CAPUT I.

Quo tempore Osee prophetaverit ; qui jussus fornicariam accipere uxorem, duos filios unamque filiam ex ea generavit : quibus nomina jubetur imponere juxta effectus quos Dominus in populo suo decreverat inducere : de gentium conversione, et futuro eodem capite filiorum Judæ et Israel.

1 Verbum Domini, quod factum est ad Osee, filium Beeri, in diebus Oziæ, Joathan, Achaz, Ezechiæ, regum Juda : et in diebus Jeroboam, filii Joas, regis Israel.

filiam. Et dixit ei : Voca nomen ejus Absque misericordia : quia non addam ultra misereri domui Israel, sed oblivione obliviscar eorum.

<--- Page Split --->

de terra, quia magnus dies Jezrahel.

IN CAPUT I OSEE

ENARRATIO.

« Verbum Domini. » Incipit Osee, qui contra decem et duas tribus prophetat de idololatria. Et dividitur in partes duas, in titulum, scilicet, et in prophetiam. Prophetia ibi incipit, y. 4 : « Et dixit Dominus ad Osee : Vade. »

Titulus duplex est, scilicet enuntiationis propheticae, et inspirationis. Titulus enuntiationis ad tempus refertur, in quo facta est enuntiatio, hoc est, ad reges illorum temporum. Titulus inspirationis ad Deum refertur, qui per Spiritum dat inspirationem.

Et hoc est :

« Verbum Domini, » supple, non hominis. I ad Thessal. n,13: Acceptisis illud, non ut verbum hominum, sed (sicut est vere) verbum Dei. Hoc dicitur « verbum » in singulari, quia in Deo unum est, quod tamen effective et formaliter multorum et causa et ratio est : ideo quum verbum singulariter diceret, « Domini » addidit. Unde Joan. 1, 2, de Verbo, quod erat in principio apud Deum, subditur, Omnia per ipsum facta sunt. « Quod factum est. » Verbum enim factivum est, et potius faciendo quam dicendo ostendit seipsum. Et ideo dicit ibi Glossa, quod deificat. Joan. x, 35 : Illos dixit deos, ad quos sermo Dei factus est. « Ad Osee. » Nomen Prophetae est, quod salvator interpretatur, eo quod gratia sermonis multos salvat. Eccli. xlvi, 1 et 2 : Ma-

gnus seeundum nomen suum, maximus in salutem electorum Dei. « Filium Beeri. » Notatur quod pater propheta fuit. Dicit enim Hieronymus, quod « patres « prophetarum in titulis positi, prophetae « fuerunt. » Psal. civ, 13 : Nolite tangere christos meos : et in prophetis meis nolite malignari. Interpretatur autem Beeri putei mei, et profunditatem mysteriorum signat. Joan. iv, 11 : Puteus altus est. Hi sunt putei, quos foderunt Patriarcha, et Allophyli terra repleverunt1. Num. xxi, 17 et 18 : Tunc cecinit Israel carmen istud : Ascendat puteus. Concinebant : Puteus, quem foderunt principes, et paraverunt duces multitudinis in datore legis, et in baculis suis. De veritate enim legis et rectitudine virtutis, quae per baculum significatur, aqua istius putei attingitur.

« In diebus Oziæ, Joathan, » filii Oziæ, de quibus legitur IV Reg. xv, « Achaz, » de quo IV Reg. xvi, « Ezechiaæ, » de quo IV Reg. xviii, « regum Juda : » hi enim in duabus tribubus regnaverunt. « Et in diebus Jeroboam, » qui pronepos fuit Jehu, « filii Joas, » de quibus IV Reg. xiii, « regis Israel. » Jeroboam enim regnavit super decem tribus, et fuit filius Joas, nepotis Jehu : filius enim Jehu fuit Joathan, qui filium reliquit Joas, qui pater fuit Jeroboam, sicut legitur IV Reg. xiv. Utriusque, scilicet decem tribuum et duarum ponit reges, quia de utrisque prophetavit, licet principaliter de decem tribubus.

Et subdit titulum inspirationis : « Principium loquendi Domino in Osee, » supple, est istud, quod duos sensus habet. Potest enim significare, quod cum et alii

<--- Page Split --->

Prophetæ, sicut Isaias, Joel, Abdias, Michæas, sub eisdem regibus, qui nominati sunt, prophetaverunt : tamen, Domino inspirante, principium fuit loquendi in Osee, ante alios scilicet Prophetas. Potest etiam esse sensus quod de muliere fornicationis principium sumpsit Dominus loquendi in Osee. Dicit autem, « in Osee, » et non, ad Osee. Si enim ad Osee diceret, sermo ad Osee dirigeretur, quod non est verum, sed potius Osee pro instrumento utitur loquendi ad alios, et ideo in Osee loquitur sicut spiritus in lingua. Psal. xliv, 2 : Língua mea calamus scribe. II ad Corinth. xiii, 3 : An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus ? Psal. lxxxiv, 9 : Audiam quid loquatur in me Dominus Deus.

« Et dixit Dominus. » Hic incipit prophetia, et dividitur in partes duas. Primo enim prophetatur per rerum similitudines, arguens idololatriam. Secundo, sub attestatione veritatis, infra, iv, 1, ibi, « Audite verbum Domini, filii Israel. »

Prima dividit in duas. Primo enim ponit similitudinem fornicarie, arguens decem tribus. Secundo, similitudinem adultere, arguens duas, infra, iii, 1, ibi, « Et dixit Dominus ad me : Adhuc vade. »

Prior adhuc in duas dividitur. Primo enim ponit res, in quibus accipit similitudinem : secundo, ex similitudinibus arquens per recti judicii convincit rationem, infra, ii, 1, ibi, « Dicite fratribus vestris : Populus meus. »

Prior harun adhuc in duas dividitur, in quarum prima exprobando idololatriam, comminatur poenam : in secunda vero, ne desperent, promittit liberationis gratiam, ibi, y. 10 : « Et erit numerus filiorum Israel. »

Adhuc prior in duo dividitur. Ponit enim primo similitudinem a fornicaria : secundo, a natis ejus, ibi, « Et concepit, et peperit ei filium. »

In primo duo dicuntur : præceptum Domini, et obedientia Propheta.

Et hoc est ergo quod dixit : « Et dixit Dominus ad Osee, » præcipiendo scilicet : Amos, iii, 7 : Non facit Dominus Deus verbum, nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. « Vade, sume tibi uxorem fornicationum. » Sic resolvenda est constructio secundum Hieronymum in originali : « Vade, » a me scilicet missus. « Uxorem fornicationum. » hoc est, quae tota fornicationibus dedita est, ita quod constructio sit inter genitivum et accusativum ad demonstrationem excellentiae : « sume tibi, » hoc est, ad formam tui, non illius, ut ipsa scilicet deposita immunditia ex te sanctificetur, et tu non inquineris ex illa. I ad Corinth. vii, 14 : Sanctificata est mulier infidelis per virum fidelem. Unde Hieronymus : « Non « enim qui bonus permanet, polluitur, « si societur malo ; sed qui malus est, « in bonum vertitur, si boni exempla « sectetur. » Sic (ut dicit Hieronymus, vir eruditissimus) Xenocrates laudatur, qui Polemonem luxuriosissimum juvenem, et inter psaltrias, atque tibiicines impudicas mulieres ebrium, et hedera coronatum sumpsit sibi, et fecit obedire sapientiæ, et adolescentem turpissimum mutavit in sapientissimum Philosophorum. Sic Socrates ad cœlum levatur laudibus, qui Phædonem (ex cujus nomine Platonis liber est de animæ immortalitate) de lupanari ob crudelitatem et avaritiam domini multorum libidini servientem, in Academiam transtulit, et honestissimum fecit. Et ideo dicit : « Sume tibi, » et non simpliciter, Sume : nec dicit, Conjungo te illi. Apocalyp. xvii, 1 : Ostendam tibi damnationem meretricis magnæ, quæ sedet super aquas multas. Fornicatrix tamen inhonestior est quam meretrix. Fornicatrix enim mente et corpore corrupta non quærit nisi libidinem. Meretrix autem a merendo dicta, requirit mercedem. « Et fac tibi filios fornicationum. » Sic ordinanda est constructio : « Filios fornicationis, » hoc est,

<--- Page Split --->

de fornicatione natos, « fac tibi, » hoc est, fac ut tui sint per adoptionem. Non ergo vult dicere, quod fornicarie generet, sed quod natos ex fornicatione sibi faciat, et informet, et reducat ad fidei castitatem : et sic similitudo respondet significationi. Vult enim dicere, quod Synagogam primo fornicantem in Chaldea, et postea in Ægypto cum filios sibi fecerit, et a sordibus purgaverit, quod ostenditur Ezech. xvi, 6 et seq., ubi dicit, quod conculcatam in sanguine sordidam assumpsit, et amictum suum super eam expandit, et subjungit rationem : « Quia fornicans fornicabitur terra a Domino. » « Fornicans » scilicet in idolis, « fornicabitur » in mundi delectationibus, « terra » per metonymiam dicitur, hoc est, habitantes in terra, « a Domino, » supple, recedens. Jerem. iii, 1 : Tu fornicata es cum amatoribus multis : tamen revertere ad me, dicit Dominus : et ego suscipiam te. Psal. lxxii, 27 : Perdidisti omnes, qui fornicantur abs te.

quaeduplex est, in culpa scilicet, et in pena. Similitudo in culpa representatur per filiam, ibi, y. 6 : « Et concepit adhuc. »

In similitudine in culpa tria notanda sunt. Primo, quod per locum in quo culpa perpetrata est, significatur culpa ab eventu, scilicet quia ita evenit, quod in tali loco culpa facta est : secundum, quod sub eodem nomine culpa ad alios transit, qui simile peccatum commiserunt : tertium, quod similis pœna debetur simili culpa.

Dicit ergo : « Et concepit. » Secundum Hieronymum, non concepit ex propheta, sed ex fornicatione. Psal. vii, 13 : Concepit dolorem, et peperit iniquitatem. « Et peperit ei filium, » non ei sicut carnali patri, sed ei sicut adoptanti et assumenti sibi filium. Sic enim Judæos, filios Synagogæ, in fornicatione idolorum natos assumpsit Dominus, et adoptavit, et hoc modo dicitur pater. Deuter. xxxii, 6 : Numquid non ipse est pater tuus, qui possedit te, et fecit, et creavit te?

« Et abiit. » Tangitur obedientia Prophetæ. « Et accepit Gomer, » quæ consummata, vel perfecta interpretatur. Pro co autem, quod non tantum perfecta, sed etiam expleta erat in fornicationibus, dicit eam « filiam Debelaim, » quæ interpretatur massa caricarum, sive ficuum, eo quod in se multas dulcedines fornicationum commassaverat, ut sit fornicaria filia fornicariæ. Ezech. xvi, 45 : Filia matris tuæ es tu. Poeta :

Mater venalis facit ut sit filia talis.

Hæc similitudo congruit, quia immundam et contaminatam sibi accepit Deus Synagogam, et mundavit eam lege, sacramentis, et prophetia.

« Et concepit. » Tangit hic generationem, in qua similitudo populi accipitur,

« Et dixit Dominus ad eum, » hoc est, ad prophetam : « Voca nomen ejus Jezrahel. » Jezrahel civitas est in qua innocenter interfectus est Naboth 1, et a loco peccatum accipit nomen. Unde tantum valet ac si diceret : Voca nomen ejus interfectorem innocentis. IV Reg. xxiv, 4 : Implevit Jerusalem cruore innocentium. Et rationem hujus nominis subjungit : « Quoniam adhuc modicum, » supple, tempus erit. Ad Hebr. x, 37 : Adhuc modicum aliquantulum, qui venturus est, veniet. « Et visitabo, » per vindictam scilicet, « sanguinem Jezrahel, » Glossa habet, « occisionem po- « puli mei innocentis, » « super domum Jehu, » hoc est, super generationem Jehu, et hoc peccatum in simili nomine transit ad invitantem. Sicut enim legitur

<--- Page Split --->

IV Reg. ix et x, Jehu sollicite vindicavit sanguinem innocentem Naboth in domum Achab, interfectis septuaginta filiis ejus, et præcipitata Jezabel, uxore sua, interfecto etiam rege Juda, genero Achab, interfectis etiam quadraginta viris de cognatis suis, et postea a simili peccato non cavit : et ideo simili modo in eum vindicavit, et post modicum, quia Jeroboam pronepote Jehu, sub quo Osee prophetavit, mortuo, Zacharias filius ejus sibi successit, quem sexto mense regni sui occidit Sellum, qui de alia stirpe fuit, et vindicavit in eum, quod ipse in Achab vindicaverat, sicut legitur IV Reg. xv, 8 et seq. Psal. lviii, 6 : Intende ad visitandas omnes gentes : non miserearis omnibus, qui operantur iniquitatem. Isa. xxvii, 1 : Visitabit Dominus in gladio suo duro, et grandi, et forti, super Leviathan serpentem vectem. Psal. c, 8 : In matutino interficiebam omnes peccatores terræ. « Et quiescere faciam, » hoc est, cessare, « regnum domus Israel, » decem scilicet tribuum. Interfecto enim Zacharia sub nepote Jehu, statim reges

charia usque ad captivitatem non fluxerunt nisi quadraginta novem anni. Eecli. x, 8 : Regnum a gente in gentem transfertur propter injustitias, et injurias, et contumelias, et diversos dolos.

« Et in illa die, » talis scilicet vindictae, « conteram arcum Israel, » hoc est, arma decem tribuum, ut per partem totum significetur per synecdochen, « in valle Jezrael, » hoc est, in valle perti-

nente ad Jezrael civitatem. Sunt enim ibi latissimi campi, et extensæ valles, in quibus pugna fuit, cum rex Assyriorum caperet decem tribus et Samariam. Psal. xlv, 10 : Arcum conteret, et confringet arma : et scuta comburet igni.

« Et concepit adhuc. » Tangit statum populi captivati. Unde Hieronymus : « Postquam confractus est Israel, et reg- « num ejus destructum, ex tunc non Jez- « rahel, id est, semen Dei, nec masculus, « sed femina imbecillis nascitur, quæ « vitiorum patet injuriis, et habet femi- « neum animum. » « Et peperit filiam, » hoc est, populum femininum animum habentem, quod contra dicitur, II Machab. vii, 20 : Supra modum mater mirabilis, et bonorum memoria digna. Et post pauca, §. 21 : Et femineæ cogitationi masculinum animum inserens. « Et dixit ei, » scilicet prophetae : « Voca nomen ejus Absque misericordia, » quia misericordiam liberationis a captivitate non consequetur. Jacob. n, 13 : Judicium sine misericordia illi, qui non fecit misericordiam. Et rationem hujus nominis subjungit : « Quia non addam ultra misereri domui Israel. » Sæpe enim liberavit eos : sed cum videret eos in malitia obstinatos, ultra liberare noluit, sicut expresse legitur IV Reg. xvii, 40*, et propter obstructionem eorum in malis, noluit misereri Dominus. Job, xxx, 21 : Mutatus es mihi in crudelem, et in duritia manus tua adversaris mihi. Ezech. ix, 10 : Meus non parcer oculus, neque miserebor : vium eorum super caput eorum reddam. Et hoc est quod sequitur : « Sed oblivione obliviscar eorum. » Psal. lxxxvii, 6 : Quorum non es memor amplius : et ipsi de manu tua repulsi sunt. Unde Ezech. v, 12, dicitur, quod in captivitate positis, non est misertus, sed nudavit gladium post

<--- Page Split --->

eos'. Contrarium tamen videtur per Psalmistam, Psal. LXXVI, 10 : Aut obliviscetur misereri Deus : aut continebit in ira sua misericordias suas. Hoc solvit Chrysostomus dicens, quod « duplex est misericor- « dia, liberans et relaxans. Misericor- « diam relaxantem numquam dimittit « Deus, citra condignum enim punit. « Sed misericordiam liberantem aliquan- « do intermittit, quia non semper libe- « rat. » Ita etiam solvitur hoc quod objicitur, Isa. XLIX, 13 : Numquid oblivisci potest mulier infantem suum, ut non misereatur filio uteri sui? et si oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui. Prov. VI, 34 et 35 : Zelus et furor viri non parcet in die vindictae, nec acquiescet cujusquam precibus, nec suscipiet pro redemptione dona plurima.

Ab hac autem oblivione misericordiae distinguit duas tribus, et hoc est quod subdit : « Et domui Juda miserebor, » hoc est, duabus tribubus : ita scilicet quod tunc non permittam eos a rege Assyriorum captivari. Thren. III, 22 : Misericordiae Domini quia non sumus consumpti : quia non defecerunt miserationes ejus. « Et salvabo eos, »1 a rege scilicet Assyriorum, « in Domino Deo suo, » hoc est, in virtute Domini Dei sui, et non in virtute humana. Isa. XLV1, 13 : Dabo in Sion salutem, et in Jerusalem gloriam meam. Et hoc est quod sequitur : « Et non salvabo eos in arcu, » qui longe ferit, « et gladio, » qui propinque vulnerat, « et in bello, » exercituum scilicet, « et in equis, » bellicis scilicet dextrariis, « et in equitibus, » militibus scilicet peritis in arte pugnandi. Et hoc factum est, IV Reg. XVII et XIX, ubi merito Ezechiae misit Dominus Angelum suum, et percussit in castris Assyriorum centum octoginta quinque millia. De primis duobus dicitur in Psal. XLII, 7 : Non enim in arcu meo sperabo : et gla-

dius meus non salvabit me. De tertio, Judic. v, 8 : Nova bella elegit Dominus. De quarto et quinto, item in Psal. XXXII, 16 et 17 : Gigas non salvabitur in multitudine virtutis suae. Fallax equus ad salutem, etc. Amos, n, 13 : Tenens arcum non stabit, et velox pedibus suis non salvabitur, et ascensor equi non salvabit animam suam.

Quod autem decem tribubus consolationem subtrahit, per similitudinem exprimit, subdens : « Et ablactavit, » ipse scilicet Propheta, non mulier fornicationum, hoc est ab omni dulcedine legis, et prophetiae, et consolationis abstraxit. Isa. XXVIII, 9 : Quem docebit scientiam ? et quem intelligere faciet auditum ? per pœenas scilicet, ablactatos a lacte, avulsos ab uberibus. Et hoc est : « Eam, quae erat Absque misericordia, » id est, decem tribus, quae usque hodie dulcedinem liberationis a Deo non receperunt. Thren. III, 15. Replevit me amaritudinibus, inebriavit me absynthio.

« Et concepit. » Tangit hic similitudinem ad duas tribus, et hoc est quod dicit : « Et peperit filium, » mutans sexum. Psal. XVII, 46 : Filii alieni mentiti sunt mihi.

« Et dixit, » supple, Dominus ad Prophetam : « Voca nomen ejus Non populus meus. » Cujus ratio tangitur IV Reg. XXIII et XXIV. Quia captivatis decem tribubus, nec duae tribus in cultu Dei permanserunt, sed idola coluerunt, et se non ut populus Dei gesserunt. Job, XXI. 14 : Dizerunt Deo : Recede a nobis, et scientiam viarum tuarum nolumus. Et hoc est quod sequitur : « Quia vos non populus meus, » hoc est, ideo quia vos non geritis pro populo meo. Apoc. II, 9 : Se dicunt Judaeos esse, et

<--- Page Split --->

non sunt, sed sunt synagoga satanæ. « Et, » supple, ideo, « ego non ero vester,» scilicet Deus. Transferam enim illos ad terram illorum deorum, quos coluerunt. Jerem. v, 19 : Sicut dereliquistis me, et servistis deo alieno in terra vestra, sic servietis alienis in terra non vestra.

« Et erit numerus. » Post desolationem comminationis, promissionem tangit futurae consolationis ne desperent. Et tangit quatuor : dispersorum multiplicationem, multiplicatorum conversionem, conversorum congregationem, congregatorum sub uno capite adumationem.

Et hoc est : « Et erit numerus filiorum Israel quasi arena maris. » Multi enim sunt qui ad informem fidem venient temporibus novissimis. Psal. cxxxviii, 18 : Dinumerabo eos, quasi dicat, non, et super arenam multiplicabuntur. Eccli. 1, 2. Arenam maris, et pluviae guttas, et dies sæculi quis dinumeravit? « Quæ sine mensura est,» latitudinis scilicet, et longitudinis, quia in toto orbe dispersi sunt. Isa. xxvii, 6 : Implebunt faciem orbis semine. Psal. xviii, 3 : In omnem terram exivit sonus eorum. « Et non numerabitur, » Glossa, « præ multitudine. » Unde dictum est Abrahaæ, Genes. xv, 5 : Suspice cælum, et numera stellas, si potes. Et dixit ei : Sic erit semen tuum. Apoc. vii, 9 : Vidi turbam magnam, quam dinumerare nemo poterat.

Et subdit de conversione multiplicatorum.

« Et erit : » versus, et dictum est hoc pro certitudine prophetali. I Reg. ix, 6 : Omne, quod loquitur, sine ambiguitate venit. « In loco » hoc est, in Chaldea, vel allegorice in Ecclesia, « ubi dicetur eis, » quando ducentur in captivitatem :

« Non populus meus vos, » hoc est, isti sunt non populus Dei, quia si esset Deus eorum, protegeret eos. Unde, Thren. iv, 15 : Recedite polluti, clamaverunt eis : recedite, abite. Et post pauca : Dixerunt inter gentes : Non addet ultra ut habitet in eis. « Dicetur eis, » propter conversionem et pœnitentiam : « Filii Dei viventis, » quando Deus sicut filios consolabitur eos. Isa. lxvi, 13 : Quomodo si cui mater blandiatur, ita ego consolabor vos, et in Jerusalem consolabimini. Joan. 1, 12 : Dedit eis potestatem filios Dei fieri, his, qui credunt in nomine ejus. Hanc auctoritatem inducit Apostolus ad Romanos, xi, 28 et seq., et exponit eam de conversis ad Christum in tempore novissimo1.

Et subdit de conversorum congregatione.

« Et congregabuntur filii Juda, » hoc est, duarum tribuum, « et filii Israel, » hoc est, decem tribuum, pariter in unam terram et cor : quod non potest intelligi de decem tribubus, quia illæ non redierunt, sed intelligitur de quibusdam de decem tribubus, qui immixti fuerunt duabus. In fine autem mundi omnes congregabuntur ad Christum, et hoc expresse dicitur, Ezech. xxix, 28 et 29 : Scient quia ego Dominus Deus eorum, eo quod transtulerim eos in nationes, et congregaverim eos super terram suam, et non dereliquerim quemquam ex eis ibi. Et non abscondam ultra faciem meam ab eis, eo quod effuderim spiritum meum super omnem domum Israel. Act. iv, 32 : Multitudinis credentium erat cor unum, et anima una.

Et subdit de adunatione sub caput unum.

« Et ponent sibimet caput unum. » Quod Judæi dicunt David suscitatum in aurea Jerusalem, mendacium et fabula

<--- Page Split --->

est, et ideo exponendum est de Christo. Ixech. xxxvii, 22 : Rex unus erit omnibus imperans : et non erunt ultra dux gentes, nec dividentur amplius in duo regna. Et paulo post, yv. 23 et 24 : Ego ero eis Deus : et servus meus David rex super eos, et pastor. unus omnium eorum. Joan. x, 16 : Fiet unum ovile, et unus pastor. « Et ascendent de terra » captivitatis, vel de terrenis ad cœelestia. Psal. lxxxiii, 6 et 7 : Ascensiones in corde suo disposuit, in valle lacrymarum. Ad Philip. ui, 20 : Nostra conversatio in cœelis est. « Quia magnus dies Jezra-

hel, » hoc est, magna et clara justitia apparebit in piena iniquorum, qui seminis Dei fuderunt innocentem sanguinem. Psal. cxvii, 24 : Hæc est dies, quam fecit Dominus. Esther, viii, 16 : Judæis nova lux oriri visa est. Cant. iii, 11 : Videte, filiæ Sion, regem Salomonem, hoc est, pacificum, in diademate, quo coronavit illum mater sua in die desponsationis illius, et in die lælitiae cordis ejus. Tunc enim in lætitia cordis iterato, Deus sibi desponsavit populum, sicut statim dicet Propheta in capitulo sequenti.

CAPUT II.

Minatur Dominus Israel i tamquam uxori adulteræ repudium, et sepit vias ejus spinis, ut ad virum suum revertatur : cumque non advertat a quo habeat bonorum abundantiam, ablaturum se ab ea dicit cuncta in quibus delectatur : sicque ipsum tandem ad se reducturum, magnaque felicitate donaturum : et de gentium vocatione.

res meos, qui dant panes mihi, et aquas meas, lanam meam, et linum meum, oleum meum, et potum meum.

<--- Page Split --->

et vinum meum in tempore suo, et liberabo lanam meam et linum meum, quae operiebant ignominiam ejus.

IN CAPUT II OSEE

ENARRATIO.

« Dicite fratribus vestris. » Hic secundum inductam divisionem judicio filiorum condemnanda ostenditur mater, et habet duas partes. In prima, propter peccatum idololatriæ et ingratitudinis condemnabilis esse convincitur : in se-

cunda, ne desperet, more prophetali consolatio promittitur pœnitenti, ibi, 7. 14 : « Propter hoc ecce ego lactabo eam. »

In prima parte duo sunt, scilicet, judicium condemnationis pro idololatria, et judicium condemnationis pro ingratitudine, ibi, 7. 8 : « Et hæc nescivit. »

In prima adhuc duo sunt. Primo enim provocantur nati ad judicium matris : secundo profertur forma judicii, ibi, 7. 2. « Auferat fornicationes. »

<--- Page Split --->

Dicit ergo : « Dicite fratribus vestris : Populus meus. » Secundum Hieronymum nunc loquitur ad duas tribus et est sensus : O vos duæ tribus, « dicite fratribus vestris, » hoc est, de nomine quod per adoptionem acceperunt, monete decem tribus, et hoc nomen est « populus meus, » et contestamini eos per nomen illud quod matrem judicent. « Et sorori vestræ, » eisdem decem tribubus captivatis, supple, dicite : « Misericordiam consecuta : » hoc enim nomen oblivioni tradendum non est, et per hoc nomen soror contestata est, quod filia contra matrem pro Domino tenetur judicare. Luc. xii, 33 : Pater in filium, et filius in patrem suum, mater in filiam, et filia in matrem, etc. Et Matth. x, 21 : Insurgent filii in parentes 1. In tali enim judicio correptionis fraternae nulli parcredito cendum est. Unde Exod. xxxii, 27 : Ite, darmi dux est et redite de porta usque ad portam per templa. medium castrorum, et occidat unusquisque fratrem, et amicum, et proximum suum. Occiditur enim quantum ad vitam peccati, quando corripitur et ad bonum convertitur. Adhuc, Quia fratres et sorores sunt, ex ordine charitatis tenentur eis, ut judicium condemnationis judicent, et sic per timorem a peccatis convertantur. Ad Roman. ix, 2 et 3 : Tristitia mihi magna est, et continuus dolor cordi meo. Optabam enim ego ipse anathema esse a Christo pro fratribus meis, qui sunt cognati mei secundum carnem. Adhuc, Qui factus est populus et misericordiam consecutus, ex beneficio recepto tenetur alios corripere, et ad similem gratiam revocare. I ad Timoth. 1, 16 : Ideo misericordiam consecutus sum : ut in me primo ostenderet Christus Jesus omnem patientiam ad informationem eorum, qui credituri sunt illi, in vitam æternam. Apoc. xxii, 17. Et spiritus, et sponsa dicunt : Veni. Et qui audit, dicat : Veni.

Et postquam rationes dixit quare judicare debent matrem, subdit, provocans ad judicium :

« Judicate matrem vestram, judicate. » Matrem vestram dicit, et non uxorem meam, quia (sicut dictum est) filii in fornicatione idolorum nati sunt, in qua generatione conjunctionem cum Deo non habuit. Item, cum assumpta esset, et sanctificata, et filii adoptati, ut ad novam prolem gratiae a Deo faccundaretur, in fide thori non remansit, et ita matrem filiorum se exhibuit, non uxorem mariti. Judicate autem dicit, et iterum judicate, quia et de idololatria et ingratitudine convincenda fuit. Est enim istud judicium discussionis et correptionis, in quo ostendit homini propter quod condemnandus sit nisi pieniteat. I ad Corinth. xi, 31 : Quod si nosmetipsos dijudicaremus, non utique judicaremur. Joan. vii, 24 : Justum judicium judicate. Isa. iii, 14 : Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui. Et ibidem, v, 3 : Nunc ergo, habitatores Jerusalem, et viri Juda, judicate inter me et vineam meam. Et bene dico, judicate : « quoniam ipsa non uxor mea. » In Chaldea enim et in Ægypto non mihi, sed idolis conjuncta fuit, et in illa fornicatione vos genuit. Isa. liv, 6 : Ut mulierem derelictam et mærentem spirtu vocavit te Dominus, et ut uxorem ab adolescentia abjectam. « Et ego non vir ejus, » quia non ex semine meo mihi genuit filios, sed idolis. Ezech. xvi, 32 : Facta es quasi mulier adultera, quæ super virum suum inducit alienos. Eccli. xxii, 25 : Omnis homo qui transgreditur lectum suum, contemnens in animam Adulterium grande est crimen. traum, etc. Et post pauca, yj. 32 et 33 : sicut, peccabit scilicet, mulier omnis relinquens virum suum, et statuens hæreditatem ex alieno matrimonio : primo enim in lege Altissimi incredibilis fuit :

4 Matth. x, 21 : Tradet frater fratrem in mortem, et pater filium: et insurgent filii in parentes,

<--- Page Split --->

secundo in virum suum deliquit : tertio in adulterio fornicata est, et filios ex alio viro statuit sibi. Haec sub eisdem auctoritatibus de illis dicuntur qui post baptismum Dominum derelinquant, et delectabilia mundi sequuntur.

Et subdit de judicii forma, et duo dicit : accusationem scilicet, et conjunctionem, ibi, y. 5 : « Quia dixit: Vadam post amatores meos. » Accusationem proponit dupliciter, in detestatione scilicet culpæ, et in comminatione pœnae, ibi, y. 3 : « Ne forte exspoliem. »

Dicit ergo : « Auferat fornicationes suas, » quibus scilicet cum idolis fornicatur, de idolo scilicet in idolum, vel delectabili in delectabile, « a facie sua, » ut scilicet non inspiciat eas ut rem dilectam, sed avertat faciem sicut a re detestabili. Osee, iv, 10 : Fornicati sunt, et non cessaverunt : quoniam Dominum dereliquerunt in non custodiendo. « Et adulteria sua, » supple, auferat « de medio uberum suorum, » quia etiam postquam mihi conjuncta est, cum idolis et delectabilibus adulterata est. De medio uberum dicit, quia inter ubera cor est, et in uberibus titillatio concupiscentiae sentitur. Unde Prov. vii, 18, meretrix dicit : Veni, inebriemur uberibus, et fruamur cupitis amplexibus. Isa. i, 16 : Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis. In quibus autem viget concupiscentia, pacem non habent. IV Reg. ix, 22, dixit Joram rex ad Jehu : Pax est Jehu ? At ille respondit : Quæ pax? adhuc fornicationes Jezabel matris tuæ, et veneficia ejus multa vigent.

Et subdit de pœna, in se scilicet, et in filiis.

In se dupliciter, scilicet in pœna damni, et damni quantitate, et hoc est :

« Ne forte. » Forte dicit propter mobilitatem liberi arbitrii, quod ad bonum et ad malum inclinabile est. Eccli. xxxi, 10 : Potuit transgredi, et non est transgressus. « Exspoliem eam nu-

dam, » hoc est, exspoliem, ita quod nuda appareat, interiori scilicet, et exteriori habitu ablato. Exterior habitus fuit cultus templi, divitia, gloria, et hujusmodi. Interior, habitus gratia, et virtutum. Ezech. xvi, 39 : Denudabunt te vestimentis tuis, et auferent vasa decoris tui : et derelinquent te nudam, plenamque ignominia. Propter hoc dicitur, Apoc. xvi, 15 : Beatus qui vigilat, et custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet, et videant turpitudinem ejus. « Secundum diem nativitatis suæ, » hoc est, sicut nuda fuit, quando in me primo fuit renata, in Ægypto scilicet, vel in Chaldea, quando nullo decore vestita fuit. Sine Deo enim, et sine lege, et sine promissionibus fuit. Ad Ephes. ii, 12 : Eratis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione Israel, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo.

Et subdit de quantitate damni :

« Et ponam eam quasi solitudinem, » supple, si converti noluerit. Solitudinem dicit, quia eis ductis in captivitatem, terra vacuatur. Isa. vi, 11 : Donec desolentur civitates absque habitatore, et domus sine homine, et terra relinquetur deserta. Et longe faciet Dominus homines. Et hoc est quod sequitur : « Et statuam eam velut terram inviam, » hoc est, ita longe faciam duci in captivitatem, quod viam redeundi non invenient. Prov. vii, 19 : Non est vir in domo sua, abiit via longissima. Isa. xxiii, 7 : Ducent eam pedes sui longe ad peregrinandum. Hoc dicitur eis, qui per peccata recedunt a Domino, et ad pœnitentiam redire non cogitant. Luc. xv, 13 : Peregre profectus est in regionem longinquam, et ibi dissipavit substantiam suam, vivendo luxuriosé, scilicet cum meretricibus. « Et interficiam eam siti. » Hieronymus : « Ut cadat in terram alie- « nam pâtiens sitim omnium bonorum, « et nihil eorum quæ desiderat obtineat. » Hoc significatum est, Genes. xxi, 14

<--- Page Split --->

et seq., ubi Agar cum filio recedens a domo Patriarchæ, sitim intolerabilem passa est usque ad desperationem. Justum enim est, quod sitis insatiabilis peccati, omnium bonorum defectu et siti condemnetur. Unde dives, Luc. xvi, 24 et seq., guttam aquæ impetrare non valuit. Propter hoc dicitur, Jerem, n, 25: Prohìbe pedem tuum a nuditate, et guttur tuum a sìti.

4

Et subdit de poena filiorum :

« Et filiorum illius, » supple, non meorum, « non miserebor, » ut scilicet liberem eos. Et subdit causam : « Quoniam filii fornicationum sunt, » imitatores scilicet ignominiosæ matris. Osee, iv, 11 : Fornicatio, et vinum, et ebrietas auferunt cor.

di obstinata sequuntur voluntate. I ad Corinth. xii, 2 : Ad simulacra muta prout ducebamini euntes, supple, eratis. Et subdit causam : « Qui dant panes mihi, » hoc est, refectionem, » et aquas meas, » supple, dant mihi, hoc est, esculentum et poculentum, « oleum meum, » condimentum scilicet, et « la- « nam meam, » ex qua fit vestis, « et linum meum, » quo suaviter foveatur mollities carnis, « et potum meum, » quo scilicet utar in deliciis, sicut est vinum, et vinum conditum, et hujusmodi. Hæc enim omnia dicebat se habere ab idolis, cum dona Dei essent. Ezech. xvi, 18 et 19 : Sumpsisti vestimenta tua multicolorìa, et operuisti illas, scilicet imagines masculinas : et oleum meum, et thymiama meum posuisti coram eis. Et panem meum, quem dedì tibi, similam, et oleum, et mel, quibus endrivi te, posuisti in conspectu eorum in odorem suavitatis. Hoc dicitur eis, qui dona Dei suis viribus, vel suis meritis attribuunt.

« Quia fornicata est mater eorum, » cum idolis scilicet, vel delectabilibus. Psal. lxxii, 27 : Perdidisti omnes, qui fornicantur abs te. « Confusa est quæ concepìt eos, » non confusione verecundiæ, sed confusione ignominiæ, quia scilicet in peccato deprehensa est. Jerem. ii, 26 : Quomodo confunditur fur quando deprehenditur, sic confusi sunt domus Israel. Eccli. iv, 23 : Est enim confusio adducens peccatum, et est confusio adducens gloriam et gratiam.

Et subdit de obstinatione in peccato :

« Quia dixit. » Hic autem tria dicit : peccandi obstinatam voluntatem, pocnam ad reditum cogentem, et reditum ad virum misericorditer suscipientem. Et hoc est : « Vadam post amatores meos. » Glossa : « Fide et dilectione se- « quar deos, et imitabor gentes quarum « deos colo. » Jerem. ii, 25 : Dixisti : Desperavi, nequaquam faciam : adamavi quippe alienos, et post eos ambulabo. Iloc opere dicunt, qui delectabilia mun-

« Propter hoc » peccatum scilicet, « ecce ego sepiam viam tuam spini», « hoc est, punctionibus dolorum in paupertate et miseria. Genes. iii, 17 et 18 : Maledicta terra in opere tuo : in laboribus comedes ex ea cunctis diebus vitæ tua. Spinas et tribulos germinabit tibi. « Et sepiam eam maceria. » Maceria macer murus est, congregatione lapidum sine cæmento factus, et (ut Hieronymus dicit) signat dura obstacula, quibus quis a proposito mali impeditur. Thren. iii, 7 : Circumædificavit adversum me, ut non egrediar 1. Unde, Isa. ix, 10, dicitur : Lateres ceciderunt, sed quadris lapidibus ædificabimus, hoc est, obstacula parva non reputant, sed magna ponemus. Job, v, 12 : Qui dissipat cogitationes malignorum, ne possint

1 Cf. etiam Thren. iii, 9 : Conclusit via meas

<--- Page Split --->

implere manus eorum, quod caperant. « Et semitas suas non inveniet, » me scillicet impediente. Numer. XXII, 32 : Perversa est via tua, mihique contraria.

Et sequetur amatores suos, » Assyrios scilicet, vel Ægyptios, vel peccatores : « et non apprehendet eos, » nullum enim ferent auxilium. Isa. XXXI, 3 : Corruet auxiliator, et cadet cui præstatur auxilium, simulque omnes consumentur. « Et quæret eos » desiderio scilicet, « et non inveniet, » supple, ad aliquod solatium. Isa. XXX, 5 : Omnes confusi sunt super populo, qui eis prodesse non potuit : non fuerunt in auxilium et in aliquam utilitatem, sed in confusionem et in opprobrium.

Et subdit de coacta reversione:

« Et dicet » tunc, supple, coacta pecnis : « Vadam, » cordis conversione, « et revertar, » operis satisfactione, « ad virum meum priorem » qui scilicet dignitate omnes præcellit, et me primo post formicationes assumpsit. Lucæ, XV, 18 et 19 : Surgam, et ibo ad patrem meum, et dicam ei : Pater, peccavi in cælum, et coram te : jam non sum dignus vocari filius tuus : fac me sicut unum de mercenariis tuis. Cant. III, 2 : Surgam, et circuibo civitatem : per vicos et plateas quæram quem diligit anima mea. Tunc enim alios experta, dicet : Psal. LXXXV, 8 : Non est similis tui in diis, Domine : et non est secundum opera tua. « Quia bene mihi erat tunc, » scilicet quando verum animæ colui virum, « magis quam nunc, » in cultura scilicet deorum alienorum. Psal. XV, 1 et 2, secundum Hieronymi translationem : Serva me, Domine, quoniam speravi in te. Dixi Domino : Deus meus es tu, quoniam mihi bene non est sine te¹. Item, Psal. XV, 10 : Delectationes in dextera tua usque in finem. Tobiæ, X, 3 : Omnia

in te uno habentes, te non debuimus dimittere a nobis.

« Et hæc nescivit. » Improperat hic ingratitudinem, et tangit duo : culpæ scilicet exprobationem, et pœnæ comminationem, ibi, « Idcirco convertar. »

Dicit ergo: « Et hæc nescivit, » hoc est, scire noluit. Psal. XXXV, 4 : Noluit intelligere ut bene ageret. Job, XXI, 14 : Dixerunt Deo : Recede a nobis, et scientiam viarum tuarum nolumus. « Quia ego dedi ei frumentum, » scilicet litterale, et spirituale in verbo Dei. Psal. CXLVII, 14 : Adipe frumenti satiat te. « Et vinum, » litteraliter scilicet, et spiritualiter in gaudio spirituali. Prov. III, 10 : Et implebuntur horrea tua saturitale, et vino torcularia tua redundabunt. « Et oleum, » litterale in cibi dulcoramentum, et spirituale in lucis ministerium, quod est sacræ doctrinæ scientia. Deuter. XXXIII, 28 : Oculus Jacob in terra frumenti et vini. Psal. IV, 8 : A fructu frumenti, vini, et olei sui multiplicati sunt. « Et argentum, » litteraliter scilicet, et spiritualiter in eloquentia, scilicet tinnitum sancti eloquii. Psal. XI, 7 : Argentum igne examinatum, probatum terræ, purgatum septuplum. Aggæi, II, 9 et 10 : Meum est argentum, et meum est aurum, dicit Dominus exercituum. Magna erit gloria domus istius novissimæ plus quam primæ. « Multiplicavi ei et aurum, » et litteraliter et spiritualiter in sapientia, « quæ fecerunt Baal », hoc est, idolum vel Sidoniorum, vel Babyloniorum. Converterunt enim argentum et aurum in simulacra fusilia. Isa. n, 7 et 8 : Repleta est terra argento et auro : et non est finis thesaurorum ejus : et repleta est terra ejus equis : et innumerabiles quadrigæ ejus. Et repleta est terra ejus idolis. Judic. XVII, 3 : Consecravi et vovi argen-

4 Vulg. habet, Psal. XV, 1 et 2 : Conserva me, Domine, quoniam speravi in te. Dixi Domino :

<--- Page Split --->

tum hoc Domino, ut de manu mea suscipiat filius meus, et faciat sculptile atque conflatile. Propter hoc conqueritur, Isa. i, 3: Cognovit bos possessorem suum, et asinus præsepe domini sui : Israel autem me non cognovit, et populus meus non intellexit.

Et subdit de pœna, et dicit duo. Primo enim exaggerat pœnam. Secundo repetit culpam, ut justior appareat condemnatio, ibi, 1. 15: « Et visitabo super eam. »

Tripliciter autem exaggerat pœnam indamno, confusione et desolatione.

Dicit ergo: « Idcirco convertar, » ad eam scilicet puniendam et condemnandam. Isa. 1, 25: Convertam manum meam ad te, et excoquam ad purum scoriam tuam. « Et sumam, » hoc est, auferam a te, « frumentum meum, » hoc est, esculentum meum, quo pavi te, litteraliter et spiritualiter. Deuter. xxvii, 33: Fructus terræ tuæ, et omnes labores tuos comedat populus, quem ignoras: et sis semper calumniam sustinens. « In tempore suo » hoc est, tempore messis. Glossa: « Quia tunc major erit dolor, « cum jam in horreum ducenda, et quo- « dammodo tenta rapientur e manibus. » Isa. xvii, 11: Ablata est messis in die hæreditatis, et dolebit graviter. « Et vinum meum, » litteraliter et spiritualiter in gaudio spirituali. Deuter. xxvii, 39: Vineam plantabis, et fodies: et vinum non bibes, nec colliges ex ea quippiam: quia vastabitur vermibus. « In tempore suo, » hoc est, tempore vindemia, quando jam de prælo ad cellarium ducendum erat. Isa. xvi, 10: In vineis non exsultabit neque jubilabit: vinum in torculari non calcabit qui calcare consueverat: vocem calcantium abstuli. « Et liberabo lanam meam. » Hieronymus: « Cum ipsi sint servi diaboli, sub « illa servitute tenent lanam et linum « quasi violenter subjiciendo: sed libe- « rat ea, ne ab iniquis dominis possi-

« deantur. » Et dicit ideo in originali, quod « creaturæ non ex voluntate exhi- « bent se ad usum peccatorum, sed vio- « lentor ab eis usurpantur : » et inducit hoc, quod est Apostoli ad Rom. vii, 21 : Quia et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in libertatem gloriæ filiorum Dei. Sap. xix, 6: Omnis creatura ad suum genus ab initio refigurabatur, deserviens tuis præceptis, ut pueri tui custodirentur illæsi. Lana autem signat exempla Sanctorum, quæ valent calefacere peccatores. Job, xxxi, 20: Si non benedixerunt mihi latera pauperis, et de velleribus ovium mearum calefactus est. « Et linum meum, » quod signat candorem innocentiae et castitatis. Proverb. xxxi, 13: Quæsivit lanam et linum, et operata est consilio manum suarum. « Quæ operiebant ignominiam ejus, » ne scilicet appareret concupiscentie peccatum, quod ignominiosum est. Ezech. xvi, 8: Expandi amictum meum super te, et operui ignominiam tuam.

Et subdit de exaggeratione confusionis:

« Et nunc revelabo stultitiam ejus, » hoc est, quod stulta est, manifestabo per pœnam, scilicet in instanti captivitate. Ezech. xvi, 37 : Nudabo ignominiam tuam coram amatoribus tuis, et videbunt omnem turpitudinem tuam. Stultus dicitur a stoliditate : quam stultus enim fit homo in culpa, revelatur in pœna, quia sicut dicit Gregorius : « Oculos quos « culpa claudit, pœna aperit. » Job, xx, 27 : Revelabunt cali iniquitatem ejus, et terra consurget adversus eum. Et hoc est quod sequitur : « In oculis amatorum ejus, » ut scilicet eosdem habeat tortores in pœna quos incentores habuit in culpa. Isa. xx, 4: Minabit rex Assyriorum captivitatem Ægypti, et transmigrationem Æthiopiæ, juvenum et senum, nudam et discalceatam, discoopertis natibus ad ignominiam Ægypti. « Et vir non eruet eam de manu mea. »

<--- Page Split --->

Deuter. XXXII, 39: Non est qui de manu mea possit eruere.

« Et cessare faciam omne gaudium ejus, » hoc est, causas gaudii in Babylonica servitute.Thren.v,15 et 16: Versus est in luctum chorus noster.Cecidit corona capitis nostri. I Machab. 1, 28 et 29: Omnis maritus sumpsit lamentum: et quæ sedebant in thoro maritali, lugebant: et commota est terra super habitantes in ea, et universa domus Jacob induit confusionem. « Solemnitatem ejus, » supple, cessare faciam, Pascha scilicet et Pentecostes, et Scenopegia, quæ festa abjecit Deus: ut jam non tantum evacuata sint, sed etiam nociva et mortifera celebrantibus ea. Amos, v, 21: Odi, et projecí festivitates vestras: et non capiam odorem coetuum vestrorum. « Neomeniam ejus, » festum scilicet novæ luna et Calendarum. Isa. 1, 14: Calendas vestras, et solemnitates vestras odivit anima mea: facta sunt mihi molesta. « Sabbatum ejus, » cessare scilicet faciam.Thren. 1, 7: Viderunt eam hostes, et deriserunt sabbata ejus. Glossa: « In « quo epulis et otio vacabant, et non Do- « mino. » Et generaliter subdit: « Et omnia festa, » sicut scilicet Enceñiorum et aliorum gaudiorum, quæ celebrabant. Tobiae, II, 6: Dies festi vestri convertentur in lamentationem et luctum. « Et tempora ejus, » supple, cessare faciam. Tempora vocat ex tempore festa emergentia, sicut interfectionis Sisarae a Jahel, Judic. v, 26 et 27: et interfectionis Holophernis, Judith, XII, 10: et dies sortium de liberatione ab Aman, Esther, VII, 10. Omnes istas lætilias in lamentum deduxit, et ut vile stercus abjici fecit. Isa. XXIX, 2: Solemnitates evoluta sunt. Et circumvallabo Ariel, et eris tristis et mærens.

Et exaggerat adhuc desolationem : « Et corrumpam vineam ejus, » hoc est, plantationes, quæ materiam gaudii ministrant. Amos, v, 11: Vineas plantabitis amantissimas, et non bibetis vinum earum. « Et ficum ejus, » dulcedines scilicet consolationum. Joel, 1, 7: Ficum meam decorticavit, nudam spoliavit eam, et projecit. « De quibus dixit, » hoc est, quia illa idolis attribuit: « Mercedes hæ meæ sunt, » quibus scilicet ad idololatriam conducta sum, « quas dederunt mihi amatores mei : » sicut et ipse diabolus dicit, Matth. iv, 9: Hæc omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me. Ita multi dona Dei ad mundana referunt, quasi a mundanis habeant, quæ non nisi dono Dei perceperunt. Contra quod dicitur, I Paral. XXIX, 14: Quæ de manu tua accepimus, dedimus tibi. « Et ponam eam in saltum, » hoc est, in silvestreitatem, ubi scilicet pilosi habitant. Isa. VII, 25: Erit in pascua bovis, et in conculcationem pecoris. « Et comedet eam bestia agri, » hoc est, agrestes tyranni. Hieronymus inducit illud Psal. LXXIX, 13 et 14: Vindemiant eam omnes, qui prætergrediantur viam. Exterminavit eam aper de silva : et singularis ferus depastus est eam.

