LIBER

DE SENSU ET SENSATO

TRACTATUS I

CAPUT I.

De ordine et modo dicendorum.

Quoniam autem de anima secundum seipsam considerata jam in libro de Ani-

ma determinatum est, in quo etiam libro de qualibet virtute diximus quae secundum partem potentialem animae principaliter esse dicitur : et determinata sunt opera propria vegetabilis et objectum, quae sunt magis corporalia inter opera animae : consequens erit facere considerationem de animalium naturis, quorum ipsa anima est principium et causa et ratio et substantia : et similiter tractandum est de omnibus vitam habentibus propter easdem causas.

Quæremus autem primo quæ sunt operationes propriæ animatis, et quæ communes eis et aliis, antequam descendamus ad scientias de corporibus animato-

<--- Page Split --->

rum. Et quia iste operationes aliquando sunt incipientes ab anima et terminatae in corpore, ut memoria et reminiscentia: aliquando autem sunt incipientes in corpore et terminate in anima, ut sensus, et somnus, et vigilia : ideo multum ad cognitionem istorum haec quaerenda sunt, ut supponantur nobis omnia quae de anima dicta sunt. De reliquis autem quae sequentur illa et probantur per ea quae sunt animatorum in quantum animata sunt, dicendum erit in libris qui post scientiam de anima inducendi sunt.

Primum autem de primis est dicendum secundum ordinem scientiae naturalis, in qua communia sunt prius nota quoad nos quam particularia : et ideo ab illis debet incipere speculatio. Ea autem quae maxime sunt animalium in quantum sunt animalia tam communia quam propria, sunt illi animali attributa tam ratione animae quam corporis communiter, quemadmodum sensus, ita memoria, desiderium, et omnino appetitus, et cum his gaudium et tristitia : de quibus omnibus in diversis libris est agendum antequam consideremus naturam corporum animalium : haec enim quae dicta sunt, omnibus insunt animalibus : sensus enim et appetitus insunt omnibus, sed non omnibus inest memoria. Cum autem his quae dicta sunt, sunt quaedam quae insunt omnibus animalibus, sed non solis : eo quod insunt omnibus vita participantibus communiter. Quaedam vero insunt non omnibus animalibus, sed insunt solis animalibus. Et quaedam insunt omnibus animalibus et solis.

Quae autem tribus dictis modis sunt proprie animalibus, maxime sunt quatuor conjugationes oppositorum, quae sunt sigillatim octo, ita quod in qualibet conjugatione sunt duo opposita. Et illa quidem quae conveniunt omni et soli, sunt vigilia et somnus. Quae autem conveniunt omni, sed non soli, sunt juventus et senectus : et quae soli et non omni, sunt inspiratio et respiratio : et haec quidem conveniunt ut passiones conve-

niunt : sed opponuntur ut habitus et privatio circa omne animatum tam vegetabile quam sensibile vita et mors : de quibus omnibus suis locis erit determinandum quid sit unumquodque eorum, et quibus de causis accidant.

Sunt autem adhuc duo quae sunt sanitas et infirmitas : sed de sanitate et infirmitate non est physici considerare, sed tantum prima principia et causas. Sunt etenim eadem principia vitae et sanitatis et mortis et infirmitatis. Quod autem physici sit considerare de primis principiis et causis istorum, patet ex eo quod sanitas et infirmitas non accidunt carentibus vita : et ideo considerans principia vitae, considerare habet principia sanitatis : et considerans principia mortis, considerare habet principia infirmitatis prima, et de ipsis causis aegritudinis. Et ideo plurimi physicorum et peritiores eorum medicorum qui maxime philosophica arte utuntur, terminantur ad invicem. Physici enim venientes a primis in posteriora, et ab universalibus in particularia, terminant considerationes suas de animatis ad ea quae sunt medicinae, quae sunt causae sanitatis et infirmitatis particulares. Medici autem physicae arte utentes a particularibus aegritudinibus in signa et causas et accidentia communia ascendunt : eo quod morbum non sanant nisi remota causa morbi, et inducta causa sanitatis.

Quod autem omnia quae inducta sunt, communia sint animae et corpori, non est immanifestum considerare volenti causas et accidentia eorum et eorum quae comitantur cum ipsis. Quaedam autem superius enumeratorum accidunt cum sensu concomitantia sensus. Quaedam autem eorum accidunt per sensum. Quaedam autem sunt passiones sensuum. Quaedam autem habitudines et conservationes sunt sentientium. Quaedam autem salutaria sunt eis quae sentiunt et sensibus : et quaedam sunt corruptiones et privationes ipsorum. Cum sensu enim accidit inspiratio et respiratio : per sen-

<--- Page Split --->

sum autem memoria et reminiscentia : passiones vero sensuum sunt somnus et vigilia : habitudines autem sensibilium et sensuum sunt diversae harmoniae sanitatum. Conservationes enim sunt appetitus et desiderium. Corruptiones autem sunt senectutis diversae differentiae. Salutaria autem sunt juventus, et privationes sunt mortis animatorum.

Si igitur sensus sit communiter animae et corporis, necesse est unumquodque istorum animae et corporis communiter existere. Quod autem sensus per corpus inest animae, et ita communiter inest animae et corpori, manifestum est et per sermonem diffinitum sensus, et absque sermone diffinito per operationem ipsius et syllogismum. Si enim diffinatur quilibet sensus, diffinitur ut virtus in organo sita et operans. Similiter autem et si opus ipsius attendatur, manifestum est, quoniam sine instrumentali corpore non perficitur. Convenit igitur sensus communiter animae et corpori : necesse est igitur alia omnia communiter animae et corpori convenire. Sed de sensu et sentire quid sit utrumque ipsorum, et quare accidit animalibus haec passio, in libro de Anima dictum est 1. Repetere autem hic propter doctrinae bonitatem non erit superfluum.

Dictum est autem ibi, quod unumquodque animal secundum quod est animal, habet sensum, per sensum enim discernimus animal a non animali 2. Sensum autem qui proprie insequitur animal secundum unumquodque animal in specie et numero, et convenit omni et soli, est tactus, et gustus secundum quod est quidam tactuum. Tactus quidem propter causam quae in libro de Anima dicta est 3. Gustus vero per escam et alimentum : per gustum enim sapidum secundum necessariam convenientiam, et

insipidum secundum contrarietatem ad naturam animalis discernit in esca : licet esca non nutriat, neque esca sit nisi per ea quae sunt tactus : eo quod omne quod nutritur, ex eisdem nutritur ex quibus generatur, sicut in libro de Nutrimento dictum est 4. Et ideo sibi sapidum persequitur animal, insipidum autem fugit : non enim vocamus hic insipidum nullum omnino habens saporem, sed hoc quod privatum est sapore convenientis nutrimenti secundum naturam. Aliter sapores non quaerunt vel fugiunt bestiae, et praecipue immobilia secundum locum. Fuga etiam qua fugit inconvenientes, et persecutio qua sequitur convenientes, non est nisi per motum dilatationis et constrictionis : quia hunc motum habet omne animal, ut saepius diximus. Universaliter enim loquendo sapor est passio omnis nutrimenti : quae passio sequela est complexionis ejus, sicut inferius ostendemus. Et ideo omne quidem quod nutritur, leve quidem et dulce trahit : sed grossum grave et falsum et amarum rejicit.

Tres autem sensus qui fiunt per media exteriora, insunt illis animalibus quae proficiscuntur in loco et habent motum processivum : et sine eis non salvatur animal mobile : quia salvantia et nociva illius animalis non sunt in loco uno : et ideo non habebunt salutem nisi moveantur ad diversa loca : sed non possunt moveri nisi praecedat apprehensio sensibilis loci et eorum quae sunt in loco. Et ideo tres sensus exteriores non necessarii sunt motibus animalium, qui sunt odoratus, auditus, et visus : hi enim sensus omnibus animalibus quae habent eos, insunt causa salutis, ut scilicet praesentia et convenientia prosequantur, et mala et corrumpentia fugiant.

<--- Page Split --->

demus, lumen colorum est hypostasis: et unumquodque corporum in tantum participat colore, in quantum participat lumine : participatio autem luminis aliqualiter in omni corpore simplici et mixto invenitur. Multimodas autem voco differentias, quod sensibile per se, et sensibile per accidens, proprium, et commune, maxime accipimus per istum sensum, ex quibus venimus in cognitionem substantiarum sensibilium et separatarum : propter quod etiam formalissimus sensuum est visus. Communia autem sensata voco magnitudinem, figuram, et motum cujus privatio est quies, sicut in libro de Anima diximus4.

Qualiter auditus et visus hominibus dantur ad utilitatem ?

Licet autem omnes sensus sint dati a natura omnibus animalibus causa necessitatis, tamen quidam et præcipue duo quibusdam animalibus dantur causa utilitatis, ut his animalibus quæ prudentiam habent et distincte naturaliter sunt susceptibilia, sicut genus humanum. Visus autem et auditus præcipue sunt hujusmodi, eo quod multas annuntiant differentias rerum, ex quibus inest hominibus tam discretio contemplativorum secundum intellectum speculativum, quam operabilium secundum praticum.

Sed quia omne quod quis scit, aut addiscens, aut inveniens novit : et sic duo sunt modi acquirendi scientiam : ideo horum ipsorum quos diximus duorum sensuum ad notitiam quae est per inventionem, melior est visus per seipsum solum sumptus : sed discenti per doctrinam sumenti scientiam, secundum accidens melior est auditus. Quod autem visus sit melior ad notitiam quae est per inventionem, patet1 : multas enim et multimodas rerum ostendit differentias virtus visiva. Multas autem voco differentias multorum : omnia enim corpora colore participant, eo quod, sicut inferius osten-

Auditus autem non nuntiat nisi differentias strepitus et sonorum, et in paucis animalibus annuntiat differentias vocis quae cum imaginatione profertur : et ideo non nisi per accidens annuntians est ea universaliter de quibus accipitur scientia universalis de omnibus. Secundum accidens enim proficit ad sapientiam multum auditus. Hoc autem accidens est quod vox significat res. Et ideo per hoc quod sermo auditur, intentio sermonis intelligitur : et sic efficitur causa disciplinae, non secundum se, sed secundum accidens : ex eo scilicet quod constat ex nominibus notam facientibus : nominum enim quodlibet notam facit de re ex eo quod symbolum est. Symbolum autem est dupliciter, scilicet rei, et loquentis. Rei autem symbolum est ab institutione : instituentes enim nomina afficiuntur aliqua rei proprietate quando instituunt. Loquentis autem symbolum est, quia cum intentione et imaginatione profertur. Et ideo sermo est instrumentum quo scientia docentis transfertur in animam discipuli : propter quod etiam viva vox efficacior est ad docendum quam scriptura librorum : quia licet scriptura ostendat res et habitudines earum in scripto, tamen modum rerum per gestus et nutus

<--- Page Split --->

et affectum non ostendit : quae omnia loAuditus. quens ostendit. Auditus etiam per accidens melior est ad prudentiam quam visus : quia non solum exprimit res per signa, sed etiam rerum habitudines ad seinvicem per convenientiam ipsarum et differentiam, quod non facit visus. Ideo quando aliqui sunt cæci a nativitate, et alii surdi a nativitate, quod necesse est esse mutos, quia voces non audiunt : sapientiores sunt cæci quam muti et surdi propter dictam causam : quia plus confert ad scientiam auditus quam visus, licet per accidens id operetur. Dilectio tamen visus, eo quod ipse res in seipsis ostendit et non signa rerum, signum est naturalis appetitus scientiae 4 : quia

hæc universaliter de omnibus, sed alii particulariter de quodam scibili.

CAPUT III.

De falsa opinione Antiquorum qui vssum igni adaptaverunt.

Segnius irritant animum dimissa per aures, Quam quae sunt oculis subjecta fidelibus.

Notandum.

Et hoc est verum quando auditus secum non haberet probationem.

Est autem sciendum, quod cum dicimus aliquem sensuum esse ad necessitatem, et aliquem ad utilitatem, est necessitas dupliciter attendenda : quarum una est, quod aliquid dicit necessarium ad esse sine quo res non est id quod est, et propter quod est id quod est : et sic solus tactus et gustus secundum quod est quidam tactus, necessarius est animali. Alio modo dicitur necessitas secundum quod dicitur necessarium ad esse per quod quidem res non constituitur ante esse, sed sine ipso in esse non salvatur : et sic omnes sensus sunt necessarii secundum quod dirigunt adjuvantia, et docent fugere nociva, sicut dictum est superius. Insuper autem duo sunt prae cæteris ad disciplinae utilitatem. Alii enim omnes sunt disciplinabiles etiam suorum sensibilium : propter quod destructo uno sensu, necessarium est unam scientiam perire. Visus tamen et auditus faciunt

In his autem quae de anima sensimus, diximus in antehabitis de virtute quam unusquisque sensuum habet respectu sui sensibilis : ubi etiam diximus aliquid de eorum instrumentis, quae elementa in quibus dominentur : licet enim ex omnibus elementis sint omnia sensuum instrumenta secundum proportionem geometricam commixta, tamen secundum medietatem et proportionem arithmeticam considerata non inveniuntur mixta ad causalitatem, sed in quolibet eorum unum dominatur elementum : et hoc quidem breviter tetigimus in libro de Anima 1. Sed quia super hoc multi Antiquorum speciales fundaverunt causas visus et auditus et cæterorum sensuum, ideo oportet nos hic subtilius considerare ad opiniones istas.

Antiqui enim et maxime Platonici quærunt quibus et qualiter commixtis corporeis instrumentis habeant fieri sensuum operationes circa sensibilia. Quærunt autem hæc secundum naturam eorum quæ sunt omnium corporum prima

<--- Page Split --->

elementa, quae dicunt instrumentis sensuum dominari, et secundum naturam eorum sensuum fieri operationes. Cum autem sensus sint quinque, et elementa non sint nisi quatuor, non inveniunt quod in quolibet diverso sensu aliquod diversum elementum ab alio dominetur: et ideo cupiunt quintum sensum captare, hoc est, simul cum alio aptare ad unum elementum : et ideo suos sensus igni aptaverunt. Omnes autem Antiqui faciunt visum esse ignis secundum dominium : cujus causa fuit, quod quamdam passionem experimento acceperunt in visu, et causam illius ignoraverunt. Passio autem visus haec est : quia constricto et celeriter moto oculo vel percusso desuper vehementer, videtur oculis ignem lucentem emittere : et aliquando etiam quando subito movetur, videtur ignem lucentem effundere super nasum. Habet autem hoc fieri in tenebris vel quando palpebrae supervelantur oculis : eo quod tunc etiam fiunt tenebrae quando palpebrae velantes tenent visum : et ideo nemo, ut inquiunt, potest dicere quod lumen lucens ex visu ingrediatur tunc in oculum ab extrinseco, sicut quidam dixerunt volentes solvere. Inducunt autem et hoc quod videtur in oculis luporum et gattorum : illi enim lucent in tenebris sicut candela vel carbones ardentes.

Hoc autem ita dicentes Antiqui supponebant, quod nihil lucet nisi ignis. Et ideo etiam cœlum igneum esse affirmabant, et solem, et lunam, et omnes stellas. Hujus autem adhuc afferebant fortiorem rationem : dicebant enim, quod verissimum est, quod talis est visus in potentia formali, quale est visibile quando est in actu, sicut in auditu, videtur expresse in quo est aer : eo quod sonus secundum actum factus sit in aere : nullum autem visibilium est sine lumine, sicut ex his que in scientia de Anima 1 tradita sunt, probatur. Oportet igitur lu-

mine abundare visum in compositione sui instrumenti. Lumen autem commiscibile in compositione corporum non est nisi lumen ignis : et ideo visum igneum esse dixerunt. Haec igitur et hujusmodi Antiquos ad istam induxerunt opinionem.

Est autem quaedam objectio mox ex dictis eorum contra eos accepta. Cum enim visibile quid objiciatur sensui quod videtur per seipsum non indigens alio ad hoc quod videatur, hoc non contingit aliquatenus latere aliquando sentientem et videntem. Ignis autem qui est in ipsa oculi compositione secundum istos, semper objicitur sibi in oculo. Ergo semper necesse est se videre sic lucentem. Quaramus igitur ab eis, quare oculus quiescens et non percussus haec non videat? Tunc enim causam hujus convenientem assignare non possunt. Si autem ignis in eo dominaretur, semper emitteret luces visibiles : et quiescens et motus in eo dominaretur. Patet igitur quod causa objectionis inductae contra Antiquos, qua eritur ex falso dicto eorum, quam etiam causam opinionis Antiquorum qua putant visum esse ignem secundum dominium compositionis. sui instrumenti, sumitur ex praedictis : et super istam falsam suppositionem inducunt super modum videndi per emissionem radiorum et luminis ex oculis, et multas subtiles scientias et contemplationes invenerunt : quae omnia super illud sunt, de quibus in sequentibus veram assignabimus rationem.

<--- Page Split --->

quam in secundo de Anima 2 dixi de lucentibus.

Cum igitur hæc ita constant, dicimus quod hoc quod vocatur nigrum oculi, lene quoddam est : similiter autem idem vocatur medium oculi, et est ubi foramen uveæ venit usque ad humorem crystallinum. Locus enim ille lenissimus est et spissus : et ideo partim ex natura diaphani constantis in ipso, cujus proprius actus est lux, partim ex lumine quod intrat in ipsum ab extrinseco, quod non perit, sed servatur et tenetur sicut cætera visibilia, sicut dicit Averroes 3, aliquid hujus luminis est in oculo, non ex componentibus oculum, quia componentia ipsum sunt humores aquei et tunicæ et telæ ipsum oculum involventes : sed post ex duobus accidentibus introductis. Hoc igitur lene aliquid luminis habens apparet et visibile fit, quando celeriter movetur oculus. Et hujus causa est, quia tunc oculus efficitur subito in duobus sitibus : et ideo ignis micans ex ipso in situ primo subito videtur ab eodem in sit secundo antequam dispareat. Refractio autem oculi subito de situ in situm excutit lucem : sicut enim continue et celeriter idem quod fertur unum existens, est quasi duo in omni intermedio motus quo movetur oculus : ita etiam oculus unus quando subito movetur, efficitur unus quasi duo. Et ideo ut in diversis sitibus existens potest esse in duplici ratione visum et videns : tamen est idem in subjecto. Et hujusmodi exemplum est : quoniam si quis candelam in manibus teneat super aquam, quæ est in vase nigro in tenebris, et non in luce diei, apparebit speculum candelaris lumĭnis in aqua : quam eamdem aquam si moveat subito et celeriter percutiens eam nihil aliter dispargens, divaricabitur forma candelæ in tota aquæ superficie : et paulatim quiescente aqua, quiescit

<--- Page Split --->

candela speculum in loco uno in superficie aqua. Et omni eodem modo est de lumine, quod duplici de causa superius dictum est in oculo. Quando enim celeriter percutitur oculus, aut aliter movetur oculus, divaricatur subito humor qui est in oculo, et divaricatur lumine quod est in humore. Et quia oculus speculum vivum est, et sua vita operatio est videre, ideo tunc lumen ejus restringitur super seipsum : sicut nos etiam in aqua diceremus, si aqua esset videns : tunc enim una pars aqua videret aliam, et lumen quod est in aqua : totum autem hoc facit celeritas motus propter quem aliquid aestimatur esse videns et ad visum, cum tamen sit idem secundum subjectum.

