CAPUT II.

De opinionibus Antiquorum de spiritus natura.

In quo igitur generum, et quid sit spiritus, inquirendum est. Adhuc quae sit origo spiritus, et cujus particulae animae et corporis instrumentum sit, vel pars propria, et quae differentiae ipsius : postea autem de his quae connaturalem habent spiritum et complantatum. Amplius autem et de inspiratione et respiratione quid sit, et ad quid, et cujus : tandem autem de differentiis spiritus et animae, et de convenientia ipsorum.

Genus autem et quod est spiritus determinans Heraclitus, qui spiritus et ani-

Heracliti opinio de spiritu.

4 I de Generatione et Corruptione, tract. III, cap. 12.

5 II de Motibus animalium, tract. I, cap. 2 et 3. :

<--- Page Split --->

matorum et omnium aliorum dixit esse principium. Dixit enim, quod erat spiritus vapor omnium incorporatissimum et per se movens et motum existens : cujus signum esse dixit, quod fluit semper, quamvis a nullo proximo impellatur. Quod autem per se movetur, ut dixit, adhibet motum animatis, et est immortale, sicut in Phædro probatur, quod « omne per se motum, semper movetur, cum immortale est. » Incorporatissimum autem omnium dicit esse, eo quod est purius et simplicius omnibus. Principium enim esse vaporem dicens, oportuit quod simplicissimum diceret : quia aliter non esset principium aliorum. Hoc ergo dicit esse spiritum, non tamen dicit esse de natura cœlestium omnino, eo quod illa non principiata, sed immortales deos dixit esse.

Alcmæonis Alcmæon autem prædicti Heracliti in opinio. Epheso discipulus fere consentit in idem, nisi quod hic addit, quod spiritus vitæ vapor est cœlestis, et non elementorum, aut elementa principians : quod ex ipso motu et substantia probavit et immortalitate. Ex motu quidem, quoniam ad omnem partem corporis animati movetur, sicut lumen cœlestium in mundo. Lumen enim etiam dixit nihil aliud esse quam vaporem cœlestium procedentem in mundum undique. Ex ipsa etiam substantia spiritus hoc ostenditur, ut ait : quoniam clarus et perspicuus est, sicut quoddam lumen aliquantulum obumbratum. Hanc autem obumbrationem spirituum dixit accidere propter crassitudinem corporis cui incorporatur et quod vivificat et movet. Ipsam autem immortalitatem ex hoc probare videtur, quod videbat in exitu animæ a corpore saltuosos fieri singultus in pectore et loco pulmonis et cæteris spiritualibus : propter quod putabat spiritum separari a corpore grosso, sicut incorruptibile a corruptibili.

Alii autem quorum multi modernorum adhuc sunt, ponebant hunc spiritum esse aerem quemdam animæ accommodatum

ad vivificandum et movendum corpus. Aiunt enim isti, quod sicut vehiculum simplex datur cibo, quod ipsum per venas in totum deportat corpus : ita natura ordinavit aereum corpus subtile et tenue, quod est vehiculum virtutum animæ per arterias in totum corpus. Suadent enim isti quod dicunt per motum spiritus spiritum esse aerem : dicunt enim nihil per se moveri in corporibus nisi aerem. Seneca enim et quidam medicorum dicunt hoc : propter quod et pulsum et anhelitum qui sunt motus quidam aerei, spiritus esse dicunt. Signum autem, ut inquiunt, hujusmodi est : quoniam spiritus qui ventus vocatur, ad omnem partem movetur, sicut et spiritus animatus in corpore animalis : propter quod autem præcipue inducti sunt ex hoc quod vident spiritus a corporibus animalium tempore quo calefacta sunt, in aliam substantiam tenuem et fluidam resolvi : et pro constanti relinquunt, quod verum est, quod unumquodque illius generis est quantum ad substantiam materiae in quod resolvitur : non enim resolvitur aliquid nisi in sua componentia.

Sunt autem quidam qui a Democriti opinione persuasi esse videntur, licet non in toto cum Democrito consentiant. Videntes enim cum spiritu animatorum semper calorem diffundi, refrigerari autem loca ad quae spiritus interceptus non progreditur, dicunt tunc spiritum esse quiddam igne grossius, et esse tamen ignem. Ignem enim qui cum corporibus miscetur, dicunt esse non in summo calidum : eo quod excellentias primea qualitates amittunt in mixto. Ignis autem naturam dicunt offendere spiritus in hoc quod abundantius ascendit : et ideo in superioribus plures differentias spiritus esse dicunt : in illis enim vivificat et sensificat, et facit virtutes animales omnes, et perficit motum. Si autem secundum aliquid descendit, non impedit ignis naturam : quoniam ignis propriam sequens materiam descendit, licet ascendat per

<--- Page Split --->

seipsum : sic et spiritum dicunt descendere propter materiam suam, quam invenit ibidem. Igni autem attribuunt, quod semper movetur. Hujus autem dicti causa est quam diximus : et etiam hoc quod a fonte caloris videntur derivari spiritus, et hoc est cor in animali.

Hæc igitur sunt quæ de spiritus natura inveniuntur ab Antiquis : quædam enim alia a Pythagoricis accepta fabulis, omnino derisibilia sunt, et ideo non proferuntur a nobis. Hoc autem posuimus, ideo quod quilibet istorum secundum aliquid dicit naturam spiritus animati, licet nullus tetigerit perfecte et secundum veritatem. Hæc autem ex sequentibus erunt declaranda.

CAPUT III.

De improbatione dictarum opinionum, et de determinatione qui sit intellectus in spiritus natura.

Contra Heraclitum. Non autem stare potest quod dicit Heraclitus dicens ipsum spiritum esse incorporatissimum. Cum enim medium sit quo anima movet et vivificat corpus, non simplex, sed commixtum et complexionatum et compositum, non congrueret instrumentum motus cum eo quod movetur, si esset incorporatissimum omnium. Quod autem dicit hunc spiritum esse movens quiddam et motum, veritatem quidem habet, sed non sicut ille dicit ex seipso. Est autem motus spiritus ab anima vivificante et regente corpus, et movens per

easdem virtutes corpus per omnia sicut faber et malleus movent et influunt materiae eamdem formam : faber quidem ut artifex, malleus vero ut instrumentum. Similiter autem in eo verum dicit, quod spiritum vaporem esse dixit. Est autem vapor humidi radicalis et cibalis spiritus. Sed in eo est falsus, quod vaporem dicit esse omnium principium, et omnia participare ipsum : omnis enim vapor alicujus est humidi exhalatio : et ejusdem principium esse nullo modo potest nisi conversus in seipsum et repulsus ad humidi naturam.