Et repetit culpam ut justior sit pcna : « Et, » id est, quia « visitabo super eam, » hoc est, opprimens eam. Hieronymus : « Cum visitare frequentius in bono soleat « accipi, hic in malo ponitur pro affli- « ctione. » Psal. LVIII, 6: Intende ad visitandas omnes gentes : non miserearis omnibus, qui operantur iniquitatem. « Dies Baalim, » hoc est, festa Baalim. Hieronymus : « Baalim plurali numero idolum « Baal in multis locis positum signat, cui « idolo festa magna celebrabant. » Unde, Osee, VII, 3: Dies regis nostri : caperunt principes furere a vino. Sicut et mundani dies gaudiorum suorum celebrant. Psal. XLVIII, 12, secundum aliam translationem : Celebraverunt nomina sua in

<--- Page Split --->

terris suis 1. « Quibus accendebat incensum, » in signum scilicet devotionis : de quo dicitur, Isa. i, 13 : Incensum abominatio est mihi. « Et ornabatur inaure sua, » in signum scilicet obedientiae ad idola. Cant. i, 10 : Murenulas aureas faciemus tibi. « Et monili suo. » Isidorus : « Monile quasi munile, quia munit sinum, « ne adulter inserat manum. » Ille autem munierunt sinum, ut solum in corde retinerent idolum. Cant. vii, 1 : Juncturae femorum tuorum sicut monilia. « Et ibat post amatores suos, » profectu scilicet idololatriae. Jerem. ii, 5 : Ambulaverunt post vanitatem, et vani facti sunt. « Et mei obliviscebatur, dicit Dominus. » Jerem. ii, 32 : Populus meus oblitus est mei diebus innumeris. Isa. lvii, 11 : Mentita es, et mei non es recordata, quia nec per beneficia Deum cognoscere voluit.

pus eorum in saecula. Et cibavit eos ex adipe frumenti. Ac si dicat, inimici puniti redire noluerunt : et ideo cibavi eos, ut redirent. « Ecce ego lactabo eam, » ubere scilicet consolationis et ubere exhortationis, ut scilicet consolatione dulcedinem lactis, exhortatione candorem veritatis experiatur. Isa. lxvi, 12 : Ad ubera portabimini, et super genua blandientur vobis. Isa. lx, 16 : Suges lac gentium, et mammilla regum lactaberis.

Et subdit de amcentiate via :

« Et ducam eam in solitudinem, » supple, sicut feci de Ægypto egredientem : quod vocat solitudinem, quia nemo alienus particeps est gaudiorum illorum. Exod. iii, 18 : Ibimus viam trium dierum in solitudinem, ut immolemus Domino Deo nostro. Thren. iii, 28 : Sedebit solitarius, et tacebit : quia levavit super se.

« Propter hoc. » Tangitur hic consolatio : et habet partes duas, consolationem scilicet in exitu de captivitate, et consolationem in bonorum Dei optima dispositione, ibi, y. 16 : « Et erit in die illa. »

In exitu quinque dicit, blandimentum scilicet educentis, viam egressionis, cruditionem .cordis, spei confirmationem, optimam in principibus populi dispositionem, et laetitie cordis per cantum demonstrationem.

« Propter hoc. » Hoc quod dicit, propter hoc, non continuatur ad praecedens, cum praecedens immediate potius sit causa oppositi : sed ita continuandum est, quia scilicet omnino nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat 2 : et verberibus non corrigitur. « Propter hoc, ecce ego lactabo eam, » consolationibus scilicet, ut vel sic revertatur, et hoc est propter hoc, et similis tropus est in Psal. lxxx, 16 et 17 : Inimici Domini mentiti sunt ei : et erit tem-

Et subdit de eruditione : « Et loquar ad cor ejus. » Ideo ad cor loquitur, qui cordi tristato ex annuntiato gaudio satisfacit. Isa. xl, 2 : Loquimini ad cor Jerusalem, et advocate eam. Sap. viii, 17 et 18 : Immortalis est in cogitatione sapientix, et in amicitia illius delectatio bona.

Et subdit de optima populi dispositione :

« Et dabo ei vinitores ejus, » hoc est, qui colligant vinum ejus litteraliter et spiritualiter in spiritualibus gaudius, « ex eodem loco, » id est, ut alieni labores ejus de caetero non diripiant, sive spiritualiter, sive corporaliter, sed ipsi qui colunt, fructum laboris accipiant. Amos, ix, 14 : Plantabunt vineas, et bibent vinum earum : et facient hortos, et comedent fructus eorum. Hic inducunt Sancti per hoc probare intendentes, quod de Ecclesiae gremio Prælatus eligendus sit : tum quia vinitores ejus dicuntur, et non simplici-

1 Vulg. habet, Psal. xlviii, 12 : Vocaverunt nomina sua in terris suis. 2 Cf. Ezech. xviii, 24 et 22, et ibidem, xxxiii,

41 : Nolo mortem impii, sed ut convertatur impius a via sua, et vivat.

<--- Page Split --->

ter vinitores : tum quia ex eodem loco esse dicuntur. Osee, xiv, 8: Germinabunt quasi vinea: memoriale ejus sicut vinum Libani. Melius ad hoc facit, quod dicitur ad Hebr. v, 1: Omnis pontifex ex hominibus assumptus, pro hominibus constituitur. Caput enim monstruosum est, quod de eodem corpore, cujus caput est, non crevit.

Et tangit de corroboratione spei, subdens :

« Et vallem Achor, » hoc est, ubi lapidatus est Achor 1. Quo interfecto, debilitas populi versa est in fortitudinem, paupertas in abundantiam, tristitia in gaudium : quae omnia in valle pœnitentiae promittit se daturum : et hoc est quod sequitur : « Ad aperiendam spem, » sicut dicit Glossa, « ut ex perceptione præsen- « tium munerum, firma sit exspectatio fu- « turorum. » Ad Hebr. vi, 18 : Fortissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem. Zachar. i, 13: Respondit Dominus Angelo, qui loquebatur in me verba bona, verba consolatoria.

Et subdit de cantico lætitiæ, quod cantabunt in egressione de captivitate spirituali vel litterali, dicens :

« Et canet ibi, » hoc est, in egressione, « juxta dies juventutis suæ, » hoc est, sicut cecinit, quando in juventute prima conjungebatur mihi, scilicet in egressu de Ægypto, et de Mari rubro, quando scilicet Maria sumpsit tympanum, et mulieres egressæ sunt post eam et cantaverunt : Cantemus Domino : gloriose enim magnificatus est 2. « Et, » id est, « juxta dies ascensionis suæ de terra Ægypti. » Hoc spiritualiter impletur, quando de vitiis ascendimus ad virtutes. Ad Ephes. v, 18 et 19 : Implemini Spiritu sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino. Psal. cxxxvii, 5 : Cantent in

vius Domini : quoniam magna est gloria Domini.

« Et erit. » Tangit hic consolationem in bonorum Domini optima dispositione, et describit eam : scilicet in verbi devotione, fœderis confirmatione, pacis securitate, nova ad Deum desponsatione, omni bonorum prosperitate, et in cultus pietate. Et hæc per ordinem plane continentur in littera.

Dicit ergo : « Et erit, » versus, et dicitur pro certitudine prophetali. I Reg. ix, 6 : Omne, quod loquitur, sine ambiguitate venit. « In die illa, ait Dominus, » claritatis scilicet et consolationis. Psal. cxvii, 24 : Hæc est dies, quam fecit Dominus. « Vocabit me, » populus scilicet decem tribuum ad me conversus, « Vir meus, » verus animæ vir : Deus enim est fecundans animam ad fœtus spirituales. Unde, Joan. iv, 16 : Voca virum tuum. « Et non vocabit me ultra Baali. » Baalim interpretatur habens me, quod secundum significationem idem est, quod vir meus. Mulieres enim non dicunt de viro, habens me, nisi de viro suo. Glossa. « Licet « recte possit dici de Deo, habens me, « tamen propter similitudinem nominis « idoli debet vitari, ne dum virum no- « minat, idolum cogitet, quod potest pro- « pter ambiguitatem verbi contingere. » Et hic habemus ex solis vocibus inordinate prolatis hæresim posse incurri. Ad Ephes. v, 3 : Fornicatio, et omnis immunditia, aut avaritia, nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos.

Et hoc est quod sequitur :

« Et » id est, « auferam nomina Baalim de ore ejus, » quod scilicet nec nominare dignetur. Isa. xxx, 22 : Contaminabis laminas sculptilium argenti tui, et vestimentum conflatilis auri tui, et disperges ea sicut immunditiam menstruatæ. « Et

<--- Page Split --->

non recordabitur ultra nominis eorum, » idolorum scilicet. Isa. xxvi, 3: Vetus error abiit. Isa. lxv, 17: Non erunt in memoria priora, et non ascendent super cor.

suis, ut comedat inopes de terra. Bellum, tumultuosos et schismaticos. Isa. n, 4: Non levabit gens contra gentem gladium, nec exercebuntur ultra ad prælium 1. Psal. lxvii, 31: Dissipa gentes, quæ bella volunt. « Et dormire eos faciam » hoc est, requiescere in bonis meis spiritualibus, et temporalibus, « fiducialiter, » supple, timore malorum sublato. Psal. iv, 9: In pace in idipsum dormiam, et requiescam. Job, v, 24: Scies quod pacem habeat tabernaculum tuum. Jerem. xxiii, 6: In diebus illis salvabitur Juda, et Israel habitaibi confidenter.

Et subdit de fœderis confirmatione, et hoc est :

« Et percutiam cum eis fœdus, » hoc est pactum confirmatum, « in die illa, » clare scilicet consolationis. Jerem. xxi, 31 et 32: Feriam domui Israel et domui Juda fœdus novum : non secundum pactum, quod pepiqi cum patribus eorum. Et post pauca, §. 33: Hoc erit pactum, quod feriam cum domo Israel post dies illos, dicit Dominus : Dabo legem meam in visceribus eorum, et in corde eorum scribam eam.

Et subdit de securitate pacis :

« Cum bestia agri, » hoc est, cum eo qui modo est bestia, sed in mansuetudinem mutabitur. Job, v, 23: Bestia terrae pacificæ erunt tibi, « Et cum volucre cœli, » hoc est, cum instabilibus et rectam viam non curantibus versis ad stabilitatem, et per contemplationem ad cœlum volantibus, et dicentibus illud Apostoli ad Philip. ni, 20: Nostra conversatio in cœlis est. « Et cum reptili terrae, » hoc est, cum dolosis et astutis ad simplicitatem conversis. Isa. xi, 8 et 9: Super foramine aspidis, et in caverna reguli, qui ablactatus fuerit, manum suam mittet. Non nocebunt, et non occident in universo monte sancto meo. Et hoc inducit Glossa. « Et arcum » quod est instrumentum longe feriens, « et gladium, » quod est instrumentum prope feriens, « et bellum » quod in ipsa impugnatione sentitur, « conteram de terra. » Arcus autem signat insidiosos, Jerem. ix, 8: Sagitta vulnerans lingua eorum, dolum locuta est. Gladius, minaces et iracundos, Prov. xxx, 14: Generatio quae pro dentibus gladios habet, et commandit molaribus

Et subdit de desponsatione charitatis : « Et sponsabo te mihi in sempiternum, » charitatis scilicet conjunctione, quam violari non licet. II ad Corinth. xi, 2: Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo. Quæ desponsatio in quinque fit, quæ per ordinem subjungit, et Desponsatio Dei cum unam conhoc est : « Et sponsabo te mihi in justianima consistit in quinquæ. tia, » quæ scilicet ad hanc vitam pertinet, et est observatio omnis virtutis cum impletione legis, ut scilicet nusquam maculata sit in vita. Ad Ephes. v, 27: Ut exiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, aut rugam. « Et judicio, » hoc est, boni et mali discretione. Mich. vi, 8: Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid Dominus requirat a te: Utique facere judicium. Psal. xvi, 2: De vultu tuo judicium meum prodeat. « Et in misericordia, » ad miserorum scilicet miseriam compassione. Osee, vi, 6, et Matth. ix, 13: Misericordiam volo, et non sacrificium. « Et in miserationibus, » hoc est, effectibus misericordiae per opus. I Joan. iii, 17: Qui habuerit substantiam hujus mundi, et viderit fratrem suum necessitatem habere, et clauserit viscera sua ab eo : quomodo Dei charitas manet in eo.

1 Mich. iv, 3 : Non sumet gens adversus gen-

<--- Page Split --->

« Et sponsabo te mihi in fide, » ad meipsum scilicet. Augustinus: « Fides « componitur a fio, et dico : ut scilicet, « dictafiant, scilicet quaecumquedixit Deus « praecipiendo, et quae nos vovendo et pro- « mittendo.» Eccli. xlv, 4 : In fide et lenitate ipsius sanctum fecit illum. Apoc. 11, 10 : Esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae. « Et scies, » supple, in his beneficiis meis, « quia ego Dominus. » Exod. xx, 2 et 3 : Ego sum Dominus Deus tuus... Non habebis deos alienos coram me.

Et subjungit de bonorum omnium prosperitate :

« Et erit. » Nota certitudinis prophetalis est. Genes. xli, 32: Firmitatis indicium est, eo quod fiat sermo Dei, et volocius impleatur. « In die illa, dicit Dominus, » claritatis mea scilicet, quando demonstrabo me populo, « exaudiam coelos, » litteraliter et spiritualiter : a virtutibus enim coeli terra fecundatur et litteraliter et spiritualiter. Deuter. xxxiii, 28 : Coeli caligabunt rore. « Et illi, » scilicet coeli, « exaudient terram, » infundendo ei scilicet germinandi virtutem et gratiam. Isa. xlv, 8 : Rorate, coeli, desuper, et nubes pluant justum : aperiatur terra, et germinet salvatorem. Isa. lv, 10 et 11 : Quomodo descendit imber, et nix de coelo, et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, et infundit eam, et germinare eam facit, et dat semen serenti, et panem comedenti : sic erit verbum meum, quod egreditur de ore meo : non revertetur ad me vacuum, sed faciet quaecumque volui, et prosperabitur in his, ad qua misi illud.

« Et terra exaudiet triticum, et vinum, et oleum, » ut scilicet abundanter proferantur de terra et spiritualiter et temporaliter, frumentum in refectione verbi, vinum in gaudio spirituali, oleum

in pinguedine devotionis. Joel, 11, 19 : Ecce ego mittam vobis frumentum, et vinum, et oleum, et replebimini eis. Deut. xxxiii, 28 : Oculus Jacob in terra frumenti, et vini. Psal. iv, 8 : A fructu frumenti, vini, et olei sui multiplicati sunt. « Et haec exaudient Jezraeli. » Jezrahel metropolis Samariae, Samariam signat : Samaria per metonymiam, decem tribus: per interpretationem nominis, omnes conversos ad Dominum signat. Jezraeli enim semen Dei interpretatur. Isa. iv, 2 : Erit germen Domini in magnificentia, et gloria, et fructus terre sublimis. Psal. lxxxiv, 13 : Dominus dabit benignitatem : et terra nostra dabit fructum suum.

« Et seminabo eam mihi in terram, » ubertate scilicet perpetua. Jerem. xxxi, 27: Seminabo domum Israel et domum Juda semine hominum, et semine jumentorum. Matth. xiii,8 : Alia, scilicet semina, ceciderunt in terram bonam : et dabant fructum, aliud centesimum, aliud sexagesimum, aliud trigesimum.

Et subdit de cultu :

« Et miserabor ejus quæ fuit Absque misericordia, » quæ populum captivum signabat, vel in peccatis, vel in Babylon. Isa. liv, 8 : In momento indignationis abscondi faciem meam parumper a te, et in misericordia sempiterna misertus sum tui.

« Et dicam non populo meo : Populus meus es tu. » Psal. xvii, 43 : Populus, quem non cognovi, servivit mihi : in auditu auris obedivit mihi. « Et ipse dicet, » corde, et ore, et opere, « Deus meus es tu » Psal. xliv, 12 : Ipse est Dominus Deus tuus, et adorabunt eum. Apoc. xxi, 3 : Et ipsi populus ejus erunt, et ipse Deus cum eis erit eorum Deus.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

Rursum jubetur propheta diligere adulteram, quae tamen multis diebus illum exspectet, quia filios Israel multis diebus sine rege et sacrificio sedentes, tandem ad Dominum dicit reversuros.

IN CAPUT III OSEE

ENARRATIO.

« Et dixit Dominus ad me. » Similitudo tangitur hic adulteræ ad duas tribus. Dividitur autem in partes duas. In prima tangit culpæ exprobrationem. In secunda, populi pœnitentis ad Deum reversionem, ibi, y. 5 : « Et post haec revertentur. »

In prima duo sunt scilicet similitudinis positio, et ejusdem similitudinis explanatio, ibi, y. 4 : « Quia dies multos sedebunt filii Israel. »

In prima duo sunt, scilicet præceptum Domini, et obedientia servi, ibi, « Et fodi eam mihi. »

Dicit ergo : « Et dixit Dominus ad me, » in illuminatione scilicet prophetali. Amos, iii, 8 : Dominus Deus locutus est, quis non prophetabit ? « Adhuc vade. » Adhuc dicit, quia similitudo prima ad totam malitiam repræsentandam perfecta non fuit. Job, xxxvi, 2 : Adhuc enim habeo quod pro Deo loquar. Vade dicit, ut de intimis contemplationis ad exteriora denuntiationis sive prædicationis ad populum exeat. Isa. xxi, 15 : Vade, ingredere ad eum... et dices ad eum. Amos, vii, 15 : Tulit me Dominus cum sequerer gregem : et dixit Dominus ad me : Vade, propheta ad populum meum Israel. « Et dilig mulierem, » bene mulierem quæ ad multos emollita est. Jerem. ii, 1 : Tu fornicata es cum amatoribus multis. Dilige dicit, non cognosce vel conjungere. Ex cognitione enim et conjuncione male mulieris sordidatur vir, et

<--- Page Split --->

mulier similiter. I ad Corinth. vi, 16 : Qui adhæret meretici, unum corpus efficitur. Et ibidem, 3. 15 : Tollens ergo membra Christi, faciam membra meretricis ? Absit. Ex dilectione enim sancti viri, sordida mulier attrahitur et sancitificatur. Jerem. xxxi, 3 : In charitate perpetua dilexi te, ideo attraxi te, miserans. Eccli. xxiv, 24 : Ego mater pulchræ dilectionis, et timoris, et agnitionis, et sanctæ spei. « Dilectam amico, » hoc est, ab amasio, soluto concubitu abutente ea. Unde Septuaginta : « Diligentem mala, » et hæc est similitudo ad Synagogam ante primam Domini assumptionem. Tunc ea luxuriabatur per idola, quibus nulla lege conjungebatur. Hoc significatum est, Ezech. vn, 14, ubi mulieres domus Israel sedentes in templo, planxerunt Adonidem pulcherrimum Veneris amasium. « Et adulteram. » Hoc dicitur, quantum ad similitudinem duarum tribuum, quae retento templo tamquam thoro maritali, et retentis Sacerdotibus tamquam paranymphis, et retentis Prophetis tamquam nuntii sponsi, et retenta lege tamquam pacto matrimonii, idola assumpserunt in templum : quæ omnia decem tribus projecerunt antequam idola assumerent, sicut legitur, III Reg. xiv, 22 et seq., et ideo decem tribus fornicariae, duæ vero adulteræ similantur. Ezech. xvi, 31, 32 : Nec facta es quasi meretrix fastidio augens pretium, sed quasi mulier adultera, quæ super virum suum inducit alienos. Isa. lvii, 8 : Juxta me discooperuisti, et suscepisti adulterum. « Sicut, » hoc est, in similitudine, qua « diligit Dominus filios Israel, » amore scilicet casto et sanctificante. Deuter. xxxui, 3 : Dilexit populos, omnes sancti in manu illius sunt. Hyppalage hoc est, omnes qui sunt in manu illius, sunt Sancti. « Et, » id est, quamvis « ipsi, » sicut ingrati tanto beneficio, « respiciunt, » per intentionem scilicet cordis et cultus, « ad deos alienos, » hoc est, ad idola aliena a divinitate, contra hoc

quod dicitur, Exod. xx, 3 : Non habebis deos alienos coram me. Deus enim incommunicabile nomen est, eo quod Deus non potest habere alium, nec consortem, nec comparem, nisi contrarium. Sap. xiv, 21 : Incommunicabile nomen lapidibus et lignis imposuerunt. Ad eos « respiciunt, » quia nuntius cordis est oculus. Ecli. xiv, 10 : Oculus malus ad mala. Matth. xx, 15 : Oculus tuus nequam est. Ecli. xxvi, 12 : Formicatio mulieris in extollentia oculorum ejus. « Et diligunt vinacia uvarum. » Vinacia sunt acini ab humore pietatis sicci, prava voluntate feticii, propter inutilitatem projecti, propter irrationabilem furorem acuti, tamen aliquando dulcedine amoris fuerunt pleni. Hieronymus : « Per vina- « cia intelliguntur dæmones, qui creati « sunt in magna pinguedine sancti Spi- « ritus, sed per superbiam arefacti de « cœlo projecti sunt, » sicut dicitur, Apocal. xi, 8 et 9 : Non valuerunt, neque locus inventus est eorum amplius in cœlo. Et projectus est draco ille magnus, serpens antiquus, qui vocatur diabolus, et satanas. Hoc plangit Jeremias, Thren. iv, 5 : Qui nutriebantur in croceis, amplexati sunt stercora. Hoc sub eisdem auctoritatibus congrue refertur ad animam per delectabilia luxuriantem, et a Deo recedentem.

Et sequitur de obedientia servi sive Propheta : « Et fodi eam mihi. »

Duo dicit, pactum scilicet, et pœenam pacti violati, ibi, « Et dixi ad eam. »

Et quia de vinaciis et uvis dixit, ideo de metaphora adulteræ transit ad metaphoram vineæ.

« Et fodi eam, » ut vincam, « mihi, » hoc est, ut mihi fructus faceret. Isa. v, 1 et 2 : Vinea facta est dilecto meo in cornu filio olei. Et sepivit eam, et lapides elegit ex ea, et plantavit vineam electam. Palladius dicit in libro de Agricultura, quod « fossio fit ut « dulcedo cœelestis a superficie terræ in « intima defluens, ad radices ponatur, et

<--- Page Split --->

« stirpes inebriet. » Unde, Luc. xm, 8 : Immine, dimitte illam, scilicet ficum, et hor anno, usque dum fodiam circa illam, et mittam stercora. Unde Poeta :

Fossa dabit tellus optato tempore fructus.

« Quindecim argenteis. » Argentei tinnuli sunt et candidi, et significant plagas Ægypti tinnulas in fama, candidas in admiratione et splendore divinæ majestatis. Quindecim autem dicuntur propter numerum temporis, quia quintodecimo die mensis Nisan, hoc est, Martii vel Aprilis, quo Pascha celebrabatur, perfecta est plaga primogenitorum, qua educti sunt de Ægypto, et in quatuordecim diebus praecedentibus multæ de aliis plagis perfectæ sunt, quibus plagis quasi fossa est Synagoga, ut intimis suis cæleste beneficium reciperet et bonos fructus Deo offerret, Prophetæ loco Dei conjungerentur. Unde Septuaginta habent : « Conduxi eam mihi. » De his autem quindecim diebus habetur, Exod. xii et xiii.

Et subdit de alia conductione et fossione : « Et coro hordei, et dimidio coro hordei. » Hordeum signat, quod meretrix et adultera non sunt dignæ pane delicato. Matth. xv, 26 : Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus. Concupiscentia enim carnalis hominem ad jumentum transfert, ut dicit Plato. Psal. xxxi, 9 : Nolite fieri sicut equus et mulus, quibus non est intellectus. Daniel. iv, 13 : Cor ejus ab humano mutetur, et cor feræ detur ei.

Hordeum autem cibus est jumentorum, signat autem litteralem intelligentiam et temporales promissiones quibus animales homines nutriuntur. I ad Corinth. ii, 14 : Animalis homo non percipit ea, quæ sunt Spiritus Dei. Et talia Judæis exhibita sunt. Corus autem, ut dicitur Ezech. xlv, 11 et seq.1, triginta modios habet, dimidius autem quinde-

cim, qui simul juncti, faciunt quadraginta quinque, et signat, quod quadragesimo quinto die ab exitu de Ægypto ad montem Sina populus Israeliticus devenit, statimque voce præconis clamatum est quadragesimo sexto die, ut sanctificarentur per tres dies ad acceptionem legis, et quinquagesimo die Moyses in montem ascendit et legem accepit,. qua populus sicut vero viro, Deo conjunctus est. In quadraginta quinque ergo diebus semper modium divinæ gratiæ recepit, scilicet in columna ignis et nubis, in divisionibus maris, in submersione Ægyptiorum, in dulcoratione aquæ, in administratione mannatis et coturnicum, in victoria contra Amalec, et in aliis similibus quæ per singulos dies receperunt, et ideo quadraginta quinque modiis ad conjunctionem viri conducta est. Hordeo autem, quia meliori digna non fuit. III Reg. xxi, 27 : Sustentate eum pane tribulationis, et aqua angustiæ. Isa. xxx, 20 : Dabit vobis Dominus panem arctum, et aquam brevem.

« Et dixi ad eam, » enarrando scilicet 3 saepe pœenam debitam : « Dies multo exspectabis me, » per totum scilicet tempus Babylonica et Romanae captivitatis. Dicit autem « exspectabis : » Septuagita : « Sedebis, » quia (sicut ante dictum est) idolis per totum tempus non conjungentur, sed attendent ad misericordiam Dei revocantis. Thren. iii, 24 : Pars mea Dominus, dixit anima mea, propterea exspectabo eum. Habacuc, ii, 3 : Si moram fecerit, exspecta illum. Et quia mulieri propter fornicationem a thoro viri separatae, licentia fornicandi non datur, ideo sequitur : « Non fornicaberis. » Ad Ephes. v, 5 : Omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi, et Dei. Et quia

<--- Page Split --->

per totum tempus captivitatis, quod est quasi tempus pœnitentiae, vero Deo per cultum legis et templi non conjungitur, ideo sequitur : « Et non eris viro. » Hieronymus : « Nec mihi, a quo conducta « es, legitime conjungeris. » Isa. LIV, 6 : Ut mulierem derelictam et mærentem spiritu vocavit te Dominus, et uxorem ab adolescentia abjectam. Et quia iterum vir derelinquens uxorem non nubit alteri, sed exspectat reconciliationem, ut dicit Apostolus, I ad Corinth. vn, 11, quod oportet eam manere innuptam, aut viro suo reconciliari, ideo sequitur : « Sed et ego exspectabo te. » Isa. XXX, 18 : Propterea exspectat Dominus ut miseretur vestri : et ideo exaltabitur parcens vobis : quia Deus judicii Dominus : beati omnes qui exspectant eum. Hoc sub eisdem auctoribus refertur ad animam propter peccatum ab amplexibus viri separatam in tristitia pœnitentiae sedentem, et viri reconciliationem præstolantem, ut iterato ad dulcissimos amplexus admittatur.

« Quia dies multos. » Explanat hic quod dixit, « non eris viro. » « Quia dies multos, » utriusque scilicet captivitatis Babylonicae et Romanae. Hieronymus in Epistola : « Ingressi in Babylo- « nem, eritis ibi annis plurimis, et in « tempus longum. » « Sedebunt. » Glossa, « Quasi contracti et mesti homines, « sicut pœnitentes sedere consueve- « runt. » Mich. vii, 8 : Cum sedero in tenebris, Dominus lux mea est. Thren. iii, 28 : Sedebit solitarius, et tacebit : quia levavit super se. « Filii Israel, » ad Deum scilicet pertinentes. Jerem. ii, 3 : Sanctus Israel Domino, primitiae frugum ejus. « Sine rege, » qui scilicet in justitia regat, « et sine principe, » qui scilicet in partem sollicitudinis sit vocatus. Isa. XXXII, 32 : Ecce in justitia regnabit rex, et principes in judicio oraeunt. Et hoc quantum ad rempublicam, et quantum ad Deum, subdit : « Et

sinesacrificio, » quo scilicet expiari possint peccata. Daniel. in, 38 et 39 : Non est in tempore hoc princeps, et dux, et propheta, neque holocaustum, neque sacrificium, neque oblatio, neque incensum, neque locus primitiaram coram te, ut possimus invenire misericordiam tuam. « Et sine altari. » Non enim habebant locum memorialis tituli in templo vel altari. Thren. n, 7 : Repulit Dominus altare suum, maledixit sanctificationi suae. « Et sine ephod. » Hieronymus : « Ephod proprie super humerale dicitur, « sed hic pro omni vestimento sacerdot- « tali accipitur. Unde sensus est : sine « omnibus præparamentis sacerdotali- « bus. » I Reg. n, 18 : Samuel autem ministrabat ante faciem Domini, puer, accinctus ephod lineo, quod ephod munditiam conversationis et castitatis corporis signat, quo videmus Sacerdotes nostri temporis esse destitutos. II Machab.

templo, et sacrificiis neglectis, festinarent participes fieri palæstræ, et præbitionis ejus injustæ, hoc est, militaribus se dabant rebus. « Et sine theraphim. » Terap Theraphim idem est quod figura, et signat omnes figuras ad ornatum templi pertinentes, sicut Cherubin et cælatura palmarum, et figura boum sub mari æneo, et malogranatorum, et retiaculorum, et aliorum quæ ad speciem anagliphi in templo facta sunt. Signant autem exempla Sanctorum quibus peccator destituitur, quia nullum Sanctorum imitatur, sicut Jeremias conqueritur, Thren. i, 6 : Egressus est a filia Sion omnis decor ejus. Decor enim viri boni est, quod assimilatus sit exemplis Sanctorum.

« Et post hæc. » Tangit hic reversionem populi per pœnitentiam, maxime temporibus novissimis, quando videntes se deceptos in Antichristo, omnes revertentur ad Christum.

« Et post hæc, » scilicet tempora pœni-

<--- Page Split --->

tentia, « revertentur filii Israel, » per pcnitentiam scilicet. Baruch, iv, 28: Sicut fuit sensus vester ut erraretis a Deo : decies tantum iterum convertentes requiretis eum. Isa. lv, 7: Derelinquat impius viam suam, et vir iniquus cogitationes suas, et revertatur ad Dominum, et miserbitur ejus. « Et quaerent Dominum Deum suum : » Dominum qui potestate continet, divitiis remunerat, auctoritate superpositionis legem ponit. Psal. xlix, 1: Deus deorum Dominus locutus est. Deum autem qui omnibus providet qui bonitate sua fruuntur. Deus enim a eoo (oaoqaioaoa), quod est video, vides ) dicitur. Psal. xxxix, 18: Dominus sollicitus est mei. Ad Roman. x, 12: Idem Dominus omnium, dives in omnes, qui invocant illum. « Et David regem suum, » supple, quaerent, quod quia litteraliter, nisi fabulose, intelligi non potest, ad Christum referimus. Ad Roman. i, 3: De Filio suo, qui factus est ei ex semine David secundum carnem. Jerem. xxiii, 4: Suscitabo

David germen justum : et regnabit rex, et sapiens erit. « Et pavebunt, » hoc est, stupebunt prae admiratione mirabilium, Domini scilicet, et ideo addidit « ad Dominum. » Jerem. v, 30: Stupor et mirabilia facta sunt in terra. « Et ad bonum ejus. » Bonum enim Filium misit in carnem ad sanctificandum naturam, bonum etiam Spiritum sanctum in mentem ad sanctificandam animam, et bona praeparavit ad remunerandum meritum. Jerem. xxxi, 12 : Confluent undique ad bona Domini. Psal. xxvi, 13: Credo videre bona Domini. Isa. lv, 2 : Audite audientes me, et comedite bonum. Jerem. xxxi, 14 : Populus meus adimplebitur bonis. « In novissimo dierum, » hoc est, vel in novissimo temporum post Antichristum, vel quando lux hujus saeculi occumbit ab appetitu. Isa. ii, 2 : Erit in novissimis diebus praeparatus mons domus Domini. Et post pauca : Et fluent ad eum omnes gentes.

CAPUT IV.

Minatur terræ Israel, propter multa populi peccata, qui et scientiam repulit, et idololatriæ fuit deditus : dicit se relicturum Israel in peccatis suis, cupiens ne Juda ipsum imitetur.

<--- Page Split --->

sic peccaverunt mihi : gloriam eorum in ignominiam commutabo.

10: Et comedent, et non saturabuntur : fornicati sunt, et non cessaverunt, quoniam Dominum dereliquerunt in non custodiendo.

vestræ, et sponsæ vestræ adulteræ erunt.

IN CAPUT IV OSEE

ENARRATIO.

« Audite verbum Domini, filii Israel.» Post similitudines inductas inducit prophetiam juxta similitudinem sumptam, et more Prophetali dividitur in duas partes. In prima ponit terrorem peccantium : in secunda consolationem pœnitentium, infra, xiv, 2, ibi, « Convertere, Israel. »

Anterior pars in duas dividitur, in quarum prima ostendit fornicationem in abundantia peccatorum : in secunda spe-

cialiter reprehendit auctores alios inducentes in peccatum, infra, v, 1, ibi, « Audite hoc, sacerdotes. »

Prima adhuc in duas. In prima exaggerat reprehensionem a multitudine peccatorum : in secunda coaptat hoc ad similitudinem fornicationum, ibi, y. 10 : « Fornicati sunt, et non cessaverunt. »

Prima adhuc in duas. In prima tangit peccatorum multitudinem : in secunda, peccantium incorrigibilitatem, ibi, y. 4 : « Verumtamen unusquisque non judicet. »

In prima duo sunt, provocatio scilicet ad judicium, et causa judicii, ibi, « Non est enim veritas. »

<--- Page Split --->

Dicit ergo : « Audite verbum Domini. » Audite, inquam, intus ad perceptionem. Matth. xiii, 9 : Qui habet aures audiendi, audiat. Isa. lv, 2 : Audite audientes me. « Verbum, » quod fons sapientiae est ad intellectus illuminationem. Eccli. i, 5 : Fons sapientiæ verbum Dei in excelsis. « Domini, » qui auctoritatem habet : Dominus enim audiendus est. Isa. i, 2 : Audite, caeli, et auribus percìpe, terra, quoniam Dominus locutus est. « Filii Israel, » ut scilicet tanti patris vos probetis esse imitatores. Israel enim et vidit et audivit Dominum. Genes. xxxii, 30 : Vidi Deum facie ad faciem, et salva facta est anima mea. Isa. xliv, 1 : Et nunc audi, Jacob, serve meus, et Israel, quem elegi.

Et subjungit causam quare audiendus sit : « Quia judicium Domino, » supple, est, et judicium discussionis, et convictionis. Mich. vi, 1 : Audite quæ Dominus loquitur : Surge, contende judicio adversum montes, et audiant colles vocem tuam. « Cum habitatoribus terræ, » id est, contra habitatores terræ : et dicuntur terræ habitatores, terrenorum amatores. Mich. vi, 2 : Audiant montes judicium Domini, et fortia fundamenta terræ : quia judicium Domini cum populo suo, et cum Israel dijudicabitur. Isa. xxiv, 17 : Formido, et fovea, et laqueus super te, qui habitator es terræ.

Et subdit causam quia judicanda est. Primo in speciali peccato cordis, et oris, et operis. Et secundo in generali, deinde populo convicto interminatur pœnam.

Peccatum cordis exaggerat tripliciter, scilicet in defectu veritatis rectificantis, et defectu misericordiæ ad proximum inrlinantis, et defectu scientiæ ad Deum ordinantis.

« Non est enim veritas. » Veritas hic dicitur rectitudo rectificans omnia, quia ad vitam, et ad judicium, et ad doctrinam pertinent. Dicit enim Augustinus, quod « veritas est rectitudo sola mente percep- « tibilis, » qua scilicet mens quæ a mensu-

rando dicitur, omnia deducit ad rectum. Isa. xxxvii, 3 : Obsecro, Domine, memento, quæso, quomodo ambulaverim coram te in veritate. Joan. viii, 31 et 32 : Si vos manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis : et cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos. Joan. m, 21 : Qui facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo sunt facta. « Et non est misericordia, » inclinans scilicet ad compassionem sui vel proximi. Jerem. vi, 23 : Crudelis est, et non miserebitur. Thren. 1v, 3 : Filia populi mei crudelis, quasi ovis paruit. struhtio in deserto, cujus naturae dicitur esse, quod etiam propriis ovis non miseretur. Job, xxxix, 14 et 15 : Struthio... derelinquit ova sua in terra. Obliviscitur quod pes conculcet ea, aut bestia agri conterat. « Et non est scientia Dei in terra. » Scientia dicitur habitus et virtus faciens scire quæ ad Deum justa sunt, hæc non est in terra, hoc est, in terrenis cordibus. Job, xxi, 14 : Dizerunt Deo : Recede a nobis, et scientiam viarum tuarum notumus. Jerem. ix, 6 : Renuerunt scire me. Econtra dicit Apostolus, I ad Corinth. ii, 2 : Non adjudicavi me scire aliquid inter vos, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum.

« Maledictum. » Tangit peccata verbi, 2 maledictum scilicet, et mendacium. MaMaledictum. ledictum est idem quod male dictum, et est perversus actus in verbo. « Et mendacium, » quod est perversus actus in verbo cum injuria proximi. Ad Ephes. iv, 29 : Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat: sed si quis bonus est ad edificationem fidei, ut det gratiam audientibus. Mendacium autem quia deceptio est, Mendacium cum injuria proximi est. Ad Ephes. iv, 25 : Propter quod deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo.

Et subdit de peccatis operis : « Et homicidium, » quod est injuria proximi in substantia individui. Exod. xx, 13 : Non

<--- Page Split --->

occides. « Et furtum, » quod est injuria proximi in eo quod sustentat substantiam individui. Exod. xx, 15: Non furtum facies. « Et adulterium inundaverunt. » Adulterium, quod est injuria proximi in eo quod est ordinatum ad propagationem speciei. Exod. xx, 14: Non mæchaberis.

Et subjungit generaliter : « Et sanguis sanguinem tetigit. » Sanguis hic dicitur corruptio sanguinis. Unde quia de corruptione sanguinis peccata oriuntur, idem est dicere, quod corruptela peccati peccatum attraxit. Psal. 1, 16: Libera me de sanguinibus, Deus, Deus salutis meæ.

Et exaggerat in pæna hic quod dixit in culpa.

« Propter hoc lugebit terra, » per metonymiam, hoc est, terreni. Peccatum enim non nisi luctum afferre potest. Ad Roman. vi, 26 : Quem fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubesci tis. Jerem. vi, 26 : Luctum unigeniti fac tibi, planctum amarum, ut scilicet in pænis lugeant, qui in deliciis, in malis gaudiis vixerunt. Matth. v, 5 : Beati, qui lugent : quoniam ipsi consolabuntur. « Et infirmabitur omnis qui habitat in ea. » Dupliciter infirmabitur : uno quidem modo, quia cum hæc ad usum homini creata sint, deficiente habitatore et ipsa deficient, et hæc est sententia Augustini. Glossa : « Naturale est, ut ha- « bitatore sublato, bestiae quoque et vo- « lucres cæli et pisces deficiant, hæc enim « propter hominem creata sunt, et ho- « mine deficiente deficiunt. » « In bestia agri, et in volucre cæli. » Bestiae dicuntur quasi vastiæ, et signant tyrannos : volucres autem quasi volubiles dicte, leves signant et ambitiosos. Psal. cxlivii, 10 : Bestiæ, et universa pecora ; serpentes, et volucres pennatæ. « Sed et pisces maris

congregabuntur. » Tres sunt fines terreterreni homin tres » speci norum, divitiae, deliciæ, et honores. Per avaros enim qui divitias concupiscunt signantur bestiæ, quia omnia vastant : volucres ambitiosos signant, quia sublimia petunt. Matth. xiii, 4 : Venerunt volucres cæli, et comederunt ea. Pisces autem signant voluptuosos qui deliciis intendunt. Psal. viii, 9 : Volucres cæli, et pisces maris, qui perambulant semitas maris. In aquis enim voluptatum nutriuntur.

« Verumtamen. » Hic tangit de incorrigibilitate. « Verumtamen unusquisque non judicet, » sanctus scilicet impium, quoniam correptionem non suscipit, et ideo correptio desperata est, propter quod judicium correptionis inutile est. Eccli. xxi, 7 : Qui odit correptionem, vestigium est peccatoris. « Et non arquatur vir, » vires scilicet habens in peccatis, quia redargutionem non suscipit. Contra quod dicitur, Eccli. xx, 1 : Quam bonum est arguere, quam irræci! Psal. cxl, 5 : Corripiet me justus in misericordia, et increpabit me.

Et subjungit causam : « Populus enim tuus, » non meus, « sicut hi qui contradicunt sacerdoti. » Sacerdos enim sancitate et reverentia audiendus erat, et Sac re ve n 1 2 : est au d facies senum non erubuerunt. Isa. xxiv, 2 : Et erit sicut populus, sic sacerdos. Ita enim facile contradicitur Sacerdoti sicut uni de populo, cujus ratio redditur in Psal. xiii, 1 et seq., quia scilicet Sacerdotes declinant in consensum peccati populi.

« Et corrues hodie. » Pœna est, et dicit « hodie, » quia in præsenti, durante scilicet præsentium vita. Psal. xxxv, 12 et 13 : Non veniat mihi pes superbiæ : et manus peccatoris non moveat

1 Psal. xiii, 1 : Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum Et ibidem, §. 3 : Omnes de-

<--- Page Split --->

me. Ibi ceciderunt qui operantur iniquitatem. Isa. iii, 3 : Irruet populus, vir ad virum. « Et corruet etiam Propheta tecum, » dupliciter, bonus et malus. Malus, quia confortavit populum ad malum. Isa. ix, 13 : Propheta docens mendacium, ipse est cauda. Unde Septuaginta in hoc loco sic habent : « Ut nullus ne- « que judicetur neque arguatur quis- « quam : populus enim meus quasi Sa- « cerdos cui contradicitur, et infirmabi- « tur per diem, et infirmabitur etiam « Propheta tecum. » Hieronymus : « Quod dicit, hodie, aut praesens tempus « signat, aut non fraude et insidiis, sed « clare luce in captivitatem deducendos. « Significat autem quod nec in hac die de « vita securi sumus. » Luc. xix, 42 : Et quidem in hac die tua, qua ad pacem tibi. Unde mortui introducuntur loquentes ad vivos, Eccli. xxxviii, 23 : Memor esto judicii mei : sic enim erit et tuum : mihi heri, et tibi hodie. Unde innuit, quod non expedit differre conversionem, Eccli. v, 8 : Non tardes converti ad Dominum. Et Martialis coquus :

tinctio, et quod pene ad peccatum erit proportio, et haec per ordinem sunt in littera.

Dicit igitur : « Nocte, » praesentis scilicet tribulationis. Noz enim a nocendo dicitur, et ablativus construitur in habitudine causae efficientis, « tacere, » hoc est, obmutescere, « feci matrem tuam, » Synagogam scilicet. Dicitur autem noz angustia, quia nocet ad libere utendum sensibilibus delectationibus. Mater autem dicitur Synagoga, et quilibet de populo dicitur filius. Hieronymus : « Tam gra- « ve erit hoc malum, quod in hac nocte, « hoc est, in tenebris et in angustia cap- « tivitatis non audebit quisquam pro- « ferre malum suum coram hostibus, sed « populus comprehensus tabescet silen- « tio. I Reg. ii, 9 : Impii in tenebris conticescent. Sap. xvii, 17 : Una catena tenebrarum omnes erant colligati. Hoc plangit Jeremias, Thren. iii, 2 : Me minavit, et adduxit in tenebras, et non in lucem. Job, iii, 6 : Noctem illam tenebrosus turbo possideat 2.

Non est, crede mihi, sapientis dicere, Vivam. Sera nimis vita est crastina, vive hodie.

Propheta enim boni peccato populi corruunt propter compassionem, quia non recedunt ab eis. II Reg. xvii, 33 : Quis mihi tribuat ut ego moriar pro te, Absalom fili mi! fili mi Absalom! Prophetae autem mali merito peccati puniuntur. Isa. ix, 15 : Propheta docens mendacium, ipse est cauda.

« Nocte tacere. » Quia scilicet peccatum inundavit et correctio desperata est, non est nisi securim ponere ad radicem arboris 1. Et ideo subdit hic de pena, et dicit quatuor, scilicet quod acerbitas obnutescere faciet, quod omnes involvet, quod Sacerdotis a populo nulla erit dis-

Et quia metaphorice locutus est, ideo exponendo subdit : « Conticuit populus meus, » hoc est, Synagoga qua» mater vocabatur. Psal. lxii, 12 : Obstructum est os loquentium iniqua. Thren. iii, 28 : Sedebit solitarius, et tacebit. Matth. xiii, 12 : At ille obmutuit. Et exponit metaphoram noctis : « Eo quod non habuerit scientiam, » intus scilicet cor tamquam dies illustrantem. Sapient. xvn, 20 : Solis illis superposita erat gravis nox, imago tenebrarum, qua superventura illis erat. Ipsi ergo sibi erant graviores tenebris. Congruum enim fuit, ut de nocte interiori ad exteriorem noctem carceris ducerentur. Matth. xxii, 13 : Ligatis manibus et pedibus ejus, mittite eum in tenebras exteriores : ibi erit fletus, et stridor dentium. Psal. lxxxv, 5 :

<--- Page Split --->

Nescierunt, neque intellexerunt, in tenebris ambulant. Lex enim et prophetia sapientiae divinae lumen sunt. Sap. xvii, 4: Inclusos custodicbant filios tuos, per quos incipicbat incorruptum legis lumen saeculo dari.

Et quia adhuc metaphorice locutus est, ulterius explanat: « Quia tu scientiam repulisti. » Aliud est enim ignorare, et aliud scire nolle. Joan. ii, 19: Lux venit in mundum, et dilezerunt homines magis tenebras quam lucem. Psal. xxxv, 4: Noluit intelligere ut bene ageret. I Reg. ii, 12 et 13: Filii Heli, filii Belial, nescientes Dominum, neque officium sacerdotum ad populum. Et hoc est quod sequitur: « Repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi. » Augustinus super epistolam Jacobi: « In officio sa- « cerdotis non potest non peccare qui « non habet scientiam. » Et litteraliter loquitur de illis sacerdotibus qui a Jeroboom e populo propter munera assumpti sunt ad idola, repulsis sacerdotibus Domini 4. Hæc repulsio etiam illis sacerdotibus dicitur, qui consentiunt in malis subditis suis. Hoc signatur, Isa. xxii, 15 et seq., per repulsionem Sobnæ, qui fuit præpositus templi. Sobna enim divertens vel diverticulum interpretatur. Unde, ibidem, 3. 19, dicitur: Expellam te de statione tua, et de ministerio tuo deponam te. Hinc ortum habuit Jus quod dicit, « propter ignorantiam electum in Episcopum esse deponendum. »

Et explanat ulterius : « Et » supple, quia « oblita es legis Dei tui, » quae scilicet incorruptum lumen facit in corde. II ad Cor. iv, 6 : Deus, qui dixit de tenebris lumen splendescere, ipse illuzit in cordibus nostris. Psal. 1, 2 : In lege ejus meditabitur die ac nocte. « Obliviscar filiorum tuorum et ego, » id est, a corde repellam quod non liberem Psal. LXXXVII, 6 : Quorum non est memor amplius : et ipsi de manu tua repulsi

sunt. Hæc sub eadem metaphora et sub eisdem auctoritatibus ad ignorantes et in infernum condemnandos referuntur. Job, ii, 4: Dies ille vertatur in tenebras, non requirat eum Deus desuper, et non illustretur lumine.

Et subdit, quod omnes involvet, ut sicut similes sunt in culpa, sic similes fiant in pœna. Et hoc est: « Secundum multitudinem eorum sic peccaverunt mihi. » Hieronymus: » Quasi quot ho- « mines habuit Israel, tot aras exstruxit « demonibus. » Psal. xiii, 3: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt : non est qui faciat bonum. Jerem. v, 1: Circuite vias Jerusalem, et adspicite, et considerate, et quærite in plateis ejus, an inveniatis virum facientem judicium et quærentem fidem: et propitius ero ei.

Et propter hoc subdit generalem pænam : « Gloriam eorum, » hoc est, id in quo gloriantur, « in ignominiam commultabo, » captivitatis scilicet vel damnationis. I Machab. 1, 42 : Secundum gloriam ejus multiplicata est ignominia ejus. Apoc. xviii, 7 : Quantum glorificavit se, et in deliciis fuit, tantum date illi tormentum et luctum.

Et ne credatur Sacerdos distingui propter ordinem, subdit : « Peccata populi mei comedent,» supple, Sacerdotes, hoc est, pro peccatis oblata avide devorabunt etin deliciis consument. Unde do Sobna, Isa. xxii, 13, dicitur : Ecce gaudium et lætitia, occidere vìtulos, et jugulare arietes, comedere carnes, et bibere vinum : Comedamus, et bibamus. « Et ad iniquitatem sublevabunt animas eorum, » malo scilicet exemplo, et doctrinae subversione. Unde Malach. n, 8, dicitur Sacerdotibus : Vos autem recessistis de via, et scandalizastis plurimos in lege.