Quod autem lene in tenebris luceat propter causam quam superius diximus, probant capita piscium et humor turbidus quem emittit piscis, qui sepia Latine, et 7r7rla Graece vocatur. Illa enim superius lucet propter dictas superius causas. De noctilucis autem diximus in libro de Anima 1, de quibus etiam inferius faciemus mentionem. Et quod motus faciat ista sic visibilia, probatur ex hoc, quod si lente moveatur oculus, non accidit sic ignem lucentem ex visu videre : propter motum enim aestimatur id quod est unum, sit simul duo, visum scilicet, et videns : et ille in veritate seipsum videt modo praedicto : sicut contingit in refractione quando idem in uno fit et subito restringitur super seipsum secundum quod est in alio situ.

Quod autem dicunt aliquando super nasum effundi visum, non contingit nisi humore in oculo abundante qui in se habet lumen. Et ideo cum inundat versus conum nasi per foramen uveae et diaphaneitatem tunicae quae vocatur cornea, aliquid luminis micat super nasum.

Quod autem inducunt de connaturalitate visus ad visibile, potius ostendit oppositum sua intentionis : quia cum visus po-

tentia sit talis, quale est visibile secundum actum, et potentia luminis sit ipsum perspicuum, oportet quod in oculo dominetur natura alicujus elementorum perspicuorum : et nos haec infra aquam esse ostendemus.

Haec igitur vera causa est inductae superius passionis. Ista enim opinio Platonis est : ac si nos diceremus sistulam plenam aqua esse materiae ignea propter luces ignis, qua micant in ipsa aliquando.

CAPUT V.

Et est digressio declarans quatuor opiniones Antiquorum de natura oculi vel visus.

Ante autem quam disputemus contra positionem eorum qui visum natura ignea esse dixerunt, visum est nobis ponere probabiliores opiniones Antiquorum de visu, ut post melius appareat sententia veritatis, illis improbatis. Sic autem referunt Averroes et Avicenna et Algazel in Prospectiva sua.

Quatuor fuerunt Antiquorum opiniones de visu, quarum tres in libro de Sensu et sensato tangit Aristoteles. Quarta autem fuit sua propria opinio, quam tradidit tam in libro de Sensu et sensato, quam etiam in libro de Anima. Hæ autem quatuor opiniones sic erant divisæ, quod duæ asserebant, quod videmus ex-

<--- Page Split --->

tra mittentes radios, et nihil omnino intus suscipientes, et nihil extra mittentes. Sed duarum opinionum quae nos extra mittentes videre voluerunt, una fuit Empedoclis antiquissima : altera Platonis quae scribitur in Timaeo, et explanatur a Calcidio.

Et opinio quidem Empedoclis fuit hae, quod dixit visum esse ignis naturae a quo continue emittitur lumen sufficiens ad omnium visibilium discretionem. Cum autem ab omni luminoso egrediatur lumen ad modum pyramidis formatum, dicebat quod ab oculis egrediuntur tot pyramides, quot visibilia videntur. Basis autem illius pyramidis, ut dixit, est res visa, et conus est in puncto oculi: et concessit quod cum omni habitanti in terra simul appareant sex signa oculi, quae sunt sub se habentia totum hemisphærium, quod a visu egreditur pyramis luminis quae implet totum hemisphærium, et sufficit ad omnia visibilia contuenda. Quia vero pyramidalis figura non potest describi nisi in corpore, concessit quod lumen egrediens ab oculo, est corpus, et quod lineæ extensæ in rectitudine hujus corporis sunt radii visuales, et sunt partes corporis pyramidalis, et per consequens sunt corpora. Amplius autem dixit, quod in medio pyramidis visualis est radius unus mobilis qui a puncto circuli venit per centrum basis pyramidis, et vocatur a Philosophis sagitta : qui radius mobilis est secundum motum oculi, et in illo radio perfectior est visus : et inde dixit esse, quod omnia conclusa sub base pyramidis æqualiter videntur : sed certitudinaliter videtur id cui incidit sagitta, alia autem confuse videntur. Et in hanc opinionem directe consentit Euclides, et post longo tempore Jacob Alchindi, qui multas demonstrationes de visu super hanc opinionem fundaverunt. Sunt etiam nonnulli Latinorum modernorum qui in eamdem ce-

ciderunt sententiam. Omnes autem isti conveniunt in hoc quod sensibilium formarum nihil est omnino in anima, sed potius sicut spiritus luminosi in corpore discurrentes fiunt vehicula vehentia animæ virtutes per totum, ita radii visuales pyramidaliter protensi usque ad visibile, vehunt virtutem visivam usque ad rem visam, ut discernat eam per radios accipiendo formas eorum et non per immutationem radii, sicut traditum est in libro de Anima 1 a nobis secundum Aristotelicam doctrinam. Hæc igitur opinio est Empedoclis et sequentium eum.

Plato autem secundum quod in Timaeo scribitur, et Calcidius explanat, convenit cum Empedocle in hoc quod dixit igneum esse visum, et visionem fieri per emissionem radiorum: sed dixit non esse lumen oculi sufficiens ad omnium pyramidum impletionem quae ad omnia visibilia diriguntur et producuntur : sed emitti dicit unum simplicem radium ex lumine oculi, et illum conjungi lumini obvianti sibi in aere et misceri: et tunc auctum dixit posse disgregari in figuram pyramidalem, et tunc per adjutorium luminis exterioris ad totum hemisphærium contuendum posse sufficere: et hanc causam dixit esse quare non videamus in tenebris, quia radius egrediens ab oculo exstinguitur et deficit quando non invenit alium radium sui generis, qui mixtus sibi adjuvet eum ad pericliendum visum. Dicit autem omnia sensibilia esse in anima, et per radios pyramidales tangentes visibilia, et vehentes virtutem visibilem usque ad ipsam excitari animam, ut convertatur ad ea quae sunt apud eam recondita per naturam, et inspiciat ea. Sagitta autem mediante qua melior perficitur visus, ponitur in pyramide visiva ab eo sicut ab Empedocle. Propter descriptionem autem pyramidis perfectam et non propter necessitatem medii suscipientis formam sensibilem, dixit non fie-

<--- Page Split --->

ri visionem nisi per medium distans ab oculo vidente : quia scilicet pyramids illa non nisi in spatio aliquo distantiam mensuratam habente describi potest. Hoc autem lumen et radium dixit esse corpus, propter eamdem rationem quam diximus in Empedoclis opinione. Hi ambo dixerunt, quod secundum omnem veritatem verticationem oculorum egredituntur pyramides multæ, ut posterior sit visus, et quod egreditur lumen a spiritu lucido visivo qui est in anteriori parte cerebri per aereum opticum ad oculum, qui est quasi lampas luminis, et ex oculo sicut ex lampade effunditur per tunicas oculi, quæ perviæ sunt, sicut egreditur lumen lampadis per vitrum vel pellem. Ambæ autem istæ sententiæ conveniunt, quod virtus visiva est devecta per radium usque ad visibile et ibi sentiens aut simplex, sicut placuit Empedoclì, aut secundum excitationem, sicut placuit Platoni.

Galixius autem et Orpheus, sicut dixit Alfarabius, in tantum consensit errori eorum, quod dixit aerem esse sentientem. Duarum autem opinionum quæ dixerunt nos intus sustinendo videre, una fuit Democriti, et alia Aristotelis. Et Democriti quidem opinio fuit, quod forma visibilis esset decursus quidam rei visibilis ad oculum, ita quod quiddam materiale resolveretur a re visa, et veniret ad oculum, et pingeretur in oculo. Et ideo visum dicebat quemdam tactum, ac si nos diceremus quod superficies continens colorem et figuram a re visa solveretur, et ad oculos veniret. Hanc autem resolutionem nihil omnino de re minuere dicebat, eo quod superficies nihil haberet spissitudinis : et ideo ablata superficie a corpore nihil deperditum esse videtur esse ab ipso. Dixit etiam iste nihil amplius exigi ad visum, nisi quod imago superficialis a re discurrens, pingatur super

exteriorem tunicam oculi, quæ cornea vocatur, et est polita sicut speculum. In qua: pelle dixit esse virtutem visivam oculi, eo quod oculum dixit esse speculum animatum : speculum enim dixit videre si esset vis vitæ in superficie speculi.

Aristoteles autem omnes has opiniooptimo de nos destruirusu desuriter. esse spirituale et intentionale prius effici in aere, post in oculo, et moveri-speciem rei visæ ad interius oculi, ubi in humido crystallino est vis visiva, et ulterius procedere per continuitatem nervi optici in spiritu deductam tandem speciem usque ad locum primi sensitivi, quod est spiritus communis sensus, sicut patuit in libro de Anima 1, et in sequentibus adhuc erit magis manifestum. Fuit etiam sententia ejus, sicut dicit Averroes 2, lumen quod est in oculo, aliquando apparens ab exteriori intus egredi, sicut superius diximus : et ideo emitti ipsum lumen aliquo modo.

Quædam autem novella et fatua invenit, non opinio, sed insania quorumdam dicentium nos videre, et intus suscipientes et extra mittentes : quia dicunt nos radios emittere, et formas suscipere. Sed quia isti dicta sua non adaptant ad causas naturales, ideo contemnenda sunt dicta eorum. Hæc igitur sint dicta de natura visus Antiquorum sapientium.

<--- Page Split --->

ab esse suo, sicut faciunt ea quae transmutant-calidum vel frigidum. Color igitur secundum quod est color, non agit in aliquid : nec medium igitur patitur ab eo, neque organum visus. Non ergo fit visus intus suscipiendo actionem colorati visibilis, sed potius extra mittendo radios : necesse est enim ut fiat aut intus suscipiendo aut extra mittendo : et cum hoc destructivum est, quod non fiat intus suscipiendo, relinquitur extra mittendo. Quod autem activum aliquod quod defert sensibilia ad organa sensuum, sit in omnibus aliis, probant per inductionem : quoniam in auditu est motus qui defert sonum, et in odoribus est calidum siccum diffusivum odoris. In saporibus autem et tangibilibus"sensibilia per essentiam suam veniunt ad organa sensuum. Cum in visibilibus nihil sit hujusmodi, oportet aliter visum fieri quam alios sensus : et ideo cum omnes fiant alii intus suscipiendo, solus visus fit, ut inquiunt, extra mittendo : propter quod etiam dignior et formabilior est aliis sensibus, sicut activum dignius est passivo et materiali.

His autem rationibus quas insolubiles reputant, quaedam signa adjunxerunt intentionem ipsorum ex probabilibus persuadentia, quod visus extra mitteret lumen radiale pyramidaliter formatum. Et haec signa Averroes enumerat in VI de Naturalibus 1 : quorum unum est, quod supra diximus, quod de oculo emittat aliquando lumen super nasum suum. Secundum autem est, quod homo in mane subito expergefactus, antequam totum humidum recedat ab oculis suis, quas videt dirigi ab oculis suis quasi radios igneos. Illi autem radii non sunt nisi in corpore aliquo. Cum igitur res ita se habeat, oportet quod sint aut in corpore quod est aer, aut in corpore quod est lumen emissum ab oculo : non autem sunt in aere, quia tunc ubique essent et viderentur in aere : ergo sunt in lumine

CAPUT VI.

Et estDIGRESSIOdeclarans rationes dictarum opinionum quae dicunt extra mittendo fieri visum.

Cogit autem nos exercitii delectatio, ut rationes istarum opinionum fortiores adducamus, ut postea solutis illis magis constet de veritate quartae opinionis, quam cum Aristotele defendimus.

Et quia duae primae opiniones valde sunt vicinae sibi ad invicem, ideo etiam sunt et easdem habentes rationes. Testantibus igitur Alfarabio et Averroe, duas habent isti rationes tangentes, ut sibi videbatur, ad hoc ut videremus extra mittentes radios. Quarum una est : quia si non esset visio nisi intus suscipiendo, quando homo subtiliter et acute vellet videre, non indigeret nisi ut fortiter aperiat oculum suum : et hoc non fit, quinimo constringit palpebras et arcat palpebris oculos : et ille conatus designat aliquid a se ejicere visum, ut melius perficiatur visio secundum actum. Alia etiam ratio eorum : quia viderunt, quod color non est qualitas activa et immutativa per seipsam alicujus corporis, nec aliqua alia natura agit in visibile ad hoc quod per colorem immutet corpora se tangentia : quia si aliqua alia natura ageret in res visibiles, tunc transmutarentur

<--- Page Split --->

egrediente ab oculo. Lineæ autem radiales, ut supra habitum est, non describuntur nisi in corpore : quia lumen egressum ab oculis est corpus.

Habent autem adhuc isti duas rationes quas solvere difficile est : quarum una est de facie oculi unius, in qua frequenter describit imago, sicut in speculo, quam videns alius considerat in oculo suo sicut in speculo : et tamen ille in cujus describitur oculo, non videt eam. Si autem fieret visus intus suscipiendo, videret imaginem illam ille in cujus oculo depingitur Cum igitur hoc verum non sit, inquiunt quod apparet visum intus suscipiendo non fieri, sed extra mittendo. Et ideo ille a cujus oculo radius emittitur, et in cujus oculo non apparet imago, videt imaginem.

Aliam autem rationem adducunt de speculo in quo apparet forma, quae aut est in speculo, aut non. Quod autem non sit in speculo sicut in subjecto, duabus probant rationibus : quarum una est, quia si esset in speculo sicut in subjecto, tunc motu speculi moveretur : nunc autem non movetur motu speculi, sed potius motu ejus cujus est ipsa imago : in speculo igitur non est, sed potius in vultu ejus cujus est imago.

Amplius hæc figura videtur in tanta profunditate sub superficie speculi, quanta est distantia ejus cujus est imago a superficie speculi. Constat autem, quod si esset in speculo, in superficie speculi appareret : igitur non est in speculo, sed est ipsa facies intuentis : et ideo oportet quod radius egrediatur ab oculo intuentis in speculo, qui repercutiatur a plana et polita superficie speculi ad faciem ejus cujus est imago, ita quod linea incidens in speculum cum linea reflexa a speculo ad faciem ejus cujus est imago, faciat angulum in superficie speculi : et tunc sub duabus illis lineis completur visio, ita quod per lineam radialem incidentem ac-

cipitur speculum, et per lineam reflexam accipitur facies intuentis : quia istae duae lineae in superficie speculi conjunguntur, ideo facies in speculo apparet : et tanta apparet in profundo positio imaginis, quanta est longitudo secundae lineae quae reflectitur a superficie speculi ad faciem intuentis. Ut autem hoc expressius appareat, dicamus quod imago sive facies intuentis sit A, et speculum sit B, et linea incidens speculum sit A B, linea autem reflexa sit B A, ad cujus longitudinem sumitur imago profundari sub superficie speculi, sicut describere est facile. Iste igitur sunt rationes communes ponentium radios.

Plato autem specialiter objicit contra Empedoclem, dicens quod cum Empedocles consentiat radios pyramidales corpora esse, quod non potest esse, quod tot pyramides quot omni die egrediuntur ab oculis, quod totum implent 'hemisphaerium, in parvo oculo concludantur : et ideo oportet quod lumen egrediens ab oculis et lumen extrinsecum adunentur, ut simul adunata duo lumina dilatari et extendi possint per hemisphaerium.

Objicitur autem his objectio non magis valoris quaest adducta ab adversa parte, quae dicit non intus suscipiendo videre. Et haec est : quia constat quod omne corpus quod movetur, in tempore movetur, sicut demonstratum est in VI Physicorum 1. Omne autem corpus aequaliter velox citius pertransit spatium majus. Si igitur in aliquo tempore transit radius visivus per spatium decem cubitorum, in tempore incomparabiliter majori transit spatium quod est inter videntem et stellas. Cum igitur prius tempus sit insensibile, secundum sensibile esse videtur : est autem insensibile : ergo non pertransit in tempore : et sic non est corpus. Haec enim objectio, ut dicunt, non est inconveniens : quoniam velocitas radii tanta est, quod movetur per totum

<--- Page Split --->

spatium quod est inter videntem stellas cum tempore insensibili : et cum hoc tempus sit divisibile in infinitum, per quoddam spatium minus movetur in tempore breviori, quod tamen etiam erit insensibile : et sic non tenet inducta objectio. Ratio autem quae movit Democritum, fuit haec, quod non fit notitia rei nisi per aliquid rei. Visus autem notitia quaedam est rei quae videtur. Ergo oportet quod aliquid rei veniat ad oculum videntem. Color igitur est in vidente secundum quod est aliquid rei : oportet igitur quod aliquid rei quod secundum tempus ipsius rei est, ad videntem veniat. Hae sunt rationes Antiquorum de visu.

CAPUT VII.

Et est digressio declarans improbationem opinionum, quae dicunt extra mittendo fieri visum.

Nos autem antequam inductas solvamus rationes, volumus improbare istas opiniones fortibus rationibus : et tunc deinde inducere harum rationum solutionem.

Dicamus igitur primo, quod lumen egrediens est de visu secundum ambas opiniones quae ponunt nos extra mittendo videre illuminatum aerem qui est inter videntem et visibile. Lumen autem quo illuminatur aer, non est relatio quae sit respectu unius, et non respectu alte- rius : quoniam sicut album non re- spectu unius est album, sed compara-

tum ad omnes : ita lumen deferens et illuminans aerem, facit aerem luminosum respectu omnium. Constat autem quod a pluribus lucentibus congregatis tantummodo majus lumen egreditur, sicut patet in conjunctione plurium candelarum. Sequitur autem ex hoc, quod pluribus hominibus simul stantibus et dirigentibus visum in aerem ad unam partem, aer plus illuminaretur quam si staret ibi unus solus : et sic quilibet homo melius videt stans cum alio, quam stans solus. Adhuc autem cum multi debiles in oculis simul stabunt, melius videbunt quam unus stans per seipsum, et limpidum habens visum : quia in multis debilibus oculis plus est de lumine quam in uno vel duobus limpidis oculis : quae omnia absurda sunt valde. Falsum est igitur visum emittere pyramidales radios.

Amplius autem cum dicitur quod visus emittit pyramidale lumen, per quod fit sensus visivus quando miscetur medio quod est inter videntem et rem visam, tunc quaerimus utrum hoc lumen per seipsum facit sensus, aut secundum quod est unitum diaphano quod est intermedium ? et sive hoc, sive illo modo dicatur, inquirimus utrum medium illud sive lumen solum, sive diaphanum illuminatum perficit videre et sentire secundum visum, ita quod sit instrumentum sentiens et reddens sensibile animae sine primo sensitivo, aut sit non instrumentum sentiens, sed sit medium sensibile deferens et reddens tantum ?