Alemæon autem in hoc falsus est, Contra Alcæmonem. quod dicit vaporare cœlestia, deceptus ex hoc quod dixit lucem et lumen esse corpus, sicut adhuc multi confitentur, sicut alibi diximus. Sed procul dubio verus est sermo Alemæonis, qui dicit spiritum habere motum orbis et in loco et in velocitate motus. Ad omnem enim partem lustrans corpus animalis pergit spiritus procedens, et'ex eodem in idem sicut cœli motus : exspirans enim ab eodem principio exspirat ad quod spirans inspirat : exspiratio autem et spiratio unius motus spiritus esse videntur : eumdem autem modum motus videtur habere pulsus spiritus in non spirantibus quæ habent spiritum complantatum ex natura. Velociter enim spiritus movetur, ut dicit Isaac in libro de Diffinitionibus, ad modum luminis in mundo, quod in momento per totum orbis spatium movetur : sic et spiritus motus est per suum minorem mundum in corpore animalis. Cum autem non bene assignaverit Alcmæon hujus motum, dicens quod ex natura cœlesti habet hujusmodi motum : natura enim cœlestis non miscetur corporibus generabilibus, sicut alibi probatum est, sed potius hæc est ratio, quod cum anima sit in cujus umbra factus est orbis, ut dicemus in libro de Intellectu et intelligibili 1, erit ipsa similis in moven-

<--- Page Split --->

do motori orbis secundum quod est possibile sibi, et maxime si fuerit anima nobilis non per multa distans a motore primo. Hæc igitur dirigendo dirigit, et informat sui essentialis actus qui est intra instrumentum, ut ad omnem partem sui corporis quod vivificat et movet, velociter feratur, vehens virtutes et formas vitæ, secundum quod unicuique membrorum possibile est recipere. Non tamen putandum est eum subito moveri, si jam conceditur esse corpus, quoniam jam in sexto de auditu physico 1 demonstratum est omnem motum corporis esse in tempore: propter quod quidem celeriter movetur, sed non subito. Utrum autem uno vel pluribus moveatur motibus vel non, inferius inquirerit. In hoc autem quod dicit incorruptibilem et immortalem esse spiritum, omnino est falsum : est enim corpus corruptibile et fluidum valde, corruptibilius cæteris partibus animati corporis, sicut infra dicemus. Quod enim exitum et saltum animæ vetat, ideo contingit, quod cum compositum resolvitur, corrumpuntur organa, et retrahitur ab eis spiritus ad sui principium, et illis membris diutius palpitantibus, diutius retinet spiritum : et cum ex angustia multiplicatur in eis calor, plus de eo trahunt in refrigerium : et ideo ad multum spiritum trahendum et exsufflandum ex angustia spiritualium saltuosos motus dant spiritus organa : quod imperitum vulgus vocat exitum naturae, nesciens distinguere inter animam et spiritum.

Eorum autem qui aerem dicunt spiritum, et hunc per se moveri, opinio parum habet rationis. Si enim concedatur spiritum vitalem in omnibus ex humido naturali produci, cum humidum naturale commixtum sit ex elementis, sequitur necessario spiritum esse corpus ex elementis compositum. Si autem formam praecedit aeris, nihil est inconveniens :

omne enim quod sublimatur ab aliquo per naturam vel artem, formam primo vaporis accipit, quæ formæ aeris similima est, et plurimum aeris habet : et quod tamen in eo alia elementa mixta sunt, ostendit ejusdem substantiæ cum sublimitate conversio : quæ convertitur aliquando in conclusum corpus valde non spirituale. Quod autem dicunt aerem per se moveri, nullam veritatem continet, et est alibi hoc dictum improbatum. Verum tamen est, quod resolutio quæ fit spiritus in aerem, indicat in spiritu plus esse de natura aeris quam alterius elementi. Propter quod etiam restaurationem in spirantibus accipit ab aere inspirato : sed hic aer inspiratus primo in pulmone vaporabiliter miscetur et dirigitur, ita quod actus vitæ et non simplex dirigitur cordi. Fuit autem juvamentum maximum in hoc animalium, quod substantia illa spiritualis formam sumit raritatis, quæ aereæ raritati convenit : quoniam, sicut alibi determinatum est, aer habet humiditatem ex centro ad circumferentiam fluentem, et hanc magis mixtam, et convenientem habet spiritum : et ex hoc habilis est ex corde ad motum in totum corpus. In hoc enim motu quando expulsus a corde movetur per totum corpus, secum portat habitum et actum vitæ toti corpori. Motus autem ille quem habet ad cor, est ut accipiat talem habitum et actum a corde. Quod autem dicunt vehiculum esse cibi humidum aqueum, verum quidem est, sed tamen illud est mixtum, non tamen vehit cibum distinctum subjecto et loco a cibo sicut distincta sunt quæ fluunt super aquam : quia si hoc esset verum, de omni vena aperta exiret aqua limpida, super quam nataret cibus partium corporis : quod non est verum : et ideo etiam illud humidum mixtum est cum cibi substantia, sed vincens humidum aqueum

<--- Page Split --->

in eo, dat ei motum, fluxum, et subtilitatem quae membris instillari possit et uniri.

Illi autem qui ignem spiritum hunc esse dixerunt, inducti sunt ab eo quod superius inductum est. Sed non est verum quod dicunt, quod haec substantia non generatur ex ipso fonte caloris, sed aliunde materiam accipiens in corde, accipit habitum vitae et formam quam influit membris : retinet tamen sui informatoris, quod est cor, qualitatem : et ideo calidum est, et calefacit membra. Habet autem aliam rationem caliditatis: ab anima enim quae est motor suus, dirigitur radicaliter per totum corpus : et ideo sicut radii multiplicati ad unum locum, inducunt fortem calorem, ita facit congregatio spirituum, et ideo tempore somni revocantur ad locum digestionis, ut calorem multiplicent ibidem. Similiter autem membra in quae dirigitur recta diametro, reflexus in seipsum vel ad angulum, magis calefacit quam alia quae respicit oblique ad angulum expansum, sicut per omnia faciunt radii cœelestes. Omnes enim hos motus et proprietates habet ex motore suo spiritus et non ex materia : motor autem suus habet sic movere ex proportione similitudinis quam habet cum motore orbis. In quantum enim anima talis motor est, tales potest influere proprietates suo instrumento, quod datum est sibi ad perficiendum actum suae essentiae qui est vita.

Ex his de facili patere potest quid veritatis, et quid falsitatis dicta Antiquorum contineant.

Quid sit secundum veritatem spiritus animalis ?

Nunc igitur secundum nostram sententiam veritatem de omnibus dictis colligamus, omnium falsitatem ambientes. Dicamus igitur spiritum vivorum esse compositum corpus ex elementis, habens formam aeris, animae organice deserviens ad omnes vitae actus. In hac enim diffinitione in hoc quod dicitur spiritus esse corpus, ponit spiritum in genus proprium. Quod autem dicitur ex elementis commixtum, naturam demonstrat materiae, et contrahit genus primum et approximat. Quod dicitur habens formam aeris, distinguit spiritum ab aliis commixtis grossis, quae talem formam non habent. Et quod dicit animae organice sive instrumentaliter deserviens, dat ei ordinem quem habet in corpore animato : est enim in eo motum et movens. Et quod ultimo additur, ad actus vitae omnes, comprehendit actum vitae vegetationis et sensus et motus : quia ista sunt actus quibus anima vivificat corpus, et quibus vivum a non vivo secernitur.

Est autem hic spiritus tenuis et clarus quantum ad materiam : et est quidem tenuis propter penetrabilitatem, ut in omnes partes corporis per subtiles potentias arteriarum possit penetrare. Clarus autem est, ut sui munditia omnes formas possit recipere. Lucidus etiam

<--- Page Split --->

esse perhibetur a quibusdam Philosophis : quod contingit ei ex multi perspicui admixtione : perspicui enim natura elementis et elementatis convenit ex communione corporum cœelestium : et ideo sicut motor cœelestis perspicuo influit vitam entibus, et est hoc, ut dicitur, Linii Philosophi, quasi vita omnibus entibus. Ita etiam motor qui est anima, est imago motoris cœelestium, convenienter habens instrumentum lucidum quo suum mundum minorem vivificet.

Medius tamen est in substantia et forma inter aerem et aquam, habens proprietates utriusque in aliquo, et in aliquo proprietates ignis: sed parum vel nihil habet de proprietatibus terrae. Aqua quidem habet proprietatem in humido aliquantulum spisso, ut et bene formas recipiat et convenienter teneat: haec enim causa est, quia anterior pars cerebri in qua sigillantur forma sensuum, medullosa et humida facta est: et tunc a simili probatur, quod idem oportet esse in spiritu animali. Aeris autem habet formam propter principia vita quae sunt in aere, quae sunt calidum et humidum: convenientissimum enim est ut instrumentum vita habeat etiam vita principia: et quod illa dominentur in eo: propter hoc etiam quoddam restaurum sumit ex aere per anhelitum, sed specialiter per evaporationem nutrimentalis humidi restauratur, sicut in Somno et Vigilia dictum est. Proprietates autem ignis habet, ut caliditate sua vias aperiat et perforet: calidum enim est aperitivum et perforativum: siccitate autem actuali indurat interiorem tunicam arterialem, ut et ictus sustinere valeat suos, ut et non remollita arteria concidat et emollescat, et tunc spiritus transire non possit: humida enim mollia concidunt et incurvantur, et ad angulum claudunt vias et poros. Amplius si humidus accidentaliter esset, etiam similiter humida arteria fieret: et tunc arteria mollis pulsui cederet: et tunc spiritui pulsanti non esset impetus ante se per arteriam, sed

potius elevaret in una parte : et tunc illud pulsaret et extenderet viam. Terrae autem prioprietatem non habet : quia terra frigida, gravis, et sicca est, expressa ab ea omnimoda humiditate. Et per gravitatem quidem repugnaret nobiliati, per frigiditatem autem repugnaret vita quam operatur, eo quod frigus est mortificativum, praecipue illud quod est conjunctum cum sicco. Per idem autem repugnaret formarum receptioni, quas oportet spiritum universaliter recipere : sicut enim unum instrumentum quod est malleus, habet faber ferrarius, per quod omnes inducat in ferrum formas artis suae: ita hoc unum instrumentum junctum est animae, per quod in toto corpore inducit omnes universaliter formas et operationes vitae: et sicut in arte fabrili est unus artifex et una ars et unum instrumentum, sed multae forma artis et multi motus instrumenti, et per consequens multa artificiata: ita etiam in physicis una est anima et unum instrumentum et multae perfectiones organorum constitutae ex illis, ut visus in oculo, digestio in hepate et stomacho, et sic de aliis naturalibus et animalibus organis et perfectionibus eorum. Haec igitur est causa, quod proprietates aliquas terrae non habet spiritus, aut minimum et insensibile habet.

Sed oportet nos non latere, quod hoc instrumento anima et non natura utitur: natura enim jungitur materiae sine medio, et perficit in ea suas operationes sine medio: eo quod ipsa non operatur essentialiter et per se nisi unum: propter quod instrumento non indiget. Sed anima nihil ita operatur quod non cesset vel cessare possit aliquando ab illo, et operatur multa essentialiter. Cum igitur ipsa sit una et indivisibilis, per se solam haec plurima operari non potest: et ideo junctum est ei instrumentum, ex cujus formali diversitate plurima valeat operari. Dico autem formalem secundum quod spiritus a corde transmissus ad alia membra inducit formas illorum ad ve-

<--- Page Split --->

hendum virtutes illorum membrorum in corpus, sicut in cerebro accipit sensus et motus formam, et in hepate virtutum naturalium formam induit, et in testiculis virtutem formativam quae a Philosophis vocatur divina.

Et in hoc egregie Avicenna comparat cor soli, et spiritum vitalem comparat lumini solis in minori mundo : quoniam cor est principium vitæ per totam circumberentiam corporis, sicut sol principium vitæ in majori mundo in circulo declivi, qui causa est generationis et corruptionis rerum, ut diximus in secundo Peri genescos t. Radii autem solis accipiunt virtutem omnis stellæ quam illumiinant et tangunt : et ita faciunt spiritus procedentes a corde ad alia membra principalia : reflexi enim ab ipsis spiritus vehunt secum virtutes membrorum in ea ad quæ reflectuntur. Hæc igitur est certissime substantia et quidditas spiritus animalis.

CAPUT V.

De origine spiritus qui copulatur cum semine, et vocatur RADICALIS cum operationibus ejus.

Spiritus autem qui est instrumentum animae primum, duplex est, sicut virtus animae quam vehit. Est enim unus spiri-

tus et primus, qui est evaporatio ipsius humidi quod est in semine aliquo cum eo vapore qui naturaliter continetur in ipso. Et hic spiritus est, qui primo per virtutem formativam quae in semine est, calido seminali excitatus et loci spirat in semine, et post ante hoc in viscositate ipsius seminis continetur retentus. Cum autem humidum seminis formari a virtute formativa incipit exterius, id quod formatur, pelle circumducitur viscosa, intra quam spirans spiritus ille primo pulsare incipit, vehens artificem formantem, qui est virtus formativa, et virtus ejus in omnium membrorum formationem. .

Hujus autem signum est quod spiritus iste sit inviscatus in semine primo radicaliter: dicit enim Aristoteles albedinem esse seminum omnium plantarum et animalium fere, nisi sint valde terrestria adusta, sicut piper, et cubebæ, et hujusmodi: albedo enim hæc ex spumoso fit subtili aereo, quod stans spiritus semine designat, qui cum primo spiraverit, a calido loci et naturae excitatus, statim viscosum dissolvit humidum, quod in exteriora delatum, in idem constare incipit infrigidatum propter a principio caloris distantiam. Principium autem caloris in semine est medium ejus quod est ei loco centri et cordis: constans autem in exterioribus humidum viscosum retinere intus incipit spiritum, qui exhalare non valens, reflecti incipit et pulsare: et hoc modo informatus a virtute divina quæ formatrix est, incipit operari organa vitæ ex ipso humido quod intra pellem continetur. Nisi enim primo contineatur spiritus et humidum, exhalabit spiritus, nec exspectabit donec calore naturali seminis terminetur et digeratur et formetur ad vitæ organum quod potentia vitam habet, eo modo quo in libro de Anima 2 diximus, quod anima est ac-

<--- Page Split --->

tus corporis physici organici potentia vitam habentis.

Hæc autem est prima substantia spiritus animati corporis, sicut et seminale humidum potentia est substantia organarum : et sicut humidum radicale seu seminale per nutrimentum multiplicatum, præstat nutrimentum et augmentum membris, ita etiam vapor alimenti in corporibus animatorum adjunctus huic spiritui, restaurat eum et auget, ut fortis sit ad vehendum virtutes animæ in corpora perfectæ quantitatis existentia.

Redit igitur quod diximus ad hoc quod ex duobus substantia spiritus seminalis conficitur : quorum unum est id quod de ipsa natura et substantia spiritus est in semine, cum clauditur a generante id quod de ipsa natura et substantia est spiritus. Aliud autem quod nascitur ex ipso vapore humidi radicalis, cum calido loci et naturae excitatum vaporare incipit.

Spiritus autem hujus in semine sunt quatuor operationes, quarum una est dissolvere humidum ut sit receptibile formarum : et hoc facit per adjunctum sibi calidum. Secunda est pulsare fortiter undique per ipsum : et hoc faciendo facit multa foramina formando arterias per quas arterietur quasi totum corpus animatum. Tertia est vehere virtutem informantem virtutis ad omnes membrorum formationes. Hæc enim virtus est in semine sicut artifex in artificiato : et sunt virtutes particulares ejus quæ sunt formativa membrorum quæ vehuntur a corde vel ab eo quod est loco cordis in omnes partium differentias. Quarta autem operatio est valde necessaria et subtilis : quia scilicet impossibile est, quod ab eodem et proximo principio fluat spiritus et humor : quia unum impediret alterum in fluxu suo : et hac eadem de causa non potest spiritus per eamdem viam fluere cum humido radicali : ideo oportet quod via spiritus ubique juxta vias humidi radicalis penetret, et pulsando sibi ingerat potentiam ad vitam :

nisi enim illo agente conferatur ei potentia ad vitam, non magis posset de ipso fieri membrum actu vivum, quam de illo quovis humido contemperato. Ista sunt igitur operationes essentiales spiritus qui complantatus est in semine.

Hæc autem licet sint dicta Peripateticorum, tamen per rationem fortem hoc idem sic demonstrative probatur : scimus enim per demonstrationem, quod omne quod movetur, habet motorem conjunctum sibi. Videmus enim semina moveri quando moventur ad formas animatorum et figuras: scimus iterum omnem generationem ex convenienti esse, ita etiam quod generatio univoca est ad quam reducitur æquivoca generatio : oportet igitur formans et movens semen simile esse secundum rationem forma generati corporis, sicut forma artis similis est forma artificiali : et ideo etiam virtus formativa vocatur a Philosophis anima propter conformitatem rationis et speciei quam habet cum anima. Quod enim anima formatum movet et vivificat et regit : hæc formativa in eadem figura format et vitæ præparat et motui secundum locum : cum formalis et simplex sit virtus formativa, non potest per se formare diversa in figura et actu : propter quod debet habere instrumentum quod diversificatum faciat hanc figurarum diversitatem.

Amplius autem in artibus ita est, quod forma quæ secundum esse simplex est in anima, non efficitur in materia lapidum vel lignorum vel alterius materia grosse, nisi mediante instrumento : hæc enim quia movetur ab artifice, habet virtutem inducendi formam : et quia tangit materiam, ideo mutat eam in formam. Cum igitur ars naturam imitetur, erit simile in operationibus animæ in natura. Sic igitur convincitur, quod spiritus ille omnium operationum instrumentum est, quas facit virtus formativa in semine. Nos autem de semine et virtute formativa in libro de Animalibus dicemus : hæc enim quæ dicta sunt, ad probandam

<--- Page Split --->

originem radicalis spiritus commemorasse sufficit.

tæ quod in omni loco conjungitur eidem via spiritus, ex cujus pulsu undique recipiat potentiam vitæ et formæ membri animati cui est vivendum.

Hic ergo spiritus sic existens in omnibus animatis, etiam restaurum quaerit : eo quod impossibile est, quod non aduratur multum de substantia ejus in corpore, et ideo multum exhalat de ipso per poros corporis : hoc autem restaurum accipit generaliter in omnibus animatis ex vapore alimenti quod jam elevatum est ad primum principium vitæ quod est cor in habentibus cor. In plantis autem et animalibus cor non habentibus est membrum quod est loco cordis. Cum enim sic levatur ad principium vitæ, tunc effumat in ipsum principium vitæ, et ibi formatur ad hoc quod vehat vitæ virtutes et conjungatur diminutio spiritui et restauret ipsum.

Hic autem spiritus in formato corpore existens, est qui vivificat totum corpus : et de virtute formativa tantum habet, quod alimentum sumptum iterum format ad potentiam vitæ : sed in hoc deficit, quod non format humidum nutrimentale nisi in quodam jam formato, eo quod ipsum magis est extraneum quam seminale, et minus habile et obediens formationi. Propter quod duas virtutes concurrere oportet ad ipsius formationis virtutem, scilicet quam advehit spiritus, et virtutem membri in quo fertur. Sed tamen in hac operatione virtus quam advehit spiritus, operatrix est et actrix : et virtus membri est sicut loci virtus, in quo convenienter formatur humidum aut materia : et ideo spiritus est sicut formans et sigillans, sicut est virtus masculina, et humidum est sicut materia feminae, et membrum est sicut matrix in qua concipitur ad formandum. Et hæc est principalis operatio spiritus vitalis in corpore animato, cujus rei gratia humidum quod est nutrimentum ultimum in his quæ nutriuntur, sicut est sanguis in habentibus sanguinem, et in non habentibus sanguinem est humor qui est loco sanguinis, ita decurrit per vias suas a principio vi-

Habet enim hic spiritus quatuor principales operationes, quarum prima et principalis est, quod est vivificus : etiam hanc habet a summo motore qui est anima. Secunda autem est quia est calefacitivus : et hanc habet a membro principali quod est fons caloris. Tertia autem, quod est eventativus : et per hanc dissolvit et quasi verberando subtiliat ea quæ viscosa sunt in nutrimento corporis : et hanc habet a suo proprio motu. Non enim frustra natura dedit ei tam fortem motum et duras percussiones, sed ingeminata est, ut ictibus illis dispercuteret et divideret ea quibus influit, et sic dissolvendo aptaret ea membris vivis, et eventaret a corruptis. Quarta autem est quam omnes physici dant ei, quod expedit omnem virtutem animæ ad operationes essentiales et sibi proprias. Hæ igitur sunt operationes quas habet in omnibus animatis, sed speciales quasdam habet in quibusdam, de quibus hic non est dicendum, sed in libro Animalium.

<--- Page Split --->

trimento facit spiritus interclusus elevans nutrimentum, et impingit ipsum in substantiam membri cui uniendum est suo motu et sua subtilitate quam habet.

In his autem quae sanguinem habent, licet sit aliquis spiritus in sanguine interclusus, non tamen oportet totum esse interclusum : quia sanguis secundum se calidus est, et suo calore levatur : et cum calor sit divisivus et perforativus, calor ille aperit membra ut possit subintrare nutrimentum : et ideo spiritus iter suum habet per alias vias. In hoc etiam est adjutorium non parvum : ut in pluribus enim sanguinem habentibus sunt magnae diversitates in membris ex quibus componuntur : et haec membra non expedita essent ad actus, nisi virtus principii vita cito vehi posset ad ipsa : non autem cito flueret, si veniret cum nutrimento : quia nutrimentum est humor gravis et spissus, et non de facili mobilis : et ideo ingeniata est natura vias concavas duras ordinare, per quas spiritus advehat omnes virtutes membrorum ad suas sedes in quibus operantur. Sanguinem autem non habentia ut in pluribus valde similia habent corpora, sicut planta et pisces et multa vermium et serpentium genera : et ideo per unius modi spiritum vita fit in omnibus, et est sensus et motus in animalibus : et ideo spiritum distingui non est necessarium nisi in capite forte, vel in membro quod est loco capitis, propter virtutes animales. Et hujus etiam causa est, quod talia animalia sanguinem non habentia minus aliis animalibus sunt disciplinabilia : quoniam inviscatum in nutrimento et grossum habentia spiritum, aut parum et non universaliter separatum, non retinent formas auditas neque distinguunt eas. In plantis autem omnibus nisi in poris vias nullas habet, in quibus elevat nutrimentum, in quo esse cognoscitur, per hoc quod semper invenitur spumosum et album : haec enim, ut diximus, efficit spiritus permixtos nutrimento.

Quod autem talis spiritus in omnibus

CAPUT VII.

Quod in quibusdam animatis spiritus habet vias a nutrimento distinctas, et in quibusdam non.

Non autem lateat te, quod spiritus iste vitalis qui a quibusdam naturalis vocatur, in quibusdam animatis distinctas habet vias a viis nutrimenti, et in quibusdam non, sed movetur cum nutrimento in eisdem viis. In quibus enim non est sanguis, sicut in plantis omnibus et quibusdam animalibus minutis, et in quibusdam magnis, in quibus sanguis non est, sicut in multis piscibus et cancris et conchis, etiam per incisionem subtiller quaesita non inveniuntur via aliqua per corpus nisi solius nutrimenti. In omnibus autem sanguinem habentibus utraque via inveniuntur, venae scilicet qua sunt viae nutrimenti, et arteriae qua sunt viae spiritus. Cognoscitur autem hoc quoniam si elixentur corpora animalium et praecipue cor et hepar et caeterae interiores partes exsiccentur, inveniuntur via dura et apertae et vacuae, et viae molles plena sanguine coagulato.

Causa autem hujus est, quod in non habentibus sanguinem profecto grave et viscosum est nutrimentum propter algoris superabundantiam : tale autem nutrimentum nec elevaretur, nec in membra penetraret, nisi et spiritum et calorem haberet conjuncta sibi et interclusa in ipso : haec enim duo in tali nu-

<--- Page Split --->

sit animatis, ostenditur et ratione et signo. Ratio quidem est, quia cum omnis vitae causa sit calidum et humidum, humidum autem semper cum calido est vaporativum et convertibile in spiritum, necesse est quod in omni vivo sit generatio spiritus. Signum autem est, quod in omni vivo videmus hoc quod quando frigus comprimit eum extra, tunc contrahuntur extrema ejus exteriora, sicut tempore frigoris contrahuntur flores in nocte, et corpora animalium minora et pallidiora inveniuntur : cujus causa non potest esse nisi conversio spiritus et compressio ad interiora. Tempore autem calidi solis exteriora tumescunt et replentur nutrimento : cujus causa non potest esse nisi evacuatio spirituum ad exteriora, qui secum ad exteriora trahunt nutrimentum, et ideo aperiuntur et intumescunt. Declaratur autem hoc uno tempore quod est calidum et humidum, quod ita spiritus plantarum et animalium evocat, quod omnia fere tunc tumescentia quasi pubescentia efficiuntur, et turgentibus gemmis in plantis, et animalia impletis vasis seminariis erumpunt in foetus et fecunditatem.

CAPUT VIII.

enim, quod omnis multitudo naturae alicujus ad unitatem reducitur : et ideo cum virtutes vitae multae sint in anima, sicut nutrire, et sentire, et movere, et alia hujusmodi, oportet quod haec tota reducantur ad unitatem quae est substantia animae, quam circumstat talis virium multitudo suarum, sicut naturales potentiae circumstant naturam et subjectum in quo stant.

Cum igitur, sicut alibi probatum est, et superius in hoc libro aliquid de hoc dictum, actus primus et proprius animae in corpus sit vita, spiritus autem sit vitae vehiculum, oportet quod spiritus secundum se sit instrumentum animae primo, et per consequens virtutum suarum quae sunt vires animae. Cujus multi non parvae auctoritatis viri, diversas assignant causas et rationes. Aliqui enim fuerunt, qui dixerunt omnino incorporeum et omnino grossum corporeum conjungi non posse sine medio quod conveniat cum utroque : et hoc dicunt spiritum esse, qui subtilitate sua convenit cum anima, et corporeis dimensionibus convenit cum corpore. Haec autem sententia nulla improrsus habet veritatem, et est contra omnia dicta Peripateticorum: quoniam spiritus non est medium quo anima conjungatur corpori : eo quod sine medio unita est ei sicut omnis perfectio suo perfectibili sine omni unitur medio, sed potius spiritus est, per quem anima operatur in corpore opera vitae.

Cujus partis animae primum sit spiritus ?

Ordo autem jam expostulat, ut dicamus cujus sit particulae animae spiritus iste. Sed forte dubitavit aliquis, utrum sit alicujus particulae animae? Scimus

Et ideo hoc errore abjecto, dicamus quod spiritus est instrumentum animae, sicut malleus vel dolabrum est instrumentum architecti : et hoc instrumento anima facit vitam in corpore sicut formam artificiati facit artifex per instrumentum. Hic autem necessitas instrumenti non quaeritur propter motoris indigentiam et infirmitatem : quia motor sibi ad omnia sufficit, habens in se omnes formas quas inducere intendit, sicut artifex habet in se omnes formas architecticae : sed potius propter indigentiam et necessitatem corporis, quod recipit ab anima actum vita

<--- Page Split --->

et formam. Cum enim illa distet a principio vitae indigente ad vehendum vitam : quoniam licet virtutes quaedam sint in organis et partibus animatorum fixae non separabiles ab ipsis quamdiu sustinet animal, sicut visus est in oculo : tamen illae virtutes sunt ligatae et immobiles quando continue non influitur virtus alia perficiens eas a principio et fonte vitae, quod est ipsa anima secundum substantiam suam : et ideo spiritus est necessarius qui advehat hanc virtutem. Cujus signum est quod prius diximus : quoniam spiritu ad interiora retracto, organa exteriora contrahuntur et immobilitantur : et eo reducente, laxantur ad actum.

Et ideo quidam dicunt triplicem esse vitam in his quae vivunt : unam quidem quae est causa vitae : et haec est vita animae. Alteram autem quae est fluxus hujus vitae ad vivum : et haec est vita instrumenti animae quod est spiritus. Et tertiam quae est vita formaliter recepta a corpore et partibus animati corporis : et haec est qua dicitur caro viva, et auris, et oculus vivus. Hoc autem per omnia simile est his quae sunt in arte : quoniam artis forma primo est in anima artificis : et cum iteratur fluxu quodam et processu in materiam, quandoque est in operationibus et motibus instrumenti : et tertia est quae adhaeret artificiato et est producta in ipsum. Sed in hoc est dissimile, quod formatio artis quiescit perfecta in artificiato postquam in ipsum inducta est. Forma autem organorum animatorum quam adducit spiritus, est laxatio ipsorum ad actum : et haec est quasi in continuo fieri. Propter quod etiam continue anima utitur instrumento quod in organo visus videri potest, quod habens visum non utitur eo nisi a principio vitae spiritus veniens laxet ipsum et mobilitet ad operationem. Similiter autem est in aliis partibus animatorum corporum.

CAPUT IX.

Cujus partis corporis primum sit spiritus?

Cujus autem partis corporis sit ipsa substantia spiritualis, jam non est difficile determinare : quoniam licet origo ejus sit ex humido radicali et cibali, tamen generatio ejus et essentia vitalis spiritus est in corde. Per venam enim quae est in imo hepatis sive convexo ipsius quae ad medium thalami cordis dirigitur, substantia spiritus bulliens spiritum elevat versus cor, vel versus id quod est loco cordis in his quae cor non habent et hepar : et forte etiam venis carent. Státim autem ut ibi est cibus et spiritus in omnibus cor habentibus, discursio fit ad extremos thalamos, ita quod dextro plus attribuitur sanguinis et grossior et minus de spiritu, sinistro autem plus attribuitur spiritus et minus sanguinis, qui tamen est sanguis clarus et subtilis per spiritualium praecipue nutrimentum. Claritatem autem habet et subtilitatem propter permixtum sibi multum spiritum. Subtilitatem autem habet propter ictus spiritus, et eam quae facta est in ipso spiritu ejusdem sanguinis sublimationem. A sinistro autem cordis thalamo arteriae producuntur per totum corpus, in quibus continue spiritus pulsat vitam a fonte vitae qui est cor : trahitur autem ad sinistrum spiritus in habentibus cor et sanguinem ; quoniam cum hepar sit in dex-

<--- Page Split --->

tro, repletur fumo malo spiritus, si ad dextrum ventrem sive thalamum cordis distribueretur : hoc autem maximum in vitæ operationibus generaret impedimentum.

Licet autem talis distributio cordis et arteriarum non sit in non habentibus sanguinem pluribus, neque etiam in plantis, tamen aliquid simile est proportionaliter talibus membris, et distributioni respondens, per quod intelligitur spiritus ab eo membro quod est principium totius corporis et totius caloris: non enim acciperet formam vitæ quam influit ubique per corpus, nisi a loco ubi vitæ principium formata omnia membra foverit, et in ipsa virtutes vitales et vitam infuderit. In omnibus enim oportet continuari instrumentum usque ad motorem ipsius: et cum artifex vitæ anima sit in corde, oportet quod etiam spiritus primum informationi instrumentum operum vitæ derivetur a corde.

Signum autem hujus est, quod cum motus spiritus sit duplex, scilicet diastoles et systoles, qui motus est compositus ex pulsu et tractu, hos motus primo perpendimus in corde, vel in eo quod est loco cordis : propter quod etiam in toto corpore per diastolem et systolem spiritus, perpenditur qualis sit cordis dispositio. Oportet igitur quod spiritus a corde procedat : ampliato enim corde in ventriculis suis, necesse est ipsum spiritum trahere. Concluso autem eodem, necesse est ipsum spiritum expelli. Per dilatationem igitur cordis et contractionem causatur motus expulsionis et attractionis : expulsio autem in spiritu et arteriis causat diastolem, et attractio causat systolem : quod fieri nullatenus posset si spiritus ab alio quam a corde procederet.

Sed quia generalis debet esse doctrina de natura spiritus, sciendum est quod in plantis et sanguinem non habentibus aliquid istis est proportionale. Cum enim actus vitæ communiter inventus sit in omnibus animatis, et sit vita proportionaliter in eis perfectior et minus perfecta,

oportet quod et principia et instrumenta vitæ omnibus proportionaliter insint : et ideo licet non sit in plantis talis spiritus et alimenti distributio, sicut in habentibus cor et sanguinem, tamen necesse est quod calor naturalis in eo quod est fons et principium caloris, sicut radix est in plantis, aliquid de humido resolvat in spiritum in quo virtus vitæ quæ est in radice devecta et succum vegetet et præparet, et totam plantam pulsando moveat ad vitæ vigorem. Cum enim spiritus inclusus in aliquo unde exire non potest, revolutus et diffusus pulsando fluit per id in quo est, et aliquando recurrit ad suæ generationis principium, quod est cor, duplici de causa. Una quidem ut restauretur deperditum in ipso. Alia est ut exteriora non dissolvantur nimis et laxentur per continuam spiritus attractionem : per hoc enim exhalaret spiritus, et humidum et virtus corporis desiccaretur nimis, et debilitarentur virtutes corporis.

His igitur de causis aliquando retrahitur, aliquando extra ducitur spiritus : et iste est quidam spiritus omnium animatorum. Sed in animalibus hoc melius apparet, quæ omnia motum habent dilatationis et constrictionis, qui sunt motus proprii spiritus vitalis, licet non omnia habeant motum processivum localem. In plantis autem minus : sed tamen et in his tempore veris in nocte clauduntur flores, et de die aperiuntur : quod est certum signum duplicis motus spiritus vitalis, scilicet ad interiora de nocte, et ad exteriora de die. Et similiter inter hyemem et æstatem proportionaliter loquendo : quoniam spiritus in æstate et vere movetur ad exteriora plantarum, et ideo tunc frondent et florent et germinant : in hyeme autem moventur ad interiora, ut ex vapore humidi interius contenti et repressi sumat restaurum spiritus. In autumno autem frigido incipiunt claudi pori corporum plantarum ad principium retrahendo calorem et spiritum, hoc est, ad radicem : et ideo tunc ibi calor et

<--- Page Split --->

spiritus multiplicati quasi circa locum digestionis trahunt humorem a terra sicut a quodam ventre sive stomacho, ex quo humore iterum spiritus restaurantur et multiplicantur. Innegabile igitur est, quin spiritus sit illius particulae animati corporis, a quo oritur sicut a principio, et ad quod recurrit sicut ad principium restaurans quae deperdita sunt in ipso : hoc autem est cor, aut quod est loco cordis.

Hæc autem et alia jam constant ratione : quia jam scimus quod fons caloris est cor vel id quod est loco cordis : et scimus quoniam humidum nutrimenti non terminatur nisi per calidum. Oportet etiam quod humidum ad cor vel versus cor dirigatur quando terminatur epsesi : calor autem ex humido necessario generat spiritum. Cum igitur tam calor quam humor terminati et completi sint a corde et sint cordis, oportet quod spiritus per omnia sit ejusdem principii, et multo amplius ex quo in cordis sinistro ventriculo primo invenitur et motus spiritus et abundantia illius spiritus, et magis quam in aliquo membro quod sit in corpore animato.

CAPUT X.

De motibus spiritus in corporibus animatorum.

Hoc autem habito, de motu spiritus oportet nos determinare. Oportet autem scire, quod spiritus iste vitalis, qui secundum ordinem naturae est ante respirationis spiritum, eo quod respirationis spiritus assumitur in adjutorium et augmentum istius, habet tres motus : unum quidem ex natura materiae, et alterum quidem ex virtute motoris qui est anima, et tertium ex dispositione cordis vel ejus quod est loco cordis, a quo sicut a principio corporeo primo oritur et procedit.

Motus autem quem habet ex natura, est ascendere sursum, et maxime illud quod purius et subtilius est in ipso : quamvis enim sit compositum corpus ex elementis, abundat tamen in natura aeris, et ideo retinet motum aeris. Quod autem hunc motum in corpore obtineat, ex hoc nobis signatur : quia in omnibus animatis invenimus abundare spiritus subtiles et calores in superioribus circa capita animalium et circa extremitates et summitates plantarum : propter quod etiam plures ipse spiritus in superioribus corporum animatorum perficit operationes : in plantis enim folia et fructus et flores producuntur. In animalibus autem in superioribus fit operatio universaliter spirituum, et non in inferioribus. Quod autem quaedam pars ejus descendit, non

<--- Page Split --->

impedit : illa autem est inviscata cibo grosso descendenti, et in ipso descendit : aut est repulsa ad locum illum quasi per violentiam, et tunc est ibi modica : ibi igitur est unus motus ejus. In hoc autem motu licet unus sit, tamen per accidens multa contingunt ei ex hoc quod in tali vase movetur : quando enim venit ad extrema animati, quae aere frigido conclusa sunt, revolvitur in seipsum et inspissatur : et tunc inspissatus poterit complere quae ante non potuit : et ex hoc est abundantia spiritus in superioribus magis quam in inferioribus.

Alter motus quem habet virtute sui motoris, est motus animae : qui etiam simplex est in esse, sed multiplex in loco, materia, et virtute. Dico autem, quoniam simplex est in esse : eo quod esse suum non est nisi unius et ejusdem instrumenti, et ad unum et eumdem inotorem relati. Sed multiplex voco in loco, quoniam sicut instrumenti motus in arte est ad omnem locum materiae quae susceptibilis est formae artis, ita est motus spiritus ad omnem viam et partem corporis, cui imprimi potest forma animae quae est ad operationem cujuscumque vitae, et actus et perfectio corporis physici potentia vitam habentis : et quantum ad hoc esse formale in ipso voco propter formam motoris qui informat spiritum naturaliter, movetur sursum et deorsum, et ante et retro, et dextrorsum et sinistrorsum, ad omne membrum, in quo anima exercet aliquam operationem vitae : et iste motus est ei naturalis quoad hoc, licet illa natura sit animae natura et non corporis. Et, sicut superius tetigimus, sic efficitur spiritus universale instrumentum animae, sicut lumen est universale instrumentum motoris orbis, quo materiam movet omnium generabilium et corruptibilium. Sicut enim motor orbis radiis et lumine secundum diversas irradiationes et angulos radiorum diversas vires suas infundit materiae generabilium et corruptibilium, et movet eam ad diversitatem formarum pro diversitate partium materiae secun-

dum quod unaquaeque susceptibilis est, ita per omnia anima spiritibus radialiter implet corpus suum, cujus ipsa est motor, et implet ipsum viribus animalibus sive animae pro diversitate organorum susceptibilium. Et haec est causa, quod unus et idem spiritus operatur visum in oculo, et auditum in aure, et sic de aliis. Et haec est causa, quod est motus ejus multiplex in virtute : licet enim sciamus, quod ab uno motore in uno mobili non possit causari nisi unum, tamen illud unum tantum multiplicatur secundum virtutes, secundum quod ostendit in alia et alia : et ideo una forma qua ab anima informatur spiritus quae forma vitae vocatur, et est in spiritu, non tamquam in subjecto vivente formaliter, sed est in eo sicut ars, et artis forma est instrumentum per quod inducitur in materiam. Et in hoc deceptus fuit Pythagoras qui hujusmodi spiritus voluit animalis esse.

Sic igitur illa forma vitae potentia distinguibilis est et contrahi potest ad omnem virtutem quae operatur aliquem actum vitae, sicut est nutritiva, augmentativa, et sensitiva, et secundum locum motiva. Hic autem motus licet sit naturalis a forma instrumenti secundum quod instrumentum est, tamen, ut Avicenna bene dicit, neque naturalis, neque violentus, neque voluntarius potest dici. Causa autem quare non potest dici naturalis, haec est : quia naturalis motus non est nisi uno modo, et ad finem unum sive loci sive formae : hic autem motus est ad loca et ad formas multas : neque uno omnino est, quoniam est expulsione et attractione, sicut superius diximus : cum omnis motus naturalis, sive sit corporis simplicis, sive compositi, sit una via tantum, et non ex eodem in idem revertendo. Constat autem hoc in omni simplici habente motum rectum. In compositis autem ex hoc constat : quia sicut in aliis libris disputatum est, nullum corpus potest componi aequalitate arithmetica ex omnibus elementis, sed compositio est per aequalitatem geometricam :

<--- Page Split --->

et ideo omne compositum sequitur motum elementi in eo dominantis. De motu autem cœeli qui est ab eodem in idem, alibi ostensum est quod non est naturalis. Igitur iste motus spiritus non est naturalis. Sed neque violentus esse potest : quoniam si ita esset, tunc esset per accidens, et non esset semper in animali, neque frequenter, sed raro, et non constitueret sed corrumperet animalis virtutem et perfectionem : esset etiam cum labore magno et pœena : quae omnia motui spiritus ab anima omnino aliena sunt : cum ipse de omnis animati sit constitutione, et virtutes perficientes et vigorem det universaliter omnibus partibus corporis : et hæc sit delectatio animalis et valor. Vocemus igitur eum motum spiritus secundum congruentiam animæ.

Tertius autem motus quem habet ex primo movente, quod est pars corporis, est motus expulsionis et attractionis, de quo motu per ea quae determinata sunt in quinto Physicorum, scimus quod componitur ex duobus motibus et duabus quietibus. Scimus enim quod quotiescumque motum ipsum, quod fertur, uno puncto ut duobus utitur, quod toties quiescere accidit. Constat autem quod idem est terminus expulsionis, et principium attractionis. Ergo illo ut duobus utitur. Adhuc autem idem est finis retractionis et principium expulsionis : per eamdem igitur necessitatem et ibi quiescere accidit : perfectur igitur motus spi-

ritus qui ex motore primo corpore perficitur ex duobus motoribus, qui sunt pulsus et tractus, et duabus quietibus componitur, quarum una est inter pulsum et tractum, alia inter tractum et pulsum. Sed valde considerandum est quis istorum motuum, et quae istarum quietum sit naturalis, vel ambæ sint naturales quietes, vel ambo motus : sed hoc facile deprehenditur, quod ambo naturales sint animato in quantum animatum : et spiritus in quantum 'talis corporis instrumentum sit et non simpliciter. Pulsus enim evehit virtutes in organa : et hoc naturale est ei quod ex perfectione sua oportet operari actus vitæ. Tractus enim est revocatio ad interiora spirituum ut salvari possint : et hoc iterum naturale et necessarium et ex suppositione, sicut in libro de Somno et Vigilia diximus. Dicamus igitur, quod pulsus est simpliciter intentus a natura animati, sed tractus est intentus ex suppositione et propter aliud, ut scilicet salvetur a natura animati corporis : igitur et quies quæ est finis pulsus, erit naturalis ex hypothesis sive ex conditione exstante illa, quod salvetur animatum et vivum : quies enim illa naturalis est ad quam est motus naturalis : et universaliter quale judicium est de motu, tale est de quiete ad quam est motus idem.

De his igitur quæ essentialiter spiritui animatorum conveniunt, in tantum a nobis dictum sit.

<--- Page Split --->