<--- Page Split --->

« Et, » supple, ideo « sicut populus, » supple, punietur « sic erit sacerdos, » et plus. Sap. vi, 7: Exiguo conceditur misericordia: potentes autem potenter tormenta patientur. Isa. xxiv, 2: Et erit sicut populus, sic et sacerdos.

Et subdit de penea proportione contra culpam : « Et visitabo. » Visitare est frequenter ad virum reducere, ut actus et circumstantiae et fines circumspiciantur. Et hoc est quod hic dicitur : « Super eum, » hoc est, ad opprimendum eum, « vias ejus, » opera scilicet. Isa. xxiv, 21 : Visitabit Dominus super militiam celli in excelso. Isa. xiii, 41 : Visitabo super orbis mala. Psal. lviii, 6 : Intende ad visitandas omnes gentes : non miserearis omnibus, qui operantur iniquitatem. Via autem sunt opera. Prov. iv, 19 : Via impiorum tenebrosa : nesciunt ubi corruant.

Et ne credatur, quod tantum opera condemnet, subinfert : « Et cogitationes ejus reddam ei, » id est, cogitationes condemnabo. Hieronymus : « Non solum « enim opus, sed et cogitatio operis mali « penas luit.» Ad Hebr. iv, 12 : Discretor cogitationum et intentionum cordis.

9 : Insatiabilis oculus cupidi in parte iniquitatis : non satiabitur, donec consumat arefaciens animam suam.

« Formicati sunt. » Tangit hic eorum quae dicta sunt adaptationem ad similitudines praemissas, ostendens quomodo luxuriar in idolis et delectabilibus fornicatio est. Et circa hoc dicit duo, scilicet fornicationem decem tribuum, et revocationem a fornicatione duarum, ibi, y. 15 : « Si fornicaris tu, Israel.

Dicit autem quinque in prima, scilicet quod fornicati sunt, in quo, et ubi, et subjungit penam fornicationis et impunitatem eorum qui fornicantur corporaliter, in penam fornicationis spiritualis.

« Formicati sunt, » per idola et delectabilia defluentes, haec enim est fornicatio spiritualis, « et non cessaverunt, » quia libido inexplebilis est etiam viribus deficientibus, ut dicit Hieronymus. Jerem. ii, 24 : Omnes, qui quaerunt eam, non deficient : in menstruis ejus invenient eam. « Quoniam Dominum dereliquerunt in non custodiendo, » supple, praecepta ejus. Isa. 1, 4 : Dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum.

Libido inexplebilis. est

Et subdit penam de tanta culpa : « Et comedent, et non saturabuntur : » in obsidione scilicet civitatis, non de tritico et vino, sed immundissimo cibo. Deut. xxviii, 36 et 57 : Tenera mulier, et delicata, quae super terram ingredi non valebat, nec pedis vestigium figere propter mollitiem et teneritudinem nimiam, invidebit viro suo, qui cubat in sinu ejus, super filii et filiae suae carnibus, et illuvie secundarum, quae egredituntur de medio feminum ejus, et super liberis qui eadem hora nati sunt. Glossa tamen dicit, quod « iniquitas non satiat, sed ju- « stitia. » Matth. v, 6 : Beati qui esurirunt et sitiunt justitiam : quoniam ipsi saturabuntur. Prov. xiii, 23 : Justus comedit, et replet animam suam : venter autem impiorum insaturabilis. Eccli. xiv,

Et subjungit rationem : « Formicatio, » in amore scilicet delectabilium vel idolorum, « et vinum, » oppilans scilicet mentem in delectatione mundialium gaudiorum, « et ebrietas » saeculi vanitatum et deliciarum, « auferunt cor, » hoc est, regnum cordis. Unde Poeta :

Nox et amor, vinumque nihil moderabile sua- [dent: Illa pudore caret, liber amorque metu.

Item, Poeta alius :

Omnis amor caecus, non est judex amor aequus : Inde forma pecus congerit omne decus.

« Et vinum, » temporalis scilicet ju-

<--- Page Split --->

cunditatis. Ad Ephes. v, 18 : Nolite inebriari vino, in quo est luxuria. « Et ebrietas, » vel extra biram vel extra briantem, accepta bria mensura. Brians autem est scyphus sufficiens naturae hominis ad bibendum, et sicut dicit Hieronymus, « est hic emphasis. » Corporale enim refertur ad res spirituales, et auferre cor, est auferre regnum cordis. Quod enim fornicatio cor auferat, per hoc patet quod dicit Homerus : « Idoli « complicatrix Venus et cingulum Ve- « neris, hoc est, concupiscentia furata « est mentem valde sapientium. » Quod vinum auferat, Prov. xx, 1 : Luxuriosa res vinum, et tumultuosa ebrietas : quicumque his delectatur, non erit sapiens. Quod ebrietas auferat, per se patet, quia ebrii insani sunt. Ad Ephes. v, 18 : Nolite inebriari vino, in quo est luxuria.

enim fornicationum decepit cos, » vel spiritus scilicet malignus, vel proprius delectabili fornicationis informatus, ille enim spiritus multos decipit. Daniel. xiii, 56 : Species decepit te, et concupiscentia subvertit cor tuum. Et ideo sequitur : « Et fornicati sunt a Deo suo, » per luxum scilicet diversorum delectabilium defluxerunt. Isa. xxiv, 4 : Defluxit orbis, infirmata est altitudo populi terra.

Ubi autem, subdit : « Super capita montium, » ubi scilicet Jovi sacrificabatur. Psal. lxxxvi, 58 : In iram concitaverunt eum in collibus suis. « Sacrificabant, » Jovi scilicet, « et super colles, » inferiores scilicet, ubi diis inferioribus sacrificabant, diis scilicet quos putabant inferiorum dignitatum habere potestatem. Jerem. iii, 6 : Abiit sibimet super omnem montem excelsum. « Accendebant thymiama, » sicut dicitur, Exod. xxx, 1 et seq. De quatuor aromatibus componebatur, stacte scilicet, et onycha, galbano, et thure lucidissimo æqualis ponderis, quod non licebat offerre nisi soli Deo, quia devotionem cordis et orationis non licet offerre nisi Deo. « Sub tus quercum, » quæ cibum fert porcorum, hoc est, concupiscentiæ carnalis fomentum, « et populum, » qui juxta aquas insipidas stans, sæcularis famæ præstat odoramentum, « et terebinthum, » quæ balsami odorem mentitur, et signat hypoerisim in simulando virtutes et dissimulando vitia. Ubi scilicet Veneri sacrificabatur, sicut dicit Vitruvius, et ibi scilicet idola ponebant. Propter hoc præcipitur, ut dicit Glossa, quod « lucus circa « templum non plantetur.» Deut. xvi, 21 : Non plantabis lucum. Et subjungit rationem : « Quia bona erat umbra ejus, » id est, incitans ad delectationes Veneris. Jerem. ii, 20 : Sub omni ligno frondoso, tu prosternebaris meretrix, sicut etiam sæculares refrigerium delectationum sæcularium quaerunt, sicut de diabolo mentium corruptore legitur, Job. xl,

In quo autem ita luxuriati sint, subdit : « Populus meus in ligno suo interrogavit, » hoc est, in idolis ligneis quæ sine vita sunt, « et baculus ejus annumtiavit ei. » Hieronymus « Genus erat « divinationis quod fiebat in ligno et « baculo, quo futurorum captabantur « auguria. » Unde et in Ezechiele legitur, cap. xxi, 21 : Stetit rex Babylonis in bivio, in capite duarum viarum divinationem quærens, commiscens sagittas. Et hoc est genus divinationis, quod radomantia vocatur, ubi scilicet sagitta vel hastulæ commiscentur, et diversis eventibus et nominibus inscribuntur, et postea casu levantur, et quæcumque occurrunt ad illius omen actus diriguntur. Et hoc est quod hic dicit. Isa. viii, 19 : Cum dixerint ad vos : Quærite a pythionibus, et a divinis: qui strident in incantationibus suis, supple, respondere : Nunnquid non populus a Deo suo requiret, visionem scilicet, pro vivis a mortuis ?

Et subjungit causam quare tam fatuas habebant interrogationes : « Spiritus

<--- Page Split --->

16: Sub umbra dormit in secreto calami, in locis humentibus.

Et propter hoc subdit justam poenam : « Ideo fornicabuntur filiæ vestræ, » quod est, ab hostibus corrumpentur in oculis vestris. Thren. v, 11: Mulieres in Sion humiliaverunt, et virgines in civitatibus Juda. Et hoc est quod sequitur : « Et sponsæ vestræ adulteræ erunt.» Sic enim Prælatis commissæ animæ et in proposito virginitatis et in sanctitate matrimonii quotidie corrumpuntur propter negligentias eorum. Job, xxxi, 10 : Scottum alterius sit uxor mea, et su per illam incurventur alii.

sisti pedes tuos omni transeunti. « Et cum effeminatis sacrificabant. » Effecminati dicuntur dupliciter, vel exseeti, vel qui se per sodomiam ephebos ademptis nuptiis (ut dicit Eusebius) consecraverunt. Unde Joel, iii, 3 : Posuerunt puerum in prostibulo. Isa. iii, 4 : Effeminati dominabuntur eis. Isti sunt (ut dicit Glossa) canonici Maacha, matris regis Asa, quae fecit templum et posuit, simulacrum turpissimum, Priapi scilicet, ad adorandum 1. Hoc est Phogor sive Beelphegor, quod fuit idolum Tentiginis. Psal. cv, 28 : Initiati sunt Beelphegor 2.

Quare autem ista omnia faciat, subdit : « Et » id est, quia « populus non intelligens, » hoc est, intelligere nolens, « vapulabit, » dignis scilicet plagis. Luc. xii, 47 : Servus, qui cognovit voluntatem Domini sui,... et non fecit secundum voluntatem ejus, vapulabit multis, scilicet plagis.

Et quod hoc impune faciant, subdit : « Non visitabo super filias vestras, » per vindictam scilicet. Zelum enim aufert ab eis. « Cum fuerint formicati, » in domibus patrum suorum scilicet, « et super sponsas vestras, » hoc est, uxores, « cum adulteraverint: » quia coram justo judice fornicator fornicariæ et adulter adulteræ nihil potest objicere, et ideo judex non potest procedere. Joan. viii, 7 : Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat. Cum enim conquerens et reus in simili peccato sunt, pari pœna feriendi sunt, et unus ad accusationem alterius non debet condemnari. Ad Roman. ii, 1 : In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas : eadem enim agis quæ judicas.

Et hujus subjungit rationem :

« Quoniam ipsi » scilicet patres filiarum et mariti sponsarum, « cum meretricibus conversabantur. » Scenicae meretriculanuda curaebant circa templum Veneris, et moniales Veneris funibus sedebant colligatae omnium exposita libidini, ut dicit Hieronymus in epistola quadam : sicut et nostri temporis et virgines et mulieres faciunt. Ezech. xvi, 23 : Abominabilem fecisti decorem tuum : et divi-

Et ab his revocat Judam, dicens : « Si fornicaris tu, Israel, » hoc est, decem tribus, hoc est, quamvis fornicaris, « non delinquat saltem Juda, » id est, duæ tribus, quia illæ habebant Prophetas et Sacerdotes et templum, quæ omnia decem tribus abjecerant, et ideo irrationabilius est duas quam decem tribus post idola fornicari. Et hoc per simile dicitur Laico et Sacerdoti : inconvenientius est enim Sacerdotem peccare quam Laicum. Jerem. xi, 13 : Quid est, quod dilectus meus in domo mea fecit scelera multa ?

In quod autem fornicari possit, dissuadendo subdit : « Et, » id est « nolite ingredi in Galgala, » quod revelatio vel volutabrum interpretatur : revelatio scilicet, quia putabant ibi idola responsa dare : volutabrum autem secundum veritatem, quia luto idololatriæ et fornica-

<--- Page Split --->

tionis ibi polluebantur. II Petr. II, 22 : Canis reversus ad suum vomitum : Et, Sus lota in volutabro luti. « Et ne ascenderitis in Bethaven, » quae prius Bethel, hoc est, domus Dei : vocabatur, postquam Jeroboam posuit ibi idolum, Bethaven, hoc est, domus inutilis, vocata est, quia populum Deo deditum inutilem fecit. Et intendit exstirpationem idolorum, ne in eorum fana introeantur, sicut et Clericis et Religiosis suadetur ne sæcularibus se misecant. II ad Corinth. vi, 15 et 16 : Quæ pars fidelis cum infideli ? Qui autem consensus templo Dei cum idolis ? « Neque juraveritis : Vivit Dominus. » Per mortuos enim deos, sicut per vivetem Deum jurari non potest : vanum enim esset, quia idolum non vivit. Exod. xx, 7 : Non assumes nomen Domini Dei tui in vanum. Psal. xlix, 16 : Peccatori autem dicit Deus : Quare tu enarras justitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum ? Juramentum enim per mortuum deum non tenetur, quia scitur quod mortuus deus non vindicabit perjurium. Sapient. xiv, 29 : Dum confidunt in idolis, quæ sine anima sunt, male jurantes noceri se non sperant.

Et subdit causam : « Quoniam sicut vacca lasciviens declinavit Israel. » Vaeca magis lasciviens est quam hos, et signat eos qui propter lasciviam declinant a jugo Domini. Amos, iv, 1 : Audite verbum hoc, vaccæ pingues, qui estis in monte Samarie. Jerem. ii, 20 : A sæculo confregisti jugum meum, rupisti vincula mea, et dixisti : Non serviam.

Et hujus peccati sequitur poena : « Nunc pascet eos Dominus, » hoc est spatiosa pascua exhibebit, ut per totum mundum per latitudinem captivi ducantur, « quasi agnum in latitudine. » Isa. xxii, 18 : Quasi pilam mittet te in terram latam et spatiosam : ibi morieris. Agnus enim ibi ponitur, non pro simplicitate, sed pro

fatuitate. Agnus enim sibi permissus ita in os lupi, sicut ad pastorem currit.

« Particeps idolorum Ephraim. » Pro parte enim quæ Deus est, idolum assumpsit. Thren. iii, 24 : Pars mea Dominus, dixit anima mea. Hæc pars non suffecit ei, sed commutavit illam partem in idolum. Num. xvii, 20 : Ego pars et hæreditas tua. Psal. xv, 5 : Dominus pars hæreditatis meæ. Et miserum est partem istam in dolum commutare. Ephraim autem vocat decem tribus propter Jeroboam, qui primus rex fuit earum qui fuit de Ephraim : et quia particeps idolorum est, supple, ideo « dimitte eum, » o Juda. Matth. xvii, 17 : Si Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus, et publicanus. I ad Corinth. v, 13 : Auferte malum ex vobis ipsis. Matth. v, 29 : Si oculus tuus dexter scandalizat te, erue eum, et projice abs te.

Supple, quia « Separatum est convivium eorum, » a tuo scilicet. Et videtur tangere illud, quod tribus vicibus ascenderunt in templum, ubi conviviis et epulis gaudebant coram Domino, sed modo quia decem tribus ibant ad idolum, dicit convivium esse separatum. Prov. xxiii, 20 et 21 : Noli esse in conviviis potatorum, nec in comessationibus eorum, qui carnes ad vescendum conferunt : quia vacantes potibus, et dantes symbola consumentur. In epistola Judæ, §. 12 : Hi sunt in epulis suis maculæ, convivantes, hoc est, maculose, sine timore, semetipsos pascentes. Hoc contra gulosos est. Hinc ortum habuit, quod excommunicatis in mensa non licet communicare. I ad Corinth. v, 11 : Si is, qui frater nominatur, est fornicator, aut avarus, aut idolis serviens, aut maledicus, aut ebriosus, aut rapax : cum ejusmodi nec cibum sumere.

In quo autem convivium sit separa-

<--- Page Split --->

tum, subdit : supple, quia « fornicatione fornicati sunt, » hoc est, fornicatione idolorum fornicati sunt, luxu delectabilium. Isa. LVII, 3 : Vos autem accedite huc, filii auguratricis : semen adulteri, et fornicariae.

Quæ autem sit causa fornicationis, subinfert : « Dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus, » hoc est, qui debebant esse protectores, Reges scilicet et Sacerdotes. « Dilexerunt, » hoc est, ex magna dilectione et delectatione « afferre ignominiam, » hoc est, ignominiosum idolum, quod nec nomine dignum est, et quod omnis mali causa est et initium et finis. Psal. LXXI, 7 : Prodiit quasi ex adipe iniquitas eorum : transiverunt in affectum cordis.

eum spiritus in aliis suis, » hoc est Israelis. Homo enim duas alas habet liberas, rationem scilicet et voluntatem, quibus volare deberet ad verum, et ad bonum : sed ligatur ala voluntatis libidine, et ala rationis errore, et hoc a spiritu maligno qui idolorum spiritus est. Ista sunt dua ala, de quibus Apoc. XII, 14, dicitur : Data sunt mulieri ala dua aquila magna, ut volaret in desertum, in locum suum. Has optat Ecclesia in Psalm. LIV, 7 : Quis dabit mihi pennas, hoc est alas, sicut columba, et volabo et requiescam ? De ligamine autem dicitur, Daniel. IV, 12 : Alligetur vinculo ferreo et aeneo, etc. Supple, ideo « et confundentur a sacrificiis suis, » hoc est, pro sacrificiis suis : non enim sacrificia sunt, quia non sacrum faciunt, sed profanationes. Psal. XXIV, 4 : Confundantur omnes iniqua agentes supervace.

1 Quaë autem sit causa tantaë dilectionis in malo, subdit : supple, quia « Ligavit

CAPUT V.

Minatur Dominus se puniturum Israel propter peccata sua, similiter et Judam : nec proderit humanum auxilium, cum Dominus eis adversetur.

medio eorum, et Dominum non cognoverunt.

<--- Page Split --->

post tergum tuum, Benjamin.

suum, et Juda vinculum suum: et abiit Ephraim ad Assur, et misit ad regem ultorem: et ipse non poterit sanare vos, nec solvere poterit a vobis vinculum.

IN CAPUT V OSEE

• ENARRATIO.

« Audite hoc, Sacerdotes. » Hic incipit agere de peccatis principum, qui causa peccati populi fuerunt. Principes autem sunt saeculares et spirituales, hoc est, Sacerdotes et Reges.

Dividitur autem pars ista in duas partes, in quarum prima exaggerationem ponit peccati : in secunda clamorem Prophetarum contra peccatum, infra, viii, 1, ibi, « In gutture tuo sit tuba. »

Prima in duas dividitur. In prima agit de peccato principum in se : in secunda, qualiter principes ad suum peccatum inducunt populum, infra, vn, 1, ibi, « Cum sanare vellem Israel. »

Adhuc prima dividitur in duas, in quarum prima probat peccatum, et peccati irremediabilitatem: in secunda ostendit, quod in conversione non habebunt indulgentiam, infra, vn, 1, ibi, « In tribulatione sua. »

Prima adhuc dividitur in duas, in quarum prima probat peccatum : secunda probat, quod nec in Deo nec in homi-

ne invenient remedium, ibi, y. 6 : « In gregibus suis. »

In prima quatuor paragraphi sunt, in quorum primo Sacerdotes et Reges et populum provocat ad judicium. In secundo, indicat causam quae discutienda est in judicio, ibi, « Quoniam laqueus. » In tertio ostendit, quod nihil latebit in judicio, ibi, « Et ego eruditor. » In quarto, quod culpa proportionabitur pona, ibi, « Et respondit arrogantia Israel.»

Dicit ergo :

« Audite hoc, Sacerdotes. » Quod enim peccata inundaverunt, maxime culpa Sacerdotum est, qui corrigere potuerunt et debuerunt. Isa. lv, 2: Audite, audientes me, et comedite bonum. Hieronymus : « Sacerdotes qui non de tribu Levi, sed « qui a populo ita vocabantur. » Malach. i, 6: Ad vos, o Sacerdotes, supple, dirigo sermones. « Et attendite, domus Israel, » hoc est, totus populus, qui de domo Israel exivit. Isa. ii, 1: Audite me, qui sequimini quod justum est, et quæritis Dominum. Isa. xlviii, 1: Audite hæc, domus Jacob, qui vocamini nomine Israel. « Et domus regis, auscultate, » principes scilicet saeculares. Sap. vi, 3 et 4: Præbete aures, vos qui continetis multi-

<--- Page Split --->

tudines, et placetis vobis in turbis nationum : quoniam data est a Domino potestas vobis, et virtus ab Altissimo, qui interrogabit opera vestra, et cogitationes scrutabitur. « Quia judicium vobis est, » hoc est, contra vos. Joan. xii, 31. Nunc judicium est mundi : nunc princeps hujus mundi ejicietur foras.

Et subjungit causam in paragrapho secundo.

« Quoniam laqueus facti estis speculationi. » Speculationi materialiter debet legi, hoc est, his super quos speculatoris officium accepistis. Ezech. iii, 17, et xxxiii, 7 : Fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel. Laqueus autem dicitur peccatum illaqueans animam. Isa. xxiv, 17 : Formido, et fovea, et laqueus super te, qui habitator es terrae. Ibidem, y. 18 : Qui se explicuerit de fovea, tenebitur, scilicet planta ejus, laqueo. « Et rete expansum super Thabor.» Ad litteram Thabor mons est in Galilaea rotundus et sublimis, in quo solent aves laqueis capi, et vult dicere, quod per malum exemplum, vel malam doctrinam, vel doctrinae subtractionem Praelati rete facti sunt. Unde Thabor veniens lumen interpretatur, quia a monte prælationis lumen scientiae et instructionis venire deberet. Job, xvii, 8 : Immisit in rete pedes suos, et in maculis ejus ambulat.

Scio quia omnia potes, et nulla te latet cogitatio. Isa. xlviii, 17 : Ego Dominus Deus tuus, docens te utilia.

Supple,et ideo, « Ego scio Ephra- 3 im, » id est, cogitationes, intentiones, verba et opera ejus. Eccli. xxiii, 28 : Oculi Domini multo plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum. « Et Israel non est absconditus a me, » populus scilicet, quia Ephraim signat regem. Ad Hebr. iv, 13 : Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus, ad quem vobis sermo. Sap. 1, 8 : Qui loquitur iniqua, non potest latere, nec præteriet illum corripiens judicium.

Quid aŭtem sciat dé his, subdit :

« Quia nunc fornicatus est Ephraim, » Rex scilicet in cujus corde adhuc fornicationes sunt. IV Reg. ix, 22 : Adhuc fornicationes Jezabel matris tuæ, et veneficia ejus multa vigent. Et a peccato Prælatorum, « contaminatus est Israel, » hoc est, eodem peccato involutus. Gregorius : « Dum pastor per abrupta gradi- « tur, fit ut per præcipitium grex se- « quatur. »

Et quia aliquis posset dicere, quod 4 pœenitentibus peccatum dimittendum est, ideo obviat, dicens : « Non dabunt, » supple, per pœenitentiam, « cogitationes suas, » in quibus amaritudo peccati tractanda est, « ut revertantur ad Deum suum, » eo quod pœenitere nolunt. Jerem. ii, 20 : A sæculo confregisti jugum meum, rupisti vincula mea, et dixisti : Non serviam. Ibidem, y. 24 : Nullus avertet eam : omnes qui quærunt eam, non deficient : in menstruis ejus, hoc est, in defectibus suis, invenient eam. Contra quod dicitur, Baruch, iv, 28 : Sicut fuit sensus vester ut erraretis a Deo, decies tantum iterum convertentes requiretis eum.

Et subjungit causam : « Quia spiritus

<--- Page Split --->

formicationum in medio eorum, » qui scilicet tenet eum ligatum, et redire non permittit. I Reg. xvi, 14: Spiritus Domini recessit a Saul, et exagitabat eum spiritus nequam, a Domino. « Et Dominum non cognoverunt, » notitia scilicet approbationis. Psal. x secundum Hebræos 5: Non est Deus in conspectu ejus. Ad Roman. 1, 28: Et sicut non probaverunt Deum habere in notitia, tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quæ non conveniunt.

5 Et tangit de proportione pœnae contra culpam.

« Et respondebit arrogantia Israel, » hoc est, peccatum superbiae arrogantis, « in facie ejus, » hoc est, coram et manifeste. II Reg. xii, 12: Tu fecisti abscondite: ego autem faciam verbum istud in conspectu totius Israel, et in conspectu solis. Isa. xvi, 6: Audivimus superbiam Moab, superbus est valde: superbia ejus, et arrogantia ejus, et indignatio ejus, plusquam fortitudo ejus. Psal. xlix, 21: Arguam te, et statuam contra faciem tuam. Et hoc est quod sequitur: « Et Israel, » populus scilicet subditus, « et Ephraim, » Rex, vel Prælatus malus, « ruent in iniquitate sua, » id est, pro iniquitatibus suis, in poenam scilicet temporalem et æternam. Psal. xxi, 30: In conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram, hoc est, in terrenorum amorem. « Ruet etiam Judas cum eis, » ut scilicet imitator culpa sit hæres poenæ. Isa. ii, 8 et 9: Ruit Jerusalem, et Judas concidit: quia lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum, ut provocarent oculos majestatis ejus. Agnitio vultus eorum respondit eis.

6 « In gregibus suis.» Tangit hic inutilitatem plicationis, qua quærunt veniam et auxilium, primo apud Dominum, se-

cundo apud homines, ibi, y. 13 : « Et vidit Ephraim »

In primo dicit duo, scilicet culpam, et poenam, ibi, y. 7 : Nunc devorabit eos, » scilicet culpa.

Apparens conversio est quæ veritatem non habet : unde duo dicit, apparentiam scilicet, et non existentiam.

Et hoc est : « In gregibus suis, » hoc est, in oblatione minutorum animalium, scilicet ovium et caprarum, « et in armentis suis, » in majoribus scilicet animalibus, sicut vaccis, « vadent, » exterius scilicet et non interius, hoc est, passu pedum et non virtutum, « ad quærendum Dominum, » tamquam exterioribus sacrificiis sine devotione interiori possit placari Deus, cum dicat Dominus, Jerem. xi, 15 : Numquid carnes sanctæ auferent a te malitias tuas ? Glossa inducit illud Psal. xlix, 13 : Numquid manducabo carnes taurorum ? aut sanguinem hircorum potabo ? Et iterum, y. 9 : Non accipiam de domo tua vitulos : neque de gregibus tuis hircos. Significat autem eos qui corporalia multa faciunt, sed interius non convertuntur. I ad Timoth. iv, 8 : Corporalis exercitatio ad modicum utilis est : pietas autem ad omnia utilis est. « Et non invenient, » quia scilicet non vere quærunt, si enim vere quærerent, verificaretur verbum Domini, Matth. vii, 7 : Quærite, et invenietis. Contra, non bene quærentibus dicitur, Cant. v, 6 : Quæsivi, et non inveni illum. « Ablatus est ab eis. » Glossa : « A rece- « dentibus ipse recessit.» Ad Hebr. m, 12: Videte fratres, ne forte sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis, discedendi a Deo vivo.

Et subjungit causam : supple, quia « In Dominum » hoc est, contra Dominum, « prævaricati sunt, » Deum scilicet, et legem abjiciendo. Isa. xlvii, 8 : Scio quia prævaricans prævaricaberis, et transgressorem ex utero vocavi te. Et hujus subdit signum : « Quia filios alie-

<--- Page Split --->

nos genuerunt, » hoc est, alia forma quam divina formatos : initiaverunt enim eos in nomine idolorum, et non in nomine Dei, sicut et mali Prælati ad formam diaboli informant filios suos. Psal. cv, 28: Initiati sunt Beelphegor : et comederunt sacrificia mortuorum. Unde hominem quem Deus ad imaginem suam fecerat 1, ipse postquam peccavit, ad imaginem peccati genuit. Psal. xvn, 46: Filii alieni mentiti sunt mihi.

« Nunc devorabit. » Tangit hic pœenam, primo in Israel, secundo in Juda.

In Israel dupliciter, scilicet in piena secundum se, et in planctu penea.

Et hoc est: « Nunc devorabit eos mensis, » hoc est tribulatio singulis mensibus inducta, et est ac si dicat: Singulis mensibus novas habebunt oppressiones se devorantes. « Cum partibus suis, » hoc est, fortibus possessionum suarum. Et hoc IV Reg. xv, 19 et seq. legitur, quod Phul eos vastavit, et mulctam imposuit, cui successit Teglatphalasar, et amplius illo et saepius vastavit, cui succedens Salmanasar amplius desævit. Idem fecit rex Ægypti, et rex Babylonis. Judic. n, 14 et 15: Iratus Dominus contra Israel, tradidit eos in manu diripientium : qui ceperunt eos, et vendiderunt hostibus, qui habitabant per gyrum : nec potuerunt resistere adversariis suis : sed quocumque pergere voluissent, manus Domini super eos erat. Unde sicut de bonis dicitur litteraliter, Isa. Lxvi, 23: Erit mensis ex mense, quasi fertilitas unius mensis egressa sit ex alio ; ita per contrarium dicit de malis, quod singulis mensibus redivivas habebunt cum suis possessionibus destructiones, et hoc sub alia metaphora dicit, Joel, 1, 4 : Residuum erucæ comedit locusta, et residuum locustæ comedit bruchus, et residuum bruchi comedit rubigo. Ista videmus fieri in peccatoribus, in qui-

bus succedentibus peccatis continuo adimitur pars boni naturalis.

Et subdit de planctu, qui quantitatem doloris indicat.

« Clangite buccina in Gabaa » quaè fuit civitas, ubi natus est Saul, qui primus regni Israel fuit corruptor. Est autem buccina, ut dicit Hieronymus, « cornu curvum perforatum, quo pasto- « res clangere consueverunt : » et signat plebis convocationem tanquam minorum et quasi pecudum. « Tuba, » quæ sicut dicit Hieronymus, « de ære est, vel de « argento, vel auro,» supple, clangite « in Rama, » quæ etiam civitas est in sorte Benjamin, sicut et Gabaa, et excelsa interpretatur. Gabaa vero collis, et significat convocationem majorum, quæ tubis fiebat tempore prælii. Num. x, 2 : Fac tibi duas tubas argenteas ductiles, quibus convocare possis multitudinem, quando movenda sunt castra. Hæc duo conjungit, Psal. cxvii, 6 : In tubis ductilibus, et voce tubæ corneæ.

Quid autem omnibus convenientibus faciendum sit, subdit :

« Ululate in Bethaven. » Bethaven vocat Bethel, qui cum prius esset Bethel, quando Jacob ibi vidit visionem 2 : propter quam visionem semper in veneratione remansit locus. Postquam Jeroboam posuit ibi vitulum, dicta est Bethaven, hoc est, domus inutilis, vel domus idoli. Et est sensus: Quando omnes conventiis, « ululate » super peccato « Bethaven, » hoc est, super idololatria, qua originaliter in totum populum processit ex Bethaven. Jerem. ix, 10: Super montes assumam fletum ac lamentum, et super speciosa deserti planctum: quoniam incensa sunt, eo quod non sit vir pertransiens.

Ubi autem Bethaven sita sit, subdit: « Post tergum tuum Benjamin,» hoc est,

<--- Page Split --->

quaet Bethaven post tergum sortis Benjamin est. Hoc sub eodem sensu majoribus et minoribus dicitur peccatoribus et Prælatis. « Cum enim sit domus, ut di- « cit Gregorius, omne quod quis per « mentem inhabitat, delectabile peccati « in quo habitat peccator, Bethaven est, « cujus inhabitatio plangenda est. » Jerem. vi, 26: Luctum unigeniti fac tibi, planctum amarum. Hæc « post tergum Benjamin » est, quia filii dexteræ talia a se projiciunt. Isa. xxx, 22: Disperges ea sicut immunditiam menstruatæ.

Quid autem plangant, subdit : « Ephraim in desolatione erit, » hoc est, regnum decem tribuum. Jerem. v, 23: Iniquitates vestræ declinaverunt hæc : et peccata vestra prohibuerunt bonum a nobis. Et subjungit de veritate sermonum : « In die correptionis, » hoc est, punitionis peccati, quam scilicet diem adduxi : « et in tribubus Israel, » decem scilicet quas punivi, « ostendi fidem, » hoc est, verba mea esse fidelia et vera. Isa. xxxi, 2 : Ipse sapiens adduxit malum, et verba sua non abstulit. Deut. xxxii, 4: Deus fidelis et absque ulla iniquitate, justus et rectus.

« Facti sunt. » Tangit hic de destructione duarum tribuum, et dicit tria : peccatum scilicet propter quod destruuntur, peccati inconvenientiam, et modum quo destruuntur.

Sic autem continuandum est : Dictum est, quod in Gabaa et in Rama clangendum est, quae civilates sunt de regno duarum tribuum : et ne credatur quod hoc injustum sit, duarum tribuum inducit peccatum. « Facti sunt principes Juda, » hoc est duarum tribuum, « quasi assumentes terminum, » hoc est, dilatantes suas possessiones super terminum decem tribuum, et ideo gaudentes de decem tribuum captivitate, quod magnum peccatum est. Isa. v, 8 : Væ qui conjun-

gitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci. Habac. ii, 6: Væ ei, qui multiplicat non sua ! Job, xxxi, 29: Si gavisus sum ad ruinam ejus, qui me oderat, et exsultavi quod invenisset eum malum. Hoc enim de avaris dicitur, qui de aliorum mortibus gaudent, ut ipsi possessiones eorum accipiant. Et hoc est quod sequitur : « Effundam super eos, » consumendos scilicet, « quasi aquam iram meam. » Tripliciter effunduntur liquores. Effunditur mel quod viscosum est, et vasi adhaerebit et substantia et odor et color: effunditur vinum, et vasi adhaerebit odor: effunditur lac, et vasi adhaerebit color. Nullo istorum modorum effunditur aqua: effusa enim aqua nihil relinquit, nec substantiam, nec odorem, nec colorem. Effundere ergo iram quasi aquam, id est, de ira nihil retinere. Eccli. xxxvi, 8: Excita furorem, et effunde iram. Psal. lxxxvii, 6: Effunde iram tuam in gentes, quæ te non noverunt.

Et subdit de peccati hujus inconvenientia: potius enim tunc compati debuerunt: « Calumniam patiens est Ephraim. » Quamvis enim Deus juste hoc fecerit, tamen rex Assyriorum causam non habuit hoc faciendi, sed per calumniam populum oppressit. Isa. 11, 4: Assur absque ulla causa calumniatus est eum: calumniam autem patiens est « fractus judicio, » Dei scilicet, qui hoc permisit propter peccata. Isa. xiv, 5: Contrivit Dominus baculum impiorum, virgam dominantium. Quare autem tali judicio fractus sit, subditur: « Quoniam cepit abire post sordes, » idolorum scilicet, et peccatorum. Thren. 1, 9: Sordes ejus in pedibus ejus.

Et subjungit de modo destruendi : «Et ego quasi tinea Ephraim.» Tineam se vocat Dominus : quia occulto et pau-

<--- Page Split --->

latino judicio consumit peccatores, propter peccatum quod de ipsis nascitur. Et attende quod tinea consumit vestimentum, aut quod vetus est, aut quia in usu non est, aut quia in obscuris est et radiis solis non exponitur. Et sic est de vetustis in peccato qui non exercentur ad virtutes, et qui lumini intelligentiae et gratiae non exponuntur. Job, iv, 19 et 20 : Consumentur velut a tinea. De mane usque ad vesperam succidentur : et quia nullus intelligit, in æternum peribunt. Isa. xiv, 11 : Subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes.

I con- « Et quasi putredo domui Juda. » Puventi. tredo, quia humorem interiorem corruptum ad exteriora reducit, et partes sic diffuere facit, et paulatim corrumpit. Job, xiii, 28 : Quasi putredo consumendus sum, et quasi vestimentum, quod comeditur a tinea. Prov. xxv, 20 : Sicut tinea vestimento, et vermis ligno : ita tristitia viri nocet cordi. Paulatim enim tristitia consumitur cor, sicut vestimentum tinea, et lignum verme qui nascitur ex putredine ligni.

 « Et vidit Ephraim. » Tangit hic inutilitatem, auxilii humani, et dicit tria, scilicet auxilii inutilitatem, judicii divini severitatem, et auxilii divini subtractionem.

« Et vidit Ephraim, » hoc est, regnum decem tribuum, « languorem suum, » hoc est, cognovit se impotentem ad resistendum regi Assyriorum, « et Juda vinculum suum, » supple, vidit, scilicet quod etiam regi resistere non poterat, sed in proximo vinciendus erat. Et tunc, supple, in Domino non confidebant, « et abiit Ephraim ad Assur, » hoc est, ad regem Assyriorum. IV Reg. xv, 19, legitur de Manahem, rege decem tribuum : Veniebat Phul rex Assyriorum in terram, et dabat Manahem Phul mille talenta argenti, ut esset ei in auxilium, et firnaret regnum ejus. Idem legitur de Achaz, rege Jude, IV Reg. xvi,

8 : Cum collegisset Achaz argentum et aurum, quod inveniri potuit in domo Domini, et in thesauris regis, misit regi Assyriorum munera, ut defenderet eum a Phacee, filio Romelie, et Rasin, rege Syrie. Et hoc est quod dicitur hic : « Et misit ad regem ultorem, » qui scilicet defenderet eum. Jerem. xvii, 5 : Maledictus homo, qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum. Et ideo sequitur : « Et ipse non poterit sanare vos, » o decem tribus. Psal. cxliv, 2 et 3 : Nolite confidere in principibus : in filiis hominum, in quibus non est salus. « Nec solvere poterit a vobis vinculum, » o due tribus. Isa. xxx, 5 : Omnes confusi sunt super populo, qui eis prodesse non potuit : non fuerunt in auxilium et in aliquam utilitatem, sed in confusionem et in opprobrium.

Et subdit de judicii severitate :

« Quoniam ego quasi leena Ephraim,» supple, ero conterens ossa ejus. Isa. xxxvii, 13 : Quasi leo sic contrivit omnia ossa mea. « Et quasi catulus leonis, » supple, ero, « domui Juda, » hoc est, duabus tribubus, vel Laicis et Clericis moraliter. Catulus leonis propter incrementum quo indiget, saevior est ad cibum quam leo. Isa. xxxi, 4 : Quomodo si rugiat leo, et catulus leonis super praedam suam, et cum occurrerit ei multitudo pastorum, a voce eorum non formidabit, et a multitudine eorum non pavebit: sic descendet Dominus exercituum ut prælitetur.

Et de victoria subdit : « Ego capiam, » hoc est, capi. faciam. Exod. xv, 9 : Persequar et comprehendam. « Et vadam, » Glossa : « Cum hostibus, ut in ipsa cap- « tivitate me præsentem et ultorem sen- « tiant. » « Tollam, » hoc est, auferam eos de terra sua, « et non est qui eruat, » supple, de manu mea. Isa. v, 29 : Rugitus ejus ut leonis, rugiet ut catuli leonum : et frendet, et tenebit prædam : et amplexabitur, et non erit qui eruat.

<--- Page Split --->

Deuter. XXXII, 39: Et non est qui de manu mea possit eruere.

15 « V adens reverter. » Tangit hic qualiter istud efficiat : hoc enim facit totum per gratiae subtractionem.

« V adens » hoc est, ab ipsis recedens, « reverter ad locum meum. » Exit Dominus cum se effundit in beneficiis : ad locum autem majestatis suae revertitur, quando intra occultum sui judicii continet beneficia. Isa. XVII, 4 : Quiescam, et considerabo in loco meo, sicut meridiana ux clara est. « Donec deficiatis. » Qui

enim sine Deo est, deficit. Joan. xv, 6 : Si quis in me non manserit, mittetur foras sicut palmes, et arescet. Dicit autem, deficiatis, viribus scilicet, rebus, et auxiliis. « Et quæratis faciem meam, » defectu scilicet compellente. Matth. XXII, 39 : Non me videbitis amodo, donec dicatis : Benedictus, qui venit in nomine Domini. Daniel. III, 41 et 42 : Nunc sequimur te in toto corde, et timemus te, et quærimus faciem tuam. Ne confundas nos. Glossa inducit illud Psalmistæ, Psal. LXXIX, 4, 8, 20 : Ostende, nobis scilicet, faciem tuam, et salvi erimus.

CAPUT VI.

Reversi in tribulatione ad Dominum, magna fiducia salutem sibi ab eo promittunt : expostulat Dominus cum Israel et Juda, quod neque beneficiis, neque prophetarum comminationibus ab idolatria aliisque iniquitatibus sint revocati, cum præferat misericordiam sacrificio.

1 I ad Corinth. XV, 4-6. 2 I Reg. XV, 22 ; Eccli. IV, 17 ; Matth. IX, 13,

<--- Page Split --->

ibi fornicationes Ephraim, contaminatus est Israel. 11. Sed et Juda, pone messem tibi,

cum convertero captivitatem populi mei.

IN CAPUT VI OSEE

ENARRATIO.

« In tribulatione sua. » Tangit hic coactam et tardam ad Dominum conversionem, et dividitur in duo. Primo enim dicit, qualiter revertitur populus ad Dominum. Secundo, qualiter respondet Dominus, ibi, y. 4: « Quid faciam tibi, Ephraim? »

In prima tria sunt, scilicet coacta conversio : unius ab altero vocatio ibi, « Venite et revertamur. » Parata a Deo receptio, ibi, « Quasi diluculam. »

« In tribulatione sua » a qua scilicet liberari non possunt per alium nisi per me : quae sua dicitur, quia peccatis meruerunt. « Mane consurgent, » hoc est, mane et velociter, « ad me. » Dixerat enim quod tribulatione deficientes sic quaererent faciem ejus, et ideo nunc dicit qualiter tribulati veniunt per coactionem. Isa. xxvi, 16: Domine, in angustia requisierunt te, in tribulatione murmuris doctrina tua eis. Isa. xxviii, 19: Tantummodo sola vexatio intellectum dabit auditui. Quod autem tunc mane veniant, habetur, Isa. xxvi, 9: Anima mea desideravit te in nocte: sed et spiritu neo in praecordiis meis de mane vigilabo ad te. Psal. lxii, 2: Deus, Deus meus, ad te de tuce vigilo. Ad me autem dicit, quia in aliis diis auxilium non inveniunt. Deuter. xxxii, 37 et seq.: Et dicet: Ubi sunt dii eorum, in quibus habebant fiduciam ? de quorum victimis comedebant adipes, et bibebant vinum libaminum : surgant, et opitulentur vobis, et in neces-

sitate vos protegant. Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus praeter me. Psal. x sec. Hebraeos, 14: Tibi derelictus est pauper. Et secundum aliam translationem: Tu laborem et dolorem consideras.

Et subdit de adhortatione eorum ad invicem, et est vox bonorum alios vocantium ad pœenitentiam.

« Venite, » devotione scilicet cordis, « et revertamur, » supple, per pœenitentiam « ad Dominum, » a quo scilicet per inobedientiam aversi sumus. Isa. xlv1, 8 : Redite, praevaricatores, ad cor. Cantic. vi, 12 : Revertere, revertere : revertere a tentatione, revertere a consensus voluntate, revertere ab actione, revertere tandem a peccati delectatione, ne ducat in consuetudinem. Hoc signatum est IV Reg. xix, 16 et seq., ubi Ezechias misit nuntios qui revocarent populum ad Dominum Deum patrum suorum.

Subjungit autem rationem quare revertendum sit : « Quia ipse, » scilicet Deus, « cepit, » hoc est, captivari fecit per Nabuchodonosor, « et sanabit nos » a captivitate sive ab infirmitate captivitatis. Job, v, 18 : Ipse vulnerat, et medetur : percutit, et manus ejus sanabunt. « Percutiet, et curabit nos. » Percutit enim pater, et curat : hostis percutit, et interficit. Deuter. xxxii, 39 : Ego occidam, et ego vivere faciam : percutiam, et ego sanabo. In signum hujus nullum tetigit Dominus Jesus Christus, nisi sanaret eum. Vel, melius exponitur allegorice : « Ipse cepit, » hoc est, accepit nos per Incarnationem. Ad Hebr. ii, 16 : Nusquam Angelos apprehendit, sed semen Abrahae apprehendit : « et sanabit nos, » scilicet ab errore per veritatem doctrinae : a peccato autem per

<--- Page Split --->

infusionem gratiae per sacramentum. Et attende quod dicit Haymo, quod « cepit nos, sicut sêrvum fugitivum, a « luce ad tenebras fugientem. » In signum hujus dicit, « cum Dominus sta- « ret in cruce, quod faciem habuit con- « versam ad Occidentem, quasi respi- « ceret post servum fugientem. » Job, x, 16 : Propter superbiam quasi lexnam capies me. De curatione dicitur in Psal. cvn, 20 : Misit verbum suum, et sanavit eos : et eripuit eos de interitionibus eorum. « Percutiet, et curabit nos. » Miles percutitur, quando scutum percutitur, ita Pater percussit nos quando Filium percussit pro nobis. Isa. liii, 8 : Propter scelus populi mei percussi eum. Unde vadens ad Passionem, dixit discipulis illud Zachar. xm, 7 : Percute pastorem, et dispergentur oves 1. « Et curabit nos, » unguento scilicet sacramentorum suorum. Septuaginta : « Curabit nos linteolis. » Hieronymus : « Linteola inferuntur vulneribus, ut pu- « tridas carnes comedant, et extrahant « purulentias. » Et intendit de his quae medici tentas vocant, quae de lino facta usque ad profundum vulnerum immittuntur, ut vulnus a fundo sanetur. Eecli. xxxvii, 7 : In his curans mitigabit dolorem, et unguentarius faciet pigmenta suavitatis, et unctiones conficiet sanitatis.

re sabbati, quæ lucescit in prima sabbati. Tunc enim surrexit, et hoc signat, ut dicit Augustinus, quod « sua « luminosa morte quæ per sabbatum si- « gnatur, duas mortes nostras obscuras « ad lucem terminavit. » Nox enim Paraseves terminata ad sabbatum, noctem peccati terminatam signat ad lucem gratia. Psal. cxxxviii, 11 et 12 : Nox illuminatio mea in deliciis meis. Quia tenebra non obscurabuntur a te, et nox sicut dies illuminabitur. Eccli. xxiv, 43 : Penetrabo omnes inferiores partes terra, et inspiciam omnes dormientes, et illumiinabo omnes sperantes in Domino. « In die tertia suscitabit nos, » per suam scilicet resurrectionem, quæ causa est nostra resurrectionis. Isa. lviii, 8 : Tunc erumpet quasi mane lumen tuum, et sanitas tua citius orietur. Et paulo post, 7. 10 : Orietur in tenebris lux tua, et tenebræ tuæ erunt sicut meridies. Fulgentius dicit « tres dies esse « tres ortus solis. » Primus ortus est de cœlo, de sinu scilicet Patris, lux de luce, lumen de lumine, Eecli. xxiv, 6 : Ego feci in cœlis ut oriretur lumen indeficiens. Psal. cix, 3 : In splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te. Secundus ortus est in utero virginali, Psal. xvii, 6 : In sole posuit tabernaculum suum : et ipse tamquam sponsus procedens de thalamo suo. Tertius est de corde terra sive de sepulcro, II Machab. 1, 22 : Tempus affuit, quo sol refulsit, qui prius erat in nubilo. De omnibus istis ortibus simul, Malach. iv, 2 : Oritur vobis timentibus nomen meum Sol justitia, et sanitas in penis ejus. Hieronymus dicit, quod « primus dies est « humilis Salvatoris adventus : secun- « dus, cum ab omnibus in gloria videbi- « tur in carne : tertius, quando peracto « judicio ampliorem gloriam sua claritatis « electis monstrabit. » Dicit hoc significari, Gen. xxii, 4, ubi Abraham inmo-

Et ad hoc allegant amplius de spe beneficiorum Dei.

« Vivificabit nos post duos dies, » quibus scilicet in sepulcro jacebit. Jacuit autem partem Paraseves cum nocte sequenti : pars autem diei, dies est. Jacuit sabbatum cum nocte sequenti, et in aurora tertii diei surrexit; et sic noctem Paraseves in lucem sabbati continuavit : noctem autem sabbati in lucem sequentis diei produxit. Unde Matth. xxvii, 1 : Vespe-

<--- Page Split --->

laturus filium, tertio die ad montem visionis devenit. Judæi dicunt, quod secundus dies est adventus sui Messiæ : tertius autem lex justitiæ qua liberandi sunt a captivitate. Sed quia primum invenire non possunt, etiam secundum et tertium perdiderunt : quia secundus et tertius respectu primi dicuntur. Psal cxviii, 85 : Narraverunt mihi iniqui fabulationes : sed non ut lex tua. « Et vivemus in conspectu ejus. » In lumine enim conspectus Dei vita est, extra conspectum Dei in tenebris mors est. Joan. 1, 4 : In ipso vita erat, et vita erat lux hominum. « Sciemus, » per approbationem scilicet, et per experimentum notitiam Dei habebimus. Jerem. xvi, 21 : Ostendam eis manum meam et virtutem meam : et scient quia nomen mihi Dominus. « Sequemurque, » per operis scilicet imitationem. Job, xxiii, 11 : Vestigia ejus secutus est pes meus, viam ejus custodiivi. « Ut cognoscamus, » futura scilicet perfecta comprehensione, « Dominum. » I ad Corinth. xiii, 9 et 10 : Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus. Cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Glossa inducit illud Joan. xvii, 3 : Hæc est vita æterna, ut cognoscant te, solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum.

Et subinferunt quam pius est in recipiendo.

« Quasi diluculum præparatus est egressus ejus. » Egressus diluculi est a tenebris proficiendo ad plenam lucem. Et sic egreditur Deus in beneficiis, liberando hominem a tenebris, et in plenam lucem deducendo consolationis. Et dicit quod est præparatus, hoc est semper paratus, sicut pius pater filium longe venientem suscepit1. Jerem. iii, 1 : Revertere ad me, dicit Dominus, et ego suscipiam te. Cantic. vi, 9: Quæ est ista, quæ progreditur quasi aurora consurgens?

Et subjungunt de utilitate adventus ejus : « Et veniet quasi imber nobis temporaneus. » Deut. xxxii, 2 : Quasi imber super herbam, et quasi stille super gramina. Temporaneus autem dicit imber, qui in vere descendit ad seminum pullulationem et augmentationem. « Et serotinus terræ. » Serotinus imber est autumnalis, qui grana intumescere facit, et ad quantitatem debitam deducit. Signant autem ista deuè pluvia gratiam prævenientem, et gratiam subsequentem. Per prævenientem enim informat voluntatem ut bene velit, per subsequentem coadjuvat voluntatem, ne frustra velit bene, sed exerceat se in operibus virtutum et meritorum. Jerem. v, 24 : Metuamus Dominum Deum nostrum, qui dat nobis pluviam temporaneam et serotinam in tempore suo, plenitudinem annuamessis custodientem nobis. Psal. lxvii, 10 : Pluviam voluntariam segregabis, Deus, hæreditati tua.

« Quid faciam tibi, Ephraim? » Tangit hic responsionem Domini, et dicit duo. Primo, quod non in ipso Patre manet misericordiæ receptio. Secundo, quod hoc est ex populo, qui peccatis impedivit Domini misericordiam, ibi, §. 7 : « Ipsi autem sicut Adam. »

In primo tria dicit, scilicet se omnia fecisse quæ debuit, Prophetas misisse qui monerent, et veram conversionem semper libenter acceptasse.

« Quid faciam tibi, Ephraim ? » hoc est, regnum decem tribuum, quod scilicet non feci. Quid restat de faciendis? Et, « quid faciam tibi Juda, » hoc est, regnum duarum tribuum ? In pœnis quidem fecit omne quod potuit ad correctionem. Isa. i, 5 et 6 : Super quo percutiam vos ultra, addentes prævaricationem ? omne caput languidum, et omne cor mœrens. A planta pedis usque

<--- Page Split --->

ad verticem, non est in eo sanitas. In beneficiis fecit plusquam debuit. Mich. vi, 3: Popule meus, quid feci tibi, aut quid molestus fui vibi ? Responde mihi. Et ex quo nec penis es correctus, nec beneficiis attractus, dicam, Isa. v, 4: Quid est quod debui ultra facere vinea mea, et non feci ei ? Non est ergo ex me, supple, sed ex vobis. « Misericordia vestra, » hoc est, quam a me petitis, « quasi nubes matutina, » supple, est. Nubes matutina modico calore aurora elevatur, et statim orto sole ardore solis consumitur : et signat refrigerium captivitatis quod modica devotione, et potius coacti quam ex charitate petierunt, quod statim ardore concupiscentiae, et luce temporalis prosperitatis dissipatum est. Jacob. iv, 13: Qua est vita vestra ? Vapor est ad modicum parens, et deinceps exterminabitur. « Et quasi ros mane pertransiens. » Ros cum mane elevatur, 'statim sole orto exsiccatur, et sic per modicam tentationem devotio ab instabili et ingrato corde aufertur. Jacob. i, 8 : Vir duplex animo inconstans est in omnibus viis suis. Bernardus : « Ingratitu- « do est ventus urenus, exsiccans fontem « pietatis et rorem misericordiae. »

quaginta prophetas Baal, ne populo essent in scandalum : et IV Reg x, 23, Jehu innumerabilem multitudinem occidit prophetarum Baal. Isa. xi, 4 : Spiritu labiorum suorum interficiet impium. Et, supple, ideo, « Judicia tua, » quibus scilicet retribuit tibi secundum merita, « quasi lux egredientur, » nusquam scilicet obscurata : quia nec personam accipio, nec munera, nec iniquitatem dissimulo. Proverb. iv, 18 : Justorum semita, quasi lux splendens, procedit et crescit usque ad perfectum diem.

In quo autem sint sicut lux, ostendit. « Quia misericordiam volui, » quam scilicet proximo faceres et tibi ipsi, « et non sacrificium, » supple, sine misericordia. Vos autem (sicut in praecedenti capitulo dictum est) venistis quaerere me in gregibus et armentis ad quaerendam faciem meam, deserta scilicet misericordia. « Et scientiam Dei, » supple, volui ex intentione, « plus quam holocausta. » Scientiam colendi Deum et serviendi sibi. Unde Apostolus, I ad Timoth. iv, 8 : Pietas ad omnia utilis est, promissionem habens vitae, quae nunc est, et futurae. Psal. xxxix, 7 : Holocaustum et pro peccato non postulasti. Mich. vi, 6, quaerit populus : Quid dignum offeram Domino?... numquid offeram ei holocaustomata, et vitulos anniculos ? Et post pauca, §. 8, respondit : Indicabo tibi, o homo, quid sit bonum, et quid Dominus requirat a te : Utique facere judicium, et diligere misericordiam, et sollicitum ambulare cum Deo tuo. In me ergo non remanet misericordia, sed in populo.

« Ipsi autem. » Dicit hfc duo, scilicet punitionem Ephraim, et punitionem Juda, ibi, §. 11 : « Sed et Juda. »

In primo tria dicit, scilicet, transgressionem. Secundo, in quo transgressi

<--- Page Split --->

sunt, ibi, « Galaad civitas : » et tertio, transgressionis generalitatem, ibi, « In domo Israel. »

« Ipsi autem, » cum ego intenderem corrigere eos, « sicut Adam, » supple, transgressus est in paradiso, « transgressi sunt pactum, » supple, legis meæ. Isa. xxiv, 5 : Transgressi sunt leges, mutaverunt jus, dissipaverunt fædus sempiternum. « Ibi, » in parentibus scilicet in paradiso, et in transgressione « prævaricati sunt in me, » hoc est, contra me. Isa. xliii, 27 : Pater tuus primus peccavit, et interpretes tui prævaricati sunt in me.

In quo autem peccato et ubi, subjungit, et tangit quatuor peccata in singulari, et in communi subjungit peccatores esse : et hoc est, supple, quia

« Galaad civitas operantium idolum, » supple, est. Galaad civitas est in tribu Gad ultra Jordanem, quæ fuit civitas refugii ultra Jordanem, et ideo fuit de possessione Sacerdotum, sicut dicitur Josue, xiv, 3 et 4 1. Erat etiam in latere montis, in quo Laban comprehendit Jacob, et fecerunt acervum testimonii, propter quod etiam Galaad dicitur, quod acervus testimonii interpretatur 2. Et quia in latere montis erat, propter hoc Ramoth Galaad dicitur, hoc est, excelsa Galaad. Ex Patriarcha ergo habuit religionem, ex refugio immunitatem, ex possessore summo Sacerdote auctoritatem, et propter ista omnia posuerunt ibi idola, ut ex loci veneratione facilius inclinarent populum ad idololatriam. Sap. xiv, 8 : Per manus quod fit idolum, maledictum est et ipsum, et qui fecit illud. Hoc ergo est unum peccatum. Secundum est, « supplantata sanguine, » hoc est, reatu sanguinis innocenter effusi. Isa. 1, 21 : Justitia habitavit in ea, nunc autem homicidæ.

Et subjungit tertium : « Et quasi fauces virorum latronum, » hoc est, qui viriliter latrocinia exercent. Erat enim civitas inter desertum et Jordanem posita, et erat receptaculum latronum spoliantium eos et interficientium, qui vel de deserto transmisso Jordane venerunt in Jerusalem, vel de Jerusalem transito Jordane voluerunt ire per desertum. Glossa tamen legit moraliter, quia incautos sicut latrones malo exemplo interfecerunt. Jerem. vii, 10 : Numquid spelunca latronum facta est domus ista, in qua invocatum est nomen meum? Matth. xxi, 13 : Vos fecistis illam, scilicet domum meam, speluncam latronum. Psal. xlix, 18 : Si videbas furem, currebas cum eo.

Et subjungit de quarto peccato : « Partieeps sacerdotum. » Attende quod Galaadita domi erant vespillones, vi vias et viatores spoliantes, et insuper erant participes et socii Sacerdotum cis Jordanem de Samaria, qui posuerunt in Sichem custodes, ut qui venirent de decem tribubus in Jerusalem per Sichem, per quam erat transitus, spoliarentur ab eis et interficerentur, ne venirent ad templum Domini. Isa. 1, 23 : Principes tui infideles, socii furum. « In via interficientium pergentes de Sichem. » Psal. cxli, 4 : In via hac, qua ambulabam, absconderunt laqueum mihi.

In communi autem subjungit : « Quia scelus operati sunt, » hoc est, opere perfecerunt. Isa. 1, 4 : Væ genti peccatrici, populo gravi iniquitate, semini nequam, filiis sceleratis !

Et subjungit de generalitate : « In domo Israel, » hoc est, in familia tota Israel decem tribuum, « vidi horrendum, » facinus scilicet. Quod autem illud sit, subdit, ibi, « Formicationes Ephraim, » hoc est, fornicationes inventæ a rege Jeroboam, qui fuit de tribu Ephraim, diffusæ sunt in totam do-

<--- Page Split --->

mum Israel. Sap. xiv, 12 : Initium fornicationis est exquisitio idolorum : et adinventio illorum corruptio vitae est supple, et ideo « contaminatus est Israel, contaminatione scilicet corruptionis idololatrie. Malach. ii, 11 et 12 : Contaminavit Judas sanctificationem Domini, quam dilexit, et habuit filiam dei alieni. Disperdet Dominus virum qui fecerit hoc, magistrum et discipulum de tabernaculo Jacob.

sem tibi, » hoc est, para te, ut messione colligaris et abscindaris. Apocal. xiv, 15 : Mitte falcem tuam, et mete, quia venit hora ut metatur, quoniam aruit messis terræ. « Cum convertero captivitatem populi mei : » ecliptica est oratio. Hieronymus supplet eam sic : « Quasi Chaldæi te metent, sed inde te « reducam, quod erit sub Cyro, et Da- « rio, et Artaxerxe, cum convertero cap- « tivitatem populi mei. » De hac conversione non fit promissio decem tribubus, quæ perpetua captivitate tenentur. Psal. cxxv, 1 : In convertendo Dominus captivitalem Sion : facti sumus sicut consolati.

Et subdit, quod pro simili peccato duæ tribus captivabantur.

« Sed et Juda, » qui etiam particeps es idolorum, « pone, » vel para « mes-

CAPUT VII.

Cum sanaturus esset Dominus Israel, obstiterunt iniquitates eorum : consentientes enim regum suorum malitia, omnes in idololatriam vehementer exarserunt : Dominoque relicto, conversi ad Ægypti auxilium, translati sunt in Assyrios.

<--- Page Split --->

sunt in eo, et ipse ignoravit. 10. Et humiliabitur superbia Israel in facie ejus : nec reversi sunt ad Dominum Deum suum, et non quæsierunt eum in omnibus his.

ricati sunt in me : et ego redemi eos, et ipsi locuti sunt contra me mendacia.

IN CAPUT VII OSEE

et quam generaliter, ibi, « Omnes calefacti sunt. »

ENARRATIO.

« Cum sanare vellem Israel. » Hic secundum divisionem superius induclam tangit qualiter populus inductus est in peccatum idololatrie. Et dividitur in partes duas : in quarum prima determinat inductionem jam dictam : in secunda pertinaciam in peccato inducto exaggerat, ibi, §. 8 : « Ephraim in populis. »

In prima quinque sunt paragraphi, in quorum primo ostendit Dominus bonam voluntatem ad sanandum peccatorem. In secundo, quod insidiose inductus est in peccatum, ibi, « Et fur ingressus. » In tertio, ut melius intelligatur, ostendit hoc per simile, ibi, « Omnes adulterantes. » In quarto, laetitiam exsultantium in peccato, ibi, « Dies regis nostri. » In quinto describit qualiter corrupti sunt

Dicit ergo : « Cum sanare vellem, » hoc est, intenderem « sanare Israel, » hoc est, decem tribus, supple, ab idololatria vituli. Apim enim in figura vituli venerati sunt in Ægypto, et ideo vitulum fecerunt ante montem 1 : quod peccatum irridens Psalmista in Psal. cv, 20 : Mutaverunt (inquit) gloriam suam in similitudinem vituli comedentis fenum. Cum, inquam, peccatum vellem sanare, quod ostendi educendo populum de Ægypto, et conterendo idolum, et interficiendo peccatores coram monte, et constituendo templum Jerosolymis, et constituendo Reges et Sacerdotes qui in veneratione mea continerent populum, tunc, inquam, objiciens se mihi ad illam voluntatem perficiendam, « revelata est, » id est, apparuit « iniquias Ephraim, » hoc est, quam invenit Jeroboam, qui fuit de tribu Ephraim, sicut dicitur III Regum, xii, 25 et seq. Iniquitas enim dicitur positio vituli in

<--- Page Split --->

Bethel : « et » supple, revelata est « malitia Samarie», » subjecti scilicet populi consentientis in peccato : et bene dico, quod revelata est, « quia operati sunt, » publice scilicet, « mendacium. » Si enim « omne quod contrariatur veri- « tati mendacium est, » ut dicit Hieronymus, idololatria primo mendacium est, quia contrariatur primae veritati : nihilominus tunc mentiti sunt clamantes coram idolo, Exod. XXXII, 8 : Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduzerunt de terra Ægypti. Hoc refertur ad malos Prælatos qui malo exemplo inducunt populum ad peccatum. Gregorius in Pastorali : « Ne- « mo quippe in Ecclesia magis nocet, « quam qui male vivens culmen regimi- « nis accipit. Hunc quippe delinquentem « arguere nemo præsumit, et in exem- « plum culpa vehementer extenditur, « quando pro reverentia gradus peccator « honoratur, fitque ut cum pastor per « abrupta graditur, per præcipitium grex « sequatur. » Hoc signatum est II Machab. iv, 10, ubi dicitur, quod cum impiissimus Jason obtinuisset principatum, statim ad gentilem ritum contribules suos transferre cœpit. Et tunc populus Samarie qui custodiri debebat, operatur mendacium, hoc est, peccatum. De talibus, Osee, v, 1, dicitur : Laqueus facti estis speculationi, et rete expansum super Thabor. Peccatum autem mendacium est, sicut dicitur in Psal. iv, 3 : Ut quid diligitis vanitatem, et quæritis mendacium? Promittit enim delectationem quam non exhibet, Isa. XXVII, 15 : Posuimus mendacium spem nostram, et mendacio protecti sumus. Hoc enim dicit malitiam, quia non ex ignorantia, nec ex infirmitate procedit, sed ex affectato malo. Matth. XII, 33 : Malus homo de malo thesauro, scilicet cordis sui, profert mala. Matth. vn, 18 : Non potest arbor mala bonos fructus facere.

« Et fur ingressus est. » Secundus paragraphus, in quo ostendit qualiter astu-

tia serpentina inductus est populus ad peccatum.

« Et fur ingressus est spolians, » hoc est, Jeroboam ut fur paulatim ingressus est in corda hominum, attrahendo scilicet sibi assensum majorum primo, postea minorum, prætendens quod ab oppressione Roboam vellet liberare populum, et quod non intenderet populum a Deo separare, et sic in furno, id est, migro, venit, hoc est, in occulto tenebrarum. Dicit enim Labeo, quod « fur est. « qui in furno, id est, in tenebroso, hoc « est, clam accipit. » Et Aristoteles in sexto Topicorum : « Fur est qui clam « vult furari. » Isa. I, 23 : Principes tui infideles, socii furum. « Latirnculus foris, » supple, egressus est. Hieronymus : « Latro est qui vi et aperte rapit, » et ita fecit Jeroboam. Postquam enim occulte induxerat alios, violenter compulit : pergentes enim in Jerusalem interfici fecit. Jerem. III, 2 : In viis sedebas, exspectans eos quasi latro. Ita, « diabolus « primo venit ut fur per suggestionem, « ut dicit Gregorius, dum aut insidiando « circumvolat, aut promittendo decipit, « aut suadendo blanditur : postea venit « ut latro, dum aut minando terret, aut « opprimendo rapit, aut desperando fran- « git. » Propter hoc dicitur, Matth. VI, 20 : Thesaurizate vobis thesauros in cælo,... ubi fures non effodiunt, nec furantur. Malus etiam Prælatus in ingressu Matu fur est, sed in potestate constitutus, spoliat ut latro : quæ duo conjungit Dominus, Joan. x, 10 : Fur non venit nisi ut furetur, ecce primum, et mactet, et perdat, ecce secundum.

« Et ne forte dicant in cordibus suis, » murmurantes contra justitiam meam scilicet. Psal. XII, 1 : Dixit insipiens in corde suo : Non est Deus. Ezech. XVII, 25 : Non est æqua via Domini : « Omnem malitiam eorum me recordatum » esse, avitam et paternam. Dixerunt enim, Ezech. XVII, 2 :

<--- Page Split --->

Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt, intendentes quod pro peccato antiquo paterno Deus puniret eos, ideo respondet : « Nunc » hoc est, in præsenti, « circumdederunt eos, » undique scilicet concludendo, « adinventiones suæ, » hoc est, nova peccata præteritis addita. Ad Roman. i, 30 : Inventores malorum, parentibus non obedientes. In malitia enim excesserunt eos patres, et ne inficientur, subdit : « Coram facie mea factæ sunt. » Isa. iii, 8 : Lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum, ut provocarent oculos majestatis ejus.

clibanus, suggestio injecta sit quasi ignis, coquens autem sicut Jeroboam vel diabolus. Fornax quidem signatur per fornacem Babylonis 1. Ignis est, de quo Job, xxxi, 12 : Ignis est usque ad perditionem devorans, et omnia eradicans genimima. Iste est ignis alienus quem filii Aaron obtulerunt in conspectu Domini, et eodem consumpti et mortui sunt coram Domino 1. Isa. l., 11 : Ecce vos omnes accendentes ignem, accincti flammis, ambulate in lumine ignis vestri, et in flammis quas succendistis, vobis scilicet. Psal. xx, 10 : Pones eos ut clibanum ignis in tempore vultus tui. Thren. v, 10 : Pellis nostra quasi clibanus exusta est.

Et hoc ostendit per sequens : Et, supple, quia « In malitia sua, » hoc est, in consensu malitiae, « latificaverunt regem, » vel malum Prælatum. Malus enim Prælatus lætatur de peccato subditorum, ut semper habeat occasionem accipiendi, et ne sibi improperetur. Proverb. ii, 14 : Lætantur cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis. « Et in mendaciis suis principes. » supple, latificaverunt. Principes vocat inferiores ad consensum regis inclinantes, et Prælatos inferiores qui gaudent de peccato populi. Isa. lix, 13 : Locuti sumus de corde verba mendacii. Et paulo ante, yj. 12 et 13 : Iniquitates nostras cognovimus, peccare et mentiri contra Dominum : et aversi sumus ne iremus post tergum Dei nostri.

Quomodo autem hoc factum sit, subjungit sub alia metaphora, et debet suppleri, quia « Quievit paululum civitas, » Samaria scilicet, quæ populum signat, quiescere autem vocat dissimulare, « a commistione fermenti, » hoc est, persuasæ corruptionis, ne scilicet statim in principio reciperet eam ad publicam venerationem idolorum, « donec fermentaretur totum, » hoc est, donec omnes corrupti sunt, et uno consensu venerationem idoli susceperunt. Et sic etiam inducitur peccatum in populum. I ad Corinth. v, 6 et 7 : Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit ? Exspurgate vetus fermentum, ut sitis nova conspersio. Matth. xvi, 6 : Intuemini, et cavete a fermento Pharisæorum, et Sadducæorum. Fermentum Pharisæorum est hypocrisis, Sadducæorum heresis. Marc. viii, 13 : Videte, et cavete a fermento Pharisæorum, et a fermento Herodis. Fermentum Herodis est superbia, quia Herodes interpretatur glorians in pellibus. Exod. xii, 13, præcipitur, quod cum Pascha celebratur, nihil fermentati remaneat in domibus Pascha celebrantium 3.

« Omnes adulterantes. » Tertius paragraphus, in quo ostendit per simile qualiter inductus est populus in peccatum, et hoc est : « Omnes adulterantes » spiritualiter vel corporaliter, supple, sunt per similitudinem, » quasi clibanus succensus a coquente, » ita quod cor sit ut

vestris : quicumque comederit fermentatum, peribit anima illa de Israel, a primo die usque ad diem septimum.

<--- Page Split --->

« Dies regis nostri. » Quartus paragraphus, in quo ostendit in quanta lætitia postquam corrupti sunt, idololatriam susceperunt.

« Dies regis nostri. » Hoc enim clamaverunt in honorem regis et idoli, et est sensus : Dies ista tam celebris et tam solemnis est quam indixit nobis rex noster, sicut Ovidius in Fastis :

Salve, festa dies, toto venerabilis aevo.

Psal. lxxiii, 8 : Dizerunt in corde suo cognatio eorum simul : Quiescere faciamus omnes dies festos Dei a terra. Sicut etiam mali subditi acclamant malis Prælatis et celebrant dies eorum. Act. xii, 22 : Populus acclamabat Herodi : Dei voces, et non hominis.

Qualiter autem hoc factum sit, subdit, et suppletur quia « Cæperunt principes furore a vino, » primo scilicet in consensu regis : et vinum vocat delectationem idololatriæ, et deliciarum hujus mundi. Unde Hieronymus inducit illud Deut. xxxn, 33 : Fel draconum vinum eorum, et venenum aspidum insanabile. Et illud Apostoli ad Ephes. v, 18 : Nolite inebriari vino, in quo est luxuria. Et illud Prov. xxxi, 4 : Noli regibus, o Lamuel, noli regibus dare vinum. Et tunc, supple, rex « extendit manum suam, » hoc est, potestatem suam coactivam, supple, ad populum, « cum illusorbus, » principibus scilicet, ut per regem et principes etiam populus induceretuf ad malum Isa. iii, 12 : Populum meum exactores sui spoliaverunt, virtute scilicet, et gratia, et fide. Isa. xxviii, 14, 22 : Audite verbum Domini, viri illusores,... ne forte constringantur vincula vestra. Prov. iii, 34 : Ipse deludet illusores.

Bene dico quod extendit, « Quia, » subditi scilicet, « applicuerunt quasi clibanum cor suum, » ad consensum scilicet regis et principum. Facile enim inducitur populus ad id quod multum

concupiscit. Isa. xlix, 16 : Vah! calefactus sum, vidi focum. Interjectio gaudensis est. « Cum, » hoc est, quamvis secundum veritatem « insidiaretur eis, » scilicet rex, ut perduceret ad malum. Psal. x sec. Hebr. 9 : Insidiatur in abscondito, quasi leo in spelunca sua. Insidiatur ut rapiat pauperem. Quod autem insidiaretur, probat subdens : « Tota nocte dormivit coquens eos : » noctem vocat tenebrosum et occultum suggestionis, quoniam scilicet primo occulte suggestit idololatriam vel peccatum. Et tunc dormivit, hoc est, violentiam dissimulavit, et pro illo tempore dicebatur fur. Job, xxiv, 14 et seq. : Per noctem erit quasi fur, etc. Perfodit in tenebris domos, sicut in die condizerant sibi, et ignoraverunt lucem. « Mane, » cum scilicet malitia prodiret in publicum, « ipse, » scilicet populus, « succensus, » supple, est, « quasi ignis flammæ, » ita scilicet, ut flammæ etiam lambebant alios ad simile peccatum. Hoc est mane, de quo dicitur, Job, xxiv, 14 : Mane primo consurgit homicida, et interficit egenum et pauperem. Sic etiam est in peccatis. Primo enim homo succensus, postea per malum exemplum quasi flamma comburit alios. Daniel. ii, 47 et 48 : Et effundebatur flamma super fornacem cubitis quadraginta novem : et erupit, et incendit quos reperit juxta fornacem de Chaldæis, ministros scilicet regis, qui eam incendebant. Psal. cv, 18 : Flamma combussit peccatores.

« Omnes calefacti sunt. » Quintus paragraphus, in quo ostendit, quod omnes generaliter in peccatum idololatriæ declinaverunt, et est ac si dicat : Quid plura? « Omnes calefacti sunt quasi clibanus, » nullo excepto. Thren. ii, 3 : Succendit in Jacob quasi ignem flammæ devorantis in gyro. « Et, » quod pejus est, « devoraverunt judices suos, » hoc est, bonos viros qui se bene judi-

<--- Page Split --->

caverunt, et de peccato corripuerunt. Unde Amos corripentern in tempora clavo perforaverunt, sicut dicit Hieronymus super Amos. Et III Reg. ii, 33 et xiii, 1 et seq., cum Jeroboam diem solemnem constituisset, et vir sanctus de Juda venisset ut corriperet eum in sermone Domini, extendit manum ut percuteret eum, et clamavit ut teneretur, sicut adhuc mali indignantur de correptione bonorum. Amos, v, 10: Odio habuerunt corripentern in porta : et loquentem perfecte abominati sunt. Quod autem ita sit, probat subdens, et suppletur quia « Omnes reges eorum ceciderunt : » Jeroboam enim, de quo legitur III Reg. xiii, 34, qui fuit rex primus decem tribuum usque ad Osee, filium Hela, qui fuit rex ultimus 4, nullus fuit qui idolis non serviret. Et ideo dicitur Eccli. xlix, 5. quod omnes reges peccaverunt, praeter David, et Ezechiam, et Josiam 5. Sic et Prælati omnes in viam malam declinaverunt. Isa. lii, 6: Omnes nos quasi oves erravimus. Et, « Non est qui clamet in eis ad me : » idola enim potius invocant quam Deum. Isa. lxiv, 6 : Cecidimus quasi folium universi, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos.

« Et cum profecti fuerint. » In quinto, quasi ex conclusione ulteriori profert sententiam, ibi, « Væ eis ! »

Et hoc est: « Ephraim in populis, » hoc est, in ritu populorum et nationum per idololatriam, « ipse, » hoc est, per seipsum, « commiscebatur, » ut scilicet esset sicut ipsi sine Deo, et sine lege in hoc mundo. Psal. cv, 35 et 36: Commizti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum: et servierunt sculptilibus eorum. Clerici etiam habitu milites, quasi laici, avaritia negotiatores, ignorantia plebeii, verbis scurræ, concupiscentia fornicatores, commixti sunt inter Gentes. Osee, iv, 9, et Isa. xxiv, 2: Et erit sicut populus, sic sacerdos.

Et subdit de pertinacia in his : « Ephraim factus est subcinericius panis, » qui scilicet ab aliis sit devorandus, non enim se reficit, sed alios qui devorant eum. Psal. lii, 5 : Devorant plebem meam sicut cibum panis. Et dicitur subcinericius, quia cinis ad minima per ignem deductus est, et ita populus per ignem tribulationis in minima redactus fuit, et quæcumque habuit, ab aliis devorata sunt. Jerem. l, 17 : Primus comedit eum rex Assur: iste novissimus exossavit eum Nabuchodonosor, rex Babylonis. Jerem. li, 34: Absorbuit me quasi draco, replevit ventrem suum teneritudine mea. « Qui non reversatur, » hoc est, ad aliud latus non convertitur. Quantumcumque enim tribularetur, in latere idololatriæ semper jacuit, et ad Dominum non conversus fuit, contra quod dicitur, Prov. xii, 7 : Verte impios, et non erunt, supple, impii. Thren. v, 21 : Converte nos, Domine, ad te, et convertemur : innova dies nostros, sicut a principio.

« Ephraim in populis. » Hic pertinaciam in peccato inducto exaggerat, et dividitur in duo. In primo enim exaggerat pertinaciam per causas pertinaciæ : in secundo per modos ingratitudinis pertinaciam consequentis, ibi, J. 13 : « Et ego redemi eos. »

In primo quinque sunt paragraphi. In primo ostendit pertinaciam. In secundo, pertinaciæ pœnam, ibi, « Et humiliabitur. » In tertio, per simile probat pertinaciæ causam , ibi, « Et factus est Ephraim quasi columba. » In quarto, hujus causæ ponit propriam pœnam, ibi,

Et prosequitur metaphoram panis, subdens : supple, quia « Comederunt

1 Cf. IV Reg. xvii, 1 et seq. 2 Eccli xlix, 5 : Præter David, et Ezechiam,

et Josiam, omnes peccatum commiserunt.

<--- Page Split --->

alieni robur ejus, » hoc est, divitias, triticum, et vinum quibus roborari debebat, comederunt alieni, hoc est, Ægyptii, Assyrii, vel dæmones. Job, xviii, 13: Devoret pulchritudinem cutis ejus, consumat brachia illius primogenita mors. Genes. xli, 24: Priorum pulchritudinem devoraverunt. Et paulo ante, yj. 20 et 21: Quæ, devoratis et consumptis prioribus, quarum mira speciës et habitudo corporum erat, nullum saturitatis dedere vestigium. « Et ipse nescivit, » hoc est, causam quare percuteretur scire noluit, quod maximæ fatiitatis est. Jerem. v, 3: Percussisti eos, et non doluerunt: attrivisti eos, et renuerunt accipere disciplinam. Ad hoc enim percutitur puer a patre, quod sciat quare percutitur et caveat, et propter hoc talis percussio disciplina vel eruditio vocatur. Ad Hebr. xii, 8: Quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes, ergo adulteri, et non filii estis.

Sed quia aliquis posset dicere, quod pueri essent sensibus et aetate, quod talia scire non possent, ideo subdit: « Sed et cani effusi sunt in eo. » Effusio notat abundantiam canorum, et est ac si dicat : Fatiitatem suam usque ad ultimam canitiem perduxit. Daniel. xiii, 52 : Inveterate dierum malorum, nunc venerunt peccata tua, quæ operabaris prius. Isa. lxv, 20 : Puer centum annorum morietur, et peccator centum annorum maledictus erit. « Et ipse ignoravit, » supple, quia mirum erat, quod in tanta aetate ad sensum non rediit. Unde Eccli, xxv, 4, dicitur, quod inter ea quæ odit Deus, est senex fatuus4. Psal. xxxv, 4 : Noluit intelligere ut bene ageret. I ad Corinth. xiv, 38 : Si quis ignorat, ignorabitur.

« Et humiliabitur. » Secundus paragraphus, ubi ponit pœnam pertinaciœ inductœ.

« Humiliabitur. » hoc est, ad humum deposita dignitate prosternetur « superbia Israel, » hoc est, decem tribuum. Isa. n, 11: Oculi sublimes hominis humiliati sunt, et incurvabitur altitudo vitorum. « In facie ejus, ut scilicet magis torqueatur visa tribulatione. Prov. xvi, 18: Contritionem praecedit superbia, et ante ruinam exaltatur spiritus.

Et ostendit quantitatem pertinaciæ, subdens : « Nec reversi sunt, » supple, per pœnitentiam, et devotionem, « ad Dominum Deum suum. » Jerem. iii, 7 : Et dixi, cum fecisset hæc omnia : Ad me convertere : et non est reversa. « Et non quæsierunt eum, » in operibus scilicet bonis, « in omnibus his, » supple, tribulationibus, quod mirum erat. Zacha. vii, 11 : Averterunt scapulam recedentem.

« Et factus est. » Tertius paragraphus, et probat hic per simile causam pertinaciæ.

« Et factus est Ephraim quasi columba seducta. » Columba dicitur propter incontinentiam, colens lumbos. Isa. lxx, 11 : Quasi columbæ meditantes gememus, pro absentia scilicet delectabilium et concupiscentiarum : seducta dicitur, hoc est, a veritate seorsum ducta per idololatriam. II ad Corinth. xi, 3 : Timeo ne sicut serpens Hewam seduxit, ita corrumpantur sensus vestri, et excidant a simplicitate, quæ est in Christo. « Non habens cor, » scilicet hominis, quod est ad intelligendum quid verum, quid falsum, quid bonum, quid malum. Jerem. v, 21 : Audi, popule stulte, qui non habes cor. Job, xxxix, 17 : Privavit eam, scilicet struthionem, Deus sapientia, nec dedit illi intelligentiam. Daniel. iv, 13 : Cor ejus ab humano commutetur, et cor fere detur ei.

In quo autem cor non habuerit, subdit : « Ægyptum invocabant, sup-

<--- Page Split --->

ple, ad auxilium. Deo contempto, et deos Ægyptiorum colendo: sicut et sæculares remedia quærunt sæcularia Deo contempto. Isa. xxx, 3 : Erit vobis fortitudo Pharaonis in confusionem, et fiducia umbræ Ægypti in ignominiam. « Ad Assyrios abierunt, » supple, pro auxilio, sicut legitur IV Reg. xv, 19, quod fecit Manahem, rex decem tribuum, quod plangit Jeremias, Thren. v, 6 : Ægypto dedimus manum, et Assyriis, ut saturaremur pane. Ad Ægyptum abeunt, qui solatia sæcularia requirunt in lucris : ad Assyrios autem, qui confidunt in ambitione dignitatum. Assyrii enim sustollentes vigilias interpretantur, quæ solatia et turbida et frigida et insipida sunt..Jerem. ii, 18 : Et nunc quid tibi vis in via Ægypti, ut bibas aquam turbidam ? et quid tibi cum via Assyriorum, ut bibas aquam fluminis ?

« Et cum profecti fuerint. » Quartus paragraphus, ubi poenam describit hujus recessus, et hoc est :

« Et cum profecti fuerint, » supple, in Ægyptum, pro auxilio, et ad Assyrios, Jerem. xvii, 5 : Maledictus homo, qui confidit in homine, et ponit carnem brachium « suum: expandam super eos rete meum, » captivitatis scilicet. Thren. i, 13 : Expandit rete pedibus meis, convertit me retrorsum. Sic omnes a se recedentes ad damnationem retrahit Dominus. Job, xviii, 8 et 9 : Immisit in rete pedes suos, et in maculis ejus ambulat. Tenebitur planta illius lagueo. « Quasi volucrem væli, » quæ devia est, et involutam et nuutplicem habet viam, « detraham eos. » Glossa : « Ab altitudine superbiae « suæ deponam eos. » Isa. xiv, 11 : Detracta est ad inferos superbia tua, concidit cadaver tuum. Et hic, supple, « cædam eos, » hoc est, percutiam, « secundum auditionem cætus eorum. » Cætum dicit, quia tota congregatio mala fuit. Isa. i, 13 : Iniqui sunt cætus vestri. Eccli. xxt, 10 : Stuppa collecta synagoga peccantium. Dicit autem, secundum au-

ditionem, quia peccatum eorum clamavit coram Domino, et excitavit ad judicium. Genes. xviii, 20 : Clamor Sodomorum et Gomorrha multiplicatus est. Jacob. v, 4 : Merces operariorum, qui messuerunt regiones vestras, quæ fraudata est a vobis, clamat : et clamor eorum in aures Domini Sabaoth introivit. Secundum auditionem ergo cædere, idem est quod plagas secundum merita peccatorum mensurare. Deuter. xxv, 2 : Pro mensura peccati erit et plagarum modus.

« Væ eis ! » Quintus paragraphus, in quo quasi ex ulteriori conclusione infert sententiam damnationis.

« Væ, » scilicet æternæ damnationis, « eis, » supple, erit, « quonam recesserunt a me, » bono scilicet incommutabili contempto, conversi sunt ad bonum commutabile, vel etiam ad malum. Thren. v, 16: Væ nobis, quia peccavimus! « Vastabuntur » hostibus, scilicet hominibus, et dæmonibus. Psal. lxxxviii, 42 : Diripuerunt eum omnes transeuntes viam : factus est opprobrium vicinis fuis. « Quia prævaricati sunt in me, » legem scilicet transgrediendo. Isa. xlviii, 8 : Scio quia prævaricans prævaricaberis, et transgressionem ex utero vocavi te. Jerem. v, 6: Idcirco percussit eos leo de silva, lupus ad vesperam vastavit eos.

« Et ego redemi eos. » Exaggerat hic

ingratitudinem, quia sicut poenis non correcti sunt, ita nec beneficiis.

Dicit autem hic tria, scilicet quod pro beneficiis ingrati fuerunt, quod Dominum suis armis impugnaverunt, et quod radicatam ab antiquo malitiam non deseruerunt.

« Et ego redemi eos, » de Ægyptiaca scilicet servitute, vel sanguine meo a diabolo. Psal. 'cxxix, 7 : Apud Dominum misericordia, et copiosa apud eum redemptio. « Et ipsi locuti sunt contra me mendacia, » clamantes

<--- Page Split --->

scilicet de vitulo: Isti sunt dii tui, Israel, qui te eduzerunt de terra Ægypti 1. Vel, mendatia sunt vota et promissa quae non solvuntur, vel in baptismo, vel in pœnitentia, vel suscepto ordine, contra quod dicitur, Eccli. xxix, 20: Gratiam fidejussoris ne obliviscaris : dedit enim pro te animam suam. Eccle. ix, 15: Inventus est in ea vir pauper et sapiens, et liberavit urbem per sapientiam suam, et nullus deinceps recordatus est hominis illius pauperis.

et patres eorum nauseabant super mannate 3. Et sicut videmus divites hujus mundi, clericos et laicos facere, nec tamen superflua pauperibus erogare. Cant. vii, 9: Guttur tuum sicut vinum optimum, dignum dilecto meo ad potandum, labiisque et dentibus illius ad ruminandum 4. « Recesserunt a me. » Deuter. xxxii, 15: Incrassatus est dilectus, et recalcitravit: incrassatus, impinguatus, dilatatus, dereliquit Deum factorem suum, et recessit a Deo salutari suo.

« Et non clamaverunt ad me, » supple, qui solus liberare possum, « in corde suo, » hoc est, ex devotione cordis, contra quod dicitur, Isa. xix, 20: Clamabunt ad Dominum a facie tribulantis, et mittet eis salvatorem, et propugnatorem, qui liberet eos. « Sed ululabant in cubilibus suis. » Cubilia vocat obscura templa et antra, in quibus obscænum cultum diis exhibebant in scenicis meretriculis, in sacris Veneris, in obscænitate religionis Priapi. In his autem ululabant, ut dicit Hieronymus, quia « lanceolis vulneran- « tes se sanguine perfuderunt : » sicut III Reg. xvii, 28, dicitur de prophetis Baal 1. Et oratio et cantus eorum, ululatus canum reputatur. Isa. lxv, 14 : Clamabitis præ dolqre cordis, et præ contritione spiritus ululabitis. Isa. xiii, 22 : Respondebunt ibi ululæ in ædibus ejus.

Et subdit de beneficio corporali quotidie præstito : « Super triticum et vinum ruminabant. » Repletorum usque ad nauseam propter casum appetitus et fastidium cibi, ruminare est et non comedere, esurientium autem comedere : et significat, quod ita pleni erant, quod nauseabant super tritico et vino, sicut

« Et ego erudivi eos. » Tangit beneficium pertinens ad perfectionem intellectus. Erudivit enim eos per Moysen et alios Prophetas. Isa. xlviii, 17 : Ego Dominus Deus tuus, docens te utilia, gubernans te in via qua ambulas. « Et confortavi brachia eorum, » in bellis scilicet per judices, supple, et David et alios propugnatores. Psal. cxliii, 1 : Qui docet manus meas ad prælium, et digitos meos ad bellum : « Et in me, » hoc est, contra me, « cogitaverunt malitiam, » peccati scilicet. Jerem. ix, 2 et 3 : Omnes adulteri sunt, cætus prævaricatorum. Et extenderunt linguam suam quasi arcum mendacii et non veritatis. Confortati sunt in terra, quia de malo ad malum egressi sunt, et me non cognoverunt, dicit Dominus.

« Reversi sunt, » ad ritum scilicet gentilem, et hoc est quod sequitur : « Ut essent absque jugo, » legis scilicet. Jerem. n, 20 : A sæculo confregisti jugum meum, rupisti vincula, et dixisti : Non serviam. « Facti sunt quasi arcus dolosus, » armis suis Deum impugnantes. Arcus enim dolosus revertitur in eum pro quo pugnare debuit. Jerem. ix, 3 :

<--- Page Split --->

Extenderunt linguam suam quasi arcum mendacii, et non veritatis. Econtra de bonis et gratis Deo dicitur, II Reg. 1, 22 : Sagitta Jonathæ numquam rediit retrorsum. « Cadent in gladio, » hostium scilicet et meæ vindictæ. Job, xix, 29 : Fugite a facie gladii, quoniam ultor iniquitatum gladius est. « Principes eorum, » supple, ut capitibus percussis, corpus ad nihil redigatur. Habàcuc, iii, 13: Percussisti caput de domo impii: denudasti fundamentum ejus usque ad collum. « A furore, » hoc est, pro furore « linguæ suæ, » quia scilicet me furiose blasphemantes, idola vel peccata laudaverunt. Isa. lix, 3 : Labia vestra locuta

sunt mendacium, et lingua vestra iniquitatem fatur.

Et subdit de antiqua radicatione istius mali : « Ista subsannatio eorum, » hoc est, peccatum subsannatione dignum. Hieronymus : « Subsannatio est despe- « cito cum contractione naris. » « In terra Ægypti : » ibi enim primo hoves et vitulos adorare didicerunt. Job, xxxiv, 7 et 8 : Quis est vir ut est Job, qui bibit subsamationem quasi aquam ? Qui graditur cum operantibus iniquitatem, et ambulat cum viris impiis ? Jerem. xiii, 23 : Si mutare potest Æthiops pellem suam, aut pardus varietates suas, et vos poteritis bene facere, cum didiceritis malum.

CAPUT VIII.

Samariam prædicit cum vitulo suo destruendam per Nabuchodonosor, propter idololatriam : nec ipsorum hostiæ suscipientur : civitates autem Juda etiam concremabuntur.

quoniam in aranearum telas erit vitulus Samarie.

<--- Page Split --->

visitabit peccata eorum : ipsi in Ægyptum convertentur.

IN CAPUT VIII OSEE

ENARRATIO.

« In gutture tuo sit tuba. » Hucusque instructus est Propheta de peccato populi. Ab hoc loco præcipitur ut in enuntiatione prophetica populus redarguatur primo de peccato : secundo, de peccati multiplicatione, infra, x, 1, ibi, « Vitis frondosa Israel. »

Prima adhuc duo habet. Primo enim ponit detestationem : secundo, ad pænitentiam admonitionem, infra, ix, 1, ibi, « Noli lætari Israel. »

Istud autem capitulum in duo dividitur. Primo enim præcipit Propheta, ut peccatum populo annuntiet : secundo, quod in gemitum, nisi pænituerint, et captivitatem inducentur, ibi, y. 10: «Nunc congregabo eos. »

In prima tres paragraphi sunt. Primo enim Propheta quod prædict injungitur. Secundo, causa denuntiationis ponitur, ibi, « Ipsi regnaverunt. » Tertio inutilitas idoli demonstratur, ibi, « Quoniam in aranearum telas. »

In primo paragrapho tria sunt, scilicet, injunctio prædicationis, et quid prædicet docetur, et excluditur quædam tacita objectio.

1 Dicit ergo : « In gutture tuo, » o Propheta, « sit tuba, » hoc est, sonora prædicatio. Isa. LVIII, 1 : Clana, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam, et an-

nuntia populo meo scelera eorum. Isa. xxx, 9 : Exalta in fortitudine vocem tuam, qui evangelizas Jerusalem : exalta, noli timere. Dicit autem, in gutture, quia guttur continuatio est oris ad intima, et notatur in gutture quod sermo ab infimis suspiriis et dolore procedat. Cant. vii, 9 : Guttur tuum sicut vinum optimum, dignum dilecto meo ad potandum, labiisque et dentibus illius ad ruminandum. Sermo enim qui ex intimis procedit, cor accendit et lætificat, ut vinum, et saepe ad memoriam revocatur et ruminatur. Bernardus : « Talis « mihi placet prædicator, qui mihi plan- « ctum non sibi plausum excitet. » Et dicit, in gutture tuo, ne alterius gutture prædicet, sicut illi, de quibus dicitur, Jerem. XXIII, 30 : Qui furantur verba mea unusquisque a proximo suo.

Quid autem prædicet, subjungit : primo de pæna, secundo de culpa.

De pæna : « Quasi aquila super domum Domini, » et suppletur, quia veniet hostis. Unde sensus est : Quia hostis, rex scilicet Assyriorum vel Chaldæorum, vel diabolus, avidus scilicet ad prædam super domum Domini veniet. Habac. 1, 8 : Leviores pardis equi ejus, et velociores lupis vespertinis : et diffundentur equites ejus : equites namque ejus de longe venient, volabunt quasi aquila festinans ad comedendum. Hæc est aquila, sicut dicit Hieronymus, de qua Ezech. xvii, 3 : Aquila grandis magnarum alarum, longo membrorum ductu, plena plumis, et varietate, venit ad Libanum, et tulit medullam cedri. Inducit etiam hoc Prov. xxx, 17 : Oculum, qui subsannat patrem, et qui despicit partum matris suæ,

<--- Page Split --->

suffodiant eum corvi de torrentibus, et eumedant eum filii aquilæ. Et dicit, super domum Domini, templum et familiam pertinentem ad templum signans: illi sunt enim in quos primo vindicat. Ezech. ix, 6, percutientibus populum dixit: A sanctuario meo incipite.

Culpam autem pro causa subjungit : « Pro eo quod transgressi sunt » filii mei « /edus meum, » quod scilicet in patribus pupigi, Abraham, Isaac, et Jacob : « et legem meam praevaricati sunt, » quam scilicet in corde et in tabula scripsi per Moysen 1. Isa. xxiv, 5 : Transgressi sunt leges, mutaverunt jus, dissipaverunt fadus sempiternum.

Et subjungit de exclusione falsæ responsionis. Possent enim dicere, quod non transgressi sunt fedus, cum invocent adhuc Dominum : et respondet, quod hoc faciunt ore et non corde. « Me invocabunt : Deus meus, » hoc est, dicendo « Deus meus. » Isa. xxix, 13 : Appropinquat populus iste ore suo, et labiis suis glorificat me, cor autem ejus longe est a me. Matth. xv, 8 : Populus hic labiis me honorat : cor autem eorum longe est a me. « Cognovimus te, Israel, » hoc est, nos qui sumus Israel cognovimus te, ut «x supposito fiat appositum, et e converso. Israel enim interpretatur vir videns Deum, quia Jacob hoc nomen accipiens dixit, Gen. xxxii, 30 : Vidi Deum facie ad faciem. Videns autem in facie, cognoscit eum quem videt, et sic jactabant notitiam Dei, quam tamen per approbationem et devotionem non habebant. Isa. 1, 3 : Cognovit bos possessorem suum, et usinus praesepe domini sui : Israel autem me non cognovit, et populus meus non intellexit. Hoc idem dicitur de falsis Christianis. Ad Roman. 1, 28 : Sicut non probaverunt Deum habere in notitia,

tradidit illos Deus in reprobum sensum. Matth. v, 22 et 23 : Multi dicent mihi in illa die : Domine, Domine, etc...? Et tunc confitebor illis : Quia numquam novi vos.

Et ideo respondet per poenam subdens, et suppletur quia « Projecti Israel bonum : » bonum, inquam, quod est omnis boni bonum, quod est Deus, sicut ait Augustinus. Matth. xix, 17 : Unus est bonus, Deus. Hoc maxime projicit qui cultum Dei abjicit. Projicit etiam qui peccatum mortale committit. Ezech. v, 6 : Judicia mea projecerunt, et in praeceptis meis non ambulaverunt 1. Projecerunt me post dorsum suum. Ezech. xxiii, 33 : Projecti me post corpus tuum 2. Et ideo, supple, « inimicus persequetur eum, » scilicet diabolus vel Assyrius persequetur eum. Propter peccatum enim traditur inimicis suis homo. Exod. xv, 9 : Dixit inimicus : Persequar et comprehendam, dividam spolia, etc.

Ostendit autem consequenter causam : primo in Prælatis, secundo in subditis.

De Prælatis inducentibus in peccatum dicit, et suppletur quia, « Ipsi regnaverunt, et non ex me. » Non ex Deo regnant, quia secundum Deum non regnant super subditos : licet Dominus iratus voluerit regnum Salomonis dividi, tamen populus secundum præceptum legis debuit interrogare Deum, quem vellet institui. Sic enim I Reg. ix, 16, fecit Samuel, sicut et præcepti Dominus 4. Ex Deo enim regnare, secundum formam Dei regnare est : non ex Deo regnare, est forma Dei deposita, tyranni formam assumere, sicut Prælati faciunt nostri temporis. Sap. vi, 5 : Cum essetis

1 Exod. xx, 1 et seq. 2 Cf. etiam Ezech. xx, 13. 3 III Reg. xiv, 9 : Me projecti post corpus

tuum : idcirco, etc. 3 Deutcr. xvii, 14 et seq.

<--- Page Split --->

ministri regni illius, non recte judicastis, nec custodistis legem justitiae, neque secundum voluntatem Dei ambulastis. « Principes exstiterunt, » inferiores scilicet Prælati, « et non cognovi, » hoc est, non approbavi. Deus enim non approbat simoniacum, vel stultum, vel malum. Isa. xxxii, 5 et 6 : Non vocabitur ultra is, qui insipiens est, princeps : neque fraudulentus appellabitur major : stultus enim fatua loquetur, et cor ejus faciet iniquitatem. In quo autem hoc potissimum fuerit, subdit : « Argentum suum » quod pretiosum est, « et aurum suum, » quod pretiosissimum est, « fecerunt sibi idola, » ut scilicet pretiositate materiae facilius inducerent populum ad venerandum. Argentum autem quia tinnulum est, eloquium signat : aurum vero sapientiam, quia quasi solis rubei videtur habere fulgorem. Quæ idola videmus præponi ab his qui student eloquentiae et sapientiae mundanae, sicut mali advocati. Osee, ii, 8 : Argentum multiplicavi ei, et aurum, quæ fecerunt Baal. Isa. ii, 7 et 8 : Repleta est terra argento et auro : et non est finis thesaurorum ejus : et repleta est terra ejus equis, scilicet idolis. « Ut interirent. » Haec conjunctio, ut, non notat causam finalem, sed consecutionem ad opus. Ex tali enim opere nihil sequebatur nisi interius. Simile, Isa. xxvii, 13 : Et erit eis verbum Domini : Manda remanda, manda remanda, exspecta reexspecta, exspecta reexspecta, modicum ibi, modicum ibi : ut vadant, et cadant retrorsum, et conterantur, et illaqueantur, et capiantur.

Quod autem dicit, « projectus est, » signat quod projectioni addictus est per sententiam damni. Projectus est autem ut vile quid et abominabile. Jerem. xv, 1 : Ejice illos a facie mea, et egrediantur. Qualiter autem projiciendus sit, subdit et suppletur, quia « iratus est furor meus in eos, » in vitulos scilicet vel Samaritanos. « Furor, ut dicit Gregorius, est fervens ira. » Fervens autem ira procedit in pœenam. Deut. xxxii, 22 : Ignis succensus est in furore meo. Et subinfert admirationem, quod abs tam irrationabili peccato populus emundari non potuit : « Usquequo non poterunt emundari ? » Ac si dicat : Cum multoties percusserim eos, et multis beneficii allexerim, usquequo attentabo, vel per quid potero emundare populum ? Et est simile supra, vi, 4 : Quid faciam tibi, Ephraim ? quid faciam tibi, Juda ? Matth. xvii, 16 : O generatio incredula et perversa, quamdiu ero vobiscum ? usquequo patiar vos t ?

Et subjungit rationem, quare cito deberent emundari : « Quia ex Israel et ipse est. » Israel enim invenit eum, et ab aliis nationibus non accepit, sicut quædam alia idola accepit ab aliis nationibus, sicut Baala Sidoniis, Chamos a Moabitis, vitulum autem Jeroboam et populus Israel invenerunt. Psal. cv, 20 : Mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis femum. Et cum homo sit ex Deo, et non Deus ex homine, irrationabile fuit credere quod esset Deus. Et hoc confirmat addens : « Artifex fecit illum. » Irrationabile enim est ut credatur esse Deus quem artifex fecit. Isa. xliv, 19 et 20 : Non cognoscunt, neque sentiunt, ut dicant : Medietatem ejus combussi igni : et coxi super carbones ejus panes : coxi carnes et comedi, et de reliquo ejus idolum faciam ? ante truncum ligni procidam ? Pars ejus cinis est :

<--- Page Split --->

cor insipiens adorabit illud. Et hoc est quod sequitur : « Et non est Deus : » arte enim Deus fieri non potest, eo quod Deus incommunicabile nomen est. Sap. xiv, 21 : Incommunicabile nomen lapidibus et lignis imposuerunt.

Et subdit de inutilitate :

« Quoniam in aranearum telas erit vitulus Samarie, » hoc est, sicut aranearum telae vento dissipantur, ita levi motu ira Dei dissipabitur vitulus. Venientibus enim Assyriis propter cupiditatem metalli conflatus est vitulus. Isa. lix, 6 : Telae eorum non erunt in vestimentum, neque operientur operibus suis : opera eorum opera inutilia, et opus iniquitatis in manibus eorum. Et attende quod aranea eviscerat se telas faciendo propter vilem praedam nuscarum, et significat avaros, qui pro vili praeda eviscerant seipsos. Eccli. x, 9 et 10 : Avaro nihil est scelestius : ... quoniam in vita sua projecit intima sua. Psal. xxxviii, 12 : Tabescere fecisti sicut araneam animam ejus.

Et subjungit rationem similitudinis : « Quia ventum seminabunt. » Semina sunt peccata sparsim facta. Ventus est impetus persecutionis quem producit peccatum. Sap. iv, 4 : Infirmiter posita, a vento commovebuntur, et a nimietate ventorum eradicabuntur. « Et turbinem metent. » Turbo enim ventus involutus et involvens est, et significat poenam captivitatis populum involventem. Job, iv, 8 : Seminant dolores, et metent eos. Job, ix, 17 : In turbine conteret me, etc. Et metaphoram hujus seminis explanat, dicens : « Culumus stans non est in eo. » Culumus est calamus ex radice ortus, qui cum stat, grana pura germinat et plena : cum autem vento dejicitur ad terram, evanescit a germine granorum ; et ita dicreo vult, quod dejecti per captivitatem evanescent. Deuter. xxviii, 38 : Semen-

tem multum jacies in terram, et modieum congregabis. Aggæi, 1, 6 : Seminastis multum, et intulistis parum.« Germen, » si quod fuerit, « non faciet farinam. » Farina pura est refectiva et candida, et signat puritatem virtutis qua candet honestate et reficit dulcedine. Opera autem malorum hoc non habent, quia etsi in cortice exterius aliquid appareat, nihil habent intus veritatis. II ad Timoth. ii, 5 : Habentes speciem quidem pietatis, etc. Unde Hieronymus : « Cul- « mus qui non habet germen, est vita « meritis carens. Farinam culumus non « facit, cum is qui in præsenti sæculo « proficit, et nihil veritaris intelligit, et « nullum boni operis fructum reddit. » Sap. iv, 5 : Fructus illorum inutiles, et acerbi ad manducandum. Et ad hoc subdit : « Quod et si fecerit, » farinam scilicet, aliquam quæ magis videtur quam sit, « alieni, » sive hostes, sive dæmones « comedent eam. » Isa. i, 7 : Regionem vestram coram vobis alieni devorant. Et hoc signatum est Matth. xii, 4, 19, ubi dicitur, quod semen quod cecidit secus viam, volucres cæli comederunt ; quæ volucres a Domino dæmones dicuntur.

Et quod dixit, metaphorice explanat : « Devoratus est Israel, » ab hostibus scilicet consumptus. Isa. ix, 12 : Devorabunt Israel toto ore. Et ideo, supple, « nunc, » in præsenti tempore eorum qui jam vivunt, « factus est in nationibus » dispersus per captivitarem, « quasi vas immundum : » ad immunda enim et vilia deputabantur obsequia, sicut vasa immunda vilibus deputantur obsequiis. Unde in Psal. lxxx, 7, dicitur, secundum aliam translationem : Manus ejus in cophino servierunt 1. « Cophinus, ut dicit « Hieronymus, est vas quo stercora de « platea portantur. »

<--- Page Split --->

Qualiter autem hoc sit, subdit: « Quia ipsi, » scilicet Israelitici, « ascenderunt, » non sponte, sed inviti et tracti per captivitatem, « ad Assur, » hoc est, in terram Assyriorum, sicut et peccatores trahuntur a daemonibus. Thren. v, 3 : Cervicibus nostris minabamur, lassis non dabatur requies. Ne autem hoc irrationabile videretur, subdit culpam per similitudinem, et suppletur, quia « onager oslitarius sibi Ephraim. » Onager est asinus agrestis, a graeco evoc, quod est asinus, et evp, venatio : et est animal furiosae concupiscentiae propter melancholiam ignitam, et signat concupiscentiam eorum ad idola, vel pronitatem ad peccatum. Et dicitur « solitarius, » quasi singularis : agrestis autem, quia nulla domitus est honestate. Ephraim autem dicitur populus propter regnum, quod incepit ab Ephraim. Jerem. ii, 24 : Onager assuetus in solitudine, in desiderio animae suae attraxit ventum amoris sui : nullus avertet eam : omnes qui quaerunt eam, non deficient : in menstruis ejus invenient eam.

Et hujus signum subjungit, et suppletur, quia « Munera dederunt amatoribus. » Sicut enim in praecedentibus dictum est, Manahem, rex decem tribuum, et Achaz, duarum tribuum, munera miserunt Assyriis pro auxilio, et deos eorum assumpserunt : propter quod Ezech. xvi, 34, dicitur : In eo quod dedisti mercedes, et mercedes non accepisti, factum est in te contrarium, scilicet contra consuetudinem mulierum.

qualiter in captivitatem inducentur ; et quia duplex est peccatum, videlicet in hominem commissum, et in Deum, quod si non expurgetur, poena dignum est, ideo quatuor dicit, scilicet peccatum in hominem, peccatum in Deum, et quod non expietur, et quod punietur.

« Nunc congregabo eos, » id est, faciam ut congregentur in pugnam scilicet, ut in pugna cadant et capiantur, qui dispersi simul capi non possent. Isa. viii, 9 : Congregamini, populi, et vincimini : et audite, universae procul terrae : confortamini, et vincimini: accingite vos, et vincimini. Jerem. viii, 13 : Congregans congregabo eos, ait Dominus. Et praemisit : Idcirco cadent inter corruentes. Jerem. xii, 3 : Congrega eos quasi gregem ad victimam, et sanctifica eos in diem occisionis. Ita congregantur peccatores ut similes in culpa similes accipiant poenas. Isa. xxiv, 22: Congregabuntur in congregatione unius fascia in lacum, et claudentur ibi in carcere.

Qualiter autem hoc fiat, subdit : « Et quiescent, » hoc est, cessabunt, « paulisper, » hoc est, parvo tempore, « ab onere regis, » hoc est, ab oneroso tributo regis Assyriorum, « et principum » ejusdem regis. Negabunt enim tributum, et sicrexet principes ejus commovebuntur contra eos, et in bello illo capientur : sicut fecit Sedecias 1. Dicit enim sic : Qui hactenus amabant adversariis dare munera quos diligebant, nunc cessare faciam ut suis principibus nulla tributa solvant, donec captivitati non tributa, sed seipsos ad omnes contumelias tolerandas praebeant. Contra hoc peccatum dicitur, ad Roman. xiii, 7: Reddite omnibus debita: cui tributum, tributum. Matth. xxii, 21 : Reddite qua sunt Cæsaris Cæsari, etc.

« Sed et cum mercede conduzerint nationes,» supple, alias ab Assyriis, Ægypttios vel Æthiopes, et alios ut essent eis in auxilium, sicut dicitur, Isa. xvii, 9 : Misisti legatos tuos procul, et humiliata es usque ad inferos.

« Nunc congregabo eos. » Hic tangit

Et subjungit de peccato commisso in Deum:

<--- Page Split --->

« Quia multiplicavit Ephraim altaria, « idolorum scilicet, « ad peccandum, » peccatum scilicet idololatria. Isa. LVII, 5 : Qui consolamini in diis subter omne lignum frondosum, immolantes parvulos in torrentibus. « Facte sunt ei arae in delictum, » hoc est, per delictum in ruinam. Jerem. II, 36 : Quam vilis facta es nimis, iterans vias tuas! et ab Ægypto confunderis, sicut confusa es ab Assur.

Et subdit de peccati inexpiatione, secundum quod duobus modis peccatum expiatur, observatione scilicet legis, et sacrificiis.

Et hoc est :

« Scribam ei multiplices leges meas. » Remissive legendum est et ironice, hoc est, non scribam. Et dicit leges a ligando. Multiplices autem, quia multiplices sunt actus hominum, qui legibus sunt regulandi.

Quare autem non scribat; subdit : « Quæ, » hoc est, quia illæ, « velut alienæ, » hoc est, ad eos non pertinentes, « computatæ sunt. » Psalm. xlix, 17 : Tu vero odisti disciplinam, et projecisti sermones meos retrorsum. Jerem. vi, 10 : Verbum Domini factum est illis in opprobrium : et non suscipient illud.

marum vestrarum, dicit Dominus ? plenus sum.

Et subjungit de pœna captivitatis : « Nunc recordabitur, » supple, Dominus, « iniquitatis eorum. » Contra quod dicitur in Psal. lxxxvii, 8 : Ne memineris iniquitatum nostrarum antiquarum. « Et visitabit, » lumine scilicet discussionis, et punitionis judicio, « peccata eorum. » Isa. xxiv, 21 : Visitabit Dominus super militiam cœli in excelso : et super reges terræ, qui sunt super terram. Et ut justior videatur visitatio, subdit repetendo culpam, et suppletur, quia « Ipsi in Ægyptum convertentur, » corde scilicet et opere, et ad auxilium eorum petendum, et ad Deos eorum colendos, contra quod dicitur, Isa. xxxi, 1 : Væ qui descendunt in Ægyptum ad auxilium, in equis sperantes. Jerem. xln, 13 et 14 : Nec audiemus vocem Dei nostri, dicentes : Nequaquam, sed ad terram Ægypti pergemus : ubi non videbimus bellum.

« Et oblitus est Israel factoris sui.» Deut. xxxii, 18 : Deum, qui te genuit dereliquisti, et oblitus es Domini creatoris tui. Isa. lvii, 11 : Mentita es, et mei non es recordata. « Et ædificavit delubra, » idolis scilicet vilibus. Delubrum dicitur a diluendo, et est templum in quo erat fons, in quo vestes et corpora diluerunt, qui ad sacrificandum venerant ad templum, cum potius in hoc polluerentur quam diluerentur. Job, ix, 30 et 31 : Si lotus fuero quasi aquis nivis, et fulserint velut mundissimæ manus meæ : tamen sordibus intinges me, et abominabuntur me vestimenta mea. Jerem. ii, 33 : Quid niteris bonam ostendere vitam tuam, ad quærendam dilectionem, quæ insuper et malitias docuisti vias tuas. « Et Judas, » hoc est, duæ tribus, « multiplicavit urbes munitas, » in quibus putavit se posse resistere ne captivetur : contra quod dicitur, Habac. i, 10 : Ipse super omnem munitionem ridebit, et comportabit ag-

1

Et subdit de sacrificiis.

« Hostias offerent, » scilicet ad Deum placandum : « immolabunt carnes, » in quibus pars erat Sacerdotis, et pars offerentis : « et comedent : » potius enim intendebant oblata devorare quam Deum placare. Isa. xxi, 13: Ecce gaudium et latitia, occidere vitulos et jugulare arietes, comedere carnes, et bibere vinum : Comedamus, et bibamus : cras enim morienur. « Et Dominus non suscipiet eas. » Malach. i, 10 : Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum : et munus non suscipiam de manu vestra. Isa. i, 11 : Quo mihi multitudinem vicit-

<--- Page Split --->

gerem, et capiet eam. « Et militam ignem in civitates ejus, » supple, munitas, « et devorabit ædes illius, » hoc est, ædificia illius. Isa. 1, 31 : Erit fortitudo vestra ut favilla stuppæ, et opus vestrum quasi scintilla : et succendetur utrumque simul «t non erit qui exstinguat. Thren.

11, 3 : Succendit in Jacob quasi ignem flammæ devorantis in gyro.

Hæc omnia sub eisdem auctoritatibus facile est referre ad peccatores, qui per delectabilia sæculi idola multiplicant, et falsa spe munitiones contra Dominum ædificant.

CAPUT IX.

Dominus in populum Israel famem et captivitatem propter ipsius peccata immittet : nec grata ipsi erunt eorum sacrificia : et quia in peccatis perseverant, perpetuo ejecti a Domino permanebunt, vagi inter nationes.

sanum virum spiritualem, propter multitudinem iniquitatis tuæ, et multitudinem amentiæ. 8. Speculator Ephraim cum Deo

meo : propheta laqueus ruina factus est super omnes vias ejus, insania in domo Dei ejus.

<--- Page Split --->

IN CAP. IX OSEE ENARRATIO.

Ephraim educet ad interfectorem filios suos.

gam eos : omnes principes eorum recedentes.

IN CAPUT IX OSEE

ENARRATIO.

« Noli lætari, Israel. » Hic secundum superius inductam divisionem, inclinat populum ad dolendum de peccato commisso : et quia ad duo inclinat, propter hoc in duo dividitur. Primo enim inclinat ad hoc, quod a lætitia peccati convertatur in tristitiam pænæ. Secundo, quod peccatum deserat a pulchritudine et honestate patrum, ibi, y. 10 : « Quasi uvas in deserto. »

In primo sunt tres paragraphi. Primo, enim ostendit, quod lætitia convertetur in tristitiam. Secundo, quam solemniter hoc fiet, ibi, « Quid facietis in die solemi ? Tertio, quantæ stultitiae sit sic lætari, ibi, « Scitote, Israel, stultum. »

In primo quatuor dicit. Primo enim prohibet in malis exsultare : secundo ostendit, quod hæc lætitia convertatur in tristitiam per pœnam damni : tertio, quod non expiabitur oblatione sacrificii : quarto, causam inducit quare per sacrificium non possit expiari.

Dicit ergo : « Noli lætari, Israel. » Lætabantur enim in festo idoli, sicut et peccatores lætantur in peccatis. Et est

lætitia gaudium cordis, quasi latitia dicta, eo quod dilatat cor. Prov. u, 14 : Lætantur cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis. Et attende, quod nolo, non vis, per totum condeliniurn, voluntatem habet affirmatam, et negatio refertur ad volitum. Unde sensus est: Noli lætari, velis non lætari, hoc est tristari. Voluntaria enim tristitia pœnitentiae tristitia est quæ sola secundum Deum est. II ad Cor. vii, 10 : Quæ enim secundum Deum tristitia est, pœnitentiam in salutem stabilem operatur. « Noli exsultare sicut populi. » Exsultatio ad corpus refertur, quando scilicet gaudium cordis in signis apparet corporis, sicut in risu, plausu manuum, tripudio, et hujusmodi : sicut in deserto fecerunt patres eorum ante idolum. Exod. xxxii, 6 : Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere. Et ludus ille fuit in choreis et cantibus ante vitulum, quem ludum detestabatur Sara, ubi fecit ancillam ejici et filium ejus, cum vidisset filium ancillæ Ægyptiæ ludentem cum Isaac *. Prov. xiv, 13 : Risus dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat. Quod autem dicit, sicut populi, intelligit populos nationum qui lætabantur in diis suis, vel sicut populares lætantur, qui lætantur in peccatis, cum eis quæ male desiderant, ad votum proveniunt. Job, xxi, 12 et 13 : Tenent tympanum et citharam, et gaudent ad sonitum organi. Ducunt in bonis dies suos,

<--- Page Split --->

et in puncto ad infernum descendunt. De quo autem non laetetur, subdit : « Quia fornicatus es a Deo tuo,» id est, de hoc non debes laetari, quod fornicatus es, assumens deos alienos in conjunctionem amoris tui, credens te per hoc liberatum esse ab obligatione legis, quod diu desiderasti. Jerem. ii, 20 : A sæculo confregisti jugum meum, rupisti vincula mea, et dixisti : Non serviam. Bene dico, « noli laetari, » quia per hoc perdes omne quod dilexisti.

Et hoc est, supple, quia « Dilexisti mercedem super omnes areas tritici, » hoc est, triticum super omnes areas crescens dilexisti pro mercede. Non enim habes oculum nisi ad temporalia. Deuter. xxxm, 28 : Oculus Jacob in terra frumenti et vini. Psalm. iv, 8 : A fructu frumenti, vini, et olei sui, multiplicati sunt.

Et hoc totum perdes, supple, quia « Area et torcular non pascet eos, » deficiente pane et vino, quæ fames primo sub Elia et Achab facta est 1. Secundo, autem facta est sub Eliseo 2, ita quod etiam matres comederunt filios. Psal. civ, 16 : Vocavit famem super terram : et omne firmamentum panis contrivit. Unde etiam, IV Reg. vi, 26 et 27 : Mulier quædam exclamavit ad regem dicens : Salva me, domine mi rex. Qui ait : Non te salvat Dominus, unde te possum salvare ? de area, vel de torculari ? « Et vinum mentietur eis, » quando cultus et labor et expensæ adhibita sunt, et fructum non reddit, tunc vinum mentitur. Habac. iii, 17 : Mentietur opus olivæ : et arva non afferent cibum. Isa. xvii, 11 : In die plantationis tuæ labrusca, et mane semen tuum florebit : ablata est messis in die hæreditatis, et dolebit graviter. Hæc eadem referuntur ad mercenarios clericos, qui non ministrant

nisi pro fructu area et vineæ, et idcirco judicio Dei dissipatur utrumque. Isa. xvi, 10 : Et auferetur laetitia et exsultatio de Carmelo, et in vineis non exsultabit neque jubilabit.

Famem autem sequetur captivitas. Et hoc est quod subjungit : « Non habitabunt in terra Domini. » Terra enim decem tribuum terra Domini erat, quam illi, quantum in eis erat, Domino abstulerunt et idolis deder unt, et idcirco ejeeti sunt et tracti ad terras idolorum quae coluerunt. Jerem. ii, 7 : Induxi vos in terram Carmeli, ut comederetis fructus ejus, et optima illius : et ingressi contaminastis terram meam, et hæreditatem meam posuistis in abominationem. Ideo dicitur, Jerem. v, 19 : Sicut... servistis deo alieno in terra vestra, ita servietis alienis in terra non vestra. Hoc idem dicitur clericis et laicis peccatoribus, quibus propter peccata, et fames spiritualis et corporalis inducitur, et de terra Domini, hoc est, ab Ecclesia in infernum projiciuntur. Psal. cni, 35 : Deficiant peccatores a terra, etc.

Et subjungit causam, et suppletur, quia « Reversus est Ephraim, » regnum scilicet decem tribuum, et Israel, hoc est, populus decem tribuum « in Ægypttum, » hoc est, ad conversationem et imitationem Ægyptiorum, vitulos scilicet colendo sicut illi boves : « et in Assyriis pollutum comedit, » hoc est, in imitatione Assyriorum, quorum idola etiam assumpserunt et conversationem imitati sunt. Jerem. ii, 18 : Quid tibi vis in via Ægypti, ut bibas aquam turbidam ? et quid tibi cum via Assyriorum, ut bibas aquam fluminis ? Sic revertuntur in Ægyptum religiosi et clerici, qui peccata sæcularium in concupiscentia carnali quæ signatur per Ægypttum, et in fastu ambitionis quæ signatur per Assyrium, quæ interpretatur altus

<--- Page Split --->

sensus, imitantur. Contra primum horum dicitur, Eccli. xviii, 30 : Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere. Contra secundum dicitur, ad Roman. xii, 16 : Non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Ad Philip. ii, 3 : Hoc sentite in vobis quod et in Christo Jesu. Quod autem dicitur pollutum comedisse idolothytum, intelligit quod idolis Ægyptiorum vel Assyriorum fuerat immolatum. Ezech. iv, 13 : Comedent filii Israel panem suum pollutum inter gentes, ad quas ejiciam eos. Pollutum etiam comedit, qui indigne pabulum præbendæ sumit. Ad Tit. i, 15 : Coinquinatis, et infidelibus nihil est mundum.

• Et subdit, quod hoc peccatum non potest expiari sacrificiis :

« Non libabunt Domino vinum. » Libare idem est quod gustare, quia ea qua de liquidis offerebantur, primo gustabantur an digna essent ad offerendum. Causam subjungit : « Et, » id est, supple, quia « non placebunt ei sacrificia eorum. Manus enim quaediolis elevantur, sacrificare Deo non possunt, sicut et a peccatoribus oblatio non recipitur. Gen. iv, 3 : Ad Cain et ad numera illius Dominus non respexit. Eccli. xxxiv, 21 : Immolantis ex iniquo oblatio est maculata. Malach. i, 10 : Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum : et munus non suscipiam de manu vestra. Attende quod vinum libatur in sanguine Christi, et sacrificium de area in corpore, quod in manibus malorum et bonorum sacerdotum aequale est. Unde quod dicitur, non libabunt, intelligitur quod non libant ad salutem, sed ad damnationem. I ad Cor. xi, 29 : Qui enim manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat, et bibit : non dijudicans corpus Domini. Et secundum litteram vult dicere, quod quia indigne libaverunt ido-

lis, faciet quod prae paupertate et captivitate, nec Domino, nec idolis libare possint. Daniel. iii, 38 et 39 : Non est in tempore hoc princeps, et dux, et propheta, neque holocaustum, neque sacrificium, neque oblatio, neque incensum, neque locus primitiarum coram te, ut possimus invenire misericordiam tuam.

Et subjungit causam, quare non sit acceptum sacrificium, et supletur, quia « quasi panis lugentium » mortuum, supple, est oblatio eorum. Panis lugentium dicitur cœna qua præparatur lamentantibus mortuum, qui panis immundus reputatur secundum legem Levitici 1 : et hoc est quod sequitur : « Omnes qui comedunt eum, contaminabuntur, » hoc est, immundi reputabuntur.

Et hujus etiam subjungit causam : « Quia panis eorum, » hoc est, lugentium, « animæ ipsorum, » hoc est, mortuorum scilicet pollutus est, et idcirco contingentes cadaver mortui vel comedentes in domo, in qua est, polluuntur, et ab ingressu templi suspenduntur. Et hoc est quod sequitur : « Non intrabit in domum Domini. » Hoc etiam videmus spiritualiter impleri in Religiosis et Sacerdotibus, qui panem lugentium comedunt pro animabus mortuorum oblatum, et obsequium quod debent non solvunt, et per vitam malam indignos se exhibent. Osee, iv, 8 : Peccata populi mei comedent, et ad iniquitalem eorum sublevabunt animas eorum. Ad Hebr. xiii, 10 : Habemus altare, de quo edere non habent potestatem, qui tabernaculo, id est, corpori, deserviunt. Tales etiam ab Ecclesia expellendi essent. Ad Rom. xvi, 18 : Hujuscomodi enim Christo Domino non serviunt, sed suo ventri : et per dulces sermones, et benedictiones, seducunt corda innocentium. De his dicitur, Joan. vi, 26 : Amen, amen dico vobis : quaritis me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus, et saturati estis.

<--- Page Split --->

« Quid facietis in die solemni. » Tangit hic quam solemniter judicium de eis fiet, et dicit tria : solemnitatem scili- cet judicii, convictionem rei, et damna- tionem convicti.

« Quid facietis in die solemni ? » Dies dicitur propter claritatem lucis justitiae. I ad Corinth. iv, 5 : Nolite ante tempus judicare, quoadusque veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebra- tum, et manifestabit consilia cordium. So- lemnis dicitur, quia communis omnibus, δῶν enim Grāce Latine sonat commune. Psal. cxvii, 27 : Constituite die solemnem in condensis. « In die festivitatis Domi- ni, » quando scilicet judex faciet festum vos idolis per gladium sacrificando. Isa. xxxiv, 6 : Victima Domini in Bosra, et interfectio magna in terra Edom. Fere idem, Isa. x, 3 : Quid facietis in die visitationis, et calamitatis de longe ve- nientis ? ad cujus confugietis auxilium ? et ubi derelinquetis gloriam vestram ?

idola illa venerati sunt propter auxilium. Jerem. n, 16: Filii quoque Mempheos et Taphnes constupraverunt te usque ad ver- ticem. Hoc idem dicitur eis qui propter vastitatem paupertatis clericatum assu- munt, vel religionem, qui semper corde revertuntur in Ægyptum, hoc est, ad sæculi conversationem, quod significatur, Num. xi, 4 et 5, ubi dicitur : Vulgus fla- gravit desiderio, carnium scilicet, sedens et flens,. . . ait : Quis dabit nobis ad ve- scendum carnes ? Recordamur piscium quos comedebamus in Ægypto gratis. Hi sunt qui omne obsequium convertunt ad lucrum, et ad ventrem. Ad Philip. iii, 18 et seq. : Multi ambulant, quos sæpe dicebam vobis (nunc autem et flens dico) inimicos crucis Christi : quorum finis interitus, quorum Deus venter est : et gloria in confusione ipsorum, qui terrena sapiunt. Nostra autem conversatio in cælis est. « Desiderabile argentum eorum. » Posset aliquis di- cere : Quid fieret de possessionibus eo- rum eis captivatis? et ad hoc respondet. Et vocatur argentum, quidquid argento mensuratur ad valorem. Unde Glossa : « Per argentum signantur omnia quæ « argento emuntur. « Desiderabile ar- gentum eorum, » hoc est, possessiones argento æstimatas, « urtica hæredita- bit, » hoc est, ita desolabitur, quod urti- ca ibi crescet. Urtica autem ab urendo dicitur, significat sensibilem dolorem et ustivum, qui succedit de possessioni- bus avarorum. Jacob. v, 3 : Aurum, et argentum vestrum æruginavit : et ærugo eorum in testimonium vobis erit, et man- ducabit carnes vestras sicut ignis. Prov. xxiv, 30 et 31 : Per agrum hominis pi- gri transivi, et per vineam viri stulti : et ecce totum repleverant urticæ, et ope- ruerant superficiem ejus spinæ. « Lappa in tabernaculis eorum » Lappa lati folii est, sed acuti. Unde et contra scabiem datur et significat vermem conscientiæ, qui semper remordet et acutus est. Isa. lxvi, 24 : Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur. Taber-

Et subdit, de convictione rei.

« Ecce enim profecti sunt » supple in Ægyptum, « a vastitate, » hoc est, timentes vastitatem Chaldæorum. Et tan- git hoc quod habetur Jerem. xlii, 2 et seq., et xliii, 1 et seq., quod contra con- silium Domini et Jeremiæ, fugerunt in Ægyptum interfecto Godolia. Isa. xxx, 1 et 2: Væ, filii desertores, dicit Dominus, ut faceretis consilium, et non ex me : et ordiremini telam, et non per spiritum meum, ut adderetis peccatum super peccatum : qui ambulatis ut descenda- tis in Ægyptum!

Et subdit damnationem.

Et ideo, « Ægyptus congregabit eos, » ut scilicet omnes inveniantur ad gladium. Jerem. xi, 3 : Congrega eos quasi gregem ad victimam, et sanctifica eos in die occisionis. « Memphis sepeliet eos. » Memphis metropolis erat Ægyti, antequam Alexandria ædificaretur, et ad illam civitatem plurimi confugerunt, et

<--- Page Split --->

nacula autem dicuntur habitationes vel exteriores vel interiores.

Quod autem tempus sit in solemnitate Domini haec faciendi, subdit : « Venerunt dies visitationis, » in quibus scilicet peccatum manifestetur ad judicium. Isa. xxvi, 21 : Visitet Dominus iniquitatem habitatoris terræ contra eum. « Venerunt dies retributionis. » Isa. xxxiv, 8 : Dies ultionis Domini, annus retributionum judicii Sion. Isa. lxiii, 4 : Dies ultionis in corde meo, annus redemptionis meæ venit.

« Scitote, Israel, stultum. » Tangit hic privitionem rationis et profunditatem peccati ad puniendum, et ideo duo dicit : rationis privationem, et peccati profunditatem, ibi, « Profunde peccaverunt. »

In primo describit rationis privationem a tribus, scilicet, ex parvitate discretionis, ex multitudine iniquitatis, et ex negligentia officii.

Dicit ergo : « Scitote, Israel, stultum. » Stultus dicitur a stoliditate, qui non sapiens tantum non est, sed etiam capax sapientiae non est. Eccle. r, 15 : Perversi difficile corriguntur, et stultorum infinitus est numerus. In quo autem stultus sit, subjungit : « Prophetam, insanum virum spiritualem » Meo judicio convertenda est propositio hoc modo. Scito illum esse virum spiritualem, hoc est, spiritu Dei plenum, quem judicasti Prophetam esse insanum. Et tangit historiam, quae habetur, Jerem. xm, 2 et seq., et xm, 1 et seq., quod scilicet Jeremias Propheta, spiritu Dei plenus, judicabatur ab eis insanus, et mendacium loquens, et contra consilium et praeceptur tum ejus fugerunt in Ægyptum. Et quod vir spiritualis fuerit Jeremias, habetur Eccli. xm, 9, ubi dicitur : Male traclaverunt illum, qui a ventre matris con-

seeratus est propheta. Quod autem eum dixerunt insanum, acceperunt IV. Reg. ix, 1 et seq., ubi Eliseus misit discipulum suum prophetam ad inungendum Jehu, et quæsiverunt ab eo : Quid venit insanus iste ad te ? Sæculares enim spirituales homines reputant insanos. Sap. v, 3 et 4 : Hi sunt, quos habuimus aliquando in derisum, et in similitudinem improperii. Nos insensati, vitam illorum æstimabamus insaniam. Hieronymus tamen aliter legit, dicens : « Sci- « tote prophetam insanum, qui prophe- « tat tibi impunitatem in peccatis, cum « Deus peccantibus non parcat. » Ad Hebr. n, 2 : Omnis inobedientia accepit justam mercedis retributionem. « Virum spiritualem, » hoc est, qui putabas te esse virum spiritualem. Et signat hypocritas, qui se reputant spirituales cum carnales sint. Matth. vm, 15 : Qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces.

Et explanat multitudinem amentiae, subdens : « Propter multitudinem iniquitatis tue, » hoc est, quia diligis iniquitatem, et hoc est contra Deum et contra homines : « et multitudinem amentiae : » affectus enim ligat intellectum ne veritatem agnoscat. Psal. xlviii, 21 : Homo, cum in honore esset, non intellexit, etc. Osee, iv, 11 : Fornicatio, et vinum, et ebrietas auferunt cor.

Et subdit de negligentia officii :

« Speculator Ephraim cum Deo meo. » Meo judicio loquitur hic de Ahia, de quo legitur III Reg. xi, 30 et seq., et xu, 1 et seq., quod scidit pallium in duodecim partes, et decem partes dedit Jeroboam, duas relinquens Roboam, et dixit : Hæc dicit Dominus Deus Israel : Ecce ego scindam regnum de manu Salomonis, et dabo tibi decem tribus 2. Non autem dixit : Scindam a templo et a cultu Dei. Et hic Propheta fuit cum Deo meo, quia

<--- Page Split --->

imperio Dei fecit, et tamen per occasionem non per causam. « Propheta laques ruinæ factus est super omnes vias ejus, » quia scissio regni occasionavit scissionem a templo, et a cultu divino. Simile est, Luc. ii, 34, Simeon dixit de Christo : Ecce positus est hic in ruinam, et in resurrectionem multorum in Israel : et in signum, cui contradicetur. Christus enim in resurrectionem est per causam : sed in ruinam non potest esse, nisi per occasionem, scilicet, quia alii peccant in ipsum, non ipse in alios. Hieronymus tamen hic aliter legit, sic dicens : « Deus constituit Reges et Sacer- « dotes et Prophetas, ut providerent po- « pulo. » Unde dicit ad Ezechielem. iii, 17, et xxxiii, 7 : Fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel. Dicit ergo : « Ephraim, » hoc est, Jeroboam, « cum Deo meo, » hoc est, secundum voluntatem Dei mei constitutus est « speculator, » ad hoc ut ipse et sequaces ejus populo Dei utilia providerent, et sicut Prophetae ad bonum erigerent. Sed in omnibus viis et actionibus « factus est laqueus, » quia suadendo et cogendo ad idololatriam inducebat. Et hoc dici potest de malis Prælatis, qui juxta vias, hoc est, opera hominum ponunt scandala mali exempli. Osee, v, 1 : Laqueus facti estis speculationi. Psal. cxxxix, 6 : Juxta iter scandalum posuerunt mihi.

Et subdit explanans illud, et suppletur, quia « insania in domo Dei ejus. » Insania enim bene est propter idola pervertere vitam. Sap. xiv, 23 et 24 : Aut obscura sacrificia facientes, aut insania plenas vigilias habentes, neque vitam, neque nuptias mundas custodium.

 Et subdit de profunditate peccatorum dicens :

« Profunde peccaverunt. » Qui adhuc spirat in profundo non est submersus, ita dum peccator spirat in proposito

pœnitendi submersus non est : quando vero desperat, submersus est. Prov. xviii, 3 : Impius, cum in profundum venerit peccatorum, contemnit. « Sicut in diebus Gabaa. » Legitur Judic. xix, 26, quod uxore Levitœ cum marito revertente de Bethlehem in Gabaa, incredibili stimulo libidinis Gabaonitarum est inGabaon rum nef terfecta : Dominus, sicut dicit Philo in dum sec libro centum trium quæstionum, vindicavit, et in Israelitas, et in Gabaonitas. In Israelitas, quia bis ceciderunt. In Gabaonitas, quia ex libidine uxorem alterius et violaverunt et occiderunt. Causa vindicationis in Israelitas hæc fuit ut dicitur, quia uxorem Levitœ quæ propter adulterium a marito recesserat, et secundum legem lapidanda fuerat vindicaverunt, et idolum quod in domo Michæ invenerunt 1, secum asportaverunt, et in Micham non vindicaverunt, cum tamen adulterium minus scelus sit quam idololatria. In Gabaonitas autem, quia contra honestatem humanam uxorem sacerdotis stimulo libidinis interfecerunt, et ita isti fecerunt, quia, sicut dicitur ad Ephes. iv, 19 : Desperantes, semetipsos dederunt impudicitiæ. Aliter exponitur ab Hieronymo, quod Gabaa civitas fuit, in qua unctus fuit Saul 2. Et sicut Saul contra Dominum regnavit, ita Jeroboam : et sicut peccatum Saulis profundum fuit et remedium non habuit, ita et peccatum Jeroboam. Exod. xv, 5 : Descenderunt in profundum quasi lapis.

Propter quod sequitur: « Recordabitur iniquitatis eorum, » antiquæ scilicet ad vindictam quam ex patribus hæreditaverunt. Exod. xx, 5 : Visitans iniquitatem patrum in filios, in tertiam et quartam generationem eorum qui oderunt me. « Et visitabit peccata eorum, » quæ scilicet veteribus addiderunt. Psal. cxxxviii, 5 : Tu cognovisti omnia, novissima et antiqua. Singuli enim pro omnibus peccatis digna recipiunt. Psal. lxi, 13 : Tu reddes unicuique juxta opera sua.

<--- Page Split --->

« Quasi uvas in deserto. » Tangit hic quod casus a pulchritudine et honestate patrum debet ei esse causa doloris pœnitentiae, et habet duas partes. Primo enim dicit casum : secundo autem causam casus, ibi, 13: « Omnes nequitiae eorum. »

Prima habet duo. In primo tangit casum a desiderabilitate patrum. Qui fuerunt viri desideriorum, et hic est casus a gratia et virtute. Secundo, tangit casum a multitudine patrum et copia divitiarum, et hic est casus a gloria, ibi, « Gloria eorum a partu. »

In primo tria sunt, scilicet quam suaves in gustu fuerunt patres, quam abominabiles filii, quam facile ad malum inducti.

Dicit ergo : « Quasi uvas in deserto inveni Israel. » Sensus est : Inveni perditum peccatis, et assumpsi ad gratiam meam Israel, populum scilicet decem tribuum in deserto, quando eduxi eos de Ægypto, et legem dedi quasi uvas gustu desiderabiles, cordis gaudium generantes, propter bonitatem patrum. Deuter. xxxii, 10 : Invenit eum in terra deserta, in loco horroris, et vastae solitudinis. De uvis autem, Cant. i, 13 : Botrus cypri dilectus meus mihi in vineis Engaddi. Tunc enim ubera populi assimilata sunt botris, sicut dicitur, Cant. vii, 7 1. Ubera ejus fuerunt doctrina, et exhortatio : ubera doctrinae fuerunt lac veritatis ad fidem, uber exhortationis fundebat lac dulcissimae consolationis ad virtutem et bonitatem : de quibus dicitur, Cant. i, 1 et 2 : Meliora sunt ubera tua vino, fragrantia unguentis optimis. Et quod dicit, in deserto, non tantum notat locum, sed etiam desertum tunc fuisse mundum a cultu divino, ut scilicet omnibus aliis neglectis, hunc populum solum elegerit. Unde Deut. vii, 6 : Te elegit Dominus Deus tuus, ut sis ei populus peculiaris. Hoc sub eodem sensu refertur ad primitivam Ecclesiam, et primitivam religionem, et clerum.

Et subjungit similitudinem a dulcedine

virtutis : « Quasi prima poma ficulneæ, » supple, inveni eos. Prima poma ficulneæ grossi sunt, qui propter raritatem plus desiderantur, et ita primi patres desiderabili dulcedine virtutis Deo adhæserunt. Michaæ, vii, 1 : Præcoquas ficus desideravit anima mea. De utrisque dicitur, Cant. ii, 13 : Ficus protulit grossos suos : vineæ florentes dederunt odorem suum.

Et innuit expositionem metaphoræ, subdens : « In cacumine ejus, » hoc est, ficulneæ, « vidi, » hoc est, lumine meo illustravi et perfudi « patres eorum, » qui lumine meo calefacti ad charitatem, et digesti ad virtutis dulcedinem, charissimi mihi fuerunt. Umbra enim in refrigerio concupiscentiæ dulcis fuit, fructus autem in opere virtutis suavissimus. Cant. ii, 3 : Sub umbra illius, quem desideraveram, sedi : et fructus ejus dulcis gutturi meo. Et attende quod in cacumine arboris, quanto magis succus a radice ( quæ virtutem terræ habet) sublevatur ad cacumen, tanto magis digeritur, subtiliatur, et liberius soli exponitur, et fructus affert dulciores. Isa. xvii, 6 : In cacuminibus ejus fructus ejus, dicit Dominus Deus Israel. Elevati enim a terra et exhibiti soli justitiæ fructum dulcissimum ferunt. Hoc signatum est, Jerem. xxiv, 2 : Calathus unus ficus habebat malas nimis, ut solent ficus esse primi temporis. Hoc totum simul refertur ad statum primitivæ, in clerp, in populo, et in religiosis, sicut dicitur ad Roman. xi, 28 : Secundum electionem autem, charissimi propter patres.

Subjungit autem qualiter in filiis facti sunt abominabiles :

« Ipsi autem, » quamvis a bonis geniti, « intraverunt ad Beelphegor. » BeelBeelphegor, phegor componitur a Bel et phegor, quod est idolum tentiginis, quod, sicut dicit Hieronymus, « Imago fuit viri nu-

<--- Page Split --->

« di, et habebat pellem mortui in ore, « ut significaret quod non esset reme- « dium mortalitatis, ita quod natura fu- « giens teneri non posset, nisi per os in « cibo et potu ministraretur materia li- « bidini, ita quod per Priapum in coitu « natura fugiens teneretur, unde exten- « sum habebat veretrum 1. » Quod autem populus huic morbo subjacuerit, dicitur, Numer. xxv, 1 et seq. : Fornicatus est populus cum filiabus Moab. Quæ vocaverunt eos ad sacrificia sua. At illi comederunt et adoraverunt deos earum. Initiatusque est Israel Beelphegor. Psal. cv, 28 : Initiati sunt Beelphegor, et comederunt sacrificia mortuorum. II Paral. xv, 17, laudatur Asa eo quod matrem suam Maacha ex augusto deposuit imperio, eo quod fecisset in luco simulacrum Priapi, quod omne contrivit in frusta comminuens. Maacha ventris percussio interpretatur, eo quod ictibus concupiscentiæ in umbilico tundebatur, quæ deponenda est ne libidini serviat, et ipsa libido per carnis afflictionem est comminuenda. « Et abalienati sunt » a Deo, vero scilicet. Isa. 1, 4 : Dereliquerunt Dominum, blasphemaverunt sanctum Israel, abalienati sunt retrorsum. « In confusionem, » damnationis scilicet et mortis : quia etiam confusio magna est servire turpitudini libidinis. Psal. cvni, 29 : Operiantur sicut diploide confusione sua. Jerem. xxxi, 19 : Confusus sum, et erubui, quoniam sustinui opprobrium adolescentiæ meæ. « Et facti sunt abominabiles, » supple, mihi et omnibus bonis, ita scilicet ut nauseam provocent. Apocal. iii 16 : Incipiam te evomere ex ore meo. « Sicut ea quæ dilezerunt, » supple, sunt abominabilia, sicut idola et concupiscentiæ. Sap. xiv, 9 : Similiter odio sunt Deo impius, et impietas ejus. Job, xv, 16 : Abominabilis et inutilis

est homo, qui bibit quasi aquam iniquitatem.

Et subdit quam leviter a Deo recessit : « Ephraim quasi avis avolavit. » Avis componitur ab a quod est sine, et via quasi sine via, quia nullam certam viam tenet, et cito recedit a loco in quo est : sic populus de facili et cito deseruit legem Dei. Exod. xxxn, 8 : Recesserunt cito de via, quam ostendisti eis. Sap. v, 11 : Tamquam avis, quæ transvolat in aere, cujus nullum invenitur argumentum itineris. Hæc per omnem eumdem modum, et sub eisdem auctoritatibus referuntur ad populum clerum et religiosos, qui formam primitivorum patrum relinquunt et libidini serviunt.

« Gloria eorum a partu. » Tangit hic casum a gloria dupliciter. Ceciderunt enim a gloriosa multitudine successorum, et a copia divitiarum.

« Gloria eorum, » hoc est, gloriatio eorum, est « a partu » quem gloriosum ediderunt, quod signatum est, Genes. xxx, 13, ubi dixit pariens Lia : Hoc pro beatitudine mea : Beatam quippe me dicent mulieres. « Et ab utero, » qui scilicet nobilis et fide thori et castitate matrimoniali erat. Unde, Joan. viii, 41, dicunt : Nos ex fornicatione non sumus nati. Cantic. vii, 2 : Venter tuus sicut acervus tritici, vallatus liliis, hoc est, ut triticum purus et desiderabilis, et ut lilium omni flore, castitate mirabilis. « Et a conceptu, » quem scilicet usque ad debitum tempus partus retinuerunt, et aborsum non patiebantur. Job, xxi, 10 : Bos eorum concepit, et non abortivit : vacca peperit, et non est privata fætu suo.

4 S. HIERONYMUS, Comm. in Osee, lib. II, cap. 9 : « Interpretatur Beelphegor, idolum tentigi- « nis, habens in ore, id est, in summitate, pellem,

<--- Page Split --->

Quia autem ab his filii ceciderunt, propter hoc sequitur :

« Quod et si enutrierint filios suos, » quos scilicet ad formam sui peccati nutriunt, « absque liberis eos faciam in hominibus. » I Reg. xv, 33 : Absque liberis erit inter mulieres mater tua. Liberi dicuntur filii de utero libero et ad liberos virtutis actus nati. Ad Galat. iv, 31 : Non sumus ancillæ filii, sed liberæ : qua libertate Christisus nos liberavit. Unde non negat quin servos possit habere filios. Joan. vni, 34 : Qui facit peccatum, servus est peccati. Et hunc sensum innuit persequens : « Sed et væ eis, » scilicet æternæ damnationis, « cum recessero ab eis, » per gratiae scilicet subtractionem. Jerem. xvii, 13 : Recedentes a te, in terra scribentur. Hoc signatum est, I Reg. xvi, 14, ubi dicitur quod spiritus Domini recessit a Saul, et exagitabat eum spiritus malus statim 1. Hæc omnia referuntur ad clerum et religiosos qui gloriantur in multitudine partus, quod scilicet multos ad formam suam ducunt et generant, et ab utero libidinis qua uterum Ecclesiæ corruperunt, et a contemptu, quod scilicet in magnis Ecclesiis concepti sunt: cum tamen dicat Psal. xvii, 4 : Erraverunt ab utero : locuti sunt falsa. Non enim sunt de illis, de quibus dicitur, Isa. xxvi, 18 : Concepimus, et quasi parturivimus, et peperimus spiritum. Sed figurantur, I Reg. vi, 2, per uxorem Phinees, qui os mutum interpretatur, quæ moriens in partu vocavit filium suum Ichabod, hoc est, inglorium, dicens : Translata est gloria de Israel.

vitiarum, de qua multum legitur, Ezech. xxvii, 12 et 13 : et inter cætera dicitur ibi: Tu signaculum similitudinis, plenus scientia, et perfectus decore, in deliciis paradisi Dei fuisti : omnis lapis pretiosus operimentum tuum. Et hoc est quod sequitur : « Fundata in pulchritudine, » hoc est, potentatu, divitiis, et splendore honoris. Ezech. xxvii, 3 : O Tyre, tu dizisti : Perfecti decoris ego sum. Hoc idem nunc de Ecclesiis et claustris dici potest, et hæc omnia per peccatum auferentur. Et hoc est quod sequitur : « Et Ephraim educet. » Sic continuandum est : In pulchritudine fundata fuit, sed quia cor elevatum est in pulchritudine ejus, Ezech. xxvii, 17 : Elevatum est cor tuum in decore tuo, ideo ad tantam inediam deducetur, quod Ephraim educet de civitate, supple, præ inedia famis, « ad interfectorem filios suos, » potius volens eos interfici quam fame tabescere. Quod litteraliter factum est, IV Reg. vi, 23, ubi habetur quod Benadab rege Syrie obsidente Samariam, facta est fames tam valida, donec venumdaretur caput asini octoginta argenteis, et quarta pars căbi stercoris columbarum quinque argenteis. Stercore enim columbarum (ut dicit Josephus) Hebræi pro sale utebantur. Stercus enim columbarum propter caliditatem et siccitatem fortiter aquæ commixtum, et ad modum salinarum decoctum salem reddit. Unde tunc Samaritani cogitaverant exire ad inimicos ut interficerentur. Thren. iv, 9 : Melius fuit occisis gladio, quam interfectis fame : quoniam isti extabuerunt. Hoc etiam refertur ad personas ecclesiasticas, quæ fundatæ erant in pulchritudine, modo ad tantam inopiam revertuntur, ut ad interfectorem, hoc est, sæcularem conversationem filios educent : sæcularibus enim negotiis sunt intenti. Thren. 1, 20 : Foris interfecti gladius, et domi mors similis est.

Et subdit de casu a copia divitiarum, dicens :

« Ephraim, ut vidi, » hoc est, ut eum luce prosperitatis perlustravi, « Tyrus erat, » hoc est, similis Tyro in copia di-

no.

<--- Page Split --->

Et ideo subddit Propheta prophetiam sub oratione : « Da eis, Domine. » Psal. xcni, 2 : Redde retributionem superbis. « Quid dabis eis ? » Ex desiderio quaerit : tanta est enim culpa eorum, quod nescit quid pro retributione petat. Exigentia enim culpa vinci omnem pcnnam. Unde, Isa. i, 5 : Super quo percutiam vos ultra ? Id tamen quod magis congruit, subdit : « Da eis vulvam sine liberis. » Vulva a volendo dicitur, quia semper concupiscit. Unde Proverb. xxx, 15 et 16, inter insatiabilia computatur os vulva, et concupiscentiam signat, quia avarus non replebitur pecunia 4 . Jerem. xvii, 21 : Fiant uxores eorum absque liberis. Est autem sine liberis, quia nihil liberum conciperunt. « Et ubera arentia. » Uber ab ubertate dicitur, quia ubertim fundit. Duo enim ubera, doctrinae scilicet et exhortationis arent in eis. Ruth, i, 11 : Num ultra habeo filios in utero meo, ut viros ex me sperare possitis ? Cant. vii, 8 : Soror nostra parva est, et ubera non habet.

pulum istum. Moraliter autem, Galgal interpretatur revelatio vel volutabrum : revelant enim et prædicant peccata sua in scandalum. Isa. iii, 9 : Peccatum suum quasi Sodoma prædicaverunt, nec absconderunt. Et in volutabro concupiscentiarum tota die volvuntur. II Petr. ii, 22 : Canis reversus ad suum vomitum : et, Sus lota in volutabro luti, quos exosos habet Dominus. Psal. cxviii, 113 : Iniquos odio habui. « Propter malitiam adinventionum eorum, » quia scilicet nova genera peccatorum invenerunt. Isa. iii, 8 : Lingua eorum et adinventiones eorum contra Dominum. « De domo mea ejiciam eos. » Psal. c, 7 : Non habitabit in medio domus meæ qui facit superbiam. Genes. xxi, 10 : Ejice ancillam hanc, et filium ejus. « Non addam ut diligam eos, » Glossa, « in errore manentes. » Aliter contrarium esset ei quod dicitur, Osee, xiv, 5 : Diligam eos spontanee : quoniam aversus est furor meus ab eis.

Et subdit causam, et suppletur, quia « Omnes principes eorum recedentes, » supple, sunt : a primo enim Jeroboam (III Reg. xni) usque ad ultimum Osee (IV Regum xvi) nullus fuit regum Israel qui non faceret malum in conspectu Domini. Sic etiam principes malorum recedunt a Deo. Isa. i, 23 : Principes tui infideles, socii furum.

« Omnes nequitiae eorum.» Tangit causam casus et a gratia et a gloria. « Omnes nequitiae eorum, » hoc est, causa omnis nequitiae, « in Galgal, » supple, initium habuit. Galgal sive Galgala locus est ubi Josue secundam circumcisionem fecit, sicut dicitur Josue, v, 9. Et propter hoc locus in veneratione fuit, propter quod idolum in loco illo posuerunt, ut ex loci veneratione facilius populum ad idololatriam inclinarent. I Reg. ix et x, dicitur, quod Samuel in Galgalis Saul in regem unxit, qui contra Dominum fuit, et ideo et quantum ad idololatriam et quantum ad tyrannidem regiam, in Galgalis peccatum incipit. Et hoc est quod sequitur : « Quia ibi, » hoc est, propter peccatum inibi factum, « exosos habui eos. » Jerem. xv, 1 : Non est anima mea ad po-

Et tangit de desperatione redeundi ad bonum :

« Percussus est Ephraim, » hoc est, abscissus. Luc. iii, 9 : Securis ad radicem arborum posita est. Omnis ergo arbor non faciens fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur. Luc. xm, 7 : Ecce anni tres sunt, ex quo venio quaerens fructum in ficulnea hac, et non invenio : succide ergo illam : ut quid etiam terram occupat ? Et ne aliquis di-

<--- Page Split --->

cat quod de radice aliquid oriri posset, respondet subdens : « Radix eorum exsiccata est, » nullo scilicet humore pietatis infusa, et radix dicitur cor vel liberum arbitrium. Isa. xl, 24 : Et quidem neque plantatus, neque satus, neque radicatus in terra truncus eorum : repente flavit in eos, et aruerunt, et turbo quasi stipulam auferet eos. « Fructum nequaquam facient, » boni operis scilicet et virtutis. Judas in epistola, §. 12 : Arbores autumnales, infructuose, bis mortue, eradicatae. « Quod et si genuerint, » supple, per spuria vitulamina, sive per adulterinas plantationes. Deut. xxxii, 5 : Generatio prava atque perversa. « Interficiam amantissima uteri eorum. » Uterus enim fedus est, et amantissima uteri feditate sunt informata. Isa. xiv, 20 et 21: Non vocabitur in æternum semen pessimorum. Praeparate filios ejus occisioni.

Causam autem subdit :

« Abjiciet eos Deus meus, » sicut contemptos scilicet. I Reg. xvi, 1 : Usquequo tu luges Saul, cum ego projecerim eum ? Psal. v, 11 : Secundum multitudinem impietatum eorum expelle eos. « Quia non audierunt eum, » hoc est, non exaudierunt, ut obedirent. Prov. i, 24 et 26 : Quia vocavi et renuitis: extendi manum meam et non fuit qui adspiceret... Ego quoque in interitu vestro riedbo. « Et erunt vagi in nationibus, » hoc est, per diversos errores et delectabilia nationum errantes. Genes. iv, 12 : Vagus et profugus eris super terram, scilicet omnibus diebus vitae tuae. Prov. xi, 18 : Impius facit opus instabile. Thren. i, 8 : Peccatum peccavit Jerusalem, propterea instabilis facta est.

Haec expositio communis est ad litteralem et moralem intellectum.

CAPUT X.

Propter idololatriam Israel traditur Assyriis : et cum a Domino revocati ad justitiam, pergant sequi vias suas, omnes eorum munitiones vastabuntur.

quasi amaritudo judicium super sulcos agri. 5. Vaccas Bethaven coluerunt habitatores Samariae : quia luxit super eum populus ejus, et aeditui ejus super eum exsultaverunt in gloria ejus, quia migravit ab eo. 6. Siquidem et ipse in Assur delatus est, munus regi ultori. Confusio Ephraim capiet, et confundetur Israel in voluntate sua.

<--- Page Split --->

catum Israel : lappa et tribulus ascendet super aras eorum : et dicent montibus : Operite nos : et collibus : Cadite super nos 1.

tite in ore misericordiae : innovate vobis novale 3 : tempus autem requirendi Dominum, cum venerit qui docebit vos justitiam.

IN CAPUT X OSEE

ENARRATIO.

« Vitis frondosa Israel. » Tangit hic reprehensionem de multitudine peccatorum, et dividitur in duo, scilicet quam multipliciter peccaverit, et quam acriter peccatum punietur, infra, xiii, 1, ibi, « Loquente Ephraim. »

In multiplicate peccati tria sunt, scilicet multiplicitas brevitatis, et ingratitudinis vanitas, et hanc tangit, infra, xi, 1, ibi, « Sicut mane : » et inutilitas, quam tangit, infra, xii, 1, ibi, « Ephraim pascit ventum. »

In hoc ergo capitulo tangitur multiplicitas, quam exaggerat duabus similitudinibus, scilicet similitudine vitis, et similitudine multiplicis lasciviae vitulae, ibi, y. 11 : « Ephraim vitula. »

In primo duo sunt : peccati multiplici-

tas scilicet, et consuetudinis antiquitas, ibi, « Ex diebus Gabaa. »

In prima harum tria sunt, scilicet peccati multiplicitas, concupiscentiae luxus, et deformitas, ibi, « Vaccas Bethaven : » et peccati reatus, et brevitas, ibi, « Transire fecit Samaria. »

Multiplicitas autem peccati exaggeratur hic quadrupliciter, scilicet in causa, in effectu, in pœna, et in ablatione falsæ consolationis.

« Vitis frondosa Israel, » hoc est, Israel fuit similis viti frondosæ, in Patriarchis scilicet et Prophetis. Isa. v, 7 : Vinea Domini exercituum domus Israel est : et vir Juda, germen ejus delectabile. Frondositas autem virorem virtutis signat, et suavitatem sermonis et eloquii, quæ fuit apud Prophetas et Doctores. Ezech. xlvii, 12 : Folia ejus ad medicinam, supple, proficiunt. Jerem. xvii, 8 : Erit folium ejus viride. « Fructus adæquatus est ei, » supple, pro illo tempore.

<--- Page Split --->

Et fructus signat abundantiam bonorum operum, et spiritualium gaudiorum. Eecli. xxiv, 23 : Ego quasi vitis fructifacui suavitatem odoris : et flores mei fructus honoris et honestatis. Joan. xv, 5 : Qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum.

. Et subdit de multiplicitate peccatorum in filiis tantorum patrum : « Secundum multitudinem fructus sui, » quem scilicet habuit in patribus, « multiplicavit altaria, » supple, in filiis. Septuaginta habent, « Titulos, » quia in uno templo multorum deorum vel daemonum tituli fuerunt et memorie. Ezech. vn, 10 : Ingressus vidi, et ecce omnis similitudo reptilium, et animalium, abominatio, et universa idola domus Israel depicta erant in pariete in circuitu per totum. Altare autem dicitur, quasi alta ara, ara vero ab arendo, quia igne arere facit quod imponitur, et sic tangit hoc quod habetur, III Reg. xii, 32 et 33, quod Jeroboam constituit altare, et fecit solemnitatem filiis Israel, et ascendit super altare, ut adoleret incensum 1. De multiplicitate autem dicitur Ezech. xvi, 31 : Fabricasti lupanar tuum in capite omnis vice, et excelsum tuum fecisti in omni platea. Et hoc est quod sequitur : « Juxta ubertatem terrae suae, » quae ad multas stirpes uber fuit, « exuberavit simulacris, » virtutem scilicet germinandi tribuens Æsculapio, fruges Cereri, calorem ferrum domantem Vulcano, vinum Baccho, nativum humorem Veneri, elementale humidum Lunæ, et sic aliis. Deuter. xxxii, 17 : Novi recentesque venerunt, quos non coluerunt patres eorum. Septuaginta habent, « Vitis aquosa, » et per aquosam intelligunt irriguam, ita quod ex humore concepto, multa possit producere folia et fructus. Hæc moraliter referuntur ad divites hu-

jus saeculi et Prælatos Ecclesiarum, qui divitum et in foliis verborum abundant et fructu temporalium, et ideo altaria delectabilium construunt, et simulacra spectaculorum multiplicant, quod figuratur, Dan. rv, 9 et seq., in arbore pulcherrima, cujus erat fructus nimius, quae statim succisa est 2. Deut. xxxii, 15 : Incrassatus est dilectus, et recalcitravit, etc.

« Divisum est cor eorum. » Hoc multipliciter legitur. Quia enim multis simulacris exuberavit, et ab uno Deo recessit, cor in multa per cultum et venerationem divisum est. Psal. lxxxn, 11 : Disperierunt in Endor : facti sunt ut stercus terra. Endor interpretatur fons generationis, et signat conversionem ad lasciviam vitulorum et ad idolum Beelphegor, ex quo diffusi sunt ut vituli ad concupiscentias diversas in gula et in venereis, quae sunt circa fontem generationis, et fiunt ut stercus terra per utilitatem peccati. Jerem. L, 11 : Effusi estis sicut vituli super herbam, et magistis sicut tauri. Legitur etiam sic, quod divisum est cor eorum in multa delectabilia, recedens ab uno Deo. I ad Cor. vii, 33 : Sollicitus est quae sunt mundi, quomodo placeat uxori, et divisus est. Luc. x, 41 : Martha, Martha, sollicita es, et turbaris erga plurima. Hieronymus narrat ex Hebraorum doctrinis, quod ultimus rex decem tribuum sit Osee, qui malus fuit in conspectu Domini, sed non sicut antecessores ejus, ut dicitur IV Reg. xvii, 2. Licentiam enim dedit populo, ut qui vellent, ad templum Domini redirent in Jerusalem, et non cogerentur immolare vitulis : et tunc populus noluit, et sic cor populi a corde principis divisum est, et ex tunc coactionem allegare non potuerunt, et ideo secuta est statim captivitas,

1 III Reg. xii, 32 et 33 : Constituitque Jeroboam diem solemnem in mense octavo,... in similitudinem solemnitatis quae celebratur in Juda... Et aseendit super altare quod exstruxerat in Be-

<--- Page Split --->

quod per Scripturam probari potest. Luc. xi, 23 : Qui non colligit mecum, dispergit. Psal. cv, 35 : Commisti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum. III Reg. iii, 26 : Nec mihi, nec tibi sit, sed dividatur. Ezech. xvi, 23 : Divisisti pedes tuos omni transeunti, hoc est, affecctus. Et ideo sequitur : « Nunc interibunt, » hoc est, in proximo : causam enim interitus jam conceperunt. Tob. xiv, 6 : Prope erit interitus Ninive. Et post pauca, 7. 13 : Video enim quia iniquitas ejus finem dabit ei. Interitus Ninive, signat interitum delectabilium peccati. Ninive enim interpretatur gratia pulchritudinis.

Qualiter autem interire debeant, subdit : « Ipse confringet simulacra eorum. » Ipse, inquam, cujus virtus sola demonstrabilis est, hoc est, Deus. Psal. xvii, 39 : Confringam illos, nec poterunt stare : cadent subtus pedes meos. Item, Psal. lxvii, 22 : Deus confringet capita inimicorum suorum. Isa. xxiv, 19 : Confractione confringetur terra. « Depopulabitur aras eorum, » in templis scilicet, et ornatum auferens et aras subvertens. Isa. xxiv, 20 : Gravabit eam iniquitas sua, et corruet, et non adjiciet ut resurgat. Isa. xxi, 2 : Qui depopulator est, vastat. Depopulatio enim dicitur direptio quam facit populus, qui nihil relinquit nisi solitudinem, quia quod unus non vult, alter accipit. Aræ autem signant calida corda per avaritiam et concupiscentiam, in quorum igne idolis immolatur. Job, xxxi, 12 : Ignis est usque ad perditionem devorans. Prov. xxx, 16 : Ignis numquam dicit : Sufficit.

Quod autem hoc futurum sit per ipsum Deum quem demonstravit, probat per signum, subdens : « Quia nunc, » hoc est, in proximo, instante captivitate, « dicent, » cognoscentes fortitudinem Dei esse, qua captivantur. Osee, vi, 1 : In tribulatione sua mane consurgent ad me. Gregorius : « Oculos quos culpa clausit,

« pœena aperit » : « Non est rex nobis, » qui scilicet nos defendat. Et videntur innuere illud quod tangitur IV Reg. xix, 35 et seq., et Isa. xxxvii, 36, ubi merito boni regis Ezechiae defensus est populus a Sennacherib, interfectis in castris Assyriorum centum octaginta quinque millibus : et cum merito sui regis defensionem non accipiant, dicunt : « Non est rex nobis. » Et hoc est quod sequitur : « Non enim timemus Dominum, » ut scilicet in timore Dei regem constituissemus. Luc. xviii, 4 : Deum non timeo, nec hominem revercor. Psal. x sec. Hebræos, 3 : Non est Deus in conspectu ejus. « Et rex quid faciet nobis, » sic sine timore Dei constitutus, talis enim iræ Dei resistere non potest. Ezech. xiv, 5 : Non ascendistis ex adverso, neque opposuistis, vos scilicet, murum pro domo Israel. Isa. lxiv, 7 : Non est qui invocent nomen tuum, qui consurgat, et teneat te. Hæc eadem sub eodem sensu ad malos Prælatos referuntur, qui sine Dei timore constituuntur.

« Loquimini verba visionis inutilis. » Tangit hic exclusionem falsæ consolationis, de consolatione scilicet Pseudoprophetarum, qui impunitatem promittebant eis in peccatis : et hæc erat visio inutilis, quia mendax fuit. Isa. iii, 12 : Popule meus, qui te beatum dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant. Jerem. xxiii, 14 : In prophetis Jerusalem vidi similitudinem adulterantium, et iter mendacii : et confortaverunt manus pessimorum ut non converteretur unusquisque a malitia sua. Et hoc est quod sequitur : « Et ferietis fœdus, » scilicet cum mendacio. Mendacium dicitur omne quod promittit et non solvit, sicut Propheta mendax temporalia et delectabilia carnis, et hujusmodi. Isa. xxvii, 15 : Posuimus mendacium spem nostram, et mendacio protecti sumus. « Et » supple, ideo, « germinabit quasi amaritudo judicium, » hoc est, damnatio quæ pullulat in cogitatione, turget in

<--- Page Split --->

gemmis in proposito, floret in verbis vel in consensu, et fructificat in opere vel in pœna. Ezech. vn, 10 et 11 : Egressa est contritio, floruit virga, germinavit superbia : iniquitas surrexit in virgam impietatis. « Super sulcos agri, » hoc est, super cor sulcatum prædicatione Pseudoprophetarum. Genes. iii, 18 : Spinas et tribulos germinabit tibi. Ad Hebr. vi, 8 : Terra proferens spinas ac tribulos, reproba est, et maledicto proxima : cujus consummatio in combustionem, ignis scilicet.

« Vaccas Bethaven. » Tangit hic multicipitatem concupiscentiæ quæ idololatriam sequitur. Et hoc est : « Vaccas Bethaven, » et tangit peccatum et peccati signum, « coluerunt habitatores Samariæ. » Samaria custodia interpretatur, Bethaven autem domus inutilis. Vaccas enim dicit propter derisionem, quia non solum vitulos in masculino sexu, sed et vaccas instrumenta turpitudinis in propatulo exhibentes coluerunt, quod signat Prælatos in custodia positos, qui turpitudinis lasciviam colunt. Amos, iv, 1 : Audite verbum hoc, vaccæ pingues, quæ estis in monte Samariæ. Psal. lxvii, 31 : Congregatio taurorum in vaccis populorum.

Et subdit signum per quod de peccato convincuntur, dicens : « Quia luxit super eum populus ejus, » vituli scilicet. Luctus autem in perditione signum fuit dilectionis in possessione : luctus enim est in ablatione delectabilis, qui luctus figuratur, Ezech. viii, 14, ubi mulieres sedebant plangentes Adonidem, amasium Veneris 1 : et Numer. xi, 4, ubi sedebat populus flens et dicens : Quis dabit nobis ad vescendum carnes ? Ita luctus populi in vitulis ablatis, signum fuit venerationis et dilectionis quam habebant ad eos.

Et subdit aliud signum : « Et æditui ejus super eum. » Æditui sunt custodes ædis, sicut Sacerdotes, et ministri Sacerdotum, et hujusmodi, « exsultaverunt in gloria ejus, » vituli scilicet, ut singulare pro plurali ponatur. Dum enim gloriose celebraretur, Sacerdotes exsultabant pro oblationibus et votis. Psal. xlviii, 12 : Vocaverunt nomina sua in terris suis. Sicut adhuc videmus malos exsultare in lasciviis. Sap. n, 8 et 9 : Nullum pratum sit quod non pertranseat luxuria nostra. Nemo nostrum exsors sit luxuriæ nostræ. Ubique relinquamus signa lætiitæ, quoniam hæc est pars nostra, et hæc est sors nostra. « Quia migravit ab ea » (Hieronymus ponit, ab eo : ab ea, scilicet, gloria : vel ab eo, scilicet, populo). A gloria enim idoli migraverunt per captivitatem Sacerdotes : idolum autem migravit a popiulo.

Et hoc est quod sequitur : « Siquidem et ipse, » scilicet vitulus, « in Assur delatus est, » hoc est, ad regem Assyriorum, « munus regi ultori. » Et tangit quod tempore Manahen factum est, IV Reg. xv, 19, qui mille talenta argenti misit regi Assyriorum, ut manus ejus esset cum ipso : inter quæ etiam vitulos misit quos aureos esse putavit. Ex quo malo tria mala surrexerunt. Dicit enim Hieronymus, quod Jeroboam vitulos aureos posuit, quos ex avaritia Sacerdotes subtraxerunt, et vitulos æreos deauratos illis simillimos supposuerunt ; et propter hoc populus videns vitulos perditos, luxit. Sacerdotes autem exsultaverunt, putantes fraudem eorum de cætero deprehendi non posse. Rex autem Assyriorum ad deteriora provocatus est, videns se deceptum, quia æs pro auro receperat. Prov. xi, 6 : In insidiis suis capientur iniqui. Prov, xii, 20 : Dolus in corde cogitantium mala. Osee, v, 13 :

<--- Page Split --->

Abiit Ephraim ad Assur, et misit ad regem ultorem.

Et subdit pœnam : « Confusio capiet Ephraim : » confusio scilicet pœnae pro confusione culpa. Psal. cvn, 29 : Operiantur sicut diploide confusione sua, hoc est, confusione corporis et anima, et cordis et vultus in pœnitentia. Et attende quod captus tenetur vi capientis, et vult dicere quod vi confusionis tenebuntur, ita quod recedere non possunt. Jerem. 11, 26 : Quomodo confunditur fur quando deprehenditur, sic confusi sunt domus Israel. Causam autem confusionis subdit : « Et » id est, vel quia « confundetur Israel in voluntate, » hoc est, pro voluntate « sua » mala, ut sciamus quod non tantum pro opere, sed etiam pro voluntate homo damnatur. Voluntas enim mala, radix mala est, de qua dicitur, Matth. vii, 18 : Non potest arbor mala bonos fructus facere.

Dominum, ait : Obsecro, peccavit populus iste, etc.

Et subjungit pœnam ex parte populi. « Lappa, et tribulus ascendet super aras eorum, » hoc est, corda in quibus dæmonibus sacrificant. Lappa propter tenacitatem adhærentem signat concupiscentiam : tribulus autem punitivam pœnam. Quia et concupiscentia adhærebit damnatis, et pœna removebit delectabile. Genes. 11, 18 : Spinas et tribulos germinabit tibi. Osee, ix, 6 : Desiderabile argentum eorum urtica hæreditabit, lappa in tabernaculis eorum. Quanta autem sit pœna, subjungit : « Et dicent montibus : Operite nos : » vellent enim mori ne viderent mala quæ passuri sunt, et ideo vellent montibus cooperiri, et collibus contegi. Apoc. vi, 16 : Dicunt montibus et petris : Cadite super nos, et abscondite nos a facie sedentis super thronum. Et hoc est quod sequitur : « Et collibus : Cadite super nos. » Hieronymus moraliter hoc exponit dicens, quod « montes « signant Sanctos qui veram habent alti- « tudinem, qui operiunt multos et san- « citate conversationis et intercessione « orationis. Colles autem signant emi- « nentias sæculares quæ cadunt quotidie « et non veram habent altitudinem, et « petunt in pœnitentia, ut illi colles co- « ram eis non stent, sed cadant ne stent « in eis elevati contra Deum. » Psal. xxxv, 12 et 13 : Non veniat mihi pes superbia : et manus peccatoris non moveat me. Ibi ceciderunt omnes qui operantur iniquilatem. De montibus autem dicitur, Jerem. xxxi, 23 : Denedicat tibi Dominus, pulchritudo justitiae, mons sanctus.

Quos autem confusio capiet consecquenter ostendit, primo in rege, secundo in populo.

« Transire fecit Samaria regem suum, » hoc est, peccatum Samariae, propter quod ruit Prælatus. Eccli. x, 17 : Sedes ducem superborum destruxit Deus. Luc. ii, 32 : Deposit potentes de sede. « Quasi spumam super faciem aquæ. » Spuma ex bullis componitur ventosis, et signat ventosam superbiam, quæ cito dissipatur. Sap. v, 13 : Spes impii tanquam lanugo est, quæ a vento tollitur : et tamquam spuma gracilis, quæ a procella dispergitur.

« Ex diebus Gaba». Tangit hic antiquæ consuetudinis pertinaciam et pœnam, et dicit tria : peccatum, pertinaciam, et pœnam.

Peccatum innuit, cum dicit : « Ex diebus Gaba», peccavit Israel. » Et tangit peccatum quod factum est in Gaba :

<--- Page Split --->

quod duplex est, sicut in antehabitis dictum est' : unum quidem de idolo Michæ, in quo injuriam Dei non vindicaverunt, fæminam adulteram indignam vindicta vindicaverunt, quin potius idolum Michæ asportantes semper secum retinuerunt. Secundum fuit, quod Saulem, qui fuit de Gabaa, regem postulaverunt, ne sub regno Dei essent, et ne Dominus regnaret super eos. Primum est, Judic. xvui, 17 et seq. Secundum, 1 Reg. vui, 3 et seq. Et ita modo ad idola conversi sunt, et a regno David ad Jeroboam declinaverunt. Et hoc est quod dicit : « Ex diebus Gabaa peccavit, » hoc est, duplex peccatum in consuetudine retinuit « Israel. » Isa. xlviii, 8 : Transgressorem ex utero vocavi te. Act. vii, 51 : Dura cervice, et incircumcisis cordibus, et auribus, vos semper Spiritui sancto resistitis. « Ibi steterunt, » hoc est, pertinaci voluntate in illo peccato remanserunt. Psal. i, 1 : Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum, et in via peccatorum non stetit. Jerem. 11, 50 : Qui fugistis gladium, venite, nolite stare. Bernardus : « Stare in via Dei, » retrocedere est. » Matth. xx, 6 : Quid hic statis tota die otiosi ? »

Et subdit pœenam, innuens quod etiam judicio humano inferenda sit talibus. « Non, » id est, nonne etiam, supple, judicio humano, « comprehendet, » hoc est, comprehendere debet, ut nusquam effugere possint « eos, » tantos scilicet peccatores, « in Gabaa prælium » hoc est, prælium simile Gabaonitico, quod, inquam, prælium fuit « super filis iniquitatis, » Gabaonitas conterendos et delendos, hoc est, ut deleantur sicut illi deleti sunt. Quasi dicat, sic debet. Ad Hebr. ii, 2 et 3 : Si omnis prævaricatio et inobedientia accepit justam mercedis retributionem, quomodo nos effugiemus, si tantam neglexerimus salutem ?

Similes enim in culpis similes esse debent in pœnis. Ad Roman. xi, 20 et 21 :

Noli altum sapere, sed time. Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte tibi nec parcat. II Petr. ii, 9 : Novit Dominus pios de tentatione eripere: iniquos vero in diem judicii reservare cruciandos.

Habito autem judicio, quod etiam homo judicat, infert, et suppletur rationalis conjunctio, ergo, « Juxta desiderium meum, » hoc est, voluntatem meam quam habeo in reddendo unicuique pro meritis, « corripiam eos, » per obsidionem scilicet, et captivitatem, ut emendentur. Ad Hebr. xii, 7 : Quis filius, quem non corripit pater ? Job, v, 17 et 18 : Increpationem Domini ne reprobes : quia ipse vulnerat, et medetur. II Machab. vi, 16 : Corripiens in adversis populum suum non derelinquit.

Qualiter autem hoc fiat, subdit, et suppletur, quia « Congregabuntur super eos populi, » Assyriorum scilicet exercitus congregabuntur consensu præliandi contra eos. Isa. v, 26 : Elevabit Dominus signum in nationibus procul, et sibilabit ad eum de finibus terræ : et ecce festinus velociter veniet. Sicut etiam dæmones congregantur ad damnationem peccatoris. Isa. xxxiv, 15 : Illuc congregati sunt milvi, alter ad alterum. Milvi enim sunt ad rapiendum. « Cum corripientur propter duas inignitates suas. » Duæ iniquitates sunt : Dei per idololatriam dimissio, et regni David per assumptionem Jeroboam relictio. Isa. vn, 6 et 7 : Pro eo quod abjecit populus iste aquas Siloe, quæ vadunt cum silentio, et assumpsit magis Rasin, et filium Romeliae : propter hoc ecce Dominus adducet super eos aquas fluminis fortes et multas, regem Assyriorum. Vel duæ iniquitates sunt, quod vindicaverunt indigna vindicta, et peccatum idololatriæ non vindicaverunt, sed assumpserunt. Jerem. ii, 13 : Duo mala fecit populus

<--- Page Split --->

meus: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas, quae continere non valent aquas. Vel duae iniquitates sunt, recessus a Deo, et mala conversio ad creaturam. Jacobi, 1, 14: Unusquisque tentatur a concupiscentia sua abstractus, et intellectus. Haec sub eodem sensu et litteralia sunt et moralia.

« Ephraim vitula docta.» Ab hoc loco prosequitur secundam similitudinem de vitula, in decem tribubus scilicet, et in duabus, ibi, « Arabit Judas. »

In decem tribubus prosequitur proprietates vitulae de petulantia. In duabus autem tribubus proprietates vitulae de aratione.

Et hoc est : « Ephraim vitula docta diligere trituram. » Tritura est in terris calidis, quando vel pedibus animalium circumuentium super areas ariste excutiuntur, vel circumductione rotarum lignearum, vel ferrearum paleae in pabulum excutiuntur. Et hoc est quod vult dicere : « Ephraim, » supple, est quasi vitula docta diligere trituram, « vitula » scilicet per lasciviam, triturans per laboris circuitum ; « docta diligere trituram, » id est, per hoc quod circumiens accipit dulcedinis pabulum, oblita laboris, ex dulcedinis pabulo semper ad laborem revertitur. Isa. xxi, 10 : Tritura mea, et filii areae meae, quae audivi a Domino exercituum Deo Israel, annuntiavi vobis. Ita populus ille laborem hujus mundi dilexit et circuitum facit, propter hoc quod in lucris invenit. Unde Gregorius : « Sunt quaedam desides ani- « me, quibus nihil laboriosius est quam « in hujus mundi laboribus non labo- « rare. » Psal. xi, 9 : In circuitu impii ambulant. Beatus autem Gregorius dicit has figurari Num. xi, 5, ubi Hebraeis pastis pane Angelorum, in memoriam venerunt cepe, et allia, et pepones, quae vel insipida sunt, vel sine lacrymis non comeduntur. Psal. lxxix, 6 : Cibabis nos

pane lacrymarum. Item, Psal. cxxvi, 2 : Surgite postquam sederitis, qui manducatis panem doloris. Et subjungit pecnam, dicens : « Et ego transivi, » conculcando scilicet, et comprimendo, « super pulchritudinem colli ejus. » Pulchritudo colli in extensione colli est, et robore, et erectione. Isa. m, 16 et 17 : Pro eo quod elevatae sunt filiae Sion, et ambulaverunt extento collo, et nutibus oculorum ibant, et plaudebant, ambulabant pedibus suis, et composito gradu incedebant : decalvabit Dominus verticem filiarum Sion, et Dominus crinem earum nudabit. Et vult dicere, quod ita transibit, quod nudabit et ad nihilum rediget. Judic. v, 21 : Conculca, anima mea, robustos. Et hoc est quod sequitur : « Ascendam super Ephraim, » conculcans scilicet, et opprimens cervicositatem superbiae. Isa. lxiii, 3 : Calcavi eos in furore meo, et conculcavi eos in ira mea.

Et subjungit de aratione vitulae in Juda, hoc est, in duabus tribubus, et dicit tria : actum scilicet, et modum, et poenam.

Actum dicit : « Arabit Judas. » Tangit hic quod habitum est, Osee, v, 10, ubi dictum est: Facti sunt principes Juda quasi assumentes terminum. Ibi enim dictum est, quod dilataverunt terminos suos super terminos decem tribuum captivatis eis. Et addit : « Confringet sibi sulcos Jacob : » et Jacob vocat multos de decem tribubus, qui tempore captivitatis ad duas tribus confugerunt, qui etiam ad terras suas excolendas redierunt. Genes. xxxiv, 21 : Negotientur in terra, et exerceant eam, quae spatiosa et lata indiget cultoribus.

Sed ut opus permaneat, modum qualiter excolant terram, subjungit :

« Seminate vobis in justitia, » ut scilicet, nulli injuriam faciatis, et jus suum unicuique tribuatis. Eccle. xi, 6: Mane semina semen tuum, et vespere ne cesset

<--- Page Split --->

manus tua. Psal. cxxv, 5 : Qui seminant in lacrymis, in exsultatione metent. Luc. viii, 4 : Exiit qui seminat, seminare semen suum 1. « Et metite in ore misericordiz, » ut scilicet de messione vestra pauperibus erogetis, ita scilicet quod etiam in ore verba compassionis proferatis. Eccli. xvii, 16 : Nonne ardorem refrigerabit ros ? sic et verbum melius quam datum. Qui sic seminat, centuplum metit. Genes. xxvi, 12 : Sevit Isaac in terra illa, et invenit in ipso anno centuplum. Joan. iv, 36 : Qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam æternam. Unde qui seminat pauperibus erogando, metit mercedem accipiendo. II ad Corinth. ix, 10 : Qui autem administrat semen seminanti, et panem ad manducandum præstabit, et multiplicabit semen vestrum, et augebit incrementa frugum justitiæ vestræ. « Innovate vobis novale, » in quo scilicet fruices errorum et stirpes peccatorum non superseminatæ sunt, novæ scilicet, corde conversi ad Dominum. Jerem. iv, 3 : Novate vobis novale, et nolite serere super spinas. Boetius : « Prius « exstirpanda sunt vitia, ut inserantur « virtutes. » Et hoc quidem faciendum est in actione.

Quid autem faciendum sit in contemplatione et cultu, subjungit : « Tempus autem requirendi Dominum, » scilicet dum inveniri potest. Isa. lv, 6 : Quærité Dominum, dum inveniri potest : invocate eum, dum prope est, hoc est, per pænitentiam in hac præsenti vita. Et hoc est quod sequitur : « Cum venerit, » per gratiae scilicet et beneficii manifestationem. I ad Corinth. iv, 5 : Veniet Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium. « Qui docebit vos justitiam, » in qua scilicet et seminare et metere debetis. Isa. xlviii, 17 : Ego Dominus Deus tuus, docens te utilia. Sap. viii, 7 : Sobrietatrem et prudentiam docet, et justitiam,

et virtutem, quibus nihil utilius est in vita hominibus.

Quod autem ab hac doctrina avertunt se, subjungit : « Arastis impietatem. » Aratio laborem acquirendi signat, et impic arat, qui semper in proximo plus vult habere in lucro et minus in damno. « Pietas enim est benevolentia in paren- « tale bonum, » ut dicit Tullius in fine primæ Rhetoricæ. Et impius est, qui proximum, in quo resultat summi parentis bonum, vel opprimit damno, vel spoliat bono sibi debito, et ille arat impietatem. Unde, Sap. ii, 10, dixerunt impii : Venite, opprimamus pauperem justum. « Iniquitatem messuistis, » hoc est, ex iniquo vos ditastis. Isa. v, 8 : Væ qui conjungitis domum ad domum, et agrum agro copulatis usque ad terminum loci! Habac. ii, 6 : Væ ei, qui multiplicat non sua! « Comedistis frugem mendacii. » Fruges mendacii sunt, quæ promittunt refectionem et non satiant. Lucrum enim temporale non satiat. Luerum temporale non satiat. Provi. iv, 17 : Comedunt panem impietatis, et vinum iniquitatis bibunt. Aggæi, i, 6 : Comedistis, et non estis satiati. Prov. xii, 23 : Justus comedit, et replet animam suam : venter autem impiorum insaturabilis. Et subjungit causam : « Quia confisus es in viis tuis, » hoc est, in operibus idololatriæ scilicet, et peccatorum, quod maxima præsumptio est in malo confidere. Eccli. xxxvii, 3 : O præsumptio nequissima, unde creata es? Homo enim non debet confidere in viis suis, quia ignorat eas et exitus earum. De primo dicitur, Job, iii, 23 : Viro cujus abscondita est via, et circumdedit eum Deus tenebris? De secundo dicitur, Prov. xiv, 12 : Est via, quæ videtur homini justa : novissima autem ejus deducunt ad mortem. « In multitudine fortium tuorum, » supple, confisus es in multitudine pugnatorum et munitionum,

<--- Page Split --->

Contra quod dicitur, Jerem. xvi, 3 : Maledictus homo, qui confidit in homine, et ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus.

Et subjungit poenam duplicem, scilicet confusionis populi in seipso per divisionem, et vastationis ab inimicis.

De primo dicit : « Consurget tumultus in populo tuo, » schismatum scilicet, et contradicionum. Isa. iii, 5 : Tumultuabitur puer contra senem, et ignobilis contra nobilem.

De secundo dicit : « Et omnes munitiones tuæ vastabuntur : » non enim potest stare quod contra potentiam Dei se elevat. II ad Cor. x, 4 et 5 : Arma militiae nostra non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei. Sæculares etiam munitiones non stant contra Dominum. Abdiae, y. 4 : Si exaltatus fueris ut aquila, et si inter sidera posueris nidum tuum : inde detraham te, dicit Dominus. Et hujus vastationis ponit similitudinem, subdens : « Sicut vastatus est Salmana. » Judic. viii, 2, Salmana princeps fuit Madianitarum quem Gedeon judex Israel interfecit. Et hoc est quod sequitur : « A domo, » id est, a familia, « ejus qui vindicavit Baal, » hoc est, qui injuriam Dei vindicavit in Baal. Et tangit historiam, quæ est Judic. vi, 23 et seq., ubi dicitur quod pater Gedeonis lucum plantavit, et aram Baal exstruxit, et bovem superposuit : quem lucum Gedeon Angelo se confortante succidit, aram subvertit, e bovem dejecit. Quod cum populus vindicare vellet, pater Gedeonis dixit, y. 31 et 32 : Numquid ultores estis Baal?... Si Deus est, vindicet se de eo qui suffo-

dit aram ejus. Ex illo die vocatus est Gedeon, Jerobaal, hoc est, ultor Baal. « In die prælii, » quando scilicet Gedeon præliatus est cum ipso et omnes interfecit. Psal. lxxxii, 10 : Fac illis sicut Madian, et Sisare : sicut Jabin in torrente Cison. Item, Psal. lxxxii, 12 : Pone principes eorum sicut Oreb, et Zeb, et Zebee, et Salmana. Sicut enim illi corruerunt pro peccato, ita et alii cadent peccatores. « Matre super filios allisa. » Sicut enim Salmana in filiis Israel filios occidit ante oculos matrum, et postea matres peremit, ut bis morerentur et corde et corpore : ita e converso, Gedeon Salmana in conspectu matris suæ occidit, dicens : Sicut fecit gladius tuus matres sine filiis, sic inter mulieres sine liberis erit mater tua. Et occiso filio, allisit matrem ad lapidem et interfecit, ne fœda generatione amplius terram corrumperet 1. Isa. xiv, 20 21 : Non vocabitur in æternum semen pessimorum. Præparate filios ejus occisioni.

Causam autem hujus vastationis subjungit : Sic fecit vobis Bethel, » hoc est, idololatria in Bethel facta. Bethel autem interpretatur domus Dei, ubi immunditias exercuerunt. Jerem. xi, 15 : Quid est, quod dilectus meus in domo mea fecit scelera multa. » A facie malitiae, » hoc est, a præsentia malitia quae in scandalum multis præsens est. Malach. ii, 8 : Vos recessitis de via, et scandalizastis plurimos in lege. « Nequitiarum vestrarum. » Nequitia dicitur malitia, in qua malus facit quidquid potest, ita quod nequit amplius. Luc. xi, 29 : Generatio hæc, generatio nequam est. Isa. xvi, 6 : Superbia ejus, et arrogantia ejus, et indignatio ejus plusquam fortitudo ejus.

<--- Page Split --->

CAPUT XI.

Beneficiis ostendit Dominus se diligere populum Israel : sed propter illius scelera tradidit eum Assyriis : attamen propter suam misericordiam reducet eos, ut in terra sua servant Domino, una cum gentibus ad Deum conversis.

IN CAPUT XI OSEE

ENARRATIO.

« Sicut mane transiit. » Tangit hic admonitionem populi per consideratio-

nem plagarum et beneficiorum Dei, et ideo tres partes sunt in capitulo isto.

Primo tangit ingratitudinem ad beneficia eductionis de Ægypto. Secundo, describit misericordiam Dei punientis pro peccato, ibi, y. 8, « Quomodo dabo te, Ephraim? » Quia vero misericordis non est punire, idcirco tertio ostendit, quid compulerit Deum ad puniendum,

<--- Page Split --->

ibi, 7. 12, Circumdedit me in negatione.

In primo horum tria sunt. Primo enim ostendit quod ablationis regni et regis causa fuit abjectio regni Dei. Secundo, beneficia Dei quae ut rex et pater exhibuit, commemorat, et ingratitudinem populi, ibi, « Quia puer Israel. » Tertio, qualiter populus sicut effrenis equus non reducitur, nisi freno pœenarum, ibi, « In /uniculis Adam. »

Dicit ergo : « Sicut mane transit, » velociter scilicet et cito « pertransiit rex Israel, » hoc est, decem tribuum. Unde, Osee, xm, 10 : Ubi est rex tuus : mazime nunc salvet te. Hoc autem dicitur populo qui in protectione Dei constitutus fuit et regimine, et illo contempto hominem in regem petiit. I Reg. vn, 7 : Audi vocem populi in omnibus quae loquuntur tibi : non enim te abjecerunt, sed me, ne regnem super eos. Et quia sic contra voluntatem Domini obtentus est, stare non potuit, sed transitit sicut mane, hoc est, subito et velociter, ita scilicet quod sol claritatis et prosperitatis ejus ad summum non pervenit : antequam enim illucesceret per claritatem ablatus fuit. Job, m, 4 : Dies ille vertatur in tenebras, nec requirat eam Deus desuper, et non illustretur lumine. Sic dictum est de Nabuchodonosor, Isa. xiv, 12 : Quomodo cecidisti de cælo, Lucifer, qui mane oriebaris ? Sic potentia et claritatis mundi cito transit. Eccli. x, 11 : Omnis potentatus brevis vita. Isa. xxxvn, 12 : Dum adhuc ordirer, succidit me.

Et quale fuerit regnum Dei quod abjecerunt, subdit : « Quia puer Israel, » supple, erat imbecillis sensu, quando legem non habuit, et infirmus virtute, quando violentia Pharaonis in Ægypto tenebatur oppressus. I ad Cor. xm, 11 : Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam

ut parvulus. « Et dilexi eum, » hoc est, signa dilectionis exhibui cum non meruisset. Deuter. xxxm, 3 : Dilexit populos, omnes sancti in manu illius sunt. Deut. x, 14 et 15 : En Domini Dei tui cælum est, et cælum cæli, terra et omnia, quæ in ea sunt : et tamen patribus tuis conglutinatus est Dominus, et amavit eos. « Et ex Ægypto vocavi filium meum, » hoc est, ex Ægypto vocavi eum ut esset liber, ut filius meus servitute aliena de cætero non oppressus, et in hæreditate mea positus. Numer. xxiv, 8 : Deus eduxit illum de Ægypto. Mich. vi, 4 : Eduxit te de terra Ægypti. Hoc etiam refertur ad eos moraliter, quos Deus educit de servitute peccati ad libertatem virtutis. Psal. xxxix, 3 : Eduxit me de lacu miseriz, et de luto fæcis. Unde, Exod. iv, 22, 23, dicit Pharaoni, qui signat diabolum : Filius meus primogenitus Israel. Dixi tibi : Dimitte filium meum.

Qualiter autem eduxerit, subdit : « Vocaverunt eos, » Moyses scilicet et Aaron, duces et nuntii mei, sicut dicitur, Exod. m et iv et usque ad xn. Prov. ix, 3 : Misit ancillas suas ut vocarent ad arcem, et ad maenia civitatis. « Sic, » supple, vocati a tantis et a talibus, « abierunt a facie eorum, » hoc est, a docrtina eorum recesserunt. Exod. xxxm, 7 et 8 : Peccavit populus tuus, quem eduxisti de terra Ægypti. Recesserunt cito de via, quam ostendisti eis. Jerem. n, 5 : Quid invenerunt patres vestri in me iniquitatis, quia elongaverunt a me, et ambulaverunt post vanitatem, et vani facti sunt ? « Baalim immolabant. » Primum et medium et ultimum peccatum conjungit. Primo enim a facie Moysi recesserunt per vitulum : postea in terra sancta existentes sub Achab Baalim adoraverunt 1 : postea in fine multiplicantes idololatriam simulacris sacrificaverunt,

<--- Page Split --->

singularum gentium idola sumentes. Jerem. ii, 28 : Secundum numerum quippe civitatum tuarum erant dii tui, Juda. Illud idem sub eisdem auctoritatibus refertur ad clerum et ad populum, qui ab institutis primorum patrum recessit per lasciviam vituli, et postea abjecto jugo per malam libertatem servivit Baal, qui interpretatur absque jugo, deinde fingens delectabilia diversis seducitur spectaculis. Et hoc est quod sequitur : « Et simulacris sacrificabant. »

xxvii, 9 : Iste omnis fructus ut auferatur peccatum ejus, et hoc scire noluerunt. Psal. xxxv, 4 : Noluit intelligere ut bene ageret. Act. vii, 23 : Existimabat autem, supple, Moyses, intelligere fratres, quoniam Deus per manum ipsius daret salutem illis : at illi non intellexerunt. Eccli. xxix, 22 : In gratus sensu derelinquet liberantem se.

Subjungit autem quod non retrahentur a malis, nisi per pœenas : « In funiculis Adam traham eos. » Funiculi Adam sunt pœenae et maledictiones, quibus vinctus est Adam a Domino cum peccaret. Prov. v, 22 : Iniquitates suae capiunt impium, et funibus peccatorum suorum constringitur. Quia vero pius pater punit ad correctionem, ideo subsequitur : « In vinculis charitatis. » Pcenam enim vincientem ex charitate inductam dicit, sicut flagella super filium. Eccli. xxx, 1 : Qui diligit filium suum, assiduat ei flagella 1. Ad Hebr. xii, 7 : Quis filius, quem non corripit pater ? Haec expositio litteralis est. Hieronymus tamen aliter exponit, dicens, quod « fu- « nicul! Adam sunt, quibus vinctus « Christus Adam fecit sanctum : eisdem « enim, vinculis charitatis vinctus voluit « eos curare et sanctificare, et ad se tra- « here. » Jerem. xxxi, 9 : In charitate perpetua dilexi te, ideo attraxi te, miserams. Joan. xii, 32 : Ego si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum. Sic Pater trahit ad Filium. Joan. vi, 44 : Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. Sic Filius trahit ad fidem per illuminationem : sic etiam trahit ad seipsum, sicut jam dictum est : sic Spiritus vinculo charitatis ad sanctitatem. Ad Ephes. iv, 3 : Solliciti servare unitatem Spiritus in vinculo pacis. Et est iste funiculus triplex qui difficile rumpitur 2.

Et subjungit de beneficiis in deserto exhibitis :

« Et ego, » supple, eram « quasi nutritius Ephraim, » hoc est, decem tribuum. Nutritius enim semper cibum parat infantulo, et sic paravit cibum, manna scilicet, et coturnices. Psal. lxiv, 10 : Parasti cibum illorum : quoniam ita est praeparatio ejus. Exod. xvi, 13 et seq., ubi pluit manna, unde gloriantes dicunt, Joan. vi, 49 : Patres vestri manducaverunt manna in deserto. « Portabam eos in brachiis meis, » signis scilicet et portentis et victoriis sustentando. Deut. 1, 31 : Portavit te Dominus Deus tuus, ut solet homo gestare parvulum filium suum, in omni via, per quam ambulastis. Isa. xl, 11 : In brachio suo congregabit agnos, et in sinu suo levabit, factas ipse portabit. Sic etiam a peccatis reductos Dominus nutrit gratia, et sacramento Eucharistiae, et collatione virtutis portat. Luc. xv, 5 et 6 : Imponit eam in humeros suos gaudens : et veniens domum convocat amicos, et vicinos, dicens illis : Congratulamini mihi, quia inveni ovem meam, quae perierat.

Et subdit de ingratitudine : « Et nescierunt, » hoc est, scire noluerunt per beneficia, « quod curarem eos, » hoc est, quod omnis mea intentio esset ut curarentur a peccato et idololatria. Isa.

Quia vero sic trahi non possunt, sicut

1 Cf. Proverb. xiii, 24 et xiii, 13. 2 Eccle. iv, 12 : Funiculus triplex difficile rum-

<--- Page Split --->

propter duritiam oris equus effraenis, oportet quod camo trahantur, et hoc est. « Et ero eis, » ex quo aliter esse non potest, « quasi exaltans jugum super maxillas eorum. » Et litteraliter intelligitur de captivitate Assyriorum, quod exaltatur in maxillis, quando constringuntur maxille blaspheme per ipsum. Jacob. iii, 3: Si autem equis frana in ora mittimus ad consentiendum nobis, et omne corpus illorum circumferimus. Psal. xxxi, 9: In camo et fraeno maxillas eorum constringe, qui non approximant ad te. Glossa hoc aliter legit. Dicit enim quod « exaltatur jugum quan- « do aufertur, quando autem ponitur « fortiter ad collum, deprimitur. » Et est sensus secundum Glossam : Jugum quod est super maxillas eorum ero exaltans per ablationem, ubi scilicet jugum Gentium auferetur ab eis. Isa. ix, 4 : Jugum oneris ejus, et virgam humeri ejus, et sceptrum exactoris ejus superasti. Genes. xxvii, 40 : Tempus veniet, cum excutias, et solvas jugum ejus de cervicibus tuis. Psal. ii, 3 : Dirumpamus vincula eorum, et projiciamus a nobis jugum ipsorum. Quædam etiam Glossa legit de jugo legis Dei, quod superexaltatur, quando magnifice impletur. Matth. xi, 29: Tollite jugum meum super vos. Thren. iii, 27 : Bonum est viro, cum portaverit jugum ab adolescentia sua. Super maxillas autem ponitur, quando die et nocte meditatur et quasi ruminatur.

Et subjungit de beneficio præstito in deserto : « Et declinavi ad eum » manna (Exod. xvi, 13 et seq.), « ut vesceretur : quod signat declinationem corporis et sanguinis Domini ad Ecclesiam. Isa. lxvi, 12 : Ecce ego declinabo super eam fluvium pacis, et quasi torrentem invindantem gloriam gentium, quam sugetis. Psal. lxxvii, 23 et seq. : Januas caeli aperuit Dominus. Et pluit illis manna ad manducandum, et panem caeli dedit eis. Panem Angelorum manducavit homo. Apoc. ii, 17 : Vincenti dabo manna

abconditum. Sap. xvi, 20 : Parætvm panem de cælo præstitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnis saporis suavitatem.

Qualiter autem infrænet eos, ostendit subdens: « Non revertertur in terram Ægypti, » populus scilicet. Concupiscentiæ enim Ægyptiacæ semper erant in corde populi. Propter quod, IV Reg. xv, 19 et seq., sub Manahem rege Israel a facie Assyriorum voluerunt redire in Ægyptum. Similiter post interfectionem Godoliæ, contra consilium Jeremiæ in Ægyptum redierunt (Jerem. xli, 17 et xlii), quod Domino non placuit, sicut patet, Isa. xxx et xxxi, quod fuit contra præceptum Domini. Deut. xvii, 16, ubi dicitur de rege, quod non reducet populum in Ægyptum. Et ideo dicit, quod sub Manahem non poterunt redire. Osee, ii, 6 et 7: Sepiam viam tuam spinis, et sepiam eam maceria, et semitas suas non inveniet. Et sequetur amatores suos, et non apprehendet eos. Et hoc est quod sequitur : « Et Assur ipse rex ejus, » qui etiam in Ægypto comprehendet eos. Isa. xix, 4 : Tradam Ægyptum in manu dominorum crudelium, et rex fortis dominabitur eorum. Numer. xxiv, 21 et 22 : Si in petra posueris nidum tuum, et fueris electus de stirpe Cin, quamdiu poteris permanere ? Assur enim capiet te. Signat autem captivitatem peccatorum a diabolo : Assur enim altus sensus interpretatur, et signat diabolum, a quo postquam peccator capitur ad Ægyptiaca desideria redire non poterit. Bernardus : « In æternum non obtinebit « quod vult, et tamen quod non vult in « perpetuum sustinebit. » Septuaginta hic multum differunt ab Hebræo. Dicunt enim sic : « Habitabit Ephraim in Ægy- « pto, et Assur ipse rex ejus. » Causam autem hujus subjungit : « Quoniam noluerunt converti. » Si enim conversi fuissent ad Dominum, non traditi fuissent captivitati regis Assyriorum. Je-

<--- Page Split --->

rem. iv, 1 : Si reverteris, Israel, ait Dominus, ad me convertere: si abstuleris offendicula a facie mea, non commoveberis.

Qualiter autem traditi sint, subjungit : « Cepit 1 gladius in civitatibus ejus. » Gladius dicitur capere, quando non inanem aerem verberat, sed stringitur in vulneribus. Thren. 1, 20 : Foris interficit gladius, et domi mors similis est: Et dicit, in civitatibus, ut civitatibus expugnatis spes resistendi villis non remaneat. Isa. xxxiii, 8 : Projecti civitates, non reputavit homines. Isa. vi, 11 : Desolentur civitates absque habitatore, et domus sine homine. Iste gladius signat peccatum, quo peccatores interficiuntur. Psal. ix, 7 : Inimici defecerunt framea in finem : et civitates eorum destruxisti. « Et consumet electos ejus, » gladius scilicet. Electi dicuntur bellatores, nobiles, et divites, qui primo interfecti sunt. Psal. lxxvii, 64 : Sacerdotes eorum in gladio ceciderunt. Deut. xxxii, 23 : Foris vastabit eos gladius, et intus pavor, juvenem simul ac virginem. « Et comedet capita eorum, » hoc est, Principes, et Reges, et Sacerdotes. Habac. iii, 14 : Maledixisti sceptris ejus, capiti bellatorum ejus. Et ibidem, j. 13 : Percussisti caput de domo impii. Gladius dicitur comedere quando consumit. Deut. xxxii, 42 : Gladius meus devorabit carnes, de cruore occisorum, et de captivitate, nudati inimicorum capitis.

tantummodo in me auxilium tuum. Deut. xxxii, 39 : Videte quod ego sim solus, et non sit alius Deus praeter me. Quo autem cogente revertantur et suspirent ad Dominum, subdit : « Jugum autem imponetur eis, » durissimae scilicet servitutis et captivitatis. III Reg. xii, 11 : Pater meus posuit super vos jugum grave, ego autem addam super jugum vestrum. Hoc jugum peccati jugum est, de quo dicitur, Thren. 1, 14 : Vigilavit jugum iniquitatum mearum : in manu ejus convoluta sunt, et imposita collo meo. « Simul, » omnibus scilicet quod nullus effugiet, « quod non auferetur, » vi scilicet humana. Usque hodie tenentur captivi in montibus Persarum. Eccli. xl, 1 : Occupatio magna creata est omnibus hominibus, et jugum grave super filios Adam. Illo enim domare necesse fuit cervicosam superbiam eorum.

« Quomodo dabo te? » Compassionis affectum ostendit hic miserator et misericors Pater, dicens, quod victus misericordia condignam pœenam inferre non potest.

Dicit autem duo, scilicet compassionis affectum, et effectum, ibi, « Post Dominum ambulabunt. » Affectum exprimit per quaestionem modi et cordis conversionem, et duritiae, sive severitatis abdicationem. Quaestionem facit quadruplicem :

Prima est : « Quomodo dabo te, Ephraim ? » Septuaginta : « Quid faciam tibi, Ephraim ? » Unde sensus secundum Hieronymum est : « Ex quo multis bene- « ficiis et multis plagis converti nolui- « sti, quomodo, hoc est, ad quem mo- « dum ponam te ut convertaris ? ini- « quitas enim tua non admittit clemen- « tiam, affectui autem meo repugnat se- « veritas, et ergo difficilis est modus quo « convertaris. » Osee, vi, 4 : Quid faciam tibi, Ephraim ? Isa. v, 4 : Quid est

<--- Page Split --->

sanctus, et non ingrediar civitatem, » hoc est, qui hactenus in medio tui ostendi me essem sanctum, hoc est, omnino ab omni pollutione alienum et incontaminatum, in judicio iræ meæ non ingrediar civitatem, ut scilicet ad modum legum civilium, quibus utuntur in civitatibus vindices. Unde Hieronymus : « Hoc est, non sum unus de « his qui in urbibus habitant, qui huma- « nis legibus vivunt, qui crudelitatem « arbitruntur justitiam, et jus summum « malitia est : mea autem lex, meaque « justitia est salvare corruptos. » Job, xxxiii, 24 : Libera eum, ut non descendat in corruptionem : inveni in quo ei propitier. Judæi exponunt hoc, quod Deus exspectavit reditum eorum, et quod alienæ gentis civitatem non ingrederentur, ut ibi habeant templum et cultum.

Post misericordiæ autem affectum, subdens ostendit effectum, promittens pænitentiam populo, ut locum habeat miseratio.

« Post Dominum ambulabunt : » et est vox Prophetae. Daniel. iii, 41 : Nunc sequimur te in toto corde, et timemus te. Job, xxiii, 11 : Vestigia ejus secutus est pes meus. Ambulare autem, hoc est, proficere. Psal. cxviii, 1 : Beati immaculuti in via : qui ambulant in lege Domini. Habita autem pænitentia populi, statim subjungit qualiter congregabuntur virtute Dei : « Quasi leo rugiet, » et suppletur, quia scilicet Dominus rugiet ut leo, in terrorem omnium captivantium Israel. Amos, i, 2 : Dominus de Sion rugiet, et de Jerusalem dabit vocem suam. Amos. iii, 8 : Leo rugiet, quis non timebit ? « Quia ipse rugiet, » per seipsum scilicet comminabitur. Hieronymus : « Cum leo ru- « git, volatilia et bestie terrore vocis « gradu fixo se movere non possunt :

« ita Domino comminante, necesse est « quod omnes contremiscant, » et ideo sequitur : « Et formidabunt filii maris. » Filii maris dicuntur qui fluctus amaritudinis inducunt. Isa. lvii, 20 : Impiì quasi mare fervens, quod quiescere non potest.

Illis autem territis, quid futurum sit, subjungit : « Et avolabunt, » supple, captivi. Hieronymus legit, « volabunt quasi avis ex Ægypto. » Quidam enim fugientes Assyrios et Ægyptios transfugerunt, et illos dicit se revocaturum, sicut et eos qui ad conversationem sæcularem convertuntur revocat. De qua ave, in Psal. x, 2, dicitur : Transmigra in montem sicut avis, secundum aliam translationem «. « Et quasi columba de terra Assyriorum, » qui scilicet ab Assyriis captivati sunt. Et intendit dicere, quod ubicumque captivi sunt, reducet eos terrore suæ potentiae, sicut et nunc congregavit Ecclesiam. Isa. xlii, 5 et 6 : Ab oriente adducam semen tuum, et ab occidente congregabo te. Dicam aquiloni : Da : et austro : Noli prohibere. Matth. vn, 11 : Multi ab Oriente, et Occidente venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno cælorum. De Ægypto veniunt qui a concupiscentia carnali et desideriis sæculi veniunt. De Assur, qui de superbia et fastu ambitionis. Hæc duo conjungit Isaias, lx, 8 : Qui sunt isti, qui ut nubes volant, et quasi columba ad fenestras suas ? « Et collocabo eos, » sic venientes, « in domibus suis : » reducens scilicet ad patriam et ad possessiones suas. Jerem. xxxii, 43 : Et possidebuntur agri in terra ista. Peccatorem autem revertentem in domum conscientiae reducit Dominus. Sap. vn, 16 : Intrans in domum meam, conquiescam cum illa : non enim habet amaritudinem conversatio illius, neque tædium convictus il-

<--- Page Split --->

lius. « Dicit Dominus. » I Reg. ix, 6 : Omne, quod loquitur, sine ambiguitate venit.

Quia vero posset aliquis dicere vel quaerere, quare contra affectum suum populum captivitati tradiderit, ideo respondet, et suppletur, quia

« Circumdedit me, » ut scilicet judicium effugere non possem, « in negatione, » qua me, Sacerdotes et Prophetas negavit et abjecit, « Ephraim, » hoc est, regnum decem tribuum, sicut continetur, Daniel. ix, 26 : Non erit ejus populus, qui eum negaturus est. Sic negant, de quibus dicitur ad Titum, 1, 16 : Confitentur se nosse Deum, factis autem negant. Hoc maxime facit Ephraim, qui frugifer interpretatur, quia divites hujus sæculi maxime negant Deum, ad minus opere. » Et in dolo, » quo scilicet a rege circumventus est, me negavit « domus Israel, » hoc est populus qui negavit me metu principis. Sic et populus Christianus dolo circumventus a sacerdotibus negat Dominum. Dicunt enim sacerdotes consuetudines bonas debere teneri, et consuetudines bonas vocant, quas iniquis legibus dictaverunt in lucrum suum. Psal. v, 7 : Virum sanguinum et dolosum abominabitur Dominus. Sanguinum enim vir est, qui sanguinem pauperis defraudat. Eccli. xxxiv, 25 : Panis egentium vita

pauperum est : qui defraudat illum, homo sanguinis est.

Quia autem aliquis posset quaerere, Quare Judam tunc non tradidit in captivitatem, quando decem tribus, respondet: « Judas autem, » hoc est, duæ tribus, « testis, » virtutis scilicet et veritatis, ut dicit Glossa. Apoc. ii, 14 : Hæc dicit : Amen, testis fidelis, et verus. « Descendit cum Deo, » hoc est, spe divini adjutorii, et tangit historiam Exodi, xiv, 21 et seq., ubi dicitur, quod filiis Israel conclusis montibus et mari et Ægyptiis, divisum est mare, et quando nulla tribus fuit ausa in mare descendere, tribus Juda descendit adjutorio Dei confisa. « Et cum sanctis fidelis, » Moyse scilicet, et Aaron. Vel quando decem tribus separatæ sunt a Deo et regno David (III Reg. xii, 20 et seq.), Judas descendit a dignitate pristina, quæ tribubus duodecim imperare consueverat usque ad imperium duarum tribuum, « cum sanctis fidelis, » hoc est, cum templo, sacerdotibus et prophetis cum quibus remansit, sicut et nunc Judas, hoc est, confitens, verbo, ore, et opere, descendit, hoc est, humiliatur cum sanctis fidelibus 1, hoc est, cum vere sanctis, qui coram Deo humiliantur. Eccli. xvii, 25 et 26 : In partes vade sæculi sancti, cum vivis et dantibus confessionem Deo. Non demoreris in errore impiorum.

4 Vulgata, uti vidimus, habet « cum sanctis fidelis. » Hebr. אורח-ער, Qedoshim, ait Keil,

est quoddam plurale majestatis. Cf. Prov. ix, 10.

<--- Page Split --->

CAPUT XII.

Vane fìdit Israel in Ægypto, ut ab Assur liberetur : sed tam ipsi quam Juda reddet Dominus juxta merita ipsorum, qui immemores beneficiorum Jacob patriarchæ præstitorum, declinaverunt in avaritiam : quibus tamen pacem offert, carpens potissimum idololatriam Galaad.

lum mihi : omnes labores mei non invenient mihi iniquitatem quam peccavi.

IN CAPUT XII OSEE

ENARRATIO.

« Ephraim pascit ventum. » Secundum

divisionem superius datam reprehenditur hic populus, quod Deo vocante ad utilia contempto, inutilibus occupabatur. Cum enim sperare deberet in auxilio Dei, semper quaesivit auxilium ab Ægyptiis et Assyriis. Propter quod dividitur capitulum in duas partes, in quarum prima

<--- Page Split --->

dicit, quod populus in judicio convincendus est de hoc. Secundo, ex parte Dei proponit beneficia, et ex parte populi occupationem circa inutilia, ibi, §. 3 : « In utero supplantavit. »

In prima parte proponit tria, scilicet occupationem circa inutilia per metaphoram : secundo, metaphoræ explanationem : tertio, judicii convictionem.

cat, » quantum ad fœdus Ægyptium, quod sibi fuit causa vastitatis. Prov. x, 4 : Qui nititur mendaciis, hic pascit ventos : idem sequitur aves volantes. Eccli. xxxiv, 2 : Quasi qui apprehendit umbram, et persequitur ventum : sic et qui attendit ad visa mendacia. Hoc etiam dicitur de his qui temporalia prosequuntur. Psal. iv, 3 : Ut quid diligitis vanitatem, et quæritis nñendacium ? Dicit enim Augustinus, quod « temporalia om- « nia mentiuntur quæ promittunt. »

Dicit ergo : Judas descendit cum sanctis fidelibus, sed « Ephraim » aversus a Deo, « pascit ventum. » Seneca in libro Naturalium quæstionum dicit, quod « ven- « tus nihil aliud est, quam aer impulsus : » quamvis enim ventilabrum sit vapor terreus, tamen flatus aer impulsus est. Unde cum etiam verba quibus nihil subest, sint aer percussus et impulsus, « ventum pascit » qui multa loquitur quibus nihil subest, prout dicit Job, vi, 26 : Ad increpandum tantum eloquia concinnatis, et in ventum verba profertis. Sic decem tribus fœdera componentes inter se et Assyrios, et inter se et Ægyptios, nihil fecerunt, nisi pascere ventum. « Et sequitur æstum. » Æstus quidam ventus est nocivus, meridionalis scilicet, qui laxat corpora et resolvit, et malas materias poris ingerit ad corporis magnum nocumentum et aliquando mortem : et qui sequitur talem æstum, mortem suam sequitur et venatur. Propter Assyrios ergo dicit, quod « pascit ventum, » propter Ægyptios autem dicit, quod « seguitur æstum. » Genes. xxxi,40 : Die noctuque æstu urebar, et gelu, fugiebatque somnus ab oculis meis. Et signat eos qui pro labore terrenorum omni vento fortunæ, et omni æstu laboris se non timent exponere. Contra quod dicitur de Sanctis, Isa. xxxii, 2 : Erit vir sicut qui absconditur a vento, et celat se a tempestate.

Quod autem metaphorice dixit, explanat : « Tota die mendacium, » quantum ad fœdus Assyriorum, « et vastitatem, » hoc est, causam vastitatis, « multipli-

In quo autem pascat ventum, et æstum sequatur, subdit : « Et fœdus cum Assyriis initi : » quod factum est, IV Reg. xiv, 19 et 29, sub Manahem : « et oleum in Ægyptum ferebat : » oleum purissimum in terra promissionis est, fæculentum autem in Ægypto, et inter cætera munera quæ regi Ægypti mittebant, etiam oleum miserunt. Et hoc est quod hic dicit, « oleum in Ægyptum ferebat. » Isa. xxxi, 1 : Væ qui descendunt in Ægypttum ad auxilium, in equis sperantes! Moraliter autem fœdus init cum Assyriis ambitiosus in alto sensu semper stans. Job, xii, 25 : Ipse est rex super universos filios superbiae. Oleum fert in Ægypttum, qui sæcularibus blanditur in peccatis. Psal. cxl, 5 : Oleum peccatoris non impinguet caput meum.

Subinfert autem quod de hoc vindijcandi sunt :

« Judicium ergo Domini, » quo scilicet convinci debeat ad poenam, « cum Juda, » hoc est, cum duabus tribubus, ideo scilicet quia visa captivitate decem tribuum pro peccato non se correxit. Ezech. xvi, 38 : Judicabo te judiciis adulterarum, et effundentium sanguinem. « Et visitatio, » per poenam, « super Jacob, » hoc est, super decem tribus. Exod. xx, 5 : Visitans iniquitatem patrum in filios, in tertiam et quartam generationem. Psal. lxxxviii, 33 : Visitabo in virga iniquitates eorum : et in verberibus peccata eorum. Formam au-

<--- Page Split --->

tem judicii subdit: « Juxta vias ejus, » Jacob scilicet et Judæ. Et vocat vias tritas a patribus quasi hæreditaria peccata : et ideo subdit : « Et juxta adinventiones ejus, » quæ scilicet de novo invenerunt, « reddet ei. » Prov. i, 31: Comedent igitur fructus viae sua, suisque consiliis saturabuntur. Isa. iii, 9: Væ animæ eorum, quoniam reddita sunt eis mala! Matth. xxi, 41: Malos maleperdet.

et benedictiones hæreditavit, et ad filios transmisit. Isa. LVIII, 14: Sustollam te super altitudines terræ, et cibabo te hæreditate Jacob patris tui.

Et subdit beneficium confortationis in via : « Et in fortitudine sua directus est cum Angelo. » Septuaginta : « Sic et in « labore suo prævaluit Deo, et conforta- « tus est cum Angelo et potuit. » Unde sensus est ut sic ordinetur littera : In fortitudine sua cum Angelo, quam habuit vel accepit, luctans cum Angelo, directus est, hoc est, rectissimus factus est et rectitudinis nomen accepit. Et tangit historiam quæ continetur, Genes. xxxii, 24 et seq., ubi dixit Angelus cum quo luctabatur : Nequaquam, inquit, Jacob appellabitur, nomen tuum, sed Israel. Israel enim vel directus, vel rectissimus interpretatur, ut dicit Hieronymus, et inducit id quod est Isa. xliv, 1 : Et nunc audi, Jacob, serve meus, et Israel, quem elegi.

« In utero supplantavit. » Hic tria proponit Dei beneficia, a quibus ille populus sequens ventum semper se avertit. Primum, est beneficium confortationis contra fratrem. Secundum, est beneficium eductionis de Ægypto, et illuminationis Prophetarum, ibi, « Et ego Dominus Deus tuus. » Tertium, est beneficium constructionis domus per uxores et divitias, ibi, « Fugit Jacob in regionem Syriæ. »

In prima parte duo sunt, scilicet beneficii descriptio et populi aversio, ibi, « Chanaan. »

In primo duo sunt, et tertium quod est conclusio ex duobus.

Duo autem prima sunt confortatio in utero, et confortatio in via, quando fugit Laban avunculum.

Dicit ergo: Jacob scilicet, « in utero supplantavit fratrem suum, » scilicet Esau, et tangit historiam quae continetur, Genes. xxv, 23, ubi dicitur : Protinus alter egrediens, scilicet Jacob, plantam fratris tenebat manu : et idcirco vocavit eum Jacob. Sic enim tenens plantam immisciuit se primogenitura, quod non erat infantis, nisi virtute Dei factum fuisset. Genes. xxvii, 36 : Juste vocatum est nomen ejus Jacob : supplantavit enim me in altera vice : primogenita mea ante tulit, et nunc secundo surripuit benedictionem meam. Hoc ergo beneficium est, quo virtute Dei et promissiones paternas

« Et invaluit ad Angelum, » hoc est, ad Angelum, complectens scilicet et stringens eum valetudinem divinam accepit, cum esset timidus et imbecillis. Isa. viii, 13 et 14 : Dominum exercituum ipsum sanctificate: ipse pavor vester, et ipse terror vester. Et erit vobis in sanctificationem, hoc est, in confortationem et valetudinem, unde Angelus dixit : Si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines prævalebis 1. Et hoc est quod sequitur : « Et confortatus est. » Isa. xl, 31 : Qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem. Psal. lxxxiii, 8 : Ibunt de virtute in virtutem. II Reg. iii, 1 : David proficiscens, et semper seipso robustior.

Qualiter autem invaluit, subdit : « Flevit, et rogavit eum. » « Lacrymis enim, ut « dicit Hieronymus, pupugit, devotione « orationis vinxit, et sic lacrymis et ora- « tione, quasi duobus brachiis Angelum « strinxit. » Isa. xxxviii, 5 : Audivi orationem tuam, et vidi lacrymas tuas. Jerem.

<--- Page Split --->

xxxii, 16 : Quiescat vox tua a ploratu, et oculi tui a lacrymis : quia est merces operi tuo. Tobiæ, xni, 12, dixit Angelus : Quando orabas cum lacrymis,... ego obtuli orationem tuam Domino. Et quam paratus invenitur Angelus, subdit, et tangit historiam quae continéur' Genes. xxvni, 11 et seq., ubi cum Jacob de domo patris recederet, et in quodam loco requiescere vellet post solis occubitum, cœlum vidit apertum, et scalam descendentem ad terram de cœlo, et Dominum innixum scalæ dicentem sibi : Ego sum Dominus Deus Abraham patris tui, et Deus Isaac : terram, in qua dormis, tibi dabo et semini tuo. Et propter hoc locum illum Bethel vocavit, qui prius Luza dicebatur. Bethel enim domus Dei interpretatur. « In Bethel invenit eum. » Primum scilicet, et innuit quod omnis apparitia facta Patribus, per Angelos facta est. Ad Hebr. i, 1 : Multifariam, multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis. « Et ibi locutus est nobiscum. » Nobiscum Deus loquitur quando bonum nostrum loquitur. Osee, ii, 14 : Loquar ad cor ejus. Hæc simul moralia sunt. In lucta enim virtutis et fletu compunctionis, et oratione devotionis Angelos obtinemus. Hoc signátum est, Matth. iv, 11, ubi post luctam tentationis et victoriam, Angeli accesserunt et Domino ministraverunt'. Et Luc. xxni, 43, ubi cùni Dominus in agonia prolixius oraret, apparuit Angelus confortans eum 2, quod ut dicit Ambrosius, « non ad caput, sed ad « membrà referendum est. »

memoriale ejus. » Unde Septuaginta sic habent : « Dominus autem Deus omnipo- « tens erit memoriale ejus : » quod enim semper defensorem Patrum se exhibuit et exercitus angelicos in defensionem eorum misit, hoc debet esse memoriale apud homines. Unde Jacob Angelos videns, dixit : Castra Dei sunt hæc 3. Sic Angeli missi sunt ad Eliseum, IV Reg. vi, 16 et 17. Sic missi sunt sub Onia ad templum defendendum, II Machab. iii, 25 et 26. Sic missi sunt ad Judam Machabæum invulnerabilem custodiendum, II Machab. x, 29 et 30. Propter hoc dicitur, Isa. lxxii, 7 : Miserationum Domini recordabor, laudem Domini super omnibus, quæ reddidit nobis Dominus, et super multitudinem bonorum domui Israel, quæ largitus est eis. Tantorum enim beneficiorum nemo debet esse immemor.

Unde ex his concludit :

« Et tu, » supple, ergo « ad Deum converteris. » Joel, ii, 12 : Convertimini ad me in toto corde vestro. Thren. v, 21 : Converte nos, Domine, ad te, et convertemur. Formam autem conversionis subdit : « Misericordiam, » ad te scilicet et proximum, « et judicium, » supple, in agendis, « custodi : » ut quid verum, quid falsum, quid bonum, quid malum sit, dijudices. Psal. c, 1 : Misericordiam, et judicium cantabo tibi, Domine. Et subjungit de ordine ad Deum : « Et sperà in Deo tuo semper, » non in Assyrio vel Ægyptio. In Deo autem sperare, est sperando in eum bonis operibus tendere. Psal. xxxvi, 3 : Spera in Domino, et fac bonitatem. Ad Rom. v, 5 : Spes non confundit. Ad Hebr. vi, 18 : Fortissimum solatium habeamus, qui confugimus ad tenendam propositam spem. « Semper » autem dicit, quia sicut dicit Glossa, « Omnis laus in fine rei ca-

Quod autem hoc a filiis in memoria teneatur, ostendit, subdens : « Et Dominus Deus exercituum, » hoc est, quod et Dominus sit, et Deus, èt exercituum Dominus, qui exercitibus suis et impugnare et salvare possit, supple, est « Dominus

1 Matth. iv, 11 : Tunc reliquit eum diabolus : et ecce Angeli accesserunt, et ministrabant ei. 2 Luc. xxii, 43 : Apparuit illi Angelus de cæ-

lo, confortans eum. Et factus in agonia, protixius orabat.

3 Genes. xxxii, 2.

<--- Page Split --->

« nitur. » Matth. xxiv, 13 : Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit.

« Chanaan. » Tangit hic populi ingrati tantis benefi ciis aversionem, et dicit in contractibus injustitiam, in violentiis calumniam ad proximum, et impietatem in Deum.

« Chanaan : » nominativus est absolutus. Ponitur enim ut sequens relatio locum habeat. Et est sensus : Populus iste non est de Jacob vel Israel, sed est de Chanaan, de semine iniquitatis. Daniel. xm, 36 : Semen Chanaan, et non Juda. Ezech. xvi, 3 : Radix tua, et generatio tua de terra Chanaan. Unde autem hoc sciatur, subdit, et suppletur, quia « in manu ejus » supple, est « statera dolosa. » In omnibus contractibus statera dolosa est quæ deprimitur ad leve, et ascendit ad grave, in eo scilicet qui semper nititur dejicere proximum. Deuter. xxv, 13 et 14 : Non habebis in sacculo diversa pondera, majus et minus: nec erit in domo tua modius major et minor. Talis statera est eorum, qui multum ponderant temporalia, et parum spiritualia. Prov. xi, 1 : Statera dolosa, abominatio est apud Dominum : et pondus æquum, voluntas ejus. « Calumniam dilexit, » in oppressione scilicet pauperum. Isa. iii, 15 : Quare atteritis populum meum, et facies pauperum commolitis ? Isa.v,23 : Væ qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo ! Hæc clero conveniunt qui omnes causas per calumniam ad lucrum trahunt. Isa. x, 1 et 2 : Væ qui condunt leges iniquas, et scribentes, injustitiam scripserunt, ut opprimerent in judicio pauperes, et vim facerent causæ humilium populi mei !

Deus. Hieronymus : « Quasi dicat : Un- « decumque habeam, non curo, dummo- « do habeam : putat enim se esse divi- « tem in idolo vel in delectabili quod « consequitur, quamvis decipiatur. » Apoc. iii, 17 : Dici s : Quod dives sum, et locupletatus, et nullius egeo : et nesci quia tu miser es, et miserabilis, et pauper, et cæcus, et nudus. « Inveni idolum mihi, » supple, quod divitias reputo. Jerem. xvii, 11 : Fecit divitias, et non in Providentia Jeli non judicio. « Omnes labores mei, » quibus neganda. laboravi, « non invenient mihi, » per infictionem pœnae alicujus judicis, « iniquitatem quam peccavi. » Et est verbum desperantis, qui providentiam negat, et judicium futurum, contra quod dicit, Eccli, v, 3 : Ne dixeris : Quomodo potui ? aut quis me subjiciet propter facta mea? Deus enim vindicans vindicabit. Et ibidem, y. 4 : Ne dixeris : Peccavi, et quid mihi accidit triste ? Altissimus est enim patiens redditor. Eccle. v, 5 : Ne dederis os tuum ut peccare facias carnem tuam : neque dicas coram Angelo : Non est providentia : ne forte iratus Deus contra sermones tuos dissipet cuncta opera manuum tuarum.

« Et ego Dominus Deus. » Secunda propositio est pro Domino in judicio, et habet duas particulas. Primo enim proponit pro Domino. Secundo, contra populum, ibi, « Si Galaad idolum. »

Pro Domino proponit duo, scilicet beneficentiam in Ecclesiis et in Sanctis, et certa responsa in dubiis, ibi, « Et locutus sum. »

Circa beneficentiam duo proponit, quorum primum est argumentum secundi. Primum est eudctio de terra Ægypti : secundum autem de terra Chaldæorum reductio.

« Et dixit Ephraim. » Tangit corruptionem ordinis ad Deum. « Et dixit Ephraim, » in corde scilicet : « Verumtamen dives effectus sum. » Psal. lii, 1 : Dixit insipiens in corde suo : Non est

« Et ego Dominus, » supple, sum potestate, « Deus » providentia, « tuus » beneficiis. « Ex terra Ægypti, » hoc est, qui eduxi te de terra Ægypti. Mich. vi, 8 : Quia eduxi te de terra Ægypti,

<--- Page Split --->

et de idomo servientium liberavi te : et misi ante faciem tuam Moysen, et Aaron, et Mariam. Haec autem reductio (sicut saepe dictum est) eductionem signat de peccatis. Isa. lxiii, 14 : Sic adduxisti populum tuum, ut faceres tibi nomen gloriae. Et ex praeterito subinfert spem futuri : « Adhuc, » supple, si pecnitueris, iterum « sedere te faciam, » celebrando festum, « in tabernaculis, » ut scilicet iteratum festum Tabernaculorum celebres pro reductione de captivitate, sicut celebrasti pro deductione de Ægypto. Et hoc est quod sequitur : « Sicut in diebus festivitatis, » Scenophegiae scilicet, quando celebrasti festum eductionis de Ægypto. Iste sensus juvatur ex eo quod dicitur, Jerem. xxiii, 7 et 8 : Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et non dicent ultra : Vivit Dominus, qui eduxit filios Israel de terra Ægypti : Sed : Vivit Dominus, qui eduxit et addu-xit semen domus Israel de terra aquilonis, et de cunctis terris, ad quas ejeeeram eos illuc. Sicut autem reductio de Ægypto signat eductionem de peccato, in qua cantatur canticum submersionis Ægyptiorum. Exod. xv, 1 : Cantemus Domino : gloriose enim magnificatus est. Ita per eductionem de Chaldaea signatur reductio de tentationibus per profectum virtutum, in quo cantatur canticum graduum, quod quindecim gradibus determinatur, in Psal. cxxxvn, 5 : Cantent in viis Domini : quoniam magna est gloria Domini. Mich. vii, 15 : Secindum dies egressionis tuae de terra Ægypti ostendam ei mirabilia.

Et subjungit de secunda beneficentia ex parte Dei, scilicet quod eis dedit etiam responsa in dubiis.

« Et locutus sum super prophetas. » Supereminentiam notat Spiritus illuminantis prophetas. Isa. lxi, 1 : Spiritus

Domini super me. Act. 1, 8 ; Accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos. Spiritus enim superior infra se continet spiritum humanum, ut errare non possit. Nec uno modo locutus sum, sed « et ego visionem multiplicavi, » ut scilicet modo sensibili, modo imaginabili, modo intellectuali in visione loquerer. Psal. lxxxviii, 20 : Tunc locutus es in visione sanctis tuis. Isa. xxviii, 11 : In loquela labii, ex lingua altera, loquetur ad populum istum, scilicet Dominus. Ad Hebr. 1, 1 : Multifariam, cbrl multisque modis olim loquens Deus patribus in prophetis : « Et, » quod plus est, « in manu, » hoc est, in opere « prophetarum assimilatus sum, » ut operibus intelligerent quod verbis audire noluerunt. Sicut quod Moyses extensis brachiis in modum crucis stetit contra Amalec, Exod. xvn, 11 et seq. Sicut Isaias nudus ivit et, discalceatus tribus diebus, Isa. xx, 2 et seq. Sicut quod Jeremias calathis fieuum futura praefiguravit, Jeremiae, xxiv, 2 et seq. : et Ezechiel vasis transmigrationis, Ezechiel. xii, 3 et seq. : et Jonas tribus diebus et tribus noctibus in ventre ceti fuit, Jona, ii, 1. Sufficientia ergo erat in Domino ad omnia haec quae a Deo requiruntur. Beneficium enim fuit in indigentiis, et responsa in dubiis, et ex hoc infert quod frustra errabant in idolis, quae neutrum horum facere possunt.

« Si Galaad idolum, » supple est, « ergo frustra erant : » et hic est punctuatio 4. Hieronymus : « Haec enim effi- « caciter in Deo, et inaniter in idolis re- « quiruntur. » Isaie, viii, 19 : Cum dixerint ad vos : Querite a pythonibus, et a divinis, qui strident in incantationibus suis : Numquid non populus a Deo suo requiret pro vivis 'a mortuis ? Galaad enim civitas est ultra Jordanem, in sor-

<--- Page Split --->

tibus Ruben et Gad et dimidiæ tribus Manasse, ubi Laban comprehendit Jacob 1. Et propter hoc locus venerabilis habebatur, et ideo ibi idolum erat quod venerabantur decem tribus. Osee, vi, 8 : Galaad civitas operantium idolum, supplantata sanguine. In hoc idolo frustra erant « in Galgal bobus immolantes. » Galgal sive Galgala, civitas est duarum tribuum juxta Bethel, ubi etiam fuit idolum quod duæ tribus venerabantur, quod etiam frustra fuit, cum Deus nec deesset in beneficiis, nec deesset in responsis. Deuter. iv, 7 : Nec est alia natio tam grandis, quæ habeat deos appropinguantes sibi, sicut Deus noster adest cunctis obsecrationibus nostris. Osee, ix, 15 : Omnes nequitiae eorum in Galgal, quia ibi exosos habui eos : propter malitiam adinventionum eorum. Et dicit bobus in derisionem et in signum concupiscentiæ. Bovem enim pro tauro ponit, qui lascivus est. Unde, Prov. vn, 22, ubi de meretrice loquitur, subjungit : Statim eam sequitur quasi bos ductus ad victimam, et quasi agnus lasciviens. Hanc litteram Haymo aliter punctuat, et legit sic : « Si, » hoc est, et si « Galaad, » hoc est, in decem tribubus, « est idolum, » propter hoc scilicet, quod nec templum, nec Prophetas : nec Sacerdotes habuerunt. Et legit tamen pro ergo sic : « Tamen frustra erant in Galgal, » hoc est, in duabus tribubus, « bobus immolantes. » Ibi enim erant Sacerdotes, et templum, et Prophetæ. Sed ne negare possint, convincit, subdens : « Nam et altaria eorum, » scilicet decem et duarum tribuum, apparent « quasi acervi, » hoc est, tumuli arenarum vel lapidum, « super sulcos agri. » Septuaginta : « Super desertum campi. » Et tangit quod hostibus venientibus, villis et campis desertis, templa idolorum fracta sunt, et tumuli ruinarum super campum desertum apparuerunt. Matth. xxiv, 2 : Non relinquetur hic

lapis super lapidem, qui non destruatur.

« Fugit Jacob. » Adhuc tertio proponit in judicio beneficia quæ Patri fecit in constructione domus, et filiis in illuminatione Prophetæ, et ex opposito aversionem ingrati populi.

« Fugit Jacob in regionem Syriæ : » quod fugit, erat metus ratione fratris sui, qui dixit, Genes. xxvii, 41 : Venient dies luctus patris mei, et occidam, Jacob fratrem meum. Quod autem in Syriam fugit, consilium fuit matris, quæ noluit ut de filiabus Heth uxorem duceret, sicut ibidem dicitur, cap. xxvii, 1 et 2 : Noli accipere conjugem de genere Chanaan : sed vade, et proficiscere in Mesopotamia miam Syriæ, ad domum Bathuel, patris matris tuæ, et accipe tibi inde uxorem de filiabus Laban, avunculi tui. Et hoc tangit hic. « Et servivit Israel, » Laban scilicet avunculo suo, « in uxorem » habendam, Genes. xxix, 18 : Serviam tibi pro Rachel filia tua minore, septem amis : « et in uxorem servivit 2, » Liam scilicet aliis septem annis, ut ibidem dicitur : et sic Deus ordinatione uxorum, et procreatione filiorum, et multiplicatione possessionum domum construxit Jacob. Ruth, iv, 11 : Faciat Dominus hanc mulierem, quæ ingreditur domum tuam, sicut Rachel, et Liam, quæ ædificaverunt domum Israel : ut sit exemplum virtutis in Ephrata. Signat autem hoc in spiritualibus fugam 'a sæculari conversatione in regionem Syriæ, quæ sublimis interpretatur, hoc est, in sublimitatem pœnitentiæ vel religionis. Jerem. xlvii, 28 : Estote quasi columba nidificans in summo ore foraminis.

Et subdit de illuminatione Prophetae : « In propheta autem, » Moyse scilicet et Aaron et Maria et aliis septuaginta duo-

<--- Page Split --->

bus, qui Numer. xi, 23, prophetabant : « eduxit Dominus Israel de Ægapto, » ne scilicet incertas promissiones sequenrentur. II Petr. i, 16 : Non doctas fabulas secuti notam fecimus vobis Domini nostri Jesu Christi virtutem. « Et in propheta servatus est, » hoc est, in successione prophetali, ita quod Doctor justitiæ numquam defuit. Eccli. xxiv, 46 : Adhuc doctrinam quasi prophetiam effundam, et relinquam illam quaerentibus sapientiam, et non desinam in progenies illorum usque in ævum sanctum.

Et subjungit de aversione populi a tantis beneficiis : et suppletur, et tamen « Ad iracundiam me provocavit Ephraim, » hoc est, regnum decem tribuum, vel in mundo fructificantes. Isa. xxx, 30 : Terrorem brachii sui ostendet in comminatione furoris, et flamma ignis devorantis. « In amaritudinibus suis, » hoc est, peccatis, quæ me pium

et dulcem ad amaritudinem provocant. Jerem. n, 21 : Quomodo conversa es mihi in pravum vinea aliena? Deut. xxxii, 33 : Fel draconum vinum eorum.

Ex omni ista disputatione triplici qua proposita est, infert sententiam : « Et » supple, ideo, « Sanguis ejus, » hoc est, causa sanguinis sive mortis, « super eum veniet : » ipse enim per peccatum sibi causa mortis est. II Reg. i, 16 : Sanguis tuus super caput tuum : os enim tuum locutum est adversum te. « Et opprobrium ejus restituet ei Dominus suus. » Opprobrium vocat probrosum peccatum, quod restituitur, « quando congrue punitur. Deuter. xxv, 2 : Pro mensura peccati erit et plagarum modus. Isa. xxvii, 8 : In mensura contra mensuram, cum abjecta fuerit, judicabis eam. Isa. iii, 41 : Væ impio in malum : retributio enim manuum ejus fiet ei !

CAPUT XIII.

Abominationes Israel ostendit, propter quas ipsi minatur exitium : Dominus dicit se solum esse Deum et liberatorem, arguens Israel ingratitudinis de beneficiis in deserto acceptis, gravemque ob id vindictam illis comminatur : addens se eos de morte liberaturum, devictis morte et inferno.

tina, et sicut ros matutinus præteriens, sicut pulvis turbine raptus ex area, et sicut fumus de fumario.

<--- Page Split --->

saturati sunt : et levaverunt cor suum, et obliti sunt mei.

IN CAPUT XIII OSEE

ENARRATIO.

« Laquelle Ephraim. » Secundum superius inductam divisionem duo intendit hic Propheta, peccati scilicet, et vanitatis accumulationem et condemnationem, et Prophetae constipationem, ibi, y. 14 : « De manu mortis liberabo eos. »

In prima parte duo sunt : peccati accumulatio, et peccati accumulati colligatio ad condemnandum, ibi, y. 12 : « Colligata est iniquitas. »

In prima adhuc duo sunt, scilicet, accumulatio idololatrie, et accumulatio ingratitudinis ibi, y. 4 : « Ego autem Dominus Deus tuus. »

In primo quatuor sunt, scilicet peccati principium, peccati additamentum, et quam sit irrationabile peccatum, et qualiter sit puniendum.

Dicit ergo : « Loquente Ephraim, » 1 rege scilicet decem tribuum Jeroboam, qui fuit de Ephraim : et intelligit, loquente, hoc est, præcipiente. Ezech. xxxiv, 4 et 5 : Cum austeritate imperabatis eis, et potentia. Et dispersæ sunt oves meæ, eo quod non esset pastor. « Horror invasit Israel, » hoc est, horrendum peccatum idololatriæ. Job, iv, 15 : Cum spiritus me præsente transiret, inhorruerunt pili carnis meæ. Eccli. xxvii, 15 : Loquela multum jurans, horripilationem capiti statuet. Austera enim præcipientes multum jurare consueverunt. « Et deliquit in Baal, » qui vel superior vel devorator interpretatur. Maxime enim hoc competit libidinosis et ambitiosis. « Et mortuus est, » hoc est, causam mortis accepit. Genes. n, 17 : Quocumque die comederis ex eo, morte morieris. Hoc sub eodem sensu ad Prælatos refertur, qui Ephraim sunt propter temporalium fructificationem, et verbo et opere loquuntur ad populi subversionem. I ad Corinth. xv, 33 : Corrumpunt mores bonos colloquia mala. Psal.

<--- Page Split --->

xllx, 19 : Os tuum abundavit malitia : et lingua tua concinnabat dolos. Et sic horrendum peccatum invadit subditos. Isa. xxi, 3 et 4 : Corrui cum audirem, conturbatus sum cum viderem. Emarcuit cor meum, tenebræ stupefecerunt me. « Et deliquit in Baal, » hoc est, per luxuriam et avaritiam et superbiam.Baal enim, ut superior superbiam, ut vero devorator avaritiam, et quia colebatur per libidinem, luxuriam signat. Colebatur enim in idolo Phegor. I Joan. ii, 16 : Omne, quod est in mundo, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitæ. Et sic moritur populus, sicut supra dictum est : « Ephraim educet ad interfectorem filios suos 1. »

suscipiat filius meus, et faciat sculptile atque conflatile. Dicit autem quasi similitudinem, quia quidquid in vita diligitur, potius umbra quam veritas est. Judic. ix, 36 : Umbras montium vides quasi capita hominum, et hoc errore deciperis.

Et subdit de peccati irrationabilitate. « Factura artificum totum est. » Artifex autem non potest dare substantiam. Sap. xiii, 10 : Infelices autem sunt, et inter mortuos spes illorum est, qui appellaverunt deos opera manuum hominum, aurum et argentum, artis inventionem. « His, » idolis scilicet, « ipsi, » Principes scilicet et Sacerdotes, « dicunt, » hoc est, præcipiunt : « Immolate, » cum inutile sit talibus immolare. Sap. xiii, 17 et 18 : Non erubescit loqui cum illo, qui sine anima est : et pro sanitate quidem infirmum deprecatur, et pro vita rogat mortuum, et in adjutorium inutilem invocat. Et subdit : « Homines vitulos adorantes. » Glossa vult, quod homines, possit esse vocativi vel nominativi casus. Si est vocativi casus, refertur ad præcedens, et est sensus, quod Sacerdotes dicunt : O homines, immolate vitulis. Si nominativi est, refertur ad sequens sub hoc sensu : Cum sint homines, sunt adorantes vitulos. Deposita enim ratione, magis bruti quam etiam ipsi vituli efficiuntur. Isa. xlvi, 18 et 19 : Obliti sunt ne videant oculi eorum, et ne intelligant corde suo. Non recogitant in mente sua, nec cognoscunt, neque sentiunt, ut dicant : Medietatem ejus combussi igni, et coxi super carbones ejus panes : coxi carnes et comedi, et de reliquo ejus idolum faciam, ante truncum ligni procidam. Psal. xlviii, 13 : Homo cum in honore esset, non intellexit : comparatus est jumentis insipientibus. Hæc eadem dicuntur de Prælato qui fit ab hominibus et non ex Deo.

Et subdit de additamento peccati :

« Et nunc addiderunt ad peccandum, » per novas scilicet inventiones idolorum. Psal. lxvni, 28 : Appone iniquitatem super iniquitatem eorum. In quo autem addiderint, subdit : « Feceruntque sibi conflatile, » scilicet vitulum, « de argento suo, » hoc est, de pretiosissimis quae habebant. Osee, ii, 8 : Ego argentum multiplicavi ei, et aurum quae fecerunt Baal. « Quasi similitudinem idolorum. » Quasi dicit, quia non erat vera similitudo, quia ad id quod nihil est non potest esse similitudo. I ad Corinth. vni, 4 : Scimus quia nihil est idolum in mundo. Istud moraliter refertur ad eos qui nova peccata veteribus addunt. Isa. xxx, 1 et 2 : « Ut adderetis peccatum super peccatum, qui ambulatis ut descendatis in Ægypttum. Ambulat enim in Ægyptum qui semper proficit in peccatis. Hi faciunt conflatile, desideriis enim et studiis delectabilia confiant sibi : et de argento faciunt, quia eloquia ad hoc componunt. Judic. xvii, 3 : Consecravi et vovi hoc argentum Domino, ut de manu mea

<--- Page Split --->

Zach. xi, 17 : O pastor,et idolum,derelin: quens gregem. Hic enim in figura vituli ad libidines et lasciviam populi vel augendam vel dissimulandam formatus est. Psal. cv, 20 : Mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli. Hic enim nihil venerabile habet, nisi pompam saeculi. Propter quod laudatur Mardochaeus, quod talem adorare noluit ', ne honorem divinum impenderet illi, quem Deus non constituerat.

homo post semina et labores hujus vitae in pulverem revertitur et dissipatur : corpus enim non est nisi pulvis compactus et in pelle una conglutinatus. Job, vn, 21 : Ecce, nunc in pulvere dormiam, et si mane me quæsieris, non subsistam. I Machab. 11, 63 : Hodie extollitur, et cras non invenietur : quia conversus est in terram suam, et cogitatio ejus periit. Psal. cxlv, 4 : Exibit spiritus ejus, et revertertur in terram suam, supple, corpus : in illa die peribunt.

Subdit autem de pœna per quatuor comparationes comprehendens eam, et est communis expositio ad litteram et ad mores.

Primo, ponit comparationem vitæ, dicens : « Idcirco erunt quasi nubes matutina. » Nubes matutina vapor est frigiditate noctis compressus, et radiis solis incontinentii dissolutus, et ita est de vita præsenti, quæ radiis solis justitiæ quando judicium demonstrat, statim dissolvitur. Jacob. iv, 15 : Quæ est enim vita vestra ? vapor est ad modicum parens, et deinceps exterminabitur. Judas in epistola, y. 12 : Hi sunt nubes sine aqua, quæ a ventis circumferuntur.

Et subdit de profectu vitæ et prosperitate : « Et sicut ros matutinus præteriens. » Ros enim fœcundat sicut prosperitas : sed sicut ros mane, sole statim exsiccatur, ita prosperitas stultorum tacta luce justitiæ Dei in nihilum redigitur. Prov. 1, 32 : Aversio parvulorum interficiet eos, et prosperitas stultorum perdet illos. Osee, vi, 4 : Misericordia vestra quasi nubes matutina, et quasi ros mane pertransiens. Eccli. xl, 24 : Ros obvians ab ardore venienti humilem efficiet eum.

Et subdit de comparatione spiritus qui vehiculum est vitæ et virtutis, qui in fumum resolvitur : « Et sicut fumus de fumario » raptus. Fumarium vocat, ut dicit Hieronymus, « cataractam sive « foramen muri per quod egreditur fu- « mus. » Sap. n, 3 : Spiritus diffundetur tamquam mollis aer, et transibit vita nostra tamquam vestigium nubis. De hoc sic in Moralibus dicit Gregorius : « Carnalis gloria dum nitet, cadit : et « dum apud se extollitur, repentino in- « terecpto fine terminatur. Sic namque « aurarum flatu in altum stipula rapi- « tur, sed ad ima casu concito revocatur. « Sic ad nubila fumus extollitur, sed re- « pente annihilatur, et intumescendo « dissipatur. Sic ab infimis nebula as- « cendendo se erigit, sed exortus hanc « solis radius ac si non fuit abstergit. « Sic in herbarum superficie nocturni « roris humor spargitur, sed divini lu- « minis subito calore siccatur. Sic spu- « mosse aquarum bullæ inchoantibus « pluviis excitatæ, ab infimis certatim « prodeunt : sed eo celerius diruptæ de- « pereunt, quo inflatæ altius extendun- « tur : cumque excrescunt ut appareant, « crescendo peragunt ut non subsi- « stant. »

Et subdit de corpore : « Sicut pulvis turbine raptus ex area. » In area enim ut seges contrita est et triturata, multus consuevit esse pulvis, qui turbine primo involutus et elevatus dissipatur, ita et

« Ego autem Dominus. » Tangit hic ingratitudinis accumulationem, et tan-

<--- Page Split --->

git tria, ex quibus concludit propositum, et illud est quartum. Primum est, propositio beneficiorum Domini : secundum, aversio ingrati populi : tertium, pœna qua sunt feriendi. Ex his concludit, quod non nisi in Deo est salus populi.

De primo dicit : « Ego autem, » cum idolum nihil sit, « Dominus Deus » sum, scilicet per naturae veritatem et omnium superpositionem : « tuus » autem per beneficiorum collationem. I ad Corinth. VIII, 5 et 6 : Et si sunt qui dicantur dii sive in cœlo, sive in terra (siquidem sunt dii multi, et domini multi), nobis tamen unus Deus, Pater, ex quo omnia. « Ex terra Ægypti, » hoc est, divinitatis meæ potentiam ostendi, in eductione de terra Ægypti, et litteraliter et spiritualiter. Exod. xx, 2 : Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Ægypti, de domo servitutis : hoc enim quotidie facit de peccatis educendo. « Et Deum absque me nescies, » hoc est, Deum qui absque me est, mei scilicet nihil habens, nescies per approbationem. Exod. xx, 3 : Non habebis deos alienos coram me. Hoc enim non implet fornicator qui deam habet Venerem, nec avarus qui nummum adorat 1. Nec superbus qui in excelsis sacrificat. Et subdit : « Et salvator non est præter me. » Virtus enim salvandi non est nisi in ipso. Isa. xlv, 21 : Ego Dominus, et non est ultra Deus absque me, Deus justus, et salvans non est præter me.

Et subdit de beneficiis præstitis in deserto : « Ego cognovi te in deserto, » notitia scilicet dilectionis, electionis, et beneficiorum. Exod. xxxiii, 12 : Novi te ex nomine, et invenisti gratiam coram me. II ad Timoth. ii, 19 : Cognovit Dominus qui sunt ejus. In deserto autem dicit, propter privationem

cultus, ubi nullus potuit subvenire, nisi Deus. « In terra solitudinis, » ut etiam potentiam ad cultum auferat. Solitudo enim est terra quæ coli non potest propter malitiam. Deut. xxxii, 40 : Inventi eum in terra deserta, in loco horroris, et vastæ solitudinis. Quod signat desertum in quo invenitur peccator, ubi nec Angeli nec Sancti habitant.

Signum autem hujus notitiæ supponit ex verbo Prophetæ : « Juxta pascua sua : » et est ac si aliquis quæreret, quo populum novit Deus ? Et respondet Propheta : « Juxta pascua sua. » Deut. VIII, 3 : Afflixit te penuria, et dedit tibi cibum manna, quod ignorabas tu et patres tui : ut ostenderet tibi, quod non in solo pane vivat homo, sed in omni verbo quod egreditur de ore Dei. Pluit enim illis manna et conturnices, Exod. xvi, 13. Et dedit carnes ut egrederentur per nares, Numer. xi, 31. Aquam quoque de petra eduxit, cujus dulcedo melli comparatur, quæ continuo sequebatur populum per desertum, Numer. xx, 11. Psal. lxiv, 10 : Parasti cibum illorum : quoniam ita est præparatio ejus. Sap. xvi, 21 : Substantia tua dulcedinem tuam, quam in filios habes, ostendebat : et uniuscujusque voluntati deserviens, ad quod quisque volebat convertebatur, cibus scilicet quem eis dedisti.

« Adimpleti sunt. » Tangit hic populi aversionem, quod super impletionem impleti, divitiis scilicet et deliciis, et honoribus. « Et saturati sunt : et levaverunt cor suum : » difficile enim est divitiis adimpletum cor non elevari, Ezech. xxviii, 17 : Elevatum est cor tuum in decore tuo. Jerem. v, 27 et 28 : Magnificati sunt et ditati. Incrassati sunt et impinguati : et præterierunt

1 Ad Ephes. v, 5 : Hoc scitote intelligentes, quod omnis fornicatur, aut immundas, aut ava-

<--- Page Split --->

sermones meos pessime. Hieronymus inducit hoc Deut. XXXII, 15: Incrassatus est dilectus, et recalcitravit : incrassatus, impinguatus, dilatatus. « Et obliti sunt mei, » quod scilicet me prae oculis non habuerunt. Jerem. II, 32 : Populus meus oblitus est mei diebus innumeris. Isa. LVII, 11 : Mentita es, et mei non es recordata.

Subdit autem de pœna qua sunt puniendi, et ponit similitudines in crudelitate punientis.

« Et ego ero eis quasi leena, » quæ sævior leone esse dicitur. Genes. XLIX, 9 : Requiescens accubuisti ut leo, et quasi leena, quis suscitabit eum ? Numer. XXIII, 24 : Ut leena consurget, et quasi leo erigetur : non accubabit donec devoret prædam, et occisorum sanguinem bibat. Et hoc est dictum propter sævitiam. « Sicut pardus in via Assyriorum, » supple, occurram eis. Et sicut dixit leena propter sævitiam, ita dicit pardus propter velocitatem, ne effugiant. Habac. I, 8 : Leviores pardis equi ejus. Et tunc, sicut dicit Amos, II, 14 : Peribit fuga a veloce. Jerem. v, 6 : Percussit eos leo de silva, lupus ad vesperam vastavit eos, pardus vigilans super civitates eorum. Dicit autem, in via Assyriorum, quia semper ad Assyrios fugere cogitabant. Jerem. II, 18 Quid tibi cum via Assyriorum, ut bibas aquam fluminis ? sic etiam sæculares confugiunt semper ad altum sensum.

tis catulis, quia primo negantes tributum quasi catulos rapuerunt, et per hoc adversarios concitaverunt ad sævitiam. II Reg. XVII, 8 : Tu nosti patrem tuum, et viros, qui cum eo sunt, esse fortissimos et amaro animo, veluti si ursa raptis catulis in saltu sæviat. Hanc sævitiam exaggerat Salomon, Prov. XVII, 12 : Expedit magis ursæ occurrere raptis fætibus, quam fatuo confidenti in stultitia sua. « Et dirumpam interiora jecoris eorum, » hoc est, vitalia eorum, vel ea quæ amant, quia cogit amare jecur: separabuntur enim a peccatore omnia delectabilia sua. Osee, n, 12 : Comedet eam bestia agri. « Et consumam eos ibi, » in pœnis scilicet. Et modum tangit quando dicit : « Quasi leo. » Deut. XXXI, 26 : Dixi : Ubinam sunt ? cessare faciam ex hominibus memoriam eorum. Isa. XXXVIII, 13 : Quasi leo sic contrivit omnia ossa mea. « Bestia agri scindet eos. » Bestia quasi vastia dicitur, et signat crudelitatem, vel Romanorum, vel dæmonum. Genes. XXXVII, 33 : Fera pessima comedit eum, bestia devoravit Joseph.

Ex his concludit propositum, subdens : « Perditio tua, Israel. » Hoc est, o Israel, tu ipse es causa perditionis tuæ, qui semper a me, qui sum vita tua, aversus es. Psal. XXX, 13 : Factus sum tamquam vas perditum. « Tantummodo in me auxilium tuum, » qui semper cogitavi de salute tua. Isa. I, 7 : Dominus Deus auxiliator meus, et ideo non sum confusus. Psal. cxx, 2 : Auxilium meum a Domino, qui fecit cælum et terram.

« Occurram eis quasi ursa raptis catulis : » de qua dicit Hieronymus, quod « qui scribunt de naturis animalium, « dicunt quod nihil ita sævit sicut ur- « sa, raptis catulis. » Et in illa sævitia et feritate dicit, quod occurrat per regem Assyriorum, vel spiritualiter per diabolum. Prov. XXVII, 15 : Leo rugiens, et ursus esuriens, princeps impius super populum pauperem. Dicit autem, rap-

Et excludit præsumptionem falsi auxilii, subdens : « Ubi est rex tuus ? » in quo scilicet auxilium præsumpsisti. Rex enim salvare non poterit. I Reg. VIII, 18 : Non exaudiet vos Dominus in die illa, quia petisti vobis regem. Humana

<--- Page Split --->

enim virtus salvare non poterit : « maxime nunc salvet te, » tempore scilicet necessitatis : tunc enim debet succurrere rex et amicus. In necessitate enim probatur amicus 1. « In omnibus urbibus tuis, » hoc est, munitionibus, quas jam omnes expugnantur, vel per diabolum, vel per mortem, vel per tyrannum exteriorem. Isa. xxxvi, 1 : Ascendit Sennacherib rex Assyriorum super omnes civitates Juda munitas, et cepit eas. « Et judices tui, » ubi sunt? hoc est, principes qui te judicant, qui modo scilicet subvenire non possunt. Deuter. xxxii, 38 : Surgant, et opitulentur vobis, et in necessitate vos protegant. « De quibus dixisti, » per Samuelem scilicet, I Reg. viii, 4 et seq. « Da mihi regem, et principes. » Sic enim dixerunt : Rex erit super nos. Et erimus nos quoque sicut omnes gentes : et judicabit nos rex noster, et egredietur ante nos, et pugnabit bella nostra pro nobis 2.

ritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur.

« Colligata est. » Tangit hic de congregatione iniquitatis ad penea condemnationem :

« Colligata est iniquitas Ephraim. » Et dicitur, colligata, quasi simul in sacculo ligata, in quo scilicet ad judicium reservatur : et hic saccumus est in divina scientia nostrorum peccatorum memoria, et colligatio est non interrupta peccatorum nostrorum reminiscentia, et peccatorum accumulatio. Job, xiv, 16 et 17 : Tu quidem gressus meos dinumerasti, sed parce peccatis meis. Signasti quasi in sacculo delicta mea, sed curasti iniquitatem meam. Et sic id quod sequitur, expositio est praecedentis : « Absconditum peccatum ejus, » hoc est, in abscondito reservatum : vel dicatur quod absconditum est, eo quod per confessionem non est revelatum ad pcnentitam. Job, xxxi, 33 : Si abscondi quasi homo peccatum meum, et celavi in sinu meo iniquitatem meam. Quasi dicat, male mihi accidit. Et haec expositio communis est ad litteralem et moralem. E converso, de confitentibus dicitur. Psal. xxxi, 5 : Dixi : Confitebor adversum me injustitiam meam Domino : et tu remisisti impietatem peccati mei. Isa. xliii, 26 : Narra si quid habes, ut justificeris. Qui autem abscondit scelera, non dirigetur, et ideo punitur.

Et hoc est quod sequitur : « Dolores parturientis venient ei. » Dolores parturientis sunt, quando id quod cum delec tatione conceptum est, prodit ad lucem, et arctat uterum, et torquet dolore scindente eam, quae concep it. Isa. LIX, 4 : Conceperunt laborem, et pepererunt iniquitatem. Psal. vii, 15 : Concepit dolorem, et peperit iniquitatem. I ad Thess. v, 3 :

Et, supple, tunc respondi per Samulem : « Dabo tibi regem in furore meo, » qui scilicet te premat, et non defendat : « et auferam » hunc regem « in indignatione mea, » quia scilicet in Amalec debite non vindicavit. « In sig- « num autem hujus, ut dicit Hierony- « mus, mugire fecit tonitrua, et descen- « dere pluvias in die messis, quod in- « consuetum est in Palestina. » I Reg. xii, 17 : Numquid non messis tritici est hodie ? invocabo Dominum, et dabit vooes et pluvias : et scietis, et videbitis, qula malum grande feceritis vobis in conspectu Domini, petentes super vos regem. Similiter etiam peccant qui petunt sibi Prælatos non ex imperio Domini, sub quibus suas habeant libertates. II ad Timoth. iv, 3 et 4 : Erit tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros , prurientes auribus, et a ve-

1 Cf. Eccli. vi, 7 et seq.

<--- Page Split --->

Cum dixerint pax, et securitas : tunc repentinus eis superveniet interitus, sicut dolor in utero habenti. Isa. xxxvii, 3 : Dies tribulationis, et correptionis, et blasphemiæ dies hæc : quia venerunt filii usque ad partum, et non est virtus pariendi.

Quod autem causa doloris istius in ipso sit, subdit, et suppletur, quia « Ipse filius non sapiens, » qui scilicet pericula futura sapienter prævideat, et corrigat per pœnitentiam quod dereliquit. Osee, iv, 14 : Populus non intelligens vapulabit. Isa. v, 13 : Propterea captivus ductus est populus meus, quia non habuit scientiam. Et probat hoc per signum, subdens : « Nunc enim, » in proxima scilicet tribulatione captivitatis, « non stabit, » sed cadet « in contritione filiorum, » quando scilicet filii ejus conterentur, vel filii mei de duabus tribubus. Si enim duabus tribubus quæ templum non abjecerunt non pepercit, tunc nullo modo parcet illis qui templum abjecérunt. Jerem. xlv, 4 et 5 : Ecce quos ædificavi, ego destruo : et quos plantavi, ego cvolto, et universam terram hanc. Et tu quæris tibi grandia ? noli quærere : quia ecce ego adducam malum super omnem carnem. Luc. xxm, 31 : Si in viridi ligno hæc faciunt, in arido quid fiet ?

rum. Isa. xxxvni, 17 : Tu autem eruisti animam meam ut non periret, projecisti post tergum tuum omnia peccata mea. Mich. vi, 19 : Deponet iniquitates nostras, et projiciet in profundum maris omnia peccata nostra. « De morte redimam eos. » Ex quo redimit de manu mortis, per consequens, redimit de morte æterna. Ad Roman. iv, 25 : Traditus est propter nostra delicta, scilicet destruenda. Morte enim sua mortem nostram destruxit, et vitam resurgendo reparavit1. Quod figuratum est, Gen. l, 23, ubi dicitur : Post mortem meam Deus visitabit vos, et ascendere vos faciet de terra ista.

Qualiter autem hoc fiat, subdit :

« Ero mors tua, o mors. » Mors dicitur vivere secundum actum mortis, qua mortificare potest, et in morte detinere, quam potestatem amisit Christi morte, et ideo mortua dicitur esse. Apoc. xx,6, dicitur de hac morte : Beatus, et sanctus, qui habet partem in resurrectione prima. In his secunda mors potestatem non habet.

Et quia infernus receptaculum est mortuorum, propter hoc subdit : « Morsus tuus ero, inferne.» Adinfernum enim descendit anima Christi, et eos qui longa spe adventum suum exspectaverant, inde liberavit, et ita infernum momordit, scilicet limbum patrum, quasi dentibus abstrahendo, et receptaculum damnatorum et limbum parvulorum in originali decedentium derelinquendo. Septuaginta sic : « Ubi est, mors, causatua ? ubi est aculeus « tuus, inferne ?» Et hoc indicuit Apostolus, I ad Corinth. xv, 54 et seq., sic dicens : Absorpta est mors in victoria. Ubi est, mors, victoriatua ? ubi est, mors, stimulus tuus ? Stimulus autem mortis peccatum est : virtus vero peccati lex. Deo autem gratias, qui dedit nobis victoriam per Jesum Christum Dominum nostrum, qui scilicet mortuus est pro nobis. Et quod Apostolus sic exponit, praesumptuosum

« De manu mortis. » Quia jam dictum est quod ad finalem damnationem congregata est iniquitas, ideo ne desperet populus de liberatione, saltem ab inferno, subdit de liberatione futura per Christum : « De manu mortis liberabo eos. » Manus peccatum est, qua peccatores tenentur in morte. Sap. 1, 13 et 16 : Deus mortem non fecit :... impii autem manibus et verbis accersierunt illam. Liberando enim de peccatis, liberat de manu mortis. Matth. 1, 21 : Ipse salvum faciet populum suum a peccatis eo-

1 « Ipse enim verus est Agnus qui abstulit peccata mundi. Qui mortem nostram moriendo

destruxit, et vitam resurgendo reparavit. » Præf. pasch.

<--- Page Split --->

reputo aliter exponere. Quia vero ista liberatio in futurum promissa longe post tempora Propheta exhibita est, ideo subdit : « Consolatio abscondita est ab oculis meis : » præsens enim in carne non videbo ea. Isa. XXXVIII, 10 et 11 : Quæsivi residuum annorum meorum. Dixi : Non videbo Dominum Deum in terra viventium.

15

De quo autem maxime tristatur, subdit :

« Quia ipse, » infernus scilicet morsus, « inter fratres dividet, » hoc est, inter quoslibet vinculo amicitiæ conjunctos. Unus enim assumetur ad gloriam, et alter relinquetur ad pœnam. Matth. xxiv, 40 et 41 : Tunc duo erunt in agro : unus assumetur, et alter relinquetur. Duæ molentes in mola : una assumetur, et altera relinquetur : duo in lecto, unus assumetur, et alter relinquetur. Et de hoc testatur Propheta, quod aliquis de suis perditur, et a consortio beatorum separatur. I Reg. xv, 32 : Siccinc separat amara mors ?

Qualiter autem per imminentem captivitatem hoc fiat, subdit :

« Adducet Dominus, » sapientia scilicet sua, « urentem ventum, » hocest, exercitum levement velocem, potius flatu venti venientem quam ambulantem, qui sicut ventus uren s omnia exsiccabit. Ezech. 1, 4 : Ecce ventus turbinis veniebat ab aquilone : et nubes magna, et ignis involvens, ut per ignem exsiccet, per nubem grandinet terrore et comminatione, per ventum vero velociter discurrat et undique diffundatur. Job, iv, 8 et 9 : Vidi eos, qui operantur iniquitatem, et seminant dolores, et metunt eos, flante Deo periisse, et spiritum iræ ejus esse consumptos. Job, XXVII, 21 : Tollet eum ventus uren s. Aggæi, n, 18 : Percussi vos vento urente, et aurugine, et grandine omnia opera

manuum vestrarum : et non fuit in vobis qui reverteretur ad me. « De deserto ascendentem. » De deserto dicitur venire ab effectu, quia desertum facit. Joel, n, 3 : Quasi hortus voluptatis terra coram eo, et post eum solitudo deserti. Dicitur enim ascendere, quia opprimendo et subruendo venit. Job, 1, 19 : Ventus vehemens irruit a regione deserti, et concussit quatuor angulos domus, quæ corruens oppressit liberos tuos. Haec eadem sub eodem modo referuntur ad suggestionem diaboli. « Et siccabit venas ejus. » Venæ sunt villæ et oppida a metropoli derivata, et venæ sunt etiam per quas vita, sensus et motus a corde fluunt in membra. Isa. XXXVII, 25, glorians dicit (auctor istius mortis) : Ego exsiccavi vestigio pedis mei omnes rivos aggerum. Isa. XIX, 7 : Omnis sementis irrigua siccabitur, arescet, et non erit. « Et desolabit fontem ejus, » vel metropolim in populo, vel cor in corpore, ut scilicet et metropolis destruatur, et homo moriatur. Eccle. XII, 6 : Conteratur hydria super fontem. Tunc erit verum quod dicitur in epistola Judæ, quod sunt fontes sine aqua 1. Isa. XIX, 5 et 6 : Fluvius desolabitur atque siccabitur, et defieient flumina : et attenuabuntur, et siccabuntur rivi aggerum. « Et ipse, » scilicet ventus qui exercitum signat vel divinum judicium, « diripiet, » hoc est, diripi faciet « thesaurum omnis vasis desiderabilis. » Victo populo thesaurus terræ direptus est, tam in vasis pretiosis quam in auro et in argento, sicut et ea quæ sunt hominis diripiuntur post mortem. Ezech. XXXVII, 13 : Ecce ad diripiendam prædam congregasti multitudinem tuam, ut tollas argentum, et aurum, et auferas supellectilem, atque substantiam, et diripias manubias infinitas. In Glossis innuitur expositio, quod ventus sit Christus, uren s charitate, desertum faciens mundum a vanitate, et veniens de deserto generis humani, vel de deserto virginalis uteri, et siccans ve-

<--- Page Split --->

nas mortis, hoc est peccata, qui desolabit fontem, hoc est diabolum a quo peccata fluxerunt, qui diripit vasa desiderabilia, quia animas Sanctorum desiderabiles ab inferno abstraxit, et in paradiso collocavit. Luc. xi, 21 : Si fortior eo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet, in quibus confidebat'. Hoc figuratur, Exod. xiv, 21 : Abstulit mare Dominus flante vento vehementi et urenti tota nocte, et vertit in siccum. Isa. 11, 10 : Numquid non tu siscasti mare, aquam abyssi vehementis : qui posuisti profundum maris viam, ut transirent liberati? Prima tamen expositio litteralis est. Et quia infernus et mors præsens sic dividunt inter fratres, et hoc peccatum fecit, ideo Propheta non tam imprecantis quam prædicentis modo subdit :

quod pereant, ne vivant in peccatis. Causam autem subdit : « Quoniam ad amaritudinem concitavit Deum suum, » qui scilicet dulcis est per naturam, amare irre efficitur propter peccatum. Jerem. 11, 21 : Quomodo conversa es in pravum vinea aliena? « In gladio pereant, » divine scilicet ultionis. Job, xix, 29 : Fugite a facie gladii, quoniam ultor iniquitatum gladius est. Vel, pereat in gladio spiritus quod est verbum Dei 3. « Parvuli eorum elidantur, et fœtæ ejus discindantur.»Hoc legimus prædictum esse sub Benadab, de Hazahele : Juwenes eorum interficies gladio, et parvulos eorum elides, et prægnantes divides 4. Hoc tamen moraliter refertur ad hoc quod parvuli sint primi motus peccati, qui ad petram Christum elidendi sunt, ne nutriantur et crescant in peccatum : fœtæ autem sunt conceptus malorum propositorum, qui scindendæ sunt per pœnitentiam, ne ad lucem veniant. Matth. xxiv, 19 : Væ prægnantibus et nutrientibus in illis diebus.

CAPUT XIV.

Perditionem annuntiat Israeli propter ipsius peccata : revocat tamen ad se, et conversis plurima bona promittit.

ei : Omnem aufer iniquitatem, accipe bonum : et reddemus vitulos labiorum nostrorum.

<--- Page Split --->

gam eos spontanee, quia aversus est furor meus ab eis.

riale ejus sicut vinum Libani. 9. Ephraim, quid mihi ultra idola ? ego exaudiam, et dirigam eum ego ut abietem virentem : ex me fructus tuus inventus est. 10. Quis sapiens, et intelliget ista ? intelligens, et sicut haec ? quia rectae viae Domini, et justi ambulabunt in eis : praevaricatores vero corruent in eis.

IN CAPUT XIV OSEE

ENARRATIO.

« Converte, Israel. » Hoc divisum est contra praecedens : totum est enim de consolatione pœnitentium.

Dividitur autem in partes tres. In prima docet conversionem. In secunda ponit benignam Domini ad conversos responsionem, ibi, y 5 : « Sanabo. » In tertia invitat ad intelligendum hujus prophetica prolatuni sermonem, ibi, y. 10: « Quis sapiens. »

In prima duo dicit : cordis scilicet conversionem, et qualibus verbis impetrent propitiationem, ibi, « Tollite vobiscum. »

Continuatio ad praecedens : Ex quo tantis malis digni sunt qui peccant, et per pœnitentiam tot mala declinant conversi, ergo « Converte, Israel. » Conversio mutatio situs est, ut scilicet superius fiat inferius, et e converso : et dextrum sinistrum, et e converso : et anterius posterius, et e converso : et interius exterius, et e converso. In peccatore enim ratio inferior est, et sensualitas superior, quod convertendum est. Prov.

xxx, 21 et seq. : Per tria movetur terra, et quartum non polest sustinere : per servum cum regnaverit : per stultum cum saturatus fuerit cibo : per odiosam nulierem cum in matrimonio fuerit assumpta : et per ancillam cum fuerit haeres dominæ suæ. Servus inferior est ad dominum, et signat hominem in comparatione ad Deum, qui super Dominum esse vult, quando Domino non supponitur. Ezech. xxvni, 2 : Cum sis homo, et non Deus, et dixisti cor tuum quasi cor Dei. Ancilla autem sensualitas est, et domina ratio : qui ordo in peccatore pervertitur, sed debet restitui per pœnitentiam, quod signatum est, Genes. xvi, 9, ubi Angelus dixit ad ancillam Agar : Revertere ad dominam tuam, et humiliare sub manu illius. Stultus autem saturatus cibo, concupiscentia est per quem etiam regnum justitiæ turbatur, et ideo mente et spiritu reprimendus est. Job, v, 3 : Vidi stultum firma radice, et maledixi pulchritudini ejus statim. Dextera autem signat spiritualia, et sinistra temporalia : sed peccator spiritualia habet a sinistris, quia parvi momenti sunt apud illum, sicut sinistra pigra est, et temporalia habet a dextris. Matth. vi, 3 : Nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua. Peccator etiam interiora habet sordida, et exteriora pulchra, quod etiam convertendum est. Psal. xliv, 14 : Omnis gloria ejus filiæ regis ab intus. De pulchri-

1 Expositio primi versus secundum divisionem Vulgata invenitur in fine capitis praece-

<--- Page Split --->

tudine autem exteriori, Prov. xxxi, 30 : Fallax gratia, et vana est pulchritudo. Peccator etiam aeterna habet posterius, transitoria vero anterius, quod iterum convertendum est. Ad Philip. iii, 13 : Quæ quidem retro sunt obliviscens, ad ea vero, quæ sunt priora, extendens meipsum. Sic ergo, « Convertere, o Israel, » hoc est, rectifica te, o Israel, fortis inopere, et qui vides Deum per fidem, ad hunc intus ascende per affectum in contemplatione. Isa. xlv, 21 : Convertimini ad me, et salvi eritis omnes fines terra.

Ad quem autem convertatur, subdit : « Ad Dominum Deum tuum. » Ad Dominum propter debitum, Psal. cxxn, 2 : Sicut oculi servorum in manibus dominorum suorum : sicut oculi ancillæ in manibus dominæ suæ : ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum. « Deum, » quia necessarium. Deus enim eòs; græce dicitur : eòs; autem a eòùmæi quod est video, vides, derivatur. Necessarium enim est ad eum converti, qui hominem et omnes actus ejus circumspicit. Ad Hebr. iv, 13 : Omnia nuda et aperta sunt oculis ejus, ad quem nobis sermo. Boetius in Consolatione philosophiæ : « Magna necessitas vobis « bene agendi indicta est, qui omnia agi- « tis ante oculos cuncta cernentis. » « Tuum, » quia utile : dicitur enim tuus, quia beneficus. Ad Hebr. xi, 16 : Non confunditur Deus vocari Deus eorum : paravit enim illis civitatem.

A quo autem convertatur, subdit : « Quoniam corruisti in iniquitate tua.» Iniquitas enim et peccatum ruina est, et casus : in casu autem et ruina nemo stat nec stare potest. Psal. xxxv, 12 et 13 : Non veniat mihi pes superbiae, et nanus peccatoris non moveat me. Ibi ceciderunt qui operantur iniquitatem. Isa. iii, 5 : Corruet populus vir ad virum, propter quod necesse est ut erigatur et convertatur. Ad Ephes. v, 14 : Surge qui dormis, et exsurge a mortuis. Isa.

LxIV, 6 : Cecidimus quasi folium universi, et iniquitates nostrae quasi ventus abstulerunt nos.

Et subdit de verbis quibus poterunt impetrare propitiationem :

« Tollite vobiscum verba, » hoc est, verba quæ vobiscum sint, et pro vobis, et non contra vos. Hæc sunt verba supplicationis in oratione, veritatis in prædicatione, veræ confessionis coram Sacerdotibus, jubilationis in laude. Matth. xii, 37 : Ex verbis tuis justificaberis, et ex verbis tuis condemnaberis. Eecli. xiv, 2 : In verbis suis monstra placavit. Hæc autem verba, corde, ore, et opere pronuntianda sunt. Ad Ephes. iv, 29 : Omnis sermo malus ex ore vestro non procedat : sed si quis bonus ad ædificationem fidei, ut det gratiam audientibus. « Et convertimini ad Dominum, » verbis scilicet et operibus. Thren. v, 21 : Converte nos, Domine, ad te, et convertemur. Jerem. xv, 19 : Si converteris, convertam te. « Et dicite ei, » verbis devotionis scilicet, Genes. xvii, 27 : Loquar ad Dominum meum, cum sim pulvis et cinis : « Omnem aufer iniquitatem » ut nihil scilicet peccati remaneat, ne mali seminis pullulent rediviva plantaria. Michææ, vii, 18 : Quis Deus similis tui, qui aufers iniquitatem, et transfers peccatum reliquiarum hæreditatis tuæ ? delendo enim transit ac si non videat. II Paralip. xxxiv, in oratione Manasses : Remitte mihi, Domine, remitte mihi, et ne simul perdas me cum iniquitatibus meis, neque in æternum iratus, reserves mala mihi. Psal. i, 11 : Averte faciem tuam a peccatis meis, et omnes iniquitates meas' dele. « Accipe bonum. » Hieronymus : « Te auferente malum, « poterimus offerre bonum. » Et est sensus: Accepta bonum quod offerre possumus, et hoc est spiritus contribulatus. Dan. iii, 39 : In animo contrito, et spiritu humilitatis suscipiamur. « Et reddemus vitulos labiorum nostrorum. » Septuaginta : « Fructum labiorum no-

<--- Page Split --->

strorum, » in gratiarum scilicet actione, quae vitulis comparatur, eo quod mixta est saltibus gaudiorum teneritudo consolationum (occidit pater vitulum saginatum 1), et labori seges virtutum. Ad Hebr. xii, 13 : Offeramus hostiam laudis semper Deo, id est, fructum labiorum confitentium nomini ejus. Psal. lxxvii, 31 et 32 : Laudabo nomen Dei cum cantico, et magnificabo eum in laude : et placebit Deo super vitulum novellum. Item, Psal. 1, 21 : Tunc imponent super altare tuum vitulos. I Reg. 1, 24, Anna adduxit Samuelem in templum in vitulis tribus, hoc est, hilaritate orationis, laudis, et gratiarum actionis.

abscondito cor meum, et osculatus sum manum meam, etc.

Et subdit de sufficientia propitiationis in Deo : « Quia ejus, qui in te est, » hoc est, qui fide, spe, et charitate in te manet, « misereberis pupilli. » Septuaginta : « Populi. » Pupillus fuit populus in peccato Deo patre destitutus. Thren. v, 3 : Pupilli facti sumus absque patre. Pupillus est penitens a patre diabolo relictus, et matre concupiscentia. Psal. xxvi, 10 : Pater meus, et mater mea dereliquerunt me : Dominus autem assumpsit me. Glossa adducit illud Psal. x sec. Hebr. 14 : Tibi derelictus est pauper : orphano tu eris adjutor. De mansione in Deo dicitur, Joan. xv, 9 : Manente in dilectione mea.

Et quia ad falsa auxilia aliquando confugerant, illa abdicat, subdens :

« Assur non salvabit nos,» hoc est, confidentiam in auxilio Assyriorum non habebimus, sed in te solo. Assur autem, id est, altus sensus, signat superbiam, in qua non est confidendum. Tobiae, iv, 14: Superbiam numquam in tuo sensu, aut in tuo verbo dominari permittas : in ipsa enim initium sumpsit omnis perditio. « Super equum non ascendemus, » hoc est, in Ægyptiorum auxilio qui equis abundant, spem non ponemus. Equus autem signat luxuriam, quæ abdicanda est. Isa. xxxi, 1 : Væ qui descendant in Ægyptum ad auxilium, in equis sperantes ! Amos, ii, 15 : Ascensor equi non salvabit animam suam. Exod. xv, 1: Equum et ascensorem djeciit in mare. « Nec dicemus ultra, » per idololatriam : « Dii nostri opera manuum nostrarum. » Osee, ii, 17 : Auferam nomina Bantim de ore ejus. Moraliter autem opera manuum suarum adorat, cui placent opera sua, et sufficientia esse putat. Isa. ii, 8 : Opus manuum suarum adoraverunt, quod fecerunt digiti eorum. Quod detestatur Job, xxxi, 27 : Si letatum est in

« Sanabo contritiones. » Tangit hic benignitatem recipientis Domini in duobus, in affectu scilicet, et effectu.

De affectu dicit : « Sanabo contritiones eorum. » Bonum naturale conteritur per peccatum, sicut bonum corporis conteritur per penas. Sanatur autem quando per gratiam reparatur. Jerem. xvii, 14 : Sana me, Domine, et sanabor : salvum me fac, et salvus ero. Psal. cxliv, 3 : Qui sanat contritos corde, et alligat contritiones eorum.

Qualiter autem ista sanitas perficiatur, subdit : « Diligam eos spontanee. » Spontaneum est quod totum in libertate voluntatis consistit et nulla coactione compellitur, nullo pretio emitur, nullo obsequio prævenitur, et talis est dilectio Dei in nobis. I Joan. iv, 10 : In hoc est charitas : non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse prior dilexit nos. Ad Roman. v, 8 et 9 : Commendat autem charitatem suam Deus in nobis : quoniam cum adhuc peccatores essemus, secundum tempus Christus pro nobis mortuus est. Talem etiam charitatem diligit in nobis. Judic. v, 9 : Cor meum

<--- Page Split --->

diligit principes Israel. Qui propria voluntate obtulistis vos discrimini, benedicite Domino, « quia aversus est furor meus ab eis, » hoc est, causa furoris per penitentiam. Mich. vii, 18 : Non immittet ultra furorem suum, quoniam volens misericordiam est. Exod. xxxii, 14 : Placatusque est Dominus ne faceret malum quod locutus fuerat adversus populum suum.

 Et subdit de effectu :

« Ero quasi ros. » Ostendens primo quoniam virtus germinativa in ipso est, propter quod rori se comparat, quia ros fecunditatem terrenascentibus tribuit et confortationem. Cant. v, 2 : Caput meum plenum est rore, et cincinni mei guttis noctium. Isa. xxvi, 19 : Ros lucis ros tuus, et terram gigantium detrahes in ruinam. Eccli. xlui, 24 : Ros obvians ab ardore venienti humilem efficiet eum, Aquilonem scilicet. Isa. xlv, 8 : Rorate, cœli, desuper. « Israel germnabit quasi lilium, » illo scilicet rore infusus. Lilium rectum, in toto stipite viride, multorum florum, in flore candens, in centro floris croceum, in folio floris repandum, odoriferum, tumentibus pulmonibus aptum. Rectitudo justitiam signat, viriditas virorem fidei et virtutis, multitudo foliorum connexionem virtutum, candor castitatem, croceum in centro carnis mortificationem, repandum ad se incurvatum per discussionem suiipsius. Unde, III Reg. vii, 26, dicitur, quod lilium sit repandum. Justus germinabit sicut lilium, et florebit in æternum ante Dominum 1. Cant. ii, 2 : Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias. Odoriferum autem per famam bonæ opinionis. Cant. iv, 5 : Qui pascuntur in liliis. Tumido pulmoni medica mentum, virtute castitatis et humilita-

tis. Cant. vii, 2 : Venter tuus sicut acervus tritici, vallatus liliis.

Et subdit de profectu : « Et erumpet radix ejus, » in multas scilicet stirpes et germina virtutum scilicet et operationum. Job, xxix, 19 : Radix mea aperta est secus aquas, et ros morabitur in messione me.« Ut Libani, » qui mons calidus est, in quo mirabiliter emittunt radices. Jerem. xvn, 8 : Erit quasi lignum quod transplantatur super aquas, quod ad humorem mittit radices suas, et non timebit cum venerit æstus. Et erit folium ejus viride, et in tempore siccitatis non erit sollicitum, nec aliquando desinet facere fructum. Libanus autem candidatio interpretatur, quia omnia hæc debent esse in candore virtutis. Thren. iv, 7 : Candidiores Nazaræi ejus nive.

Et subdit de pulchritudine honestatis : « Ibunt rami ejus, » hoc est, eundo dilatabuntur, in ramificationem scilicet virtutum, et meritorum, et multiplicationem fidelium. Ezech. xxxvi, 8 : Vos autem, montes Israel, ramos vestros germinetis, et fructum afferatis populo meo Israel. Daniel. iv, 18 : Rami ejus pulcherrimi. Eccli. xxiv, 22 : Rami mei honoris et gratiae.

Et subdit de pulchritudine :

« Eterit quasi oliva gloria ejus. » Oliva ministra lucis est, et signat doctrinam veritatis. Zachar. vi, 3 : Duæ olivæ super candelabrum : una a dextris lampadis, et una a sinistris ejus, hoc est, doctrina veritatis de æternis, et doctrina veritatis de temporalibus. Oliva etiam unctiva est infirmitatis, et signat misericordiam quæ ungit infirmos. Eccle. ix, 8 : Oleum de capite tuo non deficiat, quia misericordia a nobis deficere non debet. Etiam est cibi conditiva oliva. Eccli. xxiv, 19 :

4 Vulg. habet, Psal. xci, 13 : Justus, ut palma florebit, etc. Et Isa. xxxv, 1 : Lætabitur deser-

<--- Page Split --->

Quasi oliva speciosa in campis, omnibus scilicet communis.

Et subdit de suavitate opinionis : « Et odor ejus ut Libani, » qui est odor thuris in diffusione sanctitatis. Cant. iv, 10 : Odor unguentorum tuorum super omnia aromata. Sicut enim gloriatur in nitore conscientiæ apud Deum, quod signalur per oleum, ita providet bona coram hominibus in odore bona fame. II ad Corinth. n, 13 : Christi bonus odor sumus Deo in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt.

8

Et subdit de securitate quiescentium in tali regno :

« Convertentur » ad Dominum tota devotione. I Petr. n, 25 : Conversi estis nunc ad Pastorem et Episcopum animarum vestrarum. « Sedentes, » hoc est, quiescentes « in umbra ejus, » scilicet protectionis. Cant. ii, 3 : Sub umbra illius quem desideraveram, sedi: et fructus ejus dulcis gutturi meo. Psal. lvi, 2 : In umbra alarum tuarum sperabo, donec transeat iniquitas.

Et subdit de edulio :

« Vivent tritico. » Septuaginta : « Inebriabuntur tritico, » litterali scilicet, et verbi Dei et corporis Jesu Christi. Psal. cxliv, 14 : Adipe frumenti satiat te. Osee, ii, 22 : Terra exaudiet triticum, et vinum, et oleum : et hæc exaudient Jezrahel. Genes. xxvn, 37 : Frumento, et vino stabilivi eum.

« Et germinabunt quasi vinea, » in fructum scilicet dulcissimum, Deum et hominem latificantem, in spiritualibus scilicet consolationibus. Eccli. xxiv, 23 : Ego quasi vitis fructificavi suavitatem odoris. Vinea enim jucunda est pampinis, hoc est, foliis, quæ verba signant ædificationis : super vicinas arbores repausat, quod signat congruentiam conformitatis et applicabilitatis ad homines. De pampino dicitur, Osee, x,

1 : Vitis frondosa Israel. De antibus dicitur, I ad Corinth. ix, 22 : Omnibus omnia factus sum, ut omnes facerem salvos. Est etiam diffusa palmitibus in exemplis. Psal. lxxix, 12 : Extendit palmites suos usque ad mare : et usque ad flumen propagines ejus. In amaritudine quoque constitutos lætificat, et defluentes deliciis tenet et sistit. Minimi floris est tamen odoriferi, ita quod dubitatur apud Philosophos, utrum floreat, eo quod flos infixus viti non invenitur, sed tamquam pulvis circumpositus ? quia in mundo in paucis floret, quamvis odorem virtutis longe lateque diffundat. Cant. n, 13 : Vineæ florentes suum odorem dederunt. In fructu autem gaudium et lætitiam generat. Judic. ix, 13, dixit vitis : Numquid possum deserere vinum meum, quod lætificat Deum et homines ?

« Memoriale ejus, » apud posteros scilicet, in quorum recordatione semper sunt. Eccli. xliv, 10 : Illi viri misericordiæ sunt, quorum pietates non defuerunt, sicut et nos memoriam Sanctorum habemus in laudibus. Isa. xxvi, 8 : Nomen tuum, et memoriale tuum in desiderio animæ. « Sicut vinum Libani. » Glossa Hieronymi : « Libanus apud Græ- « cos et Hebræos mons dicitur, et thus ; « hic autem pro thure ponitur, unde vi- « num Libani gaudium spirituale est, « thure devotionis conditum. » Cant. vii, 9 : Guttur tuum sicut vinum optimum, dignum dilecto meo ad potandum, labiisque et dentibus illius ad ruminandum 1. Eccli. xlix, 1 et 2 : Memoria Josie in compositionem odoris facta est opus pigmentarii. In omni ore quasi mel indulcabitur ejus memoria.

Et subdit de propitiatu :

« Ephraim, quid mihi ultra idola, » supple, opponis ? Deum enim non debes eligere præter me, cum ego in omnibus

4 Cant. viii, 2 : Dabo tibi poculum ex vino con-

<--- Page Split --->

mUficiam.II ad Corinth. vi, 16 : Qui consensus templo Dei cum idolis ? I ad Cor. vii, 5 et 6 : Etsi sunt qui dicantur dii, sinr in ceto, sive in terra (siquidem sunt dri multi, et domini multi) : nobis tamen rst unus Deus, Pater, ex quo omnia, et nos in illum. Indignum enim Deo est, quod aliud idolum secum colatur.

Et subdit, quam paratus est in propitiatu: « Ego exaudiam, » in oratione scilicet. Jerem. xxxiii, 3 : Clama ad me, et ego «raudiam te : et annuntiabo tibi grandia. « Et dirigam eum, » in prosperis scilicet et omni rectitudine virtutis. Psal. xxxix, 3 : Statuit super petram pedes meos, et direxit gressus meos. Tobiae, iv, 20 : Pete ab eo, ut vias tuas dirigat, et omnia consilia tua in ipso permaneant. « Ego ut abietem virentem » ponam eum. Isidorus : « Abies ab abeundo « dicitur, quia in altissimum abit, et si- « gnat intentionem coelestium. » Ad Philip. iii, 20 : Nostra conversatio in caelis est. Virentem autem dicit propter virorem mentis semper recentem. Jerem. xvii, 8 : Erit folium ejus viride.

Et subdit de multiplicatione fructus. « Ex me fructus tuus inventus est, » et propter hoc multiplex est, quia ex Deo est. Ezech. xlvii, 12 : Non defluet folium cr eo, et non deficiet fructus ejus.

« Quis sapiens. » Tangit hic Propheta invitationem ad intelligentiam istorum sermonum.

« Quis sapiens. » Sapiens proprie dicitur, qui sapore divinorum et experimento divinae sapientiæ, virtutis, et bonitatis accepit notitiam. Isa. xi, 2 et xci. : Requiescet super eum spiritus Do-

mini : spiritus sapientiæ, etc. « Et intelliget ista ? » quæ scilicet de Deo dicta sunt : et quis notat raritatem talium et commendabilitatem. Psal. cvi, 43 : Quis sapiens, et custodiet hæc, et intelliget misericordias Domini ? Prov. i, 5 : Audiens sapiens, sapientior erit : et intelligens, gubernacula possidebit. « Intelligens, et sciet hæc ? » Gregorius : « Intellectum « dat, dum de intellectis mentem illumí- « nat. » Unde intellectus est illuminatio de Scripturis : ille enim hæc scire poterit et intus legere, hoc est, intelligere. Psal. xxxi, 8 : Intellectum tibi dabo, et instruam te. Eccli. xvii, 5 et 6 : Disciplina intellectus replevit illos. Creavit illis scientiam spiritus, sensu implevit cor illorum : et mala et bona ostendit illis.

Quid autem intelligant, subdit : « Quia rectæ viae Domini, » hoc est, mandata et judicia ipsius. Ezech. xviii, 29 : Numquid viae meæ non sunt æquæ, domus Israel, et non magis viae vestræ pravæ ? Psal. xviii, 9 : Justitiæ Domini rectæ. « Et justi ambulabunt in eis, » ? hoc est, proficient. Isa. xxi, 7 : Semita justi recta est, rectus callis justi ad ambulandum. » « Prævaricatores vero. » Prævaricator est, ut dicitur ad Galat. ii, 18, qui destruit ea quæ fecit1. Sic qui qui ore dicunt et opere negant, prævaricatores sunt. II Reg. xxiii, 6 : Prævaricatores quasi spinæ evellentur universi. « Corruent in eis, » viis Domini scilicet, quod tamen non est ex viis, sed ex pravitate pedis ambulantis, sicut equus cespitans plus cespitat in via plana quam in aspera. Glossa adducit hoc quod habetur, Luc. ii, 34 : Ecce positus est hic in ruinam, et in resurrectionem multorum in Israel.

<--- Page Split --->