Et si dicatur quod lumen radiale est medium sicut instrumentum, et sentiens et reddens, sicut in veritate Antiqui dixerunt : tunc oportet ut cum sit corpus, ut dicebant, et non possit unum corpus per aliquid penetrare nisi aliquid, et concedat quod pori et foramina sint per aerem quae transeunt corpora radialia : et quia non videtur in aere tantum, sed etiam stelle per spatium quinti corporis, oportet quod ipsum etiam sit plenum poris, et praecipue quando multi sunt simul aspicientes stellas : quod est absurdum :

<--- Page Split --->

nihilominus oportet ut totum lumen quod pyramidaliter radiat implens hemisphærium, efficiatur sentiens : quod est adhuc absurdum. Oportet etiam, quod cum hoc lumen uniatur exteriori lumini stellarum et solis et lunæ et ignis, ut totum lumen omnium lucentium sentiens efficiatur : quod est absurdissimum.

Si autem dicatur, quod diaphanum illuminatum est medium sicut instrumentum sentiens et reddens sensibile primo sensitivo, tunc sequitur quod totus aer sensibilem virtutem saepe a nobis accipiat et saepe perdat : et non solum aer, sed etiam coelum totum : et sic coeli natura magna transmutatione transmutatur si toties accipit sensum, et toties privatur eo, quoties convertitur et advertitur intuitus oculorum diversorum ad ipsum : quae omnia sunt absurdissima.

Si autem dicatur, quod medium sive sit lumen sive sit diaphanum illuminatum, est quidem sentiens : sed ad hoc quod nos videamus, non exigitur nisi recta oppositio videntis et visi : tunc non oportet dicere, quod medium sit sentiens et non sentiens : quia nihil confert ad visum nisi recta oppositio, in cujus medio spatio intercidit medium. Sine causa igitur dicitur, quod virtus sensibilis egreditur in radiis et contingit rem visam. Si autem medium quod est inter videntem et visum, est medium tantum, et non instrumentum sentiens : et hoc est dicere, quod sit deferens tantum visum et reddens eum rei visa : secundum istos tunc oportet quod medium illud aliquid patiatur a visu oculorum, sive medium illud sit corpus pyramidale, sive sit diaphanum.

Quæramus igitur, quæ sit illa passio quam medium recipit a visu ? illa enim non est sensus visus : quia hoc jam improbatum est : quia secundum hoc medium instrumentum sentiens efficeretur. Et si dicatur quod id quod suscipit medium, illud est lumen, hoc idem est dictu : quia jam concessum est, quod lumen est ipsum medium quo perficitur visus. Dicatur igitur quid sit, utrum sit calor, vel

frigus, vel aliquid aliorum. Et si quidem est calor, tunc quidem in frigore non esset visus : et si in frigore, tunc in calore non esset, et sic de aliis oppositionibus contrariorum. Si autem est qualitas aliqua innominata, tunc mirum est qualiter scita est hæc ab auctoribus istius scientia : quia quod contingit fieri, contingit aliquo nomine significari. Si autem dicant quod medium est diaphanum, et quod emittitur in medium a visu, est lumen : tunc illud medium esset aliqua natura medium : et oportet quod sit medians sic quod deferat visum : et tunc rationem quæremus quare deferat virtutem visivam, sicut prius fecimus.

Amplius autem si lux corporea pyramidalis egreditur a visu, oportet quod uno vel pluribus perficiat de modis quatuor videre. Aut enim erit ita perficiens visum, quod sit conjuncta cum tota re visa et non separata a vidente, sed continuata usque ad ipsum : aut ita conjungitur cum tota re visa, quod derelinquit et separatur a vidente : aut non est conjuncta cum tota re visa, sed cum aliqua parte ejus etiam quocumque modo, sive separata, sive conjuncta se habeat ad videntem : aut ita perficit visum, quod separatur ab utroque, scilicet a vidente et a re visa. Si autem dicatur quod ita perficit visum, quod continuatur cum toto vidente et cum tota re visa : res autem visa est medietas sphære mundi : oportet igitur egredi ab oculo lucem corpoream, quæ impleat hemisphærium : cum clauditur oculus, non iterum egreditur alia lux corporea similis primæ : et hoc fit multoties : et hoc mirum est valde si tanta corpora toties generari possunt a parvo lucido oculi : hæc generatio fit in arbitrio claudentis oculum et aperientis.

Si vero huic absurditati Plato velit subvenire, dicens parvum radium emitti ab oculo, qui post miscetur lumini exteriori, et disgregatur: et cum disgregatur, extenditur a vidente usque ad rem visam, et ita continuatur utrumque. Tunc quæramus, quare res visa eminus apparens non

<--- Page Split --->

videtur in tota sua quantitate ? Si enim visus est per contactum radii cum tota magnitudine visi, tota ejus magnitudo deberet reddi primo sentienti : et posset quidem esse, quod disgregatio et divaricatio radii confusum faceret visum, sicut confusos et incertos videmus colores eorum qui eminus apparent : sed non tollet aliquid de magnitudine. Visa igitur eminus et visa prope ejusdem quantitatis videri debent : quod est contra experta demonstrata.

Huic autem objectioni nullo modo subvenit id quod invenit Euclides de quantitate anguli sub quo perficitur visus, qui minor est cum lineæ radiales extenduntur longe, et major quando extenduntur prope : hoc enim subvenit his qui ponunt simulacra rerum devenire ad visum non per lineas radiales, sed sub lineis radialibus. Secundum illos enim simulacrum est in oculo depictum in cono pyramidali sub lineis radialibus concluso : de qua opinione nos infra faciemus mentionem. Isti autem de quibus hic est sermo, Empedocles scilicet et Plato, tactu radiorum dixerunt perfici visionem.

Amplius autem quale est dicere radium emissum ex oculo disgregari ? Cum enim non sit aliquid agens disgregationem ejus, et sit corpus diversum habens motum ab omnibus corporibus simplicibus, quia motus ejus est a vidente ad rem visam ubicumque fuerit, oportet quod disgregatio ejus fiat ex hoc quod ingreditur inter partes ejus aliquid de non corpore vel de nihilo, quod est stultum omnino. Ex his igitur patet primum præindustæ divisionis membrum esse falsum.

Si autem dicant secundo modo perfici visionem, scilicet quod lux corporea pyramidaliter egrediens ex oculo conjungitur cum tota re visa, et separatur tota a vidente : tunc id quod non contingit videntem, nihil omnino reddit videnti. Sic igitur perfici visum simile aliquid est dicere ac si aliquis sentiendo tangat manu abscissa : vel ac si serpenti reddatur sensus ejus quod tangit cauda ejus abscissa, propter vitam et motum quæ permanent in cau-

da postquam abscissa est. Si autem dicant ad hoc quod ubi deficit radius, ibi immutat diaphanum quod est inter videntem et rem visam ad perfectionem visionis : nos jam in præcedentibus ostendimus esse impossibile.

Si vero tertio modo velint dicere, quod Improbatio tertia, scilicet radius non tangit nisi in parte rem visam, sequitur statim ex hoc quod nulla res videatur secundum totum, sed secundum partem quæ tangitur a radio. Sed forte diceret quod quando radius tangit partem rei visæ, tunc permutatur totum visum in radium et unit se ei, et sic percipitur totum et non pars : hoc absurdissimum est, quoniam magnitudinem quæ est unum communius sensibilium, maxime accipimus per visum : et quis audiet hoc ab eis quod totum hemisphærium vel tota stella Jovis vel Saturni vel aliorum corporum magnitudo unitur magnitudini radii. Oporteret enim quod magna corpora æquarentur indivisibili : quia radius in puncto in quo tangit rem visam, indivisibilis est ad minus secundum sensum. Si autem dicat, quod quando punctum radii tangit partem rei visæ, tunc immutatur quantitas diaphani tota quæ concluditur sub base pyramidis : et illam speciem rei visæ acceptam reddit radio, qui venit ad oculum et nuntiat de re visa et quantitate ejus : hæc enim in veritate fuit sententia multorum Philosophorum qui radios instrumenta quibus perficitur visus, esse dixerunt. Dicimus contra hæc, quod lineæ corporeæ pyramidis figuram describentes in diaphano, sic immutantur a natura diaphani inter se conclusi, quod debet quælibet linearum nuntium facere de sensibili : et cum multæ sint valde, tunc quidquid videtur, debet multoties videri et quasi infinitis, quod est absurdum. Adhuc autem quæramus, qua immutatione immutatur diaphanum et radius, ex quo supponitur quod videamus emittendo et non suscipiendo, et non redibitur ad superius inductam absurditatem ?

Amplius si consentimus his quæ dicta

<--- Page Split --->

sunt in Physicis 1, quod nihil est inane, et quod duo corpora in eodem loco esse non possunt: si cum hoc diceremus egredi pyramidalia corpora et radialia ab oculis, oporteret nos ponere perforatum totum aerem et totum cœlum, et non esse cœlum continuum et solidum. Adhuc autem cum videamus ea quæ sunt in fundo aquæ limpiæ, oporteret nos dicere aquam perforatam et plenam vacuo : et hoc omnino mirum est. Dicendo enim aquam gravem et humidam, dicemus eam impræceps descendere in omne foramen : et si cum hoc dicimus foramina manere in ipsa omnia, in quibus ponebat et discurrit lux pyramidalis in ipsa diffusa, est difficile vel impossibile intelligere.

Si autem quis dicat, quod lux ab oculis emissa, parva est : et saepe contingit quod id quod est parvæ quantitatis, valde inficit et immutat id quod est maxima quantitatis, sicut videmus quod parum de croco secundum colorem inficit multam aquam : et sic lux parva egrediens totum alterat hemisphærium. Dicemus in contrarium hujus, quod quando parum inficit ad multum, oportet quod illud quod est parvum, sit multæ virtutis et subtilis substantiæ : et id quod multum inficitur, erit parvæ virtutis et grossæ substantiæ, sicut se habent ad invicem aqua et crocus. Et ideo dupliciter potest commisceri crocus cum aqua. Unus enim modus est, quo commiscetur substantia croci cum substantia aquæ, ita quod plurimum unius sit cum plurimo alterius, et minimum unius cum minimo alterius : et sic parum croci inficere potest plurimam aquam : quia cum omne corpus sit divisibile, minimum croci minus est quam minimum aquæ : et ideo parum croci multiplicatur tantum quantum multum aquæ : quod sicut diximus contingit ideo quia subtilis substantiæ est crocus et aqua

grossæ. Alius autem est modus, quo crocus per solam alterationem inficit aquam, ita quod substantia manet impermixta, sicut est in omnibus sensibilibus quæ qualitates suas generant in corporibus circumstantibus se. Et hoc contingit dupliciter : forma enim sensibilis in corpore vicino rei sensatæ dupliciter generatur, sicut in medio scilicet et in subjecto, cujus extremum est, quod quando album vel croceum aliquid jacet in fundo aquæ, apparet forma illius in superficie : cum tamen aqua retineat colorem naturalem : et hoc vocatur a physicis medium reddens tantum, et non habet sicut subjectum habet passionem. Vocatur autem a quibusdam esse spirituale ipsius sensibilis secundum quod est in medio. Utroque autem istorum modorum parum croci inficit multam aquam : sed primo modo efficitur aqua crocea, sed secundo modo reddit colorem cereum ex hoc quod supernatat partibus croceis in se natantibus. Quæramus igitur, quo istorum modorum parum lucis egreditur de oculo, et inficit perspicuum aquæ vel aeris? Si enim dividitur substantia ipsius per minima et ita immiscetur substantiæ perspicui, tunc non salvatur in eo figura pyramidalis, nec salvatur in eo vis visiva. Si autem secundo modo miscetur per alterationem solam, quæ efficitur qualitas perspicui, tunc reditur ad ipsam absurditatem, quia multi habentes debiles visus, melius videbunt simul quam aliquis per se solus habent bonum visum. Idem autem sequitur si tertio modo misceatur : quia plurima alba jacentia in fundo aquæ quasi lucidam faciunt aquam, cum præcipue dictum sit in libro de Anima 2, quod lux et lumen sint intentio rei luminosæ.Ex omnibus autem modis planum est videre, quod tertium supra inductæ divisionis membrum sciri non potest, quod est, quod lumen egrediens de visu

<--- Page Split --->

cadat in partem rei visæ qualitercumque se habeat ad oculum videntem ex quo egreditur.

Improbatio quarta.

Si autem quarto modo, scilicet quod lumen egrediens non continuatur cum vidente neque cum re visa : hoc non potest aliter esse nisi quod egrediens non perveniat ad rem visam : et tunc si mediante ipso fit visio, hoc non potest esse nisi altero duorum modorum : quorum unus est, quod lumen recedens a visu a loco ubi deficit, immutat aerem ad sensibile percipiendum et sibi reddendum : et postquam habuerit ipsum, immutet post se aerem ad idem sensibile reddendum visui. Sensus autem est, quod illuminet lumine suo perspicuum, et per illud reddat sensibile visui : et si priori modo fiat immutatio ad sensum vehendum, diximus superius quid sequitur impossibilium. Si autem secundo modo dicatur fieri, tunc quaeramus quare non statim perspicuum actu illuminatum immutatur ad sensibile percipiendum et reddendum sensui? Si enim potest recipere sensibilis formam perspicuum illuminatum ab oculo et reddere oculo, tunc etiam sine illo potest recipere, si illuminetur ab alio oculo. Haec igitur sunt quae inducere volumus contra eos qui dicunt quod visus fit ab oculis pyramidaliter emissis radiis.

CAPUT VIII.

Et est digressio de destructione hujus erroris per ea quae sequentur ex dictis eorum.

Ut autem perfectius hujus erroris qui a multis hodie defenditur, falsitas destruatur, volumus nunc disputare non tantum contra, id quod dicunt, sed videre quid sequitur ex ipsis dictis ipsorum : et ut liquidius constet, resumamus dicta ab ipsis in quibus conveniunt tam Empedocles quam Plato. Dicunt autem ambo hi radios ab oculis egredi, qui procedentes ab oculis plus et plus divaricantur et dilatantur, et a quolibet corpore uno repercutiuntur in aliud : et secundum extremitates eorum quae tangunt visibilia, fit visibilium perceptio : tamen quando repercutiuntur ab uno in aliud, tunc unum videtur quasi duo : quia unum in quo ultimo offendit radius, videtur non ut in seipso, sed in eo a quo radius reflectitur. Verbi gratia : radius enim oculi incidens in speculum, reflectitur in faciem intuentis speculum ad quantitatem anguli determinati : et tunc facies intuentis videtur quasi sit in speculo, et non in corpore ejus qui speculum intuetur.

Ex hoc autem dicto plurima sequentur inconvenientia. Repercussio enim aut reflexio radii, aut fit duro et leni quod non est durum : quod falsum est : quia fit ex leni quod est aqua : et constat quod aqua non est dura. Si autem fit

<--- Page Split --->

ex leni secundum quod est lene, aut fit ex leni continuarum partium ubique, aut ex leni quod non in toto est continuum. Si autem fit ex leni quod ubique est continuum : tunc falsum dicunt quod ex aqua reverberetur radius : quia ipsi dicunt, quod aqua est porosa sicut et omne perspicuum : et hanc porositatem dicunt esse causam quod bene videtur per ipsam, quod scilicet ubique potest penetrari corporibus radialibus emissis ex oculo. Si autem dicunt quod fit a quolibet leni, sive sit ubique continuum, sive non continuum : tunc etiam debet fieri reflexio ab aspero : quia quod in poroso facit dissocietas inæqualitatem superficiei, hoc et non aliud in aspero facit multitudo angulorum : et cum anguli non multiplicentur in infinitum in aliqua superficie, oportet quod inter quoslibet duos angulos sit superficies plana habens latitudinem lenem determinatæ quantitatis : quia nisi hoc concederet, tunc oporteret quod corpus resolveretur ad superficies non habentes latitudinem aliquam : quod est impossibile. His autem duobus datis, oportet eos aut dare quod a qualibet leni superficie fit reflexio et hoc non dicunt : quia dicunt quod ab aspero non fit reflexio : aut unum de duobus oportet eos concedere, quod quia scilicet a superficiebus parvissimis lenibus non fit reflexio, aut quod fit quidem reflexio ab ipsis, sed adeo divaricantur radii, quod non sit sensibile lumen ad aliquem locum unum reflexum. Primum autem horum ab ipsis dici non potest : si enim, ut inquiunt, radii egredientes ab oculis sunt lineæ, quarum termini et summitates sunt indivisibiles, non est in aspero invenire aliquam superficiem quæ non sit latior summitate radii. Statim ergo reverberatur radius ex illa : et non potest hoc impedire angulus qui est post ipsum. Si enim ponamus salgemmam vel crystallum vel vitrum conteri in partes minutissimas, numquam erunt adeo minutæ, quod sint latiores summitatibus radiorum indivisibilium : ita debent secundum istos

reflecti a partibus illis. Et idem judicium non est de quolibet aspero : quia etiam omnimode inter angulos superficies habet interpositas quæ sunt planæ et sunt majores punctis radiorum. Præterea impossibile est ut aliquid in superficie durum vel quocumque modo continuum dividatur in minora quam sint puncta radiorum. Extrema igitur radiorum oportet semper reflecti ab omnibus talibus : et hoc est omnino contra sensum.

Amplius autem duæ sunt causæ repercussionis in leni corpore et solido : quarum una est privatio penetrabilitatis : quia radius corporalis incidens in ipsum, non potest penetrare per ipsum, ut dicunt : et ideo tunc reflectitur. Alia autem causa est impetus violentiæ, qua reflectitur retro et reclutitur sicut pila a pariete, sicut fit in resonante sono qui echo vocatur. Quando autem neutrum horum est, tunc non debet fieri repercussio : et ideo in diaphano, ut dicunt, nulla fit reflexio : quoniam autem diaphanum, ut dicunt multæ est porositatis : et ideo cum in profundum suum naturaliter recipiat radios, numquam reflecteret eos nisi per violentiam : et sic radii non deberent reflecti ab aqua, cujus nos contrarium videmus oculis nostris : quoniam quando radius oblique et non perpendiculariter incidit aquæ, tunc reverberatur in oppositum corpus ab aqua. Nec potest dici quod lenitas per quam corpus radius penetrare non potest, sit causa universalis reverberationis et reflexionis : quoniam si physice loquamur, non repellit aliquid aliud a se secundum naturam, nisi sicut contrarium repellit suum contrarium. Lenitas autem non penetrabilis et solida per totum non est aliqua qualitas contraria radio, nec est de numero per se agentium qualitatum, sicut sunt calor et frigus. Non igitur potest dici, quod hæc sit causa activa repulsionis radiorum. Si autem propter hoc diceretur quod reflexio fit ex repercussione violentior, sicut repercutitur pila, ita scilicet quod radius vehementer veniens in lene recluditur,

<--- Page Split --->

et sic reflectur : tunc oporteret quod a quolibet corpore repercuteretur, per quod potest penetrare vehementer incidens : et sic repercussio radii fieret ab aspera

et sic repercussio radii fieret ab aspera sicut a leni superficie : et hoc est falsum. Omnia autem quae inducta sunt, praecipue possunt dici illis qui non tantum ponunt reverberationem fieri radiorum, sed quod etiam simulacra apparent in loco ad quem reverberantur radii : quia illi concedunt quod ab omni superficie leni quantumcumque parva fit reverberatio et apparitio simulacri : sed tamen in aspero una pars obscurat aliam : et obumbratur lumen et simulacrum subsidens in superficie leni ab aspero eminenti, ita quod confunditur et obtenebratur et fit insensibile : tamen ex praedictis patet quod illi qui ponunt reverberationem radiorum fieri a superficie leni, nullo modo possunt evadere ab objectionibus inductis.

Si vero concedant, quod quidem fit reverberatio a quacumque parva superficie : sed tanta fit radiorum divaricatio, quod non possunt congeri ad locum unum : et ideo remanet insensibilis : propter quod nihil videtur per radios repercussos ab aspero : hoc nullo modo stare videtur : quia in speculis habentibus figuram determinatam et locum, aliquando multo magis divaricantur radii visuales : et tamen per illos completur visio. A speculo enim plano reflexio fit ad hemispharium, ut in prospectivis probatur : et videtur hemisphaerium in speculo plano, cum constet multo plus divaricari radios qui disperguntur in hemispherium, quam illos qui reverberantur a superficie partis parvae quae interjacet angulis asperi corporis. Neutrum igitur suppositorum dici potest : nec enim dici potest, quod a parvis superficiebus asperi reflexio fieri non possit, nec etiam quod fiat, sed sit insensibilis propter divaricationem. Hæc igitur est objectio prima quae occasionatur ex dictis antiquorum auctorum reverberationis radiorum egredientium ex visu.

Secunda autem objectio ex dictis eo-

rumdem exorta est : quoniam dicunt quod aliquando radius penetrat per aquam ad profundum aquæ, sicut quando videmus lapides albos in fundo aquæ jacentes : et aliquando repercutitur ab aqua in aliud, sicut quando videmus simulacrum alicujus apparentis in aqua. Cum enim radius sub quo fit visio, non tangat visibile nisi in puncto indivisibili, videtur quod tam id quod videmus radio penetrante per aquam , quam etiam id quod videmus radio reflexo ab aqua in aliud, debeant videri successive sicut puncta congregata, et non ut forma rei perfecta, licet unum eorum perfectius videatur quam aliud : perfectius enim videtur quod radio incidente videtur, quam id quod videtur radio reflexo : et hæc est una de fortibus objectionibus contra opinionem istorum.

Objectio autem tertia contra eosdem est : quia dicunt, quod forma quae videtur in speculo sicut in subjecto, sicut nos supra diximus : sed cum incidit radius visivus in superficiem speculi, reflectitur discedens a superficie speculi in faciem cujus simulacrum apparet in speculo : et quia directe opponitur speculo, et continuus est radius reflexus a facie intuentis in speculum : hoc enim stare non potest. Quæramus enim utrum discessio radii reflexi a superficie speculi sit causa discessionis formæ rei visa a radio ipso, aut non ? Si autem discessio et progressio radii reflexi a superficie speculi, non est causa discessionis formæ rei visa a radio, tunc quomodocumque removeatur speculum, dummodo radius visivus repercutiatur a speculo, non deberet recedere forma rei visa a radio : et hoc est falsum : quoniam taliter potest moveri elevando et deprimendo speculum, quod videns videbit speculum : et tamen non videbit seipsum in speculo, sicut demonstratum est ab Euclide in Prospectivis. Si autem progressio et discessio radii a superficie speculi est causa discessionis rei visa a radio, tunc cum semper radius procedat a speculo ad aliquod corpus, numquam

<--- Page Split --->

debet idem corpus cum speculo videri simul una et eadem visione : et hoc iterum est falsum, cum saepe videamus simulacrum in speculo : et tunc videmus speculum et simulacrum una et eadem simplici visione.

Si autem aliquis forte ad hoc velit respondere dicens, quod secundum diversa puncta radii incidentis et reflexi diversa simul viderentur, ita quod in puncto radii incidentis videatur speculum, et in puncto alio ejusdem radii reflexi a speculo et procedentis ab ipso ad aliud corpus videatur forma quae apparet in speculo. Contra hoc est : quia cum radius egreditur a visu alicujus in Socratem et deinde procedit in Platonem, videbuntur Socrates et Plato secundum diversa puncta radii ejusdem ab oculo egredientis. Si ergo unitas radii reflexi a speculo facit videri unum in alio quando apparet in speculo simulacrum, tunc etiam Socrates debet videri in Platonem, vel e converso quando procedit visio a Socrate in Platonem, et tangit utrumque per diversa puncta : et hoc est falsum ad sensum. Igitur haec responsio est inconveniens. Si autem fortasse dixerit, quod non est simile : quia in speculum incidens linea est reflexa ad formam quae apparet in speculo, est radius unus, licet sit ab uno in aliud reflexus, sed non est radius unus qui incidat Socrati et Platoni, sed duo. Hoc iterum non impedit praedictum inconveniens : quoniam nos ostendimus supra, quod virtus visiva non egreditur ab oculo ut sentiat in radii extremitatem, sed radius egrediens, si tamen egreditur, reddit sensibile virtuti visiva quae est in oculis. Sive igitur reddatur per unum radium, sive per duos, semper uni et eidem redditur visibile omne. Cum igitur a diversitate radiorum non accipiat diversitatem, relinquitur omnia ut unum reddi : cum radii omnes ad unum punctum in oculo terminentur, et secundum istam opinionem nihil a re visa accipiatur per quod visus fiat. Quaecumque igitur videntur, sic vi-

deri debent, quod unum appareat in alio sicut forma in speculo: et hoc modo planum est visum nullo modo esse de rebus visis. Amplius autem opinio haec concedit multos a visu egredi radios, et illis etiam alios extrinsecae lucis permisceri : oportet igitur quod radius incidens alicui rei visa, a multis intersecteur radiis qui rebus aliis incidunt.

Resumanus igitur superius habita, non fieri visum supponentes, ita quod ex oculo egrediatur virtus visiva ad visibilem, sed sic fieri visum per radios sicut per medium quod reddit virtuti visiva in oculo formas rerum visarum. Si igitur sic reddit radius, omne quod tangitur omnibus radiis intersectantibus radium visivum, redditur radio visivo : et per consequens ille omnia haec reddit oculo. Igitur omne quod quocumque modo distat a radio visivo, dummodo recta radiatio possit fieri ab ipso ad radium visivum, debet videri simul et praecipue in speculo : quia de illo dicunt quod radius incidens nuntiat simulacrum, eo quod contingitur a radio reflexo ad simulacrum intuentis : et hoc expresse falsum est : quia nihil videtur in speculo vel extra speculum, nisi quod determinatam habet oppositionem speculi et oculi ad rem visam.

Ut autem hoc melius intelligatur, ponamus de hoc demonstrationem per lineas geometricas. Dicam igitur, quod a sit oculus de quo egrediuntur radii quocumque voluerimus, B autem sit speculum, c vero cujus imago apparet in speculo, D autem sit res alia cujus imago in speculo apparere non potest. Protrahatur autem linea A B quae est radius incidens ab oculo in speculum, et nuntians speculum quod videtur. Protraham etiam lineam B C quae est radius reflexus a speculo in rem, cujus simulacrum apparet in speculo. Protraham etiam lineam A D quae est radius ab oculo incidens in rem visam, cujus imago in speculo apparere non potest. Linea autem A D secabit lineam

<--- Page Split --->

B c in puncto E, et hujus figurae haec est disciplina.

Resumam autem propositiones et per se notas et eas quae sunt superius habitae. Propositio autem per se nota est, quod quando agens tangit patiens, quod tunc patiens patitur ab ipso. Supra autem habita propositio est, quod si visus fit per radios, quod hoc esse non potest, ita quod egrediatur virtus visiva ab oculo usque ad summitatem radii: sed hoc fiet ita quod radius reddit ei formam visam quam tangit in puncto. His autem habitis, constat quod oculus videt speculum per punctum B quod est extremitas radii A B, et idem oculus videt simulacrum per punctum c, quod est extremitas radii B c qui terminatur ad radium A B in puncto B communi utrique radio, incidenti scilicet et reflexo: et ideo videtur c in B : hoc autem non potest esse nisi speculum et simulacrum formas suas in quibus videntur, agant in radium: et haec actio proveniat per radium usque ad visum. Hoc autem fieri non potest nisi altero duorum modorum: aut enim actio illa fuit continue per omnes partes radiales corporis usque ad speculum et oculum, aut venit de puncto ad punctum non per medium. Si autem primo modo fiat, tunc eadem ratione etiam res visa quae est D immutabit continue partem radii quae est C D, et in contactu incipiet immutare radium qui est C B, et perveniet forma ejus in speculum: et sic tria simul videbuntur, ita quod unum in alio, scilicet B C D, quod falsum est. Et non potest dici quod obliquitas impediat quo minus immutetur linea B C quam linea C D. Quia si obliquitas et angulus impedirent immutationem, tunc non perveniret forma c per speculum B in oculum qui est A, quoniam linea A B et C B oblique conjungunt se in puncto B. Si autem dicatur,

quod immutatio venit de puncto ad punctum subito et non per medias partes radii: hoc non est intelligibile: quia sic aliquid transiret de extremo ad extremum, et non per medium: quod esse non potest. Si autem dicatur quod visus hoc modo non fit per lineas angulares, sed per eas quae in eadem superficie describuntur: hoc est omnino absurdum: quia secundum hoc numquam fieret visus alicujus in speculo per lineas reflexas a superficie in superficiem: quod ipsi non dicunt: neque est etiam verum secundum veritatem. Omnia igitur haec inconvenientia ostendunt visum non fieri per radios emissos ab oculis.

Si autem forte isti a nobis quaerant causam quare visus non fiat nisi ad rectam oppositionem, ex quo non concedimus lineas egredi de visu quae describantur in corpore lucis quae cum eis ab oculis egreditur? Dicemus ad hoc quod non concedimus lineas exigi ad hoc quod sit visio: sed quia colores non recipit nisi diaphanum illuminatum, ideo oportet actu lucem esse in diaphano ad hoc quod fiat visus: et illud lumen est illius naturae, quod formas quas abstrahit, non reddit nisi ei in quod secundum rectam oppositionem procedit. Si autem esset lux talis forma quae afficitur circumquaque ad omnem distantiam, tunc visus esset omnis rei quae quocumque modo per medium deferens visui conjungeretur: sicut et tactus est omnis calidi, et auditus est omnis soni, sicut in secundo de Anima 1 ostensum est.

<--- Page Split --->

quocumque modo terminantur, magis densantur circa illud : et densatio causa est certificationis visus, et destruens fallaciam ipsius. Ergo res ista ad quam sic duo radii terminantur, debet videri una et in uno loco. Cum enim radius secundum istos corpus sit, et corpus non penetret in corpus, non potest radius reflecti in seipsum : cujus tamen contrarium dicunt dicentes radium perpendiculariter alicui leni incidentem in seipsum reflecti. Nec potest dici quod ideo unum videatur duo et in diversis locis, quia terminantur ad ipsum diversae partes radiorum visualium : quia nihil interest utrum radii sint directi vel reflexi : quoniam in utrisque ponunt radios non sentientes quidem, sed recipientes formas visibilium et reddentes eas oculo. Cum igitur diversi directi ad rem visam non faciant ipsam videri duo, quorum unus est directus et alter reflexus, non debet ipsum facere videri duo et in duobus locis. Causa igitur hujus non potest esse diversitas radiorum cadentium super ipsum.

Si autem dicant quod in veritate id quod inductum est, non est causa, sicut bene probatum est: sed potius hujus causa est, quia radius unus qui directe incidens vocatur, cadit super rem visam tantum: radius autem qui reflectitur a speculo ad ipsum, cadit super duo, scilicet super speculum et super rem visam: et si caderet super unum tantum, non redderet visui nisi idem quod reddit radius incidens: sed quia cadit super duo, ideo reddit duo, quorum unum apparet in alio, eo quod radius ex omni eo immutatur quod tangit: et ideo accidit videri unum duo et in diversis locis. Hoc destruitur duobus vel tribus vel pluribus speculis sibi oppositis, quorum quodlibet apparet in alio: unico enim radio videmus speculum tale, et ejus simulacrum videmus in alio speculo, et sic de quolibet aliorum: et tamen unum duo videtur.

Et si dicatur quod plures sunt hic radii reflexi, hoc non impedit: quia quilibet eorum apprehendet omnino idem

CAPUT IX.

Et estDIGRESSIO declarans errorem istorum ex his qua dicunt de reflexione facta a speculo.

Volumus autem adhuc objicere contra istam opinionem ex reflexione quam dicunt fieri in speculis. Sæpe enim contingit, quod in una visione et in uno tempore videmus rem visam in seipsa, et etiam simulacrum ipsius ejusdem in speculo illi opposito: cujus illi causam esse dicunt, quod duo radii egrediuntur ex visu: unus quidem directe ad rem visam, et alter incidit speculo et reflectitur oblique ad rem visam: et tunc isto secundo radio videntur speculum scilicet et res, et unum videtur in alio.

Oportet igitur considerare utrum hoc secundum dicta eorum sit possibile, vel non. Jam enim propter duos radios quorum unus directus ad rem visam, et alter reflexus est ad speculum ad rem ipsam, idem numerus apparet duo, et in duobus locis: quoniam et in speculo apparet, et extra speculum. Et iste est error quidam visionis, ex quo dicunt formam rei visæ in speculo nullatenus esse. Hoc autem non concordat positionibus eorum. Est enim una de positionibus eorum, quod propter jactum diversorum radiorum incidentium in rem unam, non accidit error in visione : nec videtur unum et idem duo et in diversis locis : quia ex hoc quod multi radii ad idem

<--- Page Split --->

quod alter, cum quolibet radiorum videatur et speculum et simulacrum ejus, quando opposita sunt duo specula.

Et si dicatur quod istius multitudinis reflexio est causa quae quasi bis tangit, semel incidendo, et semel in parte reflexi: sed hoc videtur quod multoties fiat reflexio ejusdem radii : videmus enim utrumque speculum et simulacrum utriusque. Oportet igitur quod una reflexio sit ex primo speculo in secundum, et alia ex secundo in primum : et cum resultet simulacrum primi speculi in secundo, iterum ex secundo resultabit idem in primo : et ita videbimus simulacrum primi speculi bis, semel in secundo, et semel in ipso primo speculo : et sic ex eodem radio videtur idem tria et in tribus locis.

Si autem et hoc concedatur : tunc quaram ab eis causam quare radius quando secundo reverberatus est ad ipsum corpus speculi, non reddit tale visum quale reddit cum primo incidit : cum idem incidat radius primus, et reflectatur secunda reflexione. Hujus enim causam vix poterunt assignare : non enim potest dici quod hoc sit propter diversas partes et extremitates radii incidentis et reflexi : quia diversitas partium radii non causat diversitatem et numerum visibilium, sed potius diversitas forma et numerus sensibilis, cujus species non una sit, redditur idem visui per omnes partes radii. Si enim diversitas aliqua esset in visibili ex partibus radii, tunc cum partes faciant distantiam, et quod est in una parte non est in alia, oporteret ut per vices et moras temporum visibile transiret et redderet visui, quod non est verum.

Si autem forte aliquis velit, quod differentia et numerus formarum visibilium causetur ex attenuatione radii, quia radius tenuissimus sufficiens est repraesentare rem sicut est : et ideo componit eam cum alios : et videtur in eo forma minoris quantitatis, sicut nos videmus quod forma e minus apparentes minoris quantitatis esse videntur quam prope : eo quod radius extensus ad eas, quo ma-

gis tenditur, eo magis attenuatur. Et haec causa etiam est, quod res multum longe apparentes tremere videntur, sicut stelle fixe videntur scintillare : radius enim attenuatus tremit, et non res visa. Et volunt forte similiter dicere, quod sicut longitudo directa attenuat radium, ita etiam longitudo saepius reflexa : et quo saepius reflectitur, eo magis attenuatur : et ideo fallax in numero et situ efficitur visibilium.

Cujus exemplum est : quia si dicimus radium prima reflexione reflecti ex speculo A in speculo B, et iterum secundo ex speculo B in speculo A, et tertio iterum ex A in B : si longitudo speculi ab oculo est duorum palmorum, erit radius ter reflexus octo palmorum : sed speculum a speculo per duos distat palmos, et ideo minoris est virtutis quo magis reflexus fuerit : et ideo dictam fallaciam in visu adducit. Si, inquam, sic dicatur, quod causatur numerus et fallacia visibilium : tunc oportet dicere quod radii reflexi non uniuntur sibi, sed servat unusquisque suam extensionem divisam ab alia : si enim unirentur, tunc efficeretur unus multiplicatus et fortificatus radius : et hoc judicium non convenit dictis eorum, et est incredibile : quia secundum hoc non contingeret ignem elicere ex speculis concavis, cum radii reflexi numquam unirentur et fortificarentur.

Adhuc autem secundum hoc minus deberet apparere quod apparet ex reflexione tertia quam quod apparet ex reflexione prima vel secunda, servata eadem distantia speculorum ab invicem. Et hoc experimentum docet esse falsum.

Amplius etiam secundum hoc cum multiplicarentur reflexiones, deberent eadem specula effici invisibilia, quod absurdum est omnino. Haec autem objectio praecipue est Empedoclis, qui dicit radium de visu egredientem exteriori lumini non misceri ad confortationem. Secundum autem ea quae dicta sunt maxime sequitur absurditas : quia radii reflexi non commiscentur sibi,sed tangunt se exterius.

<--- Page Split --->

Quæramus igitur, virtute cujus accipit ipsum sensibile radius reflexus ? Aut enim accipit virtute radii incidentis qui contrarius est ei, aut accipit virtute propria. Et si accipit virtute radii incidentis : tunc oportet quod nihil sentiat nisi quod sentit primus radius : nihil igitur reddit nisi illud : et sic non videbitur unum duo. Si autem accipit et reddit virtute propria, tunc redditio sensibilis per ipsum non venit nisi ad angulum in quo contrariatur radio incidenti : et tunc ille fit fortior, et fortiorem habet formam sensibilis, quod videtur excludere passionem quam sibi attulit radius reflexus, et sic non veniet ad visum aliquid ex his quae radio reflexo sunt accepta : et sic iterum unum non videtur duo. Si autem dicatur, quod extremis diversis faciunt diversa radii isti : tunc sequitur quod ea quae sentiunt, nullo modo sunt unum : et hoc est falsum, quia in veritate sunt unum secundum eos, licet acquirant diversa. Et sequitur etiam quod neutrum perfecte rem apprehendit in tota sua forma, sed punctatim accipit eam.

Ut autem etiam naturaliter contra ista objiciamus, quaeramus ab eis, quid facit istas diversas formas, quarum una radio incidente accipitur, et altera radio reflexo? Si enim ea omnia quae faciunt formarum diversitatem, non invenimus nisi duo, quorum unum est diffinitio quae diversificata formas diversas facit in specie : alterum autem est materia recipiens, quae diversificata diversas formas facit in numero et loco. Secundum autem dicta istorum nihil est in duobus speculis sibi oppositis vel in speculo et quolibet alio cujus simulacrum resultat in speculo : subjectum enim forma resultantis in speculo duplex est, scilicet corpus cujus est forma : et hoc totum unum et idem est : diffinitio etiam una et eadem est : et ideo nullo debet diffi-

niti vel apparere duo. Secundum autem nostram opinionem nihil de istis sollicitamur : quia nos ponimus recipientia diversa diversificare formam : unum enim est corpus, cujus est forma : et alterum est speculum, quod etiam recipit eam aliquo modo receptionis : et similiter aer et etiam oculus : ab his igitur diversis recipientibus causatur secundum nos numerus istarum apparentium formarum.

Hæc igitur sunt quæ ex dictis Peripateticorum extraximus, et præcipue Avicennæ, et Averrois, et Haceuben Huchaym ad istius erroris destructionem.

CAPUT X.

Et est digressio declarans solutiones dubiorum pro ista opinione superius inductorum.

Sufficit autem jam improbatis erroribus istorum quantum ad hanc pertinet speculationem. Solvenda sunt dubitationes quae induxerunt eos ad ea dicenda quae dixerunt.

Fuit autem unum illorum : quia videtur quod res de propinquo non videtur, et quod figura et colores rerum non localiter recedunt a visibilibus et veniunt ad visum : nec sunt qualitates activæ, utsunt sensibilia tactus et illorum sensuum : et horum nos jam in libro de Anima 1

<--- Page Split --->

dedimus causam et solutionem. Causa enim quod sine distantia nihil videtur, est quia visus non recipit visibile nisi secundum esse spirituale : et si visibile tangeret visum, ageret violenter in ipsum, et destrueret ipsum. Oportet igitur intercipere duplex medium : unum agens quod est lumen quod agit in coloribus esse spirituale : et alterum deferens quod est diaphanum : sed tamen lumen illud non egreditur ab oculo : numquam enim invenitur potentia passiva in se agere formam sui activi : et ideo visus non habet aliquid quo in se agat formam sensibilis, sed potius lumen quod est endelechia diaphani, facit hoc : et modos hujus actionis in libro de Anima 1 determinavimus : nihil enim separat a corpore colorato per esse materiale : sed similem formam generat in medio, sicut similitudo formae sigilli generatur in cera vel in aliquo alio, et ab illo cujus forma sensibilis imprimitur oculo. Quod enim sit in oculo, Haceuben Huchaym multis probat signis, quorum infra nos faciemus mentionem.

Qui autem dicunt visum comprimi in visu, non fit ideo quod lumen ex visu exprimatur, sed potius ut vis visiva et humor crystallinus adunentur, et ex ipsa adunatione confortentur : quia omnis virtus visualis poientior est adunata quam sparsa et multiplicata : et ideo ordinavit natura cilia eminentia et grossa et nigra, ut adunent visum, ne confundatur divaricatus a lumine exteriori : et frequenter contingit, quod animalia melius et acutius videntia habent cilia eminentiora et nigriora, sicut erodius. Et hujus signum est, quod cum tenebrae sint circa visum dense, et lumen non procedit in ipsum, tunc videt stellas : et ideo videntur stelle de nocte et in tempore eclipsis et non in die, quando lumen in visu procedit et divaricat ipsum. Hinc est etiam, quod

cum aliquis acute videre vult, obumbrat visum manu, ut per umbram visus confortetur. Hoc autem fit ideo quia spiritus visivus a nervo optico ad oculos decurrens, ab anteriori parte cerebri quasi a canali descendit : et quia ille lucidus est, ideo divaricatur luce nimia : et obumbratio confortat eum, ut bene recipiat formas visibiles. Ex symbolo enim quod habet cum lumine exteriori, movetur ad extra, et divaricatur nisi retineatur. Haec autem etiam causa est, quia in vigilia effundit anima spiritus ad exteriora in organa sensuum ad operationes ipsorum explendas : et ideo propter symbolum et propter directionem animae nimis effunderetur in conatu videndi et nimia apertione oculi : propter hoc stringitur oculus : et ideo umbratur ciliis et manu aliquando, ut adunatus confortetur ad visum. Ille autem spiritus lumen est quod percusso oculo micat divaricatum in omni oculo : et ipse idem est, qui multiplicatur in altero oculorum, quando alter clauditur velamine pelliculae vel alio modo excecationis oculi : tunc enim spiritus qui decurrit in duos nervos opticos, retrahitur totus ad alterum oculum, eo quod fugit otium cum anima utatur ipso pro instrumento. Instrumentum enim in manu artificis existens, semper applicatur ad opus. Fugit autem oculi excecati tenebras, et inundat ad oculum clarum propter symbolum quod habet ad ipsum : et ideo habens unum oculum, plus quam dimidium habet visum.

Quod autem dicunt de lumine oculorum, non est negandum : quoniam omne animal modo praedicto habet lumen in oculo. Quædam autem animalia calidioris cerebri partes ignitas in oculis habent, ut leo, lupus, serpens, cattus : itaque aliquando oculi eorum illuminant medium, ita quod in nocte venantur. De his autem quæ in nocte lucent, aliquid

<--- Page Split --->

diximus in libro de Anima 1, et aliquid in sequentibus adjungemus. Sed quod hoc intelligendum est, est quod lux quae est in oculis, non est egrediensut corpus radiale quod procedendo ab oculo visum perficiat.

Quod autem dixerunt de idolis apparentibus in speculis, omnino est falsum, et habet duas responsiones, quarum una est Aristotelis et antiquissimorum Peripateticorum : et est quam dixi in secundo de Anima 2, quod scilicet visibile per solam formam et non materialiter agens, formam suam simplicem secundum esse spirituale et intentionale generat in medio quod actu lucidum est : haec autem forma non quale facit medium : quia si quale faceret ipsum, non posset tunc ab eodem puncto aeris videri album et nigrum : et hoc est falsum : quia si dicamus duos oculos diametraliter sibi oppositos contra se aspicere, quorum unus videat album, et alter nigrum, oportet speciem albi et nigri in mediis punctis diametri simul esse : et neutra species destruit aliam : quia si se invicem destruerent, tunc ad visum distinctae species non pervenirent. Hae enim species quae non proprie qualitates sunt, sed intentiones qualitatum in corpore non determinato neque figuras tenente, sunt secundum modum et congruentiam ipsius, sicut omnis species recepta in aliquo recipitur secundum potestatem et congruentiam subjecti recipientis. Etideo in aere non habent determinatas figuras, sed in corpore terminatas figuras habente, quod tamen est perspicuum illuminatum, habent figuras determinatas. Tale autem corpus est oculus vel speculum quod in altera parte exstinctum est : et ideo in illis resultant secundum figuras determinatas.

Nec valet si objiciatur, quod forma non agit in speculum nisi perspicuum

non determinatum : perspicuum autem indeterminatum non habet formam determinatarum dimensionum : ergo non agit in aliquid formam determinatarum : non enim oportet quod omne quod agit formam aliquam in aliud, agat eam secundum quod est in ipso : quia tunc forma agentis reciperetur in patiente secundum potestatem et congruentiam agentis, et non secundum potestatem et congruentiam patientis : quod falsum est. Gladius enim non habet incisionem nisi secundum figuram : et tamen agit eam in actu quando percutit corpus solidum : et sic est in omnibus aliis. Posset tamen dici quod solum aer, vel aliud perspicuum non terminatum, non agit formam in perspicuo determinato, sed juvat ad hoc praesentia rei objectae cujus forma agitur : et per illam accipit lineamenta determinatae dimensionis. Sed primus modus melior est : quia licet res objiciatur, tamen non tangit speculum : et ideo videtur non agere : quia ad actionem exigitur aliquis contactus, ut tradunt Peripatetici.

Et quod dicunt, quod subjectum idoli non est speculum, quia motu speculi non movetur, nihil valet omnino : quia in veritate forma non movetur, sed nova et nova in diversis sitibus superficiei speculi generatur. Cum enim omnia visibilia agente lumine fiant, non habent generationem nisi luminis : et ideo sicut sola oppositio luminaris ad rectam diametrum sufficit ad luminis generationem per omnes partes perspicui quae recte luminari opponuntur, ita etiam ad omnem colorum et figurarum generationem non exigitur aliquid nisi recta oppositio visibilium ad perspicua indeterminata vel determinata, quae conveniunt cum determinatis in natura compositionis, sicut speculi et oculi : et ideo non valet illa eorum objectio.

<--- Page Split --->

Sed tamen adhuc confortant hanc objectiones Auctores sententiae inductae, dicentes quod nos videmus, quod talia tersa solida radios reflectunt et refulgerant ad majorem quantitatem luminis quam sit incidens in ipsa, sicut patet quando radius reflectitur in parietem oppositum speculo vel aquae : fit enim tunc in pariete latius et longius lumen quam sit super speculum vel aquam : et sic videtur adhuc radius corpus esse : quia nihil reflectitur et repercutitur nisi corpus, ut dicunt. Sed ad hoc dicendum, quod tersa spissa sive dura sint, sive non, reflectunt simul et divaricant lumen : et ideo in oppositum multiplicant ipsum. Hoc autem ideo est, quia suae superficies politae sunt : et politum est hujus naturae propter [convenientiam quam habet ad lumen, quod multiplicat lumen super ipsum : propter quod etiam tegitur color omnium hujusmodi tersorum, et videntur radiantia quando sunt in lumine. Projectio autem luminis in oppositum est ideo quia reddit lumen ex sua tersione. Si enim tantum retineret, tunc non fieret quod dictum est : sed quia abundat lumine ad copiam, ideo fundit ipsum in oppositum radii incidentis : et ex hoc non sequitur quod radius sit corpus, quia multa reflectuntur quae non sunt corpora, sicut echo, et iris, et hujusmodi. Talia enim non reflectuntur nisi in suis subjectis in quibus sunt secundum esse spirituale. Ea autem quae hic dicta sunt, conveniunt dictis Aristotelis et Haceuben Huchaym in Perspectivis, et Averrois et Alfarabii.

Sunt autem quidam quibus ista non placent, sicut Avicennae, dicentes non esse probatum a Peripateticis quod omnis actio sit per contactum, sed tantum esse dictum probabiliter, eo quod in pluribus agentibus physice non habeat instantiam. In his autem quae non agunt physice, sicut Deus, et intelligentia, et anima, omnino est falsum : et dicunt non posse inveniri rationem hoc probantem, quod omnis actio sit per contactum agentis ad patiens, nec acceptam esse hanc

propositionem quasi ab auctoritate Antiquorum. Et confortavit ipsam admiratio : quia eo quod in multis agentibus physice videmus quod agunt per contactum, trahimur in admirationem si aliquid sit quod non tangit quando agit : et si haberemus inductionem de opposito, scilicet quod agentia non tangerent, tunc haberemus admirationem de hoc, utrum aliquid tangeret quando agit : et haec dictio praecipue est in necromantiae philosophia et incantationis, in quibus frequenter agit id quod non tangit : sicut anima unius fascinando agit in eum quem non tangit.

Adhuc autem idem dicit quod est in idolo speculi et oculi, quod in veritate est quoddam speculum, quod in veritate corpus visibile agit in id quod non tangit : et perspicuum 'pervium non est nisi id per quod fit hujusmodi actio, et non in quo fit. Et ideo forma sensibilis numquam est in perspicuo pervio, sicut dicunt, in objectis visus. Corpus autem visibile, ut isti dicunt, non agit formam suam nisi in oculo quod est perspicuum terminatum et tenens species visibiles : et haec forma numquam est in speculo neque in aere intermedio : sed, ut dicunt, quod res visibilis facit in una recta distantia et uno situ, quod scilicet formam suam generat in oculo, hoc facit speculum factum in duabus distantiis et duobus sitibus. Una enim distantia est a re visibili ad speculum, et altera est a speculo ad visum : et unus situs est rei visae, et alter est speculi : et cum res visibilis agit formam per perspicuum pervium actu lucidum, illud lucidum quod sic est via generationis forma visibilis, reflectitur ad aliam distantiam et situ a speculo ad oculum : et hic est modus conversus ei quem ponunt Auctores radiorum. Illi enim dicunt, quod radius reflectitur a speculo ad rem visam : et isti dicunt, quod generatio forma rei visa qua fit per totam distantiam perspicui, reflectitur ad alterius linea distantiam et ad alium situm per speculum ad oculum.

<--- Page Split --->

Et hæc sententia dictis Aristotelis non concordat : quia Aristoteles vult quod separata numquam agant in aliquid, nisi per aliud conjungantur illi : et ideo magis intelligibile est dictum Aristotelis quam dictum Avicennæ : sed cum necromantiis et incantationibus et arte imaginum magis concordat dictum Avicennæ. Sic igitur solvenda sunt ea quæ induxerunt Auctores sententiæ eorum qui dicunt nos videre extra mittendo et non intus suscipiendo.

CAPUT XI.

Et est digressio declarans quare unum videtur duo.

Remanet autem hic determinare, quare unum videtur duo et in duobus sitibus : quia vehementer inintuntur huic illi qui dicunt nos extra mittendo radios videre. Nos autem hujusmodi quaestionem per duo problemata dividimus : quorum unum est, quod quaeratur, quare unum videatur duo ex diversa dispositione videntis : et secundum est, quare unum videatur duo ex dispositione rei vise. Ad ista autem problemata determinanda sumimus ea quae probanda sunt in libro de Inspiratione et Respiratione et generaliter de spiritu : quoniam spiritus est corpus lucidum subtile quod instrumentum est animæ in omnibus vitæ operibus et quod vehit virtutes animæ ad operationes in omnibus organis corporis.

Dicimus igitur, quod sunt quatuor causa quaduplex causae quare unum duo videtur ex parte quae unum videtur duo, ipsius videntis. Quarum una est, quia Prima causa. cum nervi optici ab oculis ad anteriorem cellulam cerebri directi intersecent se ad modum linearum trianguli, cujus basis est distantia mensuræ quæ est inter duos oculos, contingit aliquando elevari unum nervorum vel removeri a loco contactus : et tunc id quod recipitur ab oculis ambobus transiens in spiritu visivo ad sensum communem, non contingit se in aliquo puncto uno : et tunc propter duos oculos unum bis nuntiantes videtur unum duo. Et hoc contingit quoties exprimitur unus oculorum quasi semievulsus suppositione digiti.

Secunda causa est, quod aliquando spirituis visivus qui a capite decurrit in oculos, propter aliquam ventositatem interclusam in ipso vel in oculo, vel propter aliquem calorem innaturalem agitantem eum, movetur extra metas mensuræ naturales dextrorsum et sinistrorsum in oculo : et ideo accipit formam quasi motam a dextro in sinistrum oculi : et ideo apprehendit omne quod apprehendit quasi distensum in duo lateraliter sibi conjuncta.

Tertia autem causa est in opposita redundantia ejusdem spiritus. Voco autem in oppositam redundantiam, quando movetur spiritus ad intus et extra : ad intus quidem respectu sensus communis, ad extra vero ad oculi crystallinum ut percipiat formam : tunc enim continue reddit et accepit : et antequam compleatur redditio, inchoat iterata acceptio quamdiu sensibile manet præsens : et tunc videtur unum duo, quorum unum stet ante aliud. Fit aut hoc accidens in spiritu aliquando ex multo humore calido sicut in ebriis : quia calor vini movens in opposita, humor multiplicat fluxum : et sunt juxta hoc accidens multa accidentia valde et præcipue in visibili quod est motus. Cum enim aliquis navigat, eo quod unam partem accipit, et antequam illam reddat sensui communi, immutatur ab alia et a ter-

<--- Page Split --->

tia, contingit tamen idem ex frequentia motus spiritus quod videtur sibi omnia moveri. Similiter etiam si extremitas virgulae circumducatur quae flexibilis est, accipitur situs ejus in ubi uno, et antequam reddatur, accipitur in alio et in tertio : et sic continue varicatio illius situs accipitur et redditur, et videtur describere basim pyramidis. Et haec est causa quare gutta aquae cadens videtur esse linea recta continua : quia cum accipitur in uno ubi antequam compleatur redditio ejus ad sensum communem, accipitur in alio, et sic continue : propter quod linea recta videtur quodlibet punctum continue fluens. Inde etiam contingit, quod ventositate vel alia causa in anteriori capitis vertiginem faciente, omnia videntur moveri : et cadit homo in partem ad quam se tenet, tamquam cadat altera pars sub ipso.

Quarta causa est compressio vel expressio tunicae perforatae quae dicitur uvea : cum enim premitur intus et cedit ad interius oculi, et tunc coangustatur foramen, et videtur res minor quam sit in veritate, aliquando cedit ad exterius : et tunc foramen dilatatur, et videbitur res major quam sit.

Ista igitur sunt causae magis generales quae faciunt fallaciam in visu. Ex parte autem visibilis unum videtur duo propter duo subjecta in quibus est secundum diversum esse ipsius, sicut in speculo, et in materia in qua est secundum naturam, sicut superius diximus de forma quae apparet in speculo secundum duplicem opinionem Peripateticorum contra haec. Haec igitur dicta sunt a nobis contra opinionem eorum qui nos ponunt videre extra mittentes radios.

CAPUT XII.

De disputatione Aristotelis contra Empedoclem et Platonem, in quo etiam est de noctilucis.

Aristotelis autem disputatio contra haec est ista : dicit enim, quod si visus esset ignea naturae secundum dominium eorum quae sunt in oculo, sicut dicit Empedocles, et in Timaeo Platonis scribitur : tunc accideret videre exeunte ab oculo lumine ignis per tunicas oculi pervias, sicut lumen egreditur per vitrum vel per pellem perviam ex lucerna. Lumen autem quod sic egreditur de lucerna, illuminat medium : et tunc sequeretur quod homo et quodlibet animal videret colores in tenebris sine adminiculo alterius luminis exterioris.

Quod autem aliquis dicat quod ideo hoc non accidit, quia in tenebris lumen ab oculis egrediens exstinguitur : quoniam exteriori lumine non calescit, et nutritur, sicut in Timaeo Platonis scribitur, omnino vanum est. Quae enim posset assignari causa, quod lumen egrediens exstinguitur in tenebris : cum tenebra nihil sint omnino : calidum enim siccum, sicut est ignis, exstinguitur aliquo sibi contrario, sicut est frigidum humidum : et sic videtur exstingui ignis in materia terrestri carbonum, et in materia aerea, sicut flamma quae est fumus. Neutrum autem contrariorum istorum apparet igni in lucido, hoc est, diaphono tenebroso : et ideo non

<--- Page Split --->

potest dici quod ignis micans ex oculis exstinguitur in tenebris.

Si autem dicatur, quod lumen ignis micans ex oculis est quidem salvatum in tenebris, sed propter absentiam luminis exterioris debilitatur, quo absente infrigidatur perspicuum diaphanum, et frigiditas debilitat ignem oculorum : et propter debilitatem decipit et latet nos, ita quod ipsum videre non possumus : tunc multo magis etiam in die exstingueretur lumen ignis : quia aqua plus contrariatur ei quam infrigidatum diaphanum in tenebris ex luminis absentia : et oportet perfectas fieri tenebras in glacie : quia illa excellenti frigiditate totum exstinguit ignem visus : flamma enim et ignita corpora exstinctionem patiuntur ab aqua et glacie : nunc autem nihil tale videmus accidere.

Empedocles autem videtur aestimare, quod videre accidat animalibus exeunte lumine ignis ab oculis, sicut supra dictum est. Si quis autem objiciat, quod in veritate loca nivosa et glacies late tenebrosa videntur. Similiter autem in hyeme videntur loca tenebrosa, et eodem modo littora marium : et hoc accidere videtur propter luminis egredientis ab oculo aliquam exstinctionem : dicemus quod hoc non est verum, sed potius frigiditas nivis et glaciei et excellens frigus aeris et multa aqua, ut est in mari, restringit tunicas et humores oculi : quo facto limpide immutatur oculus a formis sensibilium : et ideo talia quasi objecta caligine videntur.

Dubitabit autem fortasse aliquis ex eo quod videntur multa micantia et lumen emittentia, quorum tamen nullum exstinguitar aut in aqua, aut in glacie, sicut carbunculus, aut noctiluca, et multa alia hujusmodi. Non enim potest dici lumen illorum esse de natura coelesti : quia natura coelestis non venit in compositionem

corporum generatorum et corruptibilium. Sed hujus et similium determinatio accipitur ex his qua e nobis in secundo de Anima 1 sunt determinata, ubi ostendimus quod natura perspicui non est propria alicujus elementi, sed communis natura qua est in multis, et participata est per prius et per posterius ab illis : qua quidem purior est quanto est ab opacitate remotior : et hoc est quanto est naturae superiorum similiorum : et hujus proprie actus est lux qua fieri habet in illa natura. Fit autem in ipsa quoties constant partes ejus limpidiores et nobiliores : et ideo tunc micant omnia talia. Hæc autem compositio aliquando est in toto composito sicut est in carbunculo et aliis quibusdam : aliquando non in toto, sed in exterioribus alicujus : cujus causa est, quia cum talis natura sit elementorum levium, magis accedit ab intimis compositorum ad extrema, eo quod talia supernatant : et sic invenitur in capitibus et spinis et ossibus quorumdam piscium, et in testis ovorum quorumdam, eo quod tales partes minus assæ sunt : et egit in eis calor multam naturam densatorum perspicuorum. Aliquando agit hic calor in exterioribus quarumdam rerum, quando exhalat ab eis et trahit secum subtile multæ diaphaneitatis : et sic lucent partes quercus putrefactæ. Omnia tamen hæc qua debilem habent lucem, teguntur clariori luce superveniente, sicut alibi determinatum est.

<--- Page Split --->

los ejus videt eam. Passio igitur oculi hæc est refractio et reflexio visibilium quæ fit a speculo et ab omni corpore leni terso terminato. Sic etiam reflectitur echo et iris : cum enim procedant visibilia secundum processum luminis abstrahentis ea, tunc oportet quod ea quæ nata sunt restringere et convertere luces, et restringant et reflectant omnes formas visibilium : hæc autem sunt terminata tersa polita. Sed universaliter de apparentibus in visu omnibus visibilibus et de refractione quæ reflexio visibilium et lucis vocatur, nondum tempore Democriti causa erat manifesta secundum quod ex dictis ejus videtur.

Incongruum autem est ut præterearmus, quin faciamus objectionem a qua non potest evadere Democritus. Si enim nihil amplius exigitur ad visum nisi de pictura figuræ visibilis in corpore leni perspicuo determinato, quæramus ab ipso, quare solus oculus videt, et nullum aliorum corporum in quo apparent depicta idola, sicut specula et alia corpora quæ multa sunt valde ? Nulla enim esset hujus causa secundum Democritum : et ideo talis figura non est in oculo sicut in vidente, sed sicut in perspicuo polito determinato. Et ideo cum cornea pervia sit visibilium formarum, transeunt ad foramen tunicæ quæ dicitur uvea : et per ipsum foramen uveæ deveniunt ad cellam quæ vocatur aranea : quæ quidem quia subtilis valde et pervia est, ideo non facit impedimentum quin deferantur ad ipsum centrum humoris crystallini, in quo est spiritus visivus : et ibi primo efficiuntur sicut in vidente, non tamen simpliciter : quia vis visiva non absolute est in rivo, sed est in eo secundum quod continuatur ad impetum fontis : sic etiam vis visiva non est in centro crystallini nisi secundum quod dirigitur per spiritum qui gerulus et vehiculum virtutis ad sensum primum est, sicut in libro de Anima 1 determinatum

Democriti opinio de visu.

Tactis autem sufficienter quantum ad hanc spectat speculationem opinionibus eorum qui dicebant nos extra mittentes radios ab oculis videre, tangamus et opinionem Democriti, qui dicebat nos videre intra suscipientes. Dicamus itaque quoniam Democritus in hoc quod visus instrumentum dicit esse aquam quantum ad ea quæ in sua dominantur compositione, bene dicit. Quia autem putavit, quod ipsum videre per oculum non esset aliquid nisi apparitio et pictura formæ sensibilis in exteriori pelle oculi quæ cornea vocatur, et quod figura hæc esset quidam defluens propter aliquid substantiae rei sensibilis in visum, non bene dicit. Quod enim ibi repræsentatur forma quasi in speculo, accidit oculo, non secundum quod est instrumentum visus, sed secundum quod lenis est et terminatus, sicut supra diximus. Et ideo figura ista non est in cornea oculi sicut in vidente secundum quod est organum visus : cujus signum est, quod secundum imaginem hanc sensus oculo apparet, non videt, sed factam ante eum et aspiciens ad ocu-

<--- Page Split --->

est. In cornea igitur et uvea et aranea et si qua alia sunt anteriora oculi, non est nisi sicut in deferente, sicut etiam fuit in perspicuo medio extra oculum, præter hoc solum quod perspicua oculi magis sunt determinata quam perspicua exterius.

Quod igitur visus est aquæ attributus secundum Democritum, hoc quidem verum : sed tamen non accidit sibi videre tamquam per medium instrumentale secundum quod est aqua : quia si ita esset, tunc nihil esset medium visus nisi aqua : sed accidit videre per oculi partes secundum quod sunt perspicuæ, sicut jam dictum est. Perspicuum autem commune est etiam aeri et igni et cœlo : sed cœleste corpus in compositionem non venit : ignis autem abundans in compositis composita destruit : et ideo in compositione oculi oportet abundare aut aerem, aut aquam : et hujus causa est, quia quæ sunt ejusdem actus, sunt ejusdem potentiæ necessario, cujus perfectio est actus ille. Jam ostensum est, quod lumen et visibilia sunt actus perspicui medii et actus oculi : perspicuum ergo oculi et medium stant connaturalia in materia. Cum igitur aut aer aut aqua necessario abundent in oculi compositione, non potest abundare in eo aer : cujus causa est, quia oculi non tantum est recipere visibilia, sed etiam servare donec compleatur judicium sensibile : aer autem id quod recipit, non servat : abundabit igitur in oculi compositione aqua quæ recipit formas faciliter : et est salvabilior quam aer, eo quod est magis spissa : quin etiam hanc ipsam aquam natura curavit limpidam facere ad modum crystalli, propter quod crystallinus humor vocatur : et terminando amplius spissavit eam, ut servatas bene formas reddat per spiritum vehentem in interioribus viribus animæ, quæ sunt sensus communis et imaginatio,

et reliquæ a nobis in libro de Anima 1 determinatæ.

Pupilla igitur et totus oculus præcipue inter se componentia sunt aqua. Hoc autem probatur maxime ex ipsis operibus et passionibus eorum. Si enim corrumpatur oculus ex aliqua causa, quod scindantur pelles ejus et tunicæ, non discurrit ex oculis nisi aqua limpida. Non autem est dubium, quod omnis res ex eisdem componatur, in quæ corrumpitur et resolvitur. Similiter autem fit in ebriis fluiditate vini superatis : cum enim calor vini corrumpat oculum, non distillat ex eo nisi humor aquæ. Hoc etiam experimur in his, quorum oculi sunt claritate excellentis lucis devicti et convicti 2 : claritas enim intensissimum in corpore polito inducit calidum, quod scindit oculi tunicas, quibus scissis fluit humidum ex oculo, et non amplius aliquid.

Ex ipsis autem naturae operibus idem erit manifestum : quoniam albugo oculi in hominibus et omnibus animalibus habentibus sanguinem est plus et crassius quam in non habentibus : et ideo sagax natura humori crystallino in talibus animalibus circumposuit abundanter, ut conservetur humidum crystallinum tam ab exterius in ipsum agentibus calido et frigido, quam ab his quæ agunt in ipsum intrinsecus : et sic permanet incoagulatum et non exsiccatum : sicut enim superius diximus, frigus exterius constringendo obscurat oculum : et calidum exterius resolvit ipsum. Similiter etiam interius frigiditas cerebri constringeret ipsum, et calor spiritus et sanguinis resolveret ipsum, nisi esset circum munitum albuginoso humore, qui spissus et multus existens obstat utrisque : et præcipue ideo quia crassus est et viscosus : et ideo partes conjacent sicut catenæ, et arescere non possunt nec coagulari : et ideo quantum ad ipsam sui compositionem de natura

<--- Page Split --->

sua infrigidabilis est oculus : propter hoc natura in sanguinem habentibus quae molles oculos habent, ordinavit supercilia et palpebras velantia et claudentia oculum : et ideo quod infra palpebras velatum sic est, non infrigidat, eo quod palpebrae protegunt ipsum. In animalibus autem quae non habent sanguinem, oculi sunt dura pellis valde : et haec pellis facit protectionem ne frigus transiens coagulet humidum oculorum. Haec igitur de opinione Democriti dicta sint a nobis.

CAPUT XIV.

De comparatione opinionis Democriti ad opiniones Empedoclis et Platonis.

Si autem comparare velimus inter duas sententias Antiquorum jam habitas, tunc irrationale omnino est dicere, quod videre fiat per visum exeuntem ab oculo, et extendatur per hemisphaerium usque ad astra, sicut dixit Empedocles. Dicere autem etiam visum esse prodeuntem ab oculis quodamtenus, et quoddam spatium scilicet, et ibi juvari lumine exteriori, sicut dixit Plato coadjuvari visum sic prodeuntem rebus visibilibus. Hoc enim quod dixit Democritus, quod visus est forma quae in principio exterioris pellis conjungitur oculo, melius est : sed tamen hoc etiam stultum est dicere, sicut patet ex dictis. Quod autem isto stultior sit sermo Platonis, qui dicit interius lumen conjungi exteriori, manifestum est. Quæramus enim, quid sit quod dicit lumen conjungi

lumini ? Et quaeramus etiam, quomodo possibile sit quod lumen lumini conjungatur ? Cum enim Plato et Empedocles posuerunt lumina et radios esse corpora, eriteis impossibile invenire medium hujus conjunctionis : non enim quodlibet corpus conjungitur cuilibet : illa enim non conjunguntur, inter quae semper medium est. Interius igitur lumen semper in oculo existens, et exterius non possunt conjungi : quomodo enim conjungerentur, cum inter ea continua et solida intercidat oculi miringa, quae est oculi tunica ? Duo enim corpora in eodem loco esse non possunt. Si autem interius exiret per miringam, oporteret lumen et miringam esse in eodem loco, quod est impossibile.

Quod autem sine lumine quod est actus perspicui non possit perfici visio, dictum est a nobis in aliis libris. Sed sive hoc sit lumen, sive sit aer perspicuus, sive aliud perspicuum quod medians est inter rem visam et visum qui est in medio centro humoris crystallini et inter ipsum oculum, semper hoc verum est et certum quod meatus qui est per pervietatem talium perspicuorum tam exterius quam interius oculi, perficit ipsum quod vocamus videre : et omnia talia per qua est meatus iste, sunt deferentia visibile et reddentia ipsum et non videntia vel sentientia : spiritus autem et virtus visiva qua in crystallino centro est, est recipiens et sentiens et dirigens ipsum in spiritu sensibili ad interiores cellulas capitis, in quibus alia virtutes sunt anima sensibilis. Sensitivum autem commune quod est sensus communis, est accipiens et sentiens complete, et nulli reddens secundum sensibilem cognitionem. Omnibus autem istis consideratis, rationale est quod id quod est interius oculi ubi virtus visiva sita est, sit aqua : quia aqua de numero perspicuorum est, quae lumen et visibilia recipiunt. Et quia perspicuum non perficit visum sine lumine, quia sine lumine exteriori non potest videri in perspicuo : ita etiam interius in oculo videri non potest sine lumine : sed hoc lumen

<--- Page Split --->

est ingrediens ab extrinseco in oculum.

Ad hoc autem quod fiat visus secundum actum tam interius in componentibus, quam exterius in deferentibus visibilia, oportet perspicuum illuminari. Interius igitur oculi necesse est aquam esse : quia ignis abundans destrueret oculum : cœeleste autem perspicuum per substantiam in compositionem corporum corruptibilium non venit. Similiter autem aer esse non potest propter duas causas : quarum una est, quia non servat formas, sed defert tantum. Id autem in quo est judicium sen- sus, servare oportet. Secunda autem est : quia si esset aer, magis abundaret in ex- tremo exteriori oculi quam in interiori- bus oculi : et sic anima quoad virtutem visivam esset in extremo oculi. Probatur hoc quod diximus ex hoc quod aer eo quod est spirituale, non potest commi- sceri secundum dominium in corporibus generantibus : quia motum haberet extra mixtum, et esset ibi violentum : et talia non perficiunt suas operationes. Aqua au- tem cum terra commiscetur et manet. Cum igitur anima oculi quae est visus, sit interius in centro crystallini, oportet in- terius oculi perspicuum esse et receptibi- le. Hoc etiam manifestum est ex acciden- tibus oculi. Jam enim per experimentum didicimus, quod quidam ita vulnerati sunt in bello juxta tempora, quod accidit fieri tenebras in oculis : eo quod nervi abscissi fuerunt qui dicuntur optici, per quorum poros virtus visiva decurrit ad oculos : abscissis enim his et post resonatis prop- ter duritiem cicatricis obstruitur porus per quem lumen a crystallino oculi vectum spiritu ingredi habuit : et ideo tenebra fiunt, sicut quando lucerna exstinguitur. Et mirabile de hoc accidit tempore no- stro, quod miles vulneratus in tempore si- nistro, dextrum amisit oculum : quod uti- que contingit ex concancellatione nervo- rum ab oculis ad anterius capitis directo-

rum, sicut superius diximus. In talibus enim agentibus id quod vocatur perspicuum pupilla, abscinditur sicut lampas obstruitur : et ideo non parat lumen ad interiora.

Accidentia autem haec indicantia multa sunt valde : quorum unum efficacius est, quod oculus incisus et dissolutus emanat aquam. Accidentia autem alia plurima sunt : quia videmus quod visus post excellentem claritatem aliquam luminis vel albedinis in quam diu adspexit, si convertat se postea ad colores minus claros, videtur ei primum quod tecti sunt panno subtili albo qui paulatim deficit : hoc enim significat, quod perspicuum formativum formarum in oculo erit elementum perspicuum quod est aqua. Adhuc autem diu motus navi vel alio vehiculo si convertat visum ad terram, videtur ei terra moveri : cujus eadem causa est, quia servatur in visu et spiritu visivo forma motus. Idem autem est de gutta cadente, sicut diximus supra : est tamen spiritus in oculo vehens formas visibiles, sicut supra ostendimus ' qui in tenebris ad interiora corporis movetur : propter vero longam absentiam ejusdem ab humoribus oculi coagulatur et nimis infrigidatur humidum oculi et tunicae. Et ideo contingit, quod qui diu stetit in carcere tenebroso, si subito educatur in claram domum quae habeat parietes albos, vel ad lumen solis, confunditur visus ejus et excaecatur : et forte convertuntur ei oculi in figuram lapidum : et hoc est ideo quia lumen extrinsecum circumfulgens oculum excitat calorem propter reverberationem quae fit in lenitate oculi : et expellitur frigus oculi ad interius et constringit oculum et destruit.

Ex diversitate autem horum spirituum, et ex diverso situ humoris oculi diversitas magna accidit circa visum : quoniam habens humorem crystallinum non in centro, sed versus interiorem superficiem

<--- Page Split --->

oculi non videt nisi de propinquo : et quia lumen non directe ingreditur per centrum oculi : quia si via ad centrum occasionata non esset, tunc humor crystallinus esset in centro, ideo super centrum est via perspicui et luminis : et ideo tales non vident nisi re visibili elevata super oculolos.

Si autem solum spiritum debilitari contingit, sicut fit in senibus et exsiccatis ex vigiliis et studio, tales non vident juxta oculos sed eminus ad distantiam aliquam : cujus causa est, quia quando visibile est juxta oculos, tunc ad directum oculi non diriguntur nisi paucæ partes ejus : et quædam sunt super oculum, et quædam infra, et quædam a latere divertentes a directo oculi : et quia spiritus debilis est, tales partes non percipiuntur : cum autem removeatur magis ab oculo visibile, tunc magis ex directo percipiuntur, eo quod magistunc diriguntur lineæ quæ sunt inter visum et visibile : et ideo etiam est quod stans in determinata distantia a visibili aliquo, magis percipit distantiam ejus quam stans prope.

Ad hoc autem sciendum, notandum est omnem visum fieri sub figura pyramidis, cujus basis est super rem visam, et angulus in centro crystallini : propter quod cum oculus sit spiritus, omnes lineæ a basi pyramidis ad angulum ejus protractæ, perpendiculares sunt super oculum et super humorem crystallinum, a cujus circumberentia ducuntur ad centrum ejusdem sicut semidimidiam sphæræ. Hæ autem pyramides multiplicantur secundum numerum visibilium : quia a visibili procedit lumen in visum cum forma visibili : et quando huc et illuc verticatur oculus, mutatur pyramidis secundum diversa visibilia : et hæc pyramidis non describitur in corpore quod sit lux vel lumen, ut dixerunt Antiqui, sed describitur super formam perspicui per quod est visus : et lineæ describentes sunt rectæ luminis immutationes et non corpora. Cum autem sic fiat visus sub pyramide, fortior tamen est visus ad lineam quæ vocatur axis sphæ-

ræ oculi, et axis pyramidis, quæ quidem linea mobilis est : quia ipsa nihil aliquid est nisi recta immutatio ad centrum oculi directa : et cum movetur oculus, necesse est etiam moveri ipsam. Hæc autem omnia supponenda sunt, probanda autem in libris de visu in perspectivis, quæ scientia compleri non potest nisi primum consideremus ea quæ pertinent ad geometriam.

Hoc igitur sic supposito,expresse patet, quoniam quando res fuerit propinquior oculo, tunc plures partes basis pyramidis oblique respiciunt oculum : et quando mensuratae fuerint distantiae, tunc plures ejus partes respiciunt oculum directius. Hic autem supponemus exemplum. Sit enim oculus A, et diameter basis pyramidis sit B c, quam ponemus in una parte oculi propinqua, et in altera remota : et tunc apparebit quod diximus.

Ex omnibus autem præhabitis constat, quod si aliquid illorum accidit quæ dixerunt Antiqui, quod scilicet sensuum instrumenta elementis adaptentur, sicut diximus, manifestum est quod oportet attribuere sensibus elementa secundum hunc modum, quod oculi quidem visivum instrumentum assignetur æquæ, propter causas quas diximus.

<--- Page Split --->

quod id quod est virtute odorabile, hoc est percipiens odores : tale est potentia quale est odorans in actu : quae potentia non omnino materialis est, sed formalis, ut habens primum esse quod est sicut somnus : et ab objecto accipiens esse secundum quod est sicut vigilia : et ideo symbolum sunt habentia sensus et sensatum : et sic symbolum habet olfactus cum ignis proprietate quae est calidum siccum, licet in compositione sit frigidum humidum, sicut in libro de Anima determinari habet. Et animalia quorum complexio accedit magis ad calidum et siccum, melius olfaciunt quam alia. Odoratus enim, sicut diximus prius, est virtute calidus siccus, qualis est postea cum olfacit secundum actum. Et inde ulterius est manifestum, quod organum odoratus proprie est situm in loco propinquo cerebro. Est enim odoratus virtute quidem calidus et naturaliter et complexionaliter frigidus : et ideo sicut natura ordinavit refrigerans ingredi ad cor et ad pectus ad mitigationem caloris, ita ordinavit quod actu calidum ingressum habeat ad frigidissimum ad mitigationem frigiditatis. Oculi autem generatio eumdem modum habet, quia frigidissimi : sed non potuit per ipsum ingredi igneum calidum sicut per odoratum : quia ex illo destrueretur oculus, sicut constat ex supra dictis. Constat igitur generatio oculorum a cerebro, et in miringis ejus circumvolvitur : cerebrum autem frigidius et humidius est omnibus partibus complexionatis corporis animati : et ideo quod generatur ab ipso, necesse est frigidum esse : et quod actualem frigiditatem aeris attingit, frigidius est cerebro : non enim cerebrum frigidius est nisi principalibus partibus quae sunt cor et hepar et testiculi : sed oculi simpliciter sunt frigidiores.

Tactus autem instrumentum aptatur De tactu gustu.

<--- Page Split --->

terra propter causam qua in his qua de anima sunt, dicta est. Gustus autem est quaedam species tactus, et ideo elemento terra attribuitur. Et hac causa circa cor est instrumentum horum duplici ex causa : quarum una est, quia cerebrum et cor in complexione opponuntur. Et ideo cor oportet esse calidissimum omnium partium corporis : tantum autem calorem non retineret nisi esset creatum ex carne dura solida. Talis autem caro maxime terrae habet. Dicitur autem hos duos habere instrumenta circa cor hac de causa : quia cum tactus ubique sentiat tangibilia,

tamen excellentius sentit cor omnibus aliis membris, et est fons tactiva virtutis : propter quod etiam tactus unus est, et est forma dans esse animali secundum quod procedit a corde : tamen secundum quod judicium tangibilium est, sic est plures tactus et non unus. Gustus igitur secundum judicium saporum absque dubio in lingua sicut in organo diffunditur : sed secundum quod tactus est, sic ad cor sicut ad fontem sensus tactus dirigitur.

Hoc igitur modo sit determinatum de sensibilibus organis quae sunt partes animati corporis.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

Et est digressio declarans dubia quae sunt circa caloris generationem..

Quæramus autem adhuc, unde venit coloris contrarietas, si color non est nisi participatio luminis a perspicuo?

Est autem harum dubitationum solutio, quod non esse hoc compositum est secundum esse cujus essentia fluit ex pluribus : quia quælibet forma dans esse et speciem, fluit ex omnibus quæ sunt principia ejus in eodem genere prædicamenti : et tamen est simplex forma specifica, sicut humanitas quæ ex substantia et intermediis generibus et differentiis constat : et tamen non est composita hoc modo compositionis quo dicimus compositum esse hoc aliquid in natura : et quod etiam ipsa differentia simplex est : et tamen exit a genere et superioribus generibus et differentiis': aliquid tamen esse ex aliquo non facit compositionem, sed determinat in esse magis determinato : et ideo rationale non magis compositum est quam sit sensibile, licet sit magis determinatum. Propter hoc etiam paucioribus convenit : et tales formæ potentialiter habent in se virtutes eorum ex quibus sunt, licet non componantur ex naturis diversis.

Habet autem plurimas dubitationes, quae nisi solvantur, non poterit aliquid constare quod diximus. Est autem prima dubitatio ex supra dictis surgens : quoniam color qualitas est simplex : quod autem ex actu et potentia componitur, non est simplex : diximus autem colorem fieri ex actu qui est lumen, et potentia perspicua.

Amplius autem perspicuum omne substantia est : ex substantia autem non fit non substantia, sicut neque ex non substantia fit substantia : videtur igitur non esse vera inducta coloris determinatio secundum naturam.

Adhuc autem lumen nullum habet contrarium : color autem secundum speciem contrarium habet : non igitur videtur lumen esse actus coloris.

Patet igitur non esse consequens, quod si coloris esse causatur a lumine simul et perspicuo, quod color sit compositus : non enim fluit ex illis duobus sicut ex componentibus, sed potius totum esse coloris est alterum ipsorum quod est lumen sic vel aliter determinato perspicuo participatum : et licet lumini accidat participari, tamen substantiale est colori quod sit participatum : quia ipsum non est hypostasis coloris nisi prout est participatum.

Quod autem objicitur, quod perspicuum substantia est, non est conveniens : quia nos supra diximus, quod perspicuitas confert ad esse coloris, et non sicut ingrediens substantiam ejus, sed sicut id in quo habet fieri sicut in proprio subjecto, in quo etiam variatur secundum dispositionem perspicuitatis ejus.

Quod autem dicunt lumen nullum haContrarì

<--- Page Split --->

unde sit? bere contrarium, verum est : contrarietas autem colorum non est ex lumine, sed ex contrariis dispositionibus perspicui, quae sunt opacitas et transparentia partium determinati corporis in superficie continente. Et per hoc patet omnes inductas dubitationes non impedire praedictam coloris determinationem.

nunt aliquod corpus nisi communita et divisa, ita quod plurimum unius sit cum plurimo alterius. In composito igitur etiam reflectuntur lumina eorum ad invincem : et causabitur ab eis albedo si pure vincant opacitatem : et haec sententia non longe est a nostra sententia praenducta.

Sunt tamen qui haec omnia negant, dicentes lumen esse substantiam quam quidam vocant corpus spirituale : quidam autem vocant eam formam substantialem perspicui : et ideo non est de consideratione coloris. Sed quod lumen non sit substantia, nos jam in libro de Anima probavimus : et ideo hic transeundum est : sed alias physicorum opiniones volumus considerare quid habeant veritatis.

Dixerunt igitur quidam non talem esse coloris determinationem sicut diximus : eo quod non dicunt colorem esse lumen perspicuo incorporatum, sed dicunt quia color est ipsa perspicuitas : dicunt enim omnis perspicui hanc esse naturam, quod quando comminuitur, efficitur pulvis ejus albus, sicut apparet in nive, et glacie, et vitro, et crystallo, et omnibus aliis. Hujus autem causam esse dicunt, quia cum comminuitur perspicuum, nulla pars alii continuatur : neque quælibet existens in una superficie cum alia terminata est in seipsa : et ideo efficitur pulvis non pervius. Quia vero perspicuum quodlibet habet aliquid luminis, ideo quælibet lumen suum reflectit super alia : et efficitur in eis lumen quasi calcatum et spissatum ex tali reflexione partium ad invicem : et ista spissatio luminis est albedo et candor : et a causis contrariis opaci corporis efficitur nigredo. Hoc autem probatur in spuma quæ est alba, et in aliis multis perviis quæ sunt minutatim comminuta. Juvat autem ad hoc quod comminuta imitantur aerem propter quem magis albescunt : haec autem comminuta cum continuantur et componunt corpus aliquod, adhuc retinent discontinuationem : clara enim perspicua non compo-

Illi autem qui dicunt aeremur perspicuum præcipue causare albedinem, dicunt quod humidum aqueum secundum actum causat nigredinem : quia vident quod pars glaciei soluta in aquam, tenebrosior est quam non soluta. Et hujus causam dicunt esse aquam actu humidam a qua evolat aer, qui intra glaciem contentus non poterat evaporare : propter quod glacies erat perspicua, et quasi candentis et lucentis et fulgentis perspicuitatis. Quod autem fractura causet terminationem, probant ex hoc quod quando perspicuum frangitur per scissuram aliquam, sicut glacies scissa vel crystallus, locus scissuræ statim est albus et non pervius, sicut patet.

Si autem quaeritur ab istis, unde venit aer in pervium spissum et durum, magis quam in pervium liquidum? Dicunt quod ex altera duarum causarum contingit. Quando enim pervia sunt congelata sicut glacies et crystallus, tunc frigus congelans ea in spissando in ea comprimit aerem loci continentis ea : et ille facit ea lucentia quando sunt integra, et alba quando sunt comminuta. Si autem sunt coagulata primo calido humiditatem educente, et postea frigido humidum vaporosum comprimente, sicut quidam lapides pretiosi : tunc aereum est in eis ex calido ducente humidum aqueum ad formam aeris, et continetur in eis et comprimitur et ex commixtione prima et ex comprimente frigore secundo.

Invenitur autem alia opinio physicorum dicentium, quod nigredo sola est certissima natura coloris : et albedo accidit translucenti pervia per causam quæ dicta est, et causa ejus in nigredinem est : quia videbant quod tinctores super

<--- Page Split --->

nigrum colorem alium colorem tingere non possunt : super autem quemlibet alium bene tingitur alius. Si autem esset nigredo, ut inquiunt, privatio coloris, sicut videtur haberi ex supra dictis determinatis, quemlibet colorem de facili reciperet : eo quod privatio in natura facit esse subjectam cuilibet formae.

Adhuc autem alii sunt qui dicunt omnia elementa esse pervia plus et minus : et cum continentur ita quod plurimum unius est cum plurimo alterius, et minimum cum minimo, divisa partium pervietas irradiat se per totam superficiem, et condensatum in determinato corpore lumen reddit colorem album : et hujus nulla causa est, nisi quia superficies minimorum componuntur in compositione plana. Si autem angulose componuntur, tunc una obscurat aliam : et ideo visus non penetrat per superficiem talem : et haec obscuritas, ut dicunt, nigredo vccatur. Et haec opinio in multis convenit cum prima : differt autem in hoc quod non ponit aliquid opacum esse ex natura, sed solum ex positione angulosa partium in superficie exteriori : et secundum istos prima causa coloris est pervietas et non pervietas.

Alia autem quaedam adhuc invenitur sententia dicens ad colorem nihil omnino facere pervietatem, sed corpora esse colorata ex seipsis et in profundo et in superficie : sed aliquando in corpore sunt pori vacui, in quos penetrat lumen et radius visus : et haec videntur alba si alba videntur : aliquando autem non sunt porosa, et in illa non diffunditur visus.

Ex omnibus autem his collatis opinionibus hoc solum difficilius est investigare, quomodo pervietas sit causa albedinis? et tamen nigredo sit vere color uno modo contrarius albedini, et alio modo privatio coloris, et oppositus albedini sicut privatio et habitus opponuntur. His autem qui dicunt albedinem causari ex pervii contritione, et post si componantur attrita, tunc aliquando adhuc reti-

nent albedinem : opponitur contra hoc, quoniam nos videmus gipsum et lapides multos non satis effici albos ex contitione, sed potius ex decoctione, sicut causatur albedo calcis. Si enim haec atterantur solum, et postea infundatur aqua, et conglutinantur, non multum albescunt exsiccata : sed si adunantur, multum albescunt : non igitur albedo causatur ex sola attritione pervii. Sed si concedatur eis, quod etiam in gipso et calce, prout dicunt, causatur albedo, quid dicent de albedine ovi decocti? Constat enim quod albugo ejus ante decoctionem ejus non fuit multum alba, et per decoctionem fit multum alba : cujus causa non est divisio, cum nos videamus quod inspissatur fortiter per decoctionem. Nec potest dici quod hoc fiat propter aeris admixtionem : si enim in decocto plus esset aeris quam in crudo, tunc decoctum ovum levius esset quam crudum : cujus contrarium videmus, quia decoctum mergitur citius in aqua quam crudum.

In alchimicis etiam est quidam modus Litargium operationis, quia accipiunt Litargirum et coquunt in aceto albo, puro, bono, fori decoctione donec dissolvatur in eo : et postea colant acetum multoties quousque fiat translucens et album aliquantulum, et miscent illud acetum cum aqua in qua decoctum est albumen vetus : et tunc ambo simul mixta colant diligenter, et saepe quousque totum mixtum simul fiat quasi lacryma. Si autem diligenter colatur, tunc non provenit ex eo compositio quae quaeritur : et cum permiscentur hae duae aquae, tunc ex eis coagulatur litargirum : et quod fuit translucens dissolutum efficitur albissimum sicut lac acidum : et ideo vocant ipsum lac virginis, et exsiccatur et induratur. Constat autem, quod haec divisio non fit ut ex ipsa fiat translucens : quando enim dispersum fuit in aceto, particulae ejus non fuerunt translucentes multum : albedo igitur quae accidit constricto, non fuit causata ex pervietate contrita sola, ut videtur.

<--- Page Split --->

Est autem adhuc ad hæc objectio quæ dicta est supra, quod color sit quoddam esse luminis in perspicuo terminato. Si enim sic esset, tunc albedo esset lumen clarum in terminato perspicuo, et nigredo esset privatio ejusdem, sicut nos supra diximus : et si hæc concedantur, non erit motus de albo in nigrum nisi uno modo, ut primo sit subpallidum, deinde pallidum, et sic continue motum efficiatur nigrum. Nos autem contrarium hujus videmus. Si enim ea quæ frequentius accidunt attendamus, tunc album venit in nigrum tribus modis : quorum unus est proprius, quando solum album et purum convertitur in nigrum : hoc enim primo efficitur subpallidum, et postea pallidum, deinde fuscum et sic nigrum. Aliquando autem videmus ipsum moveri primo ad subrubeum vel croceum, deinde ad rubeum et sic ad purpureum, et per indicum venire in nigrum. Tertiam autem videmus viam, quando ex illo statim fit viride clarum, et deinde viride, et postea intensa viriditas, et postea efficitur nigrum. Ista autem diversitas non potest esse ex albo et nigro tantum : igitur oportet tertium esse aliquid visibile unde causetur ista diversitas : et hoc crit si nos dicamus, quod albedo non est esse luminis in perspicuo terminato, sed albedo quoddam visibile præter lumen : cujus lumen non est hypostasis hæc substantia, sed aliquando accidit ei, et aliquando non : tunc enim si albedo simpliciter transeat in nigrum, tenebit per media quæ sunt subpallidum, pallidum, fuscum, et cætera quæ dicta sunt. Si autem albedo sit cum lumine irradiante eam, et super ipsam reverberetur fumositas intensa, et sic moveatur in nigrum : tunc si albedo lucens vincit fumum album, ibit primo ad subcitrinum, et sic ad citrinum, et post ad subrubeum, et rubeum, et indicum, et nigrum. Si au-

tem statim in principio motus vincitur albedo, retento tamen lumine, tunc tenebit medium subrubeum, et rubeum, et rufum, et rubicundum, et purpureum, et indicum, et nigrum. Si autem fuerit albedo clara radiosa victa vapore aqueo reverberante eam, tunc antecedit album primo, deinde clarum, et tunc viride lini : et tunc erit sicut ærugo æris, et tandem sicut folia porri : et sic continue deficit in nigrum.

Et hæc quam nunc diximus, videtur esse opinio Avicennae 1, sicut apparet ex verbis ejusdem. Confirmat autem dictum istud per rationes quasdam : dicit enim quod si pervietas et lumen esset sufficiens causa albi et privationes causa nigri, tunc videremus quoniam nigrum si sic esset, non redderet colorem suum alteri quando est in pervio vitro : radius enim non transit per ipsum, nec ingreditur in ipso sicut in alio colore : ita etiam medii colores nihil omnino deberent reddere de nigro, quia nihil est : sed tantum deberent reddere aeri et visui ad quod est in ipsis coloris albi : et hoc nos non videmus. Si autem aliquis ad hoc velit dicere, quod operationes albi et nigri in mediis coloribus sunt permixtæ, et ideo non possunt immutare id quod est albedinis simpliciter, iste concordat jam in hoc quod nigredo sit aliquid determinatum : quia privatio cum habitu non permiscetur : eo quod nihil et aliquid nullam habere possunt penitus permixtionem. Et ideo etiam objectio eorum qui probant nigredinem esse aliquam determinatam naturam contrariam albedini, licet concordare videantur cum ista opinione, tamen non concordant, vel non concedunt. Duo enim sunt modi permutandi colores, tingendo scilicet vel transeundo subjectum in alium colorem. Et verum est quod tingendo nigrum non recipit colorem alium : et hoc contingit

<--- Page Split --->

ideo quia tinctura magis est in substantia corrosiva, et non permittit sibi alium colorem in ista superficie superlinita cohærere : transmutando autem bene permutatur nigrum in album et in quemlibet alium colorem : cerusa enim licet sit nigra, cum de plumbo est facta, tamen saepe transmutata efficitur alba. Idem autem est de pulvere ferri qui niger est, et in aliis similibus est eodem modo. Hæc autem natura melius facit quam ars : eo quod ipsa semper transmutando operatur, et ad transmutationem ars non sufficit propter moventis defectum. Calidum enim vel frigidum in natura transmutans movetur a cœlo, cujus virtus est in ipso sicut quodlibet instrumentaliter operans habet in virtutem sui motoris. Calidum autem vel frigidum movens in arte, non habet hanc virtutem : et ideo raro pertingit ad speciem quæ quæritur, nisi per artem quæratur hora in qua cœlum cum homine operatur. Hæc igitur est opinio Avicennæ.

Sententia autem quæ dicit de poris, nulla est omnino : quia pori illi aut sunt pleni, aut sunt vacui : et si sunt pleni, tunc non prosunt ad penetrationem luminis et visus. Si autem vacui, tunc vacuum esset aliquid, quod nos improbavimus in scientia Physicorum.

potest esse medium colorum, sed potius non color est medium ad colores, sicut habitum est in libro de Anima. Si igitur habent colorem, oportet quod habeant colorem tectum et occultatum : et quæramus quid tegit colores eorum ? et non poterit dici quod tegat eum nisi porositas quæ est in ipsis : porositas autem cum det locum lumini et visui, magis deberet revelare et detegere colorem quam tegere et abscondere : et ita nihil omnino videtur valere dictum de poris.

Adhuc autem porositas cum sit vacui interceptio in corpore, et vacuum nihil sit, videtur porositas nihil esse, aut prope nihil : hoc ergo quod aut nihil, aut prope nihil est, non debet contegere colores, ut videtur.

Quod autem isti dicunt, qui solam pervietatem causam colorum esse dicunt, non videtur esse conveniens : quia ex ipsa sola non posset oriri diversitas colorum. Spissitudo enim non est causa albi, neque etiam raritas. Similiter autem neutrum istorum est causa nigri : et ideo ista opinio etiam falsa est. Adhuc autem quoniam si pervietas esset causa albedinis, videtur quod maxima pervietas causa esset maxima albedinis : et hoc non est verum : quia maxime pervia magis luminosa sunt quam alba.

Amplius si detur poros esse in corpore, quomodo salvabitur hoc quod dicunt, quosdam poros esse in rectitudine contra lumen et visum, et quosdam tortuose? Fiat enim pila crystallina vel hyacinthina, et sint pori quos rectos dicunt in una superficie ejus ad aliam quæ vocatur longitudo pile : tunc enim in alia superficie latitudinis ejus non penetrabit in eam visus et lumen : quod falsum esse videmus.

Amplius constat quod hæc corpora sunt colorata secundum istos : coloratum autem tegit corpus quod est post ipsum cum sit determinatum : hæc autem corpora non tegunt, sed reddunt colorem corporum existentium post ipsa : ergo aut ipsa non habent colorem : quod non concedunt : nihil enim habens colorem

Ex omnibus igitur dictis opinionibus, aut illa est vera quam supra explanavimus, aut illa quam diximus esse Avicennae : sed illa quæ est Avicennæ diminuta est, quia non ostendit nobis quid sit albedo, ex qua dicit eam non esse lumen in perspicuo terminato. Et ideo adhuc est revertendum ad supra determinatum modum colorum qui est de opinione Aristotelis, quod scilicet lumen in determinato perspicuo incorporatum fit color, et quod lumen hoc modo sit hypostasis colorum : et ideo planum est quod sola divisio perspicui non facit albedinem. Concedendum est autem quod lumen secundum se acceptum non est color, nisi large sumpto colore : et ideo albedo calcis et gipsi causatur ex adustione,

<--- Page Split --->

quia calidum extrahit ubique humidum subtile, quod secum ducit subtilius siccum : et ideo siccum ubique passum est ab humido evaporante : propter quod partibus terrestribus minimis ubique in superficiebus adhaerere perspicuum : et inde est quod efficitur calx albissima.

Quod autem dicunt pervium divisum effici album ex hoc quod una pars super aliam projicit lumen, et ideo lumen inspissatur, ergo arbitror esse concedendum : sed id pervium efficitur subtilius per determinationem : et cum illud existens ubique tingat terreum, et aliquo modo adhaeret ei, oportet quod talia combusta sint albissima : et quando humectantur per aquam, aliquantulum obscurantur propter aquae spissitudinem : et cum sint exsiccata, tunc subtile adharens redit ad actum, et tunc efficiuntur albissima.

Et quod objiciunt de opere alchimico, quod lac virginis vocatur, dicendum acetum et aquam albuminis esse perspicua, et per colationem effici magis perspicua : et quia sunt acuta multum, ideo lavet ex litagiro unctuosum humidum quod non sinebat ipsum depurari : quo extracto induratur per terrestre siccum quod est in eo : et tunc propter omninodam penetrationem humidi perspicui per ipsum et terminationem sui in ipso efficitur albissimum.

De ovo autem quod inducit Avicenna, causam habet : quia in quantum perspicuum rarum est, tanto habet per se partem a parte distantem : et quanto constant partes,tunc unaquaeque irradiat super aliam lumen quod remanet ex spissitudine et viscositate : et tunc efficitur fortis albedinis, sicut est in ovis coctis : et licet minus sit in eis de aereo, tamen lumen retinetur in perspicuo humido quod retinetur infra terreum et albificat ipsum : hujus autem signum est, quoniam ova in toto combusta quando in toto separatur humidum aqueum, nigrescunt, aut tusca inveniuntur.

Et quod inducit de tribus viis albi

moti in nigrum, facile est solvere secundum Aristotelem, ita quod non oportet dicere quod aliquid sit color praeter esse quoddam luminis in perspicuo terminato. Si enim contingat plus esse perspicuum quam terminatum, erit luminis esse in ipso cum fulgore quodam : et tunc si super illud reverberet perspicuum fumosum, multum habens opacitatis, sicut est vaporosum terrestre incensum tenue, tunc erit rubeum et subrubeum : et si super idem album fulgens reverberet vaporosum perspicuum mixtum ex aqueo et terreo subtili bene commixto cum humido vaporante, erit croceum sive subcitrinum et citrinum, et sic ulterius. Si autem reverberet super ipsum aqueum humidum tenue vaporans, perspicuum erit inde plus et minus secundum diversitatem hujusmodi perspicui. Si autem sit aereum vaporosum permixtum subtilissimo terreo bene commixto et adusto, erit color hyacinthinus. Et sic ex esse luminis in diverso in perspicuo erit accipere coloris naturam et omnem colorum diversitatem. Refutamus igitur omnes opiniones praeter eam quae est Aristotelis de natura et generatione colorum, quam in praecedenti capitulo determinavimus.

<--- Page Split --->

oportet hujusmodi esse colorem. Non autem est color extremus si qui est albus vel niger : erit igitur color medius mixtus ex utroque, et alia species coloris ab utroque. Hoc enim modo Democritus et Leucippus omnem dicebant fieri admixtionem ex albo et nigro in actu salvatis, sed per minima divisis in atoma : quorum compositione secundum proportionem stante æque arithmetice, geometrice, vel musice, generari dicebant omnes medios colores.

Contingit igitur sic concipere secundum istos plures colores esse quam album et nigrum, qui multiplicantur secundum multiplicitatem proportionum. Contingit autem album et nigrum in compositione æquidistantia jacere composita, sicut tria ad duo, quando sunt tres partes unius et duæ alterius : jacent autem sic tria ad quatuor, quando sunt tres partes unius et quatuor alterius : et similiter contingit ea simul jacere composita secundum alias numerorum proportiones, ut dicunt Democritus et Leucippus. Contingit autem ea componi nulla servata proportione et ordine compositorum, sed tamen secundum abundantiam et defectum, quod sit scilicet de uno plus et de altero minus absque proportione, qui vocantur ab eis numeri asymmetri, hoc est, non mensurati : eo quod non mensurantur proportione aliqua.

Oportet autem, quod hæc compositio ex atomis extremorum colorum eodem modo se habeat in his quæ observantur in consonantiis musicalibus. Colores enim illi qui sunt compositi in numeris proportionabilibus, sunt delectabilissimæ in visu species colorum, sicut in consonantiis delectabilissimæ symphoniæ sunt in auditu, in quibus servatur proportio numerorum in vocibus et tonis. Et hoc modo dicunt esse consitos medios colores conchilinum et puniceum. Est autem conchilinus idem quod conchineus, qui rubicundus est cum claritate, et dicitur conchilinus, quia fit ex sanguine concheæ

CAPUT III.

De falsis opinionibus quæ sunt circa ge-

Habita igitur natura coloris et de ge neratione albi et nigri secundum modum physicum, erit nunc dicendum nobis dividentibus medios colores quot modis alios colores qui medii dicuntur, oportet accipi. De acceptione igitur mediorum colorum introducamus opinionem aliorum.

Dicunt enim quidam sic generari medios colores ex albo et nigro, quod albus et niger æque distant, id est, proportionaliter componantur, ut sit servata aut æqualitas arithmetica, aut æqualitas geometrica : hæc enim vocatur æquidistantia in commixtis secundum visibilia : cum sic miscentur, tunc unumquodque albi et nigri quæ per minima dividuntur, est insensibile propter parvitatem quam habet : sed id quod est ex ambobus, est visibile fieri. Hoc autem ita intellingendum est, quod album et nigrum in atoma dividantur, et tamen servent suas naturas : et sic diversa proportione naturaliter componantur, in qua compositione adhuc suas retinent formas : sicut si nos diceremus pulverem atramenti cum aloe componi : tunc enim unumquodque compositorum esset insensibile propter parvitatem : et quod fit per compositionem ab ambobus, efficitur visibile. Cum igitur omne visibile sit color,

<--- Page Split --->

cujusdam ut ostrea, quod in concha generatur, quod ostreum a quibusdam vocatur conchus : propter quod etiam cochineus vocatur color. Vocant autem ipsum reges antiqui in legibus murices et munitlegulos eos qui illud jus habent colligendi et venandi. Colores autem medii non in numeris mixti, alii sunt ab his et indelectabiles, vel sicut cujus omnes colores contingit esse in numeris. Et si dicat aliquis quod abundantia et defectus est quidam numerus non proportionatus, tunc oportet dicere quosdam esse ordinatos, quorum generatio est secundum proportiones numerorum, et alios inordinatos qui fiunt ex compositione extremorum non proportionata. Hos autem medios colores forte dicet aliquis non esse potentias, quando non sunt in numero proportionato.

Post hoc autem advertendum, quod Democritus et Leucippus non dicebant aliquid generari nisi tantum per congregationem : propter quod etiam dicebant medios colores non fieri nisi quadam congregatione albi et nigri in atoma diversorum, sicut ex positione albi et nigri pulveris,sicut diximus supra,vel ex compositione albae et nigrae lanarum resultat color neque niger neque albus. Perfectionem autem hujusmodi colorum omnium dicebant esse sicut et ordinem et figuram, sicut alibi dictum est. Quod autem sit in aequidistantia proportionis secundum numerum esse, et aliquid esse sine hac abundantia et defectu, nos infra explanabimus in loco proprio, ubi numerum specierum mediorum sensibilium tam in colore quam in aliis ostendemus. Iste igitur est unus modus generationis mediorum colorum secundum Democritum et Leucippum.

Unus etiam modus generationis colorum alius a praedicto secundum Anaxagoram, quando scilicet unus fit ex eo quod unus extremorum resultat per alterum : et hoc fit qualiter sive niger subtus, et albus supra, sive medio, aequalter enim per alternos resultat tertius qui

est medius inter duos: et hujusmodi exemplum dicunt esse in arte pingendi. Illa enim saepe unum colorem ponit inferiorem, et alterum superlinit faciens eum eminere secundum apparentiam super alium, et ita tamen, quod non penitus exstinguat et tegat eum. Hoc autem faciunt pictores quando pingunt aliquid quasi stans in aqua vel in aere: tunc enim colores imaginis ponunt primo, et superducunt illis colorem tenuem diaphanum non tegentem colores et figuras imaginis: et hunc modum in natura invenimus in aurora, et quando sol apparet per fumum incensum ex subtili terreo elevatum: tunc enim fulgor solis qui est in se albus, videtur et apparet quasi puniceus. Isti autem sicut et anteriores multitudinem mediorum colorum causabant ex eo quod fit sibi superlinitum in proportione et extra proportionem secundum abundantiam tamen et defectum. Potest etiam esse tertia inferioris et duplum superioris vel in alia proportione naturali: et potest esse abundans superlinitus super inferiorem sine proportione multis modis valde, sicut infra ostendetur.

<--- Page Split --->

ex æquidistantia seu proportionaliter jacentibus simul extremis compositis, omnino falsum dicunt. In omnibus enim sunt æquidistanter simul et uno composito jacentibus, oportet dicere quod aliqua magnitudo colorati corporis sit invisibilis et non videatur nisi composita cum alia : et quia componentia non sunt ejusdem coloris, ideo ex tali composito non resultat color componentium. Resultabit ergo color medius qui non est color componentium : sed sicut magnitudo colorati est divisibilis, ita etiam tempus in quo perficitur sensus, est divisibile in minima. Oportet igitur etiam dicere, quod tempus in quo sentitur unum componentium, et aliquid sit insensibile : et ideo utrumque sensitur simul. Si enim atomaliter extrema tantum composita sunt, tunc non est unum mixtis ex ipsis. In omnibus autem talibus tantum in loco compositis est sentire componentia ante compositum, sicut patet : quia turba non sentitur nisi per hoc quod unus et unus, et sic multa videntur : et numerus eorum collectus dicitur turba esse. Sic igitur in sensu atomorum componentium est, quod oportet cadere sensum super extrema primo, et post super compositum ex ipsis : sed quia hoc tempus est invisibile, ideo dicunt non sentiri extrema, sed medium compositum : et propter insensibilitatem temporis motus simplicium atomorum diversorum secundum esse decipiunt et latent visum : et putatur unum medium esse tantum, cum in veritate duo appareant, sed simul in loco : sed hoc ideo est, quia sic composita non amittunt formas extremorum, cum non sint alterata ad medium : et quia retinent formas extremorum, secundum illos alterant sensum : et ideo sic dicere sicut isti dixerunt, nulla est necessitas.

Sed isti qui supernatione colores medios resultare fecerunt, melius dixerunt. Color enim superior qui est in supernatatione, mobilis est et alterabilis a subjacenti sibi, sicut omne diaphanum et movetur et alteratur ab eo quod videtur per

De improbationibus inductarum opinionum de mediis coloribus.

Omnes autem Antiqui qui sic colores ex atomis extremorum, vel ex supernatatione unius super alium generabant, in hoc conveniunt quod dicebant sensum visus fieri per resolutionem alicujus rei a corpore colorato, quae per medium discurrere et visum et tangeret ipsum : et dicebant ipsum esse quemdam tactum : et in hac opinione maxime fuit Democritus : et causa dicti illius superius explanata est : et ex illis quae diximus ibi, patet quod dicere sicut Antiqui dixerunt, colores sensibiles esse sicut discursiones corporis visibilis ad sensum divisi in atomo vel superficies superlinitas coloribus, est omnino incongruum. Patet enim ex quo sentimus intus suscipiendo, quod in omnibus sensibus sensus fit per quemdam tactum : et in hoc verum dixerunt Antiqui : sed tactus ille non est corporis sensibilis nisi in tactu et gustu, sed est speciei simplicis in aliis tribus sensibus : propter hoc metaphorice dicitur tactus. Et quia sic fit sensus istius, sicut probatum est tam in libro de Anima quam in praesenti tractatu, melius est ut dicamus quod medium quod est inter sensum et sensibile, subito praecipue in visu moveatur, et sic motu illo fieri sensum tactus metaphorice et non discursionibus. Illi qui dicunt medios colores generari

<--- Page Split --->

ipsum. Et ideo quando sic alteratur et movet visum, non facit sibi similem motum primo, sed movet in forma ejus qui alteravit ipsum quasi permixta forma sua propria, sicut superius patuit in exemplo solis, cum ex fumo apparet puniceus : puniceus enim color est fumi ab albedine solis alterati : et ideo talis color fit ex duobus resultans, alius apparet visui statim, et non albus vel niger pure. Nec oportet in tali visione prius accipere formas albi secundum se, et nigri secundum se, et postea compositi ex utrisque, sicut sequitur ex praedicta opinione, et latere nos propter temporis insensibilitatem : quia ex supernatatione causatur actus medius qui neuter extremorum : et ideo agit in visum sub actu proprio, et non sub actu extremorum. Et secundum istam opinionem non oportet nos dicere, quod aliqua magnitudo corporis colorati sit invisibilis : sed potius dicemus quamlibet esse visibilem ab aliqua distantia determinata majore vel minore.

Hæc igitur utique quædam secundum veritatem est colorum admixtio, non quidem secundum rem, sed secundum quod perveniunt ad sensum. In re enim ipsa color fumi secundum actum alter est a colore solis: sed quando perveniunt ad sensum, tunc uniuntur et immutant in alia resultatione ex utroque. Illo autem modo qui in præcedenti opinione dictus est, nihil obstat quin appareat quidam communis et medius color ex compositione albi et nigri, eis qui stant a longe a re visibili. Sed iste qui stat prope, discernit in tali composito atomos albos et atomos nigros, et non medium. Nos enim in eis quæ deinceps in fine istius libri tractabimus, ostendemus quod non est aliqua magnitudo colorati corporis invisibilis. Est ergo opinio secunda melior quam prima: sed tamen et hæc falsa, quia non fit talis mixtio mediorum colorum secundum quod in se accipiuntur, et non prout immutant sensum visus.

CAPUT V.

De vera causa commixtionis mediorum colorum.

Si autem est commixtio corporum non secundum istum modum quem putant quidam, sicut Democritus et Leucippus, tunc erit vera causa commixtionis colorum mediorum ad medios colores generandos: non enim fit commixtio corporum physicorum sic quod minima atoma simplicia prima quæ in eis æquidistant secundum proportionem ponuntur: quæ tamen sunt immanifesta nobis secundum sensum: licet miscentur omnino alterata a formis extremis ad medias, sicut dictum est in fine primi de Generatione et Corruptione. Sed ibi quidem universaliter dictum est de mixtione secundum quod universaliter competit omnibus: hic autem habemus dicere de colorum extremorum mixtione sola. Illo autem modo quo illi dicunt, quod atomalis scilicet compositio faciat mixtionem, sed solum componuntur quæcumque oportet dividere ad minima suæ speciei et non alterari a suis speciebus, sicut dicimus homines dividi et equos et semina et omnia individua. Illa enim ulterius non dividuntur: quia minima sunt in quibus salvatur species: hominum enim minimus et hic homo et ille, et equorum hic equus et ille: et ideo istorum multitudo congregata in unum locum secundum istos dicentur permixta, quando æquidi-

<--- Page Split --->

stant et proportionaliter ponuntur et disponuntur in loco uno. Et haec praecipue oportet esse quando connaturalia sunt aequidistanter posita : eo quod etiam plantae oportet connaturalia esse quaecumque miscentur secundum naturam : et ideo unus homo non permiscetur cum equo, vel e converso. Quaecumque vero non dividuntur ad minimum, sed ex suis formis alterantur ad medium, horum commixtionem non oportet fieri sic : sed oportet ea ex toto alterari, et sic misceri ita quod nihil retineat secundum actum de extremo alterato. Haec enim sunt quae secundum naturam maxime commisceri habent.

in omnibus fere secundum magis et minus. Quia igitur in multis est elementis, et non in elementis inest ipsa natura quam vocamus perspicuum, prius naturaliter, quam prime qualitates elementorum quas vocamus activas et passivas : quia vero in multis est elementis, oportet quod nullam habeat contrarietatem cum aliqua illarum qualitatum. His duobus sic probatis, est adhuc sciendum quