

1

Et hoc est quod sequitur : « Numquid justificabo, » hoc est, justam esse judicabo, « stateram impiam ? » Hieronymus : « Cum alio pon- « dere emitis, et cum alio pondere ven- « ditis mercimonia : hoc etiam non ju- « stificabo, sed condemnabo. » Prov. xi, 1 : Statera dolosa, abominatio est apud Dominum : et pondus æquum, voluntas ejus. Et hoc est quod sequitur : « Et saccelli pondera dolosa. » Saccellus occultum saccum nonat, ex quo pondus

Et subdit hujus peccati pœnam :

« Et ego ergo, » hoc est, propter peccata illa, « cæpi, » supple, primo, a parvis pœnis, « percutere te perditione, » primo scilicet comminata per Prophetas. Sap. xii, 2 : Eos qui exerrant, partibus corripsi, et de quibus peccant admones et alloqueris, ut relicta malitia

<--- Page Split --->

credant in te, Domine. « Super peccatis tuis, » supple, qua commisisti. II Machab. vi, 13 : Multo tempore non sinere peccatoribus ex sententia agere, sed statim ultiones adhibere, magni benefcii est indicium.

Et subdit pœenas :

« Tu comedes, et non saturaberis. » Glossa inducit illud Amos, iv, 6 : Dedi vobis stuporem dentium in cunctis urbibus vestris, et indigentiam panum in omnibus locis vestris. Justum enim est, quod qui aliena rapuit, ipse in egestate sit. Deuter. xxvii, 38 : Sementem multam jacies in terram, et modicum congregabis. Aggæi, 1, 6 : Comedistis, et non estis saturati. Prov. xiii, 25 : Venter impiorum insaturabilis. « Et humiliatio tua, » hoc est, hostes qui te humilient, et ad humum prosternant, « in medio tui, » supple, erunt. Luc. xix, 43 : Circundabunt te inimici tui vallo, et circundabunt te : et coangustabunt te undigue. Isa. xxix, 4 : Humiliaberis, de terra loqueris.

« Et apprehendes, » afflictos scilicet his plagis, fame scilicet, et peste, et gladio, « et non salvabis, » hoc est, salvare non poteris a plagis istis. Unde IV Reg. vi, 27, cum mulier clamaret ad regem ut salvaret eam, respondit rex : Non te salvat Deus : unde te salvare possum ? de area, vel de torculari ? « Et quos salvaveris, » hoc est, quos salvare putaveris, « in gladium dabo. » Amos, 1, 14 : Robustus non salvabit animam suam. Thren. 1, 20 : Foris interficit gladius, et domi mors similis est

« Tu seminabis, » spe scilicet colligendi fructus, labores et expensas impendens, « et non metes : » hostes enim auferent. Isa. xvii, 11 : Mane semen tuum florebit : ablata est messis in die hæredi-

tatis, et dolebit graviter. Aggæi, 1, 6 : Seminastis multum, et intulistis parum. « Tu calcabis olivam, » oleum scilicet premendo de amurca, « et non ungeris oleo. » Deuter. xxviii, 40 : Olivas habebis in omnibus terminis tuis, et non ungeris oleo : quia defluent, et peribunt. « Et mustum, » supple, calcabis, hoc est, laborabis ad calcandum, « et non bibes vinum. » Hieronymus : « Steriles « vindemiæ vinum negaverunt. » Deuter. xxviii, 39 : Vineam plantabis, et fodies : et vinum non bibes, nec colliges ex ea quippiam : quoniam vastabitur vermibus. Sine fructu seminat, qui mala intentione prædicat : olivas absque unctione calcat, qui virtutem simulat cum vitiosus sit : mustum calcat et vinum non bibit, qui de æternis gaudiis loquitur, et dulcedinem eorum non sentit. Amos, v, 11 : Vineas plantabitis amantissimas, et non bibetis vinum earum.

Horum omnium causam subdit :

« Et » id est, quia « custodisti præcepta Amri, » de quo legitur,III Reg. xvi, 28, quod fuit pater Achab et impiissimus 1. Et præcepta dicuntur opera ejus, quæ populus sicut præcepta custodiebat. Unde Amri amariæns vel magisterium interpretatur : malorum enim magisterium facile discitur. Joan. viii, 44 : Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere. « Et omne opus domus Achab, » supple, custodisti. Domus Achab dicitur familia, sicut Jezabel et pessimi filii ejus, quos populus imitatus est : et ideo frater patris interpretatur, quia malitia frater fuit patris sui Amri. III Reg. xxi, 23 et 26 : Non fuit alter talis sicut Achab, qui venumdatus est ut faceret malum in conspectu Domini : concitavit enim eum Jezabel,uxor sua, et abominabilis factus est.

« Et ambulasti, » proficiendo de malo in pejus, « in voluntatibus eorum. »

<--- Page Split --->

II ad Timoth. iii, 13 : Mali homines, et seductores proficient in pejus, errantes, et in errorem mittentes. « Ut, » consecutivum est, et non causale, « darem te in perditionem, » temporalem scilicet, et æternam. Isa. xiv, 22 : Perdam Babylonis nomen, et reliquias, et germen, et progeniem. « Et habitantes in ea, » supple, darem « in sibilum, » deridentium scilicet. Job, xxvii, 23 : Stringet super eum manus suas, et sibilabit super illum, intuens locum ejus. Thren. ii, 18 :

Aperuerunt super te os suum omnes inimici tui : sibilaverunt, et fremuerunt dentibus. « Et opprobrium populi nui portabitis. » In pœna scilicet : ut sicut fuerunt auctores in culpa, ita præ omnibus portent pœnæ derisionem. Isa. i., 11 : De manu mea factum est hoc vobis, in dolioribus dormietis. Psal. lxxix, 7 : Posuisti nos in opprobrium vicinis nustris, et inimici nostri subsamnaverunt nos.

CAPUT VII.

Lugetprophetatampaucosessereliquosquinonsintiniqui : innullohomineostenditesseconfidendum , sedinsoloDeosalvatore : quimiserebiturSion , etpudefactisinimicis , eamadsereducet , complensfactasadpatrespromis - siones .

confidere in duce : ab ea qua dormit in sinu tuo custodi claustra oris tui.

<--- Page Split --->

rietur confusione, quæ dicit ad me : Ubi est Dominus Deus tuus? Oculi mei videbunt in eam : nunc erit in conclu cationem ut lutum platearum.

IN CAPUT VII MICHEÆ

ENARRATIO.

« Væ mihi! » In ista parte tangit consolationem, et habet duas partes. In prima tangit paucitatem eorum qui ad consolationem pertinent. Secundo, describit consolationem, ibi, §. 11 : « Dies, ut ædificentur maceriæ tuæ. »

Prima subdividitur in duas, in quarum prima ostendit paucitatem, et causam paucitatis. In secunda, spem erigit in Domino de paucorum multiplicatione et consolatione, ibi, §. 7 : « Ego autem ad Dominum adspiciam. »

Prima habet tres partes. Primo enim ponit per metaphoram paucitatem. Secundo, explanat, ibi, « Periit sanctus. » Tertio, dicit quod propter hoc immissa est eis pœna, ibi, « Dies speculationis tuæ. »

« Væ mihi ! » doloris, scilicet ex compassione, non mortis interminatio. Ad Rom. ix, 2 et 3 : Tristitia mihi magna est et continuus dolor cordi meo. Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem. Jerem. xv, 10 : Væ mihi mater mea ! quare genuisti me ? I Machab. 11, 7 : Væ mihi ! ut quid natus sum videre contritionem populi mei, et contritionem civitatis sanctæ ? « Qui factus sum, » hoc est, assimilatus sum, « sicut qui colligit in autumno racemos, » post vindemiantes scilicet : vindemiato enim populo a Chaldæis, et decepto per diabolum, vix aliquis justus in populo inveniebatur, qui dignus esset consolatione divina. Isa. xvi, 14 : Auferetur gloria Moab super omni populo multo, et relinquetur, in eo scilicet sicut racemus, parvus, et modicus, nequaquam multus. Dicuntur autem racemi id in quo fundantur uva, quod in medio

<--- Page Split --->

botri est, quod parvum habet saporem vini. Et intelligit eos, qui etiam parvum saporem habent sanctitatis. Autumnum autem nominat, quia tempus maturitatis est, et hoc fuit tempus completae iniquitatis ad metendum per gladium. Apoc. xiv, 18 : Mitte falcem tuam aculam, et vindemia botros vinea terra : quia matura sunt uva ejus. Isa. lxv, 8 : Hae dicit Dominus : Quomodo si inveniatur granum in botro, et dicatur : Ne dissipes illud, quoniam benedictio est : sic faciam propter servos meos, ut non disperdam totum. Vult ergo dicere quod aliquos invenit, qui gaudia celestia saperent, sed paucos. « Vindemia, » hoc est, post vindemiam scilicet, qui effugere possunt vindemiantium manus.

Et hoc est quod sequitur :

« Non est botrus ad comedendum » Botrus significat aliquam bonorum congregationem, quae non invenitur. Cant. 1, 13 : Botrus cypri dilectus meus mihi. Sed tunc verificatum est illud Deut. xxxii, 32 : Uva eorum uva fellis, et botri amarissimi. Et ideo se dicit botrum non invenisse ad comedendum. Gustum enim fellis ingerebant ori Sanctorum : et sicut non fuit ibi sapor gaudii aeterni, ita nec sapor dulcedinis virtutis.

Et hoc est quod sequitur :

« Praecoquas ficus desideravit anima mea. » Praecoquae ficus sunt grossi quos primo ficus emittit. Cant. 11, 13 : Ficus protulit grossos suos. Grossi autem non sunt tante dulcedinis, quantum verae ficus : quos tamen desiderare Propheta se dixit, quia saltem in modico virtutis sapore aliquem invenire cupiebat. Jerem. viii, 13 : Non est uva in vitibus, et non sunt ficus in ficulnea, folium deflu-xit. Sensus autem est, quod modica pro bono haberet, si inveniret quisquilias et aliquas saltem paleas, hoc est, vestigia bonorum, ut dicit Hieronymus. Isaie, xxxiv,4 : Omnis militia caelorum defluet, sicut defluit folium de vinea et de ficu. Bona enim ficus conversae sunt in malas, et gustanli generant vomitum et

abominationem : quia in quo evanescit dulcedo virtutis, abominabilior efficitur aliis. Jerem. xxiv, 2 : Calathus unus ficus habebat malas nimis, quae comedi non poterant, eo quod essent mala. Habac. iii, 17 : Ficus non florebit, et non erit germen in vineis. Dicit autem : « Desideravit anima mea : » quia medullitus hoc Sancti desiderant, multiplicationem scilicet bonorum, et in omnibus saporem gratiae et virtutis. Ad Philip. n,1 et 2 : Si qua ergo consolatio in Christo, si quod solatium charitatis, si qua societas spiritus, si qua viscera miserationis : implete gaudium meum ut idem sapiatis. Modus iste Prophetiae sumitur ab Isa. xvii, 4 et 5 : Et erit in die illa : Attenuabitur gloria Jacob, et pinguedo carnis ejus emarcescef. Et erit sicut congregans in messe quod restiterit, et brachium ejus spicas leget : et erit sicut quaerens spicas in valle Raphaïm. Et, ibidem, 7. 6 : Relinquetur in eo racemus, et sicut excussio olea duarum vel trium olivarum in summitate rami, sive quatuor aut quinque, etc.

Et quod dixit metaphorice, subdit, exponens:

« Periit sanctus de terra : » qui per uvam significatur. Psal. xi, 2 : Salvum me fac, Domine, quoniam defecit sanctus : quoniam diminutae sunt veritates a filiis hominum. « Et rectus, » supple, virtute, qui per ficum significatur, « in hominibus non est. » Isa. lix, 4 : Non est qui invocet justitiam, neque est qui judicet recte Et ibidem, infra, yt. 15 et 16 : Vidit Dominus, et malum apparuit in oculis ejus, quia non est judicium. Et vidit quia non est vir, et aporiatus est. Psal. xiii, 3 : Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt : non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Hoc idem dicitur, ad Roman. iii, 12.

Qualiter autem hoc sit, subdit :

« Omnes in sanguine insidiantur, » scilicet ut vel sanguinem fundant, vel

<--- Page Split --->

nutrimentum sanguinis subtrahant, vel in corruptione sanguinis peccata multiplicent. Osee, iv, 2: Sanguis sanguinem tetigit. Isa. lix, 7: Pedes eorum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem innocentem 1. Et hoc in speciali exprimit, subdens : « Vir fratrem suum venatur ad mortem. » Naturalis scilicet, negato germanitatis foedere : nec tantum casu occidit, vel ex ira, sed proditose venatur. Jerem. ix, 4 et 5: Unusquisque se a proximo suo custodiat, et in omni fratre suo non habeat fiduciam: quia omnis frater supplantans supplantabit, et omnis amicus fraudulenter incedet. Et vir fratrem suum deridebit. Et intelligit de fratre, vel uterino, vel gente, vel religione : nullum enim fedus servatur inter homines. Isa. xxiv, 5: Transgressi sunt leges, mutaverunt jus, dissipaverunt fedus sempiternum.

reddendo ei qui non dedit. Isa. v, 23 : Væ qui justificatis impium pro muneribus,et justitiam justi aufertis ab eo! « Et magnus, » quicumque Prælatus, vel peritus et potens, « locutus est desiderium animæ suæ, » et hoc scilicet custodiri voluit pro lege, cum nec loqueretur judicium, nec justitiam. Eccli. xm, 26 : Dives locutus est superba, et justificaverunt illum. Et post pauca, ¥. 28 : Dives locutus est, et omnes tacuerunt, et verbum illius usque ad nubes perducent. Econtra de bonis dicitur in Psal. xxxvi, 30 : Os justi meditabitur sapientiam, et lingua ejus loquetur judicium. « Et, » supple, ita « conturbaverunt eam, » scilicet civitatem, vel terram, vel veritatem. Isaie, lix, 14 et 15 : Corruit in platea veritas, et æquitas non potuit ingredi. Et facta est veritas in oblivionem et qui recessit a malo, prædæ patuit.

Et quia plus processerunt in malo, ideo subdit :

« Malum manuum suarum dicunt bonum. » Malum manuum est quod totis viribus perficitur, et hoc bonum dixerunt, quando eis fuit lucrosum. Isaie, v, 20 : Væ qui dicitis malum bonum, et bonum malum : ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras ! Hos imitantur Prælati nostri temporis, qui quantumcumque grave præcipiant vel statuant, bonum dicunt, dummodo lucrum habeant.

Et hoc explanat, subdens :

« Princeps postulat, » hoc est, judicium exhibens, ante postulat munus quam offeratur, more filiorum Heli, I Reg. ii, 16 : Nunc dabis, alioquin tollam vi. Isa. 1, 23 : Omnes diligunt munera, sequuntur retributiones. « Et judex in reddendo est, » hoc est, principes qui judicant, non liberaliter et gratis exhibent justitiam, sed in reddendo scilicet emptum pro pretio, vel vicem

Et hoc explanat per similitudinem : « Qui optimus in eis, » hoc est, minus nocens in rapinis, « est quasi paliurus. » Palirurus est herba vel frutex, quæ apud medicos resta bovis vocatur : crescit autem juxta vias, spinam habens aduncam, per quam transeuntes comprehendit, et trahit, et lacerat, et significat rapacitatem judicum, qui publica via gradientes cavillationibus comprehendunt, protractionibus tenent, cupiditate munerum lacerant. Isa. iii, 13 : Quare alteritis populum meum, et facies pauperum commolitis ? « Et qui rectus, » supple, reputatur, « quasi spina de sepe, » hispidus scilicet est, implexus, et viam transeuntibus prohibens. Isa. vii, 23 : In spinas et in vepres erunt. II Reg. xxiii, 6 : Prævaricatores quasi spinæ evellentur universi.

Et propter has culpas subdit pœenas :

Supple, ideo, « Dies speculationis tuæ, » supple, venerunt : dies scilicet

1 Proverb. 1, 16: Pedes illorum ad malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem.

Psal. xvii, 3, et ad Rom. iii, 15 : Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem.

<--- Page Split --->

quibus Deus speculando propalet iniquitatem tuam. Psal. LVIII, 6: Intende ad visitandas omnes gentes: non miserearis omnibus, qui operantur iniquitatem. Sophon. I, 12: Serutabor Jerusalem in lucernis. Et quod dixit, exponit: « Visitatio tua venit, » visitatio scilicet qua culpa liitur per poenam. Isa. x, 12: Visitabo Super fructum magnifici cordis. Isaie, XIII, 11: Visitabo super orbis mala, et contra impios iniquitatem eorum. « Et nunc, » supple, sine dilatione, « erit vastitas eorum. » Deuter. XXVIII, 64: Disperget te Dominus in omnes populos, a summitate terrae usque ad terminos ejus. Isa. I, 8: Derelinquetur filia Sion ut umbraculum in vinea, et sicut tugurium in cucumerario, et sicut civitas quae vastatur. Jerem. VI, 6: Haec est civitas visitationis, omnis calumnia in medio ejus.

Consequenter subdit de dissipatione fœderis inter eos, et ne credant pseudoprophetis, et ducibus eorum qui seduxerunt eos:

« Nolite credere amico, » seducent scilicet. Vero enim amico credendum est, sed falso amico credendum non est.

Hieronymus : « Interrogatus quidam, « quid esset amicus? Respondit, Alter « ego. » Pythagorici amici vades se invicem tyranno dederunt. Demosthenes : « Amicus diu quaeritur, vix invenitur, « difficile observatur. » Et lyricus Poeta pro amico precans : « Serues (inquit) animæ meæ dimidium1. » Dominus in Evangelio Lucæ, XXII, 28, ostendens quis verus sit amicus, dixit: Vos estis, qui permansistis mecum in tentationibus meis. Sed de talibus amicis non loquitur, sed de his qui lucra sequuntur. Hieronymus : « Delicata est amicitia quae « amicorum felicitatem et divitias sequi-

« tur. » De talibus ergo dicit : « Nolite credere amico. » Eccli. VI, 7 : Si possidis amicum, in tentatione posside eum, et ne facile credas ei, supple, teipsum. Exemplum accipe, II Reg. XVI, 21 et seq., ubi Achitophel decepit amicum suum David. Similiter Judas Christum 2. Psal. LIV, 13 et seq. : Si is qui oderut me, super me magna locutus fuisset, abscondissem me forsitan ab eo. Tu vero homo unanimus, dux meus, et notus meus : qui simul mecum dulces capiebas cibos. « Et nolite confidere in duce, » accipientes exemplum, Judic. IX, 1 et seq., de Abimelech qui cum esset dux Sichimitarum, contrivit eos et occidit. Matth. XV, 14 : Cæcus si cæco ducatum præstet, ambo in foveam cadunt. Ezech. XXI, 12 : Gladius hic factus est in populo meo, hic in cunctis ducibus Israel. « Ab ea quæ dormit in sinu tuo, custodi claustra oris tui, » Ab uxore scilicet volente te a Deo avertere, custodi claustra oris tui, hoc est, secreta, sumens exemplum, Judic. XVI, 17 et seq., ubi Dalila secreta per blanditias extorsit a Samsone, et prodidit eum. Seneca : « Le- « vitas fœminea hoc solum tacere scit, « quod nescit. »

« Quia filus contumelam facit patri : » cujus exemplum est, II Reg. XVI, 22 et seq., ubi Absalom patrem regno expulit, et polluit concubinas ejus. « Et filia consurgit adversus matrem suam, » quod licet in Scripturis per exempla non legatur, tamen multoties factum est. Eccli. XXVI, 13: In filia non avertente se, firma custodiam: ne inventa occasione abutatur se 3. « Nurus contra socrumbsuam, » supple, consurget. Genes. XXVII, 46, ubi uxores Esau contra Rebeccam surrexerunt. Unde dixit: Tædet me vitæ meæ propter filias Heth. « Et

<--- Page Split --->

Inimici hominis domestici ejus. » Idem, Matth. x, 35 et 36, ubi sic dicitur: Veni separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus soccum suam. Et inimici hominis domestici ejus. Luc. xii, 32 et seq. : Erunt... quinque in domo una divisi, tres in duos, et duo in tres diindentur : pater in filium, et filius in putrem suum, mater in filiam, et filia in matrem, socrus in nurum suam, et nurus in socrum suam. « Et inimici homunis domestici ejus, » hoc est, in eadem domo nati, et in eadem domo nutriti. Cant. 1, 3 : Filii matris mea pugnaverunt contra me.

« Ego autem ad Dominum adspiciam. » Tangit hic spem quam habet in Ido de consolatione, et habet duos paragraphos. Primo enim ostendit confortationem spei : secundo, insultatinimicis, ili, « Ne lateris ».

« Ego autem, » supple, non sperans in homine, « ad Dominum adspiciam, » fidei scilicet devotione. II Paral. xx, 12 : Cum ignoremus quid agere debeamus, hoc solum habemus residui, ut oculosnolros dirigamus ad te. Job, xvi, 20 et 21 : Ecce in cœlo testis meus, et conscius meus in excelsis. Verbosi amici mei : ad Deum stillat oculus meus. « Exspectabo Deum. » Thren. iii, 26 : Bonum est præstolari cum silentio salutare Dei. Et hoc est quod sequitur : « Salvatorem meum. » Genes. xlix, 18 : Salutare tuum exspectabo, Domine. Alia translatio : « Exspectabo Deum Jesum meum. » Thren. iii, 24 : Pars mea Dominus, dixit anima mea : propterea exspectabo eum. Psal. xxvi, 14 : Exspecta Dominum, viriliter age. « Audiet me Deus meus. » Joan. xi, 42 : Ego sciebam quia semper me audis.

Et insultat inimicis captivantibus, subdens :

« Ne lateris, inimica mea, » Babylon

scilicet, vel diabolus, « super me, quia cecidi. » Job, xxxi, 29 : Si gavisus sum ad ruinam ejus qui me oderat, et exsultavi quod invenisset eum malum. Isa. xiv, 29 : Ne lateris, Philisthaa omnis tu, quoniam communita est virga percussoris tui. « Consurgam, » Deo scilicet miserante. Ad Roman. xiv, 4 : Domino suo stat, aut cadit : stabit autem, potens est enim Deus statuere illum. « Cum sedero in tenebris, » captivitatis scilicet, vel pœnitentiæ. Tob. v, 12 : Quale gaudium mihi erit, qui in tenebris sedeo, et lumen cœli non video ? « Dominus lux mea est, » consolationis scilicet. Joan. i, 5 : Lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non comprehenderunt : quin potius, ut dicit Chrysostomus, « lux tenebras dissipavit. « Psal. cxxxviii », 12 : Et nox sicut dies illuminabitur. Isa. lviii, 10 : Orietur in tenebris lux tua, et tenebræ tuæ erunt sicut meridies. Job, xxiii, 17 : Non perii propter imminentes tenebras, nec operuit meam faciem caligo.

« Iram Domini portabo, » hoc est, pœnam mihi inflictam sustinebo patienter. Ad Galat. vi, 5 : Unusquisque onus suum portabit. Thren. iii, 27 : Bonum est viro, cum portaverit jugum, Domini scilicet, ab adolescentia sua. « Quoniam peccavi ei, » hoc est, scio me meruisse quod patior. Thren. i, 14 : Vigilavit jugum iniquitatum mearum : in manu ejus convolutæ sunt, et impositæ collo meo. II Reg. xix, 27 et 28 : Fac quod placitum est tibi. Neque enim fuit domus patris mei, nisi morti obnoxia domino meo regi. « Donec causam meam judicet, » ut scilicet me purgatum a peccato liberet. Jerem. xi, 20 : Tibi revelavi causam meam, Domine Sabaoth. Et hoc est quod sequitur : « Et faciat judicium meum. » Judicium enim est pro iniqua voluntate deprimere adversarium, et liberare punitum. Gen. xv, 13-14 : Subjicient eos servituti, et affligent quadringentis annis.

<--- Page Split --->

Verumtamen gentem, cui servituri sunt, ego judicabo. « Educet me in lucem, » consolationis scilicet, peracta penitentia. Tob. ii, 22: Post tempestatem tranquillum facis, et post lacrymationem et fletum, exsultationem infundis, « Videbo justitiam ejus, » hoc est, cognoscam quod justus est, cui peccata non placent, sed punit ea. Il ad Timothy. ii, 12 et 13: Si negaverimus, et ille negabit nos : si non credimus, ille fidelis permanet : negare seipsum non potest.

sub gravi pede judicii Domini scilicet, Isa. x x i i , 5 : Dies interfectionis, et conculcationis, et fletuum Domino Iru exercituum. Isa. l x i i , 3 : Calcavi ru in furore meo, et conculcavi eos in iru mea. « Ut lutum platearum, » scilicet sui vilitate omnibus transeuntibus calcandum exponitur. Psal. x v i , 4 3 : I t lutum platearum delebo eos. Malach. iv, 3 : Calcabitis impios, cum fuerint cinis sub planta pedum vestrorum.

« Et adspiciet inimica mea, » Babylon scilicet, vel dæmones, « adspiciet me, » relevatam scilicet, et consolatam. I Reg. ii, 32 : Videbis æmulum tuum in templo, in universis prosperis Israel. « Et operietur confusione, » videns iniquam suam voluntatem de me fieri non posse. Psal. cxi, 10 : Peccator videbit, et irasectur, dentibus suis fremet et tabescet. Sap. v, 2 : Videntes turbabuntur timore horribili. Psal. cviii, 29 : Induantur qui detrahunt mihi pudore, et operiantur sicut diploide confusione sua. « Quæ dicit ad me, » supple, insultando : « Ubi est Dominus Deus tuus, » in quem scilicet speras, quod te non liberat. Psal. xli, 11 : Dum dicunt mihi per singulos dies : Ubi est Deus tuus? Hæc enim insultatio in blasphemiam nominis Dei vergit. Ad Roman. ii, 24 : Nomen Dei per vos blasphematur inter gentes 1. « Oculi mei videbunt in eam, » punitam scilicet, et damnatam. Psal. lvii, 11 : Lætabitur justus cum viderit vindictam. Isaie, lxvi, 14 : Egredientur, et videbunt cadavera virorum, qui prævaricati sunt in me : vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur : et erunt usque ad satietatem visionis omni carni. « Nunc, » hoc est, absque mora in proximo scilicet. Ezech. vii, 3 : Nunc finis super te, et immittam furorem meum in te. « Erit in conculcationem, »

« Dies. » Tangit hic consolationem per partes describens eam, et habet duae partes : descriptionem consolationis, et gratiarum actionem, ibi, « Quis, Deus, similis tui? »

In prima parte tria sunt, scilicet populi ædificatio : Populi reductio, ibi, « Pasce populum tuum. » Hostium humiliatio, ibi, « Videbunt Gentes. »

In ædificatione tria ponit, scilicet ruinarum resuscitationem, a servitute Gentium liberationem, et generalem terræ populationem.

« Dies, » supple, clare lucis et consulationis. Psal. cxvii, 24 : Hæc est diu quam fecit Dominus. « Ut ædificentur maceræ tuæ. » Macerias vocat parietina et ruinosa quæ post captivitatem Balylonicam reædificata sunt, maxime lumen de Ecclesia. Amos, ix, 11 : In diilla suscitabo tabernaculum David quod cecidit : et reædificabo aperturas mururum ejus, et ea, quæ corruerant, instaurabo. Isa. ix, 10 : Ædificabunt filii peregrinorum muros tuos, et reges rurum ministrabunt tibi.

Et subdit de liberatione a jugo servitutis : « In die illa, » quando scilicet fulgebit consolatio divinæ gratiæ, « Ionyr fiet lex. » Symmachus : « Præceptum, » hoc est, præceptum Chaldæorum, cui modo subjectus es, longe a te removibitur, et maxime præceptum legis meubrorum, quæ ex diabolo est in membri»

<--- Page Split --->

nostris, de quo dicitur, ad Roman. vii, 23 : Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meæ. Isa. x, 27 : Et erit in die illa : Auferetur onus ejus de humero tuo, et jugum ejus de collo tuo, et conputrescef jugum a facie olei. Genes. xxvii, 40 : Tempus veniet, cum excutias et solvas jugum ejus de cervicibus tuis.

Et subdit de terra generali populatione: « In die illa, » qua scilicet juxta verbum Malachiae, iv, 4 : Orietur vobis timentibus nomen meum Sol justitiae, « ad te veniet, » o Judæa, vel Ecclesia, « de Assur » hoc est, ab Assur, ita quod Assur sit ablativi casus, et per hoc intelligit reditum de captivitate, vel introitum infidelium ac Gentium ad Ecclesiam. Baruch, iv, 3 : Ecce veniunt filii tui, quos dimisisti dispersos, veniunt collecti ab Oriente usque ad Occidentem, in verbo sancti gaudentes in honorem Dei. Isa. xxxv, 9 et 10 : Ambulabunt qui liberati fuerint. Et redempti a Domino, convertentur, et venient in Sion cum laude : et laetitia sempiterna super caput eorum : gaudium et laetitiam obtinebunt, et fugiet dolor et gemitus. « Et usque ad civitates munitas, » supple, veniet populus tuus inhabitandas, quae significant munimenta Ecclesiae in custodia Angelorum et Prælatorum, circumseptione præceptorum, et statutorum, et Scripturarum. Isa. xxxiii, 15 et 16 : Qui obturat aures suas ne audiat sanguinem, et claudit oculos suos ne videat malum. Iste in excelsis habitabit, munimenta saxorum sublimitas ejus. Jerem. 1, 18 : Ego quippe dedi te hodie in civitatem munitam, et columnam ferream, et in murum æreum, super omnem terram. Matth. v, 14 : Non potest civitas abscondi supra montem posita. « Et a civitatibus munitis, » supple, venientes inhabitabunt terram, « usque ad flumen, » hoc est, usque ad

Jordanem, infra quod spatium manebant novem tribus et dimidia : ultra Jordanem autem duæ tribus et dimidia, ita scilicet quod tota terra populata sit : quod fidelium frequentiam significat in Ecclesia, sicut et flumen fluenta gratiarum. Isa. lxii, 4 : Non vocaberis ultra Derelicta, et terra tua non vocabitur amplius Desolata : sed vocaberis Voluntas mea in ea, et terra tua inhabitata. Jerem. xxxi, 24 : Habitabunt in eo Judas, et omnes civitates ejus simul : agricolæ et minantes greges. De flumine dicitur in Psal. xlv, 5 : Fluminis impetus latificat civitatem Dei. « Et ad mare,» Magnum scilicet, quod ad Occidentem est, « de mari, » scilicet Rubro quod ad Orientem est, supple, terra tota habitabitur. Quæ duo maria duas amaritudines significant, scilicet in persecutionibus sæculi, et in luctu pænitentiæ. Psal. lxxxı, 8 : Dominabitur a mari usque ad mare : et a flumine usque ad terminos orbis terrarum. « Ad montem de monte, » supple, venient liberati, hoc est, de monte Medorum et Persarum ad montem Sion. Isa. li, 11 : Revertentur, et venient in Sion laudantes, et laetitia sempiterna super capita eorum. Mons autem significat eminentiam virtutum, per quam venitur ad eminentiam contemplationis. Jerem. xxxı, 23 : Benedicat tibi Dominus, pulchritudo justitiæ, mons sanctus. Cant. ii, 8 : Ecce iste venit saliens in montibus.

« Et terra, » supple, inimicorum vel peccatorum, « erit in desolationem, » solitudinis scilicet, « propter habitatores suos, » hoc est, propter peccatum habitatorum. Isa. xxiv, 5 : Infecta est terra ab hab itatoribus suis. Et, post pauca, 3.6 : Maledictio vorabit terram, et peccabunt habitatores ejus. « Et propter fructum, » hoc est, opera « cogitationum eorum. » Proverb. 1, 31 : Comedent igitur fructum via sua, suisque consiliis saturabuntur.

<--- Page Split --->

« Pascepopulumtuum . » Tangithicdemodocongregandipopulumetedu - cendidecaptivitate , quæJudæireferuntadtempussuiMessiæ : ethocfieride - betinaureaJerusalem , sedquiahæcfa - bulaest , deEcclesiaestexponendum . EtsuntverbaPatrisadFilium , cuidiciturinse , etinpastoribussuis :

« Pascepopulumtuum . » P s a l . x x i i , 1 e t 2 : Dominusregitme , etnihilmihideerit : inlocopascuæibimecollocavit . Pasceautemverboetexemplo . P s a l . x c i v , 7 : Nospopuluspascuæejus , etovesmanusejus . Genes . L , 2 1 : Nolitetimere : egopascamvosetparvulosvestros . « Invirgatua , » pastoraliscilicet , quærecti - tudinemvitæetrectitudinemdoctrinæsignificat , etcensuramcoercitionisec - clesiasticæ . E x o d . i v , 1 7 : Virgamquo - quehancsumeinmanutua , inquafactu - rusessigna . IstæsuntvirgæadquarumadspectumconcipiebantovesJacob 1 . « Gregemhæreditatistuæ , » hocest , cuituhæres , etquitibihæretsicuthæ - reditas . Ezech . xxxiv , 1 4 : Inpascuisuberrimispascameas , etinmontibusex - celsisIsrael . I s a . x i x , 2 5 : HæreditasmeaIsrael . Eccli . x x i v , 1 3 : InIsraelhæredi - t a r e , etinelectismeismitleradices . « H a - bitantessolos , » gregesscilicet . Solosau - temdicit , quiasocietatebonorumpa - storum , quisuntinAngelisetinSanctis , destitutierant , quemadmodumdicitur , O s e e , i i i , 4 : SedebuntfiliiIsraelsinerege , etsineprincipe , etsinesacrificio . Thren . i i , 2 8 : Sedebitsolitarius , ettacebit ; quialevavitsuperse . « Insaltu , » hocest , insilvestribusquantumadlocum , etquantumadmores . IIReg . x v n i , 8 : Multoplureserantquossaltusconsumpseratdepopulo , quamhiquosvoraveratgladiusindieilla . I s a . x x i , 1 3 : Insaltuadvesperamdormietis , insemitisDedanim . EtDedanimpaterna - Dedanim . lisinterpretatur , etsignificateosquiinsemitaprimipatrisdormiunt , quiini - tiumprævaricationisfuit .

EtsubditderesponsioneFiliiadPu - t r e m :

« InmedioCarmelipascentur , » ovenscilicet . Carmelusscientiacircumcisio - nisinterpretatur . Veraautemcircumci - sioest , inquaomnissuperfluitascon - cupiscentiæpræciditur , etillaestfidenCatholica . AdRoman . n , 2 8 e t 2 9 : Nonenimquiinmanifesto , Judæusest : n r - quequæinmanifesto , incarne , estcir - cumcisio : sedquiinabscondito , Judæusest : etcircumcisiocordisinspiritu , nonlittera : cujuslausnonexhominibus , sedexDeoest . « Basan , » hocest , inBasanpascentur : eteratterraultraJor - danem , ubiduætribusetdimidiahabi - tabant , etinterpretaturconfusio , signi - ficanseosquiconfundunturdepeccatissuis . Eccli . i v , 2 5 : Estconfusioaddi - censgloriam . Jerem . x x x i , 1 9 : Confu - sussum , eterubui , quoniamsustinuiopprobriumadolescentiæmeæ . « E t G a - l a a d , » quæetiamestinterratransJor - danem , ettransmigratiointerpretatur , etsignificatexsiliumpræsentisincolatus , inquoSanctipascuntur , quasiviatico . I s a . x l i x , 9 : Superviaspascentur . AdHebr . x i , 1 3 : Confitentesquiaperegriniethospitessuntsuperterram . « Juxtudiesantiquos , » hocest , sicutindiebusantiquispastisunt .

Ethocestquodexponendosubdit : « SecundumdiemegressionistuædrterraÆgypti , » hocest , sicutpavitunceospaneAngelorum , i t ä pascametme - l i u s . J o a n . v i , 4 9 e t 3 0 : Patresvestrimanducaveruntmamaindeserto , etmortuisunt . Hicestpanisdecælodescen - d e n s : utsiquisexipsomanducaverit , nonmoriatur . Etibidem , » . 3 2 : Siquismanducaveritexhocpane , vivetinæternum . Sapient . x v i , 2 0 : Angelo - rumescanutrivistipopulumtuum . « O s - tendameimirabilia , » mysteriascilicetNoviTestamentietmeipsum , quimira -

<--- Page Split --->

bilis sum. Job, ix, 10: Qui facit magna, et in comprehensibilia, et mirabilia, quorum non est numerus.

« Videbunt gentes. » Hic tangitur de confusione hostium.

« Videbunt gentes, » quae prius scilicot te afflixerunt, « et confundentur, » peccasse se cognoscentes. Psal. cxxvii, 5: Confundantur et convertantur retrorsum omnes qui oderunt Sion. « Super omni fortitudine sua, » qua scilicet Israel et Sanctos antea vastaverunt et oppresserunt. Ad hoc enim fortitudine et non justitia utebantur. Sap. ii, 11: Sit fortitudo nostra lex justitiae. Job, xxxix, 34: Qui leviter locutus sum, respondere quid possum?

Et hoc est quod sequitur : « Ponent manum super os, » hoc est, mala opera quae manibus exercuerunt, oppilabunt eis os. I Reg. ii, 9: Impii in tenebris conticescent. Psal. cvi, 42: Omnis iniquitas oppilabit os suum. « Aures eorum surdae erunt, » quae scilicet prius erant patulae ad audiendum id quod fuit contra Deum et Sanctos, modo ad hoc surdae erunt: nihil enim contra Dominum et Sanctos audient. Psal. lvii, 5 et 6 : Sicut aspidis surdae et obturantis aures suas, quae non exaudiet vocem incantantium, et venefici incantantis sapienter.

« Lingent pulverem sicut serpentes, » hoc est, ad modum lingentium pulverem se habebunt, jacentes ante pedes vestros, et veniam a vobis quaerentes. Quædam tamen Glossa dicit, quod lingent pulverem, hoc est, terrena et mollia, antequam notitiam Dei accipiant. Genes. iii, 14, dictum est serpenti : Super pectus tuum graderis, et terram comedes. Hoc enim non facit in se, sed in membris suis. Isa. lxv, 25 : Serpenti pulvis panis ejus. « Velut reptilia terræ, » hoc est, quæ repunt pro terrenis acquirendis, « pertur-

babuntur in ædibus suis, » hoc est, sicut reptilia facto sonitu, exeunt de ædibus : ita isti turbati ad pænitentiam egredientur de occultis latibulis ad confessionem, et manifestabunt se, ut dignam accipiant pænitentiam. Sapient. v, 2 : Videntes turbabuntur timore horribili, et mirabuntur a subitatione insperata salutis. « Dominum Deum nostrum, » qui non adhuc eorum Deus, eo quod adhuc non noscunt eum, « non desiderabunt. » Ita habet communis littera, sed translatio Hieronymi habet, « Dominum Deum nostrum formidabunt. » Septuaginta : « Super Domino Deo nostro formida- « bunt. « Et tunc sensus est, quod videntes Deum esse in Sanctis, formidare incipient sicut Ægyptii, Exod. xiv, 25 : Fugiamus Israel : Dominus enim pugnat pro eis contra nos. Si autem est littera : « Non desiderabunt, » tunc sensus est, quod in judicio timentes judicem non desiderabunt eum videre, sed dicent illud Luce, xxii, 30 : Incipient dicere montibus : Cadite super nos : et collibus : Operite nos. « Et timebunt te, » timore scilicet reverentiali, videntes Deum esse in te.

« Quis, Deus, similis tui ? » Ex prædictis de conversione Gentium os laxatur ad loquendum in gratiarum actionem, et agit grates de misericordia et veritate : de misericordia in remissione peccatorum, de veritate in impletione promissionum.

« Quis, Deus, similis tui ? » supple, est in misericordia et veritate. Psal. cxii, 5 : Quis sicut Dominus Deus noster ? Jerem. x, 6 : Non est similis tui, Domine : magnus es tu, et magnum nomen tuum in fortitudine. Exod. xv, 11 : Quis similis tui in fortibus, Domine ? quis similis tui, magnificus in sanctitate ? « Qui aufers iniquitatem, » per hoc enim quod punis indulges, et non punis ad interitum. Judith, vn, 26 et 27 : Et nos ergo non uleiscamur pro his quæ patimur,

<--- Page Split --->

Deus corrised reputantes peccatis nostris hæc ipsa pit peccatores ut eos supplicia minora esse flagella Domini, emendet. quibus quasi servi corripimur ad emendationem, et non ad perditionem nostram evenisse credamus. « Et transis, » supple, dissimulando et non imputando, sicut exterminator transivit domos filiorum Israel 1. « Peccatum reliquiarum hæreditatis tuæ, » hoc èst, eorum qui relicti sunt ex hæreditate tua, quos scilicet pestis, fames, et gladius superstites reliquit, in semen futuræ multiplicationis. Psal. xxxi, 2 : Beatus vir, cui non imputavit Dominus peccatum. Sap. xi, 24 : Dissimulas peccata hominum propter panitentiam.

Ex hoc autem confidens infert :

« Non immittet ultra, » supple, super nos, « furorem suum, » puniendo scilicet æternaliter. Osee, xiv, 5 : Diligam eos spontanee, quoniam aversus est furor meus ab eis. « Quoniam volens misericordiam est. » Osee, vi, 6, et Matth. ix, 13 : Misericordiam volo, et non sacrificium. Sap. xi, 24 et 25 : Misereris omnium, et nihil odisti eorum quæ fecisti.

tudinem pænientiæ convertet. Psal. lxvii, 23 : Dixit Dominus : Ex Busan convertam, convertam in profundum muris, hoc est confusione peccati (quod interpretatur Basan) in profundum pænitentiæ. « Omnia peccata nostra, » non quædam, quia, sicut dicit Ambrosius, « impium est a Deo dimidiam sperare « veniam. » Exod. xiv, 28 : Aquæ opriruerunt currus et equites cuncti exercitus Pharaonis, qui sequentes ingremi fuerant mare : nec unus quidem superfuit ex eis.

Et subdit de veritate promissionum :

« Dabis veritatem Jacob, » hoc est, omnem promissionem quam patribu» fecisti, veraciter adimplebis. IV Reg. x, 10 : Videte ergo nunc quoniam non ercidit de sermonibus Domini in terram. Eccli. xxxvi, 18 : Da mercedem suslinentibus te, ut Prophetae tui fideles inveniantur. Ad Roman. iii, 4 : Est autem Deus verax : omnis autem homo mendax. Psal. i, 6 : Justificeris in sermonibus tuis. « Misericordiam Abraham, » supple, dabis Abraha misericordiam scilicet promissam. Luc. i, 54 et 55 : Recordatus est misericordiae sua : sicut locutus est ad patres nostros, Abraham et semini ejus in saecula. « Quæ jurasti patribus, » hoc est, firmiter dare statuisti. Hieronymus, « quod scilicet de multitudine hominum « alios salvas in veritate, alios in miseri- « cordia. » Ad Hebr. vi, 17 et 18 : In quo abundantius volens Deus ostendere pollicitationis hæredibus immobilitatem consilii sui, interposuit jusjurandum, ut per duas res immobiles, quibus impossibile est mentiri Deum, fortissimum sulatium habeamus. « A diebus antiquis, » hoc est, ab æterno per prædestinationem, et a principio mundi per promissionem. Isa. li, 9 : Consurge sicut in diebus untiquis, in generationibus sæculorum.

« Revertetur. » Hieronymus : « Ab ira « ad clementiam, quæ est domus ejus, a « qua per peccatum ejicitur, ad eam per « pæmitentiam reducitur. » Psal. cxxxii, 8 : Surge, Domine, in requiem tuam 2. Requiescit enim Dominus in clementia, et in misericordia. « Et miserebitur nostri. » Jerem. xxxi, 20 : Conturbata sunt viscera mea super eum : miserans miserebor ejus. Thren. iii, 22 : Misericordiae Domini quia non sumus consumpti : quia non defecerunt miserationes ejus.

Qualiter autem hoc fiat, subdit : « Deponet, » supple, a collo nostro, « iniquitates nostras, » quæ scilicet nos deprimebant, sicut onus grave. Isa. lviii, Dissolve colligationes impietatis, solve fasciculos deprimentes. « Et projiciet ad profundum maris, » hoc est, in amari-

<--- Page Split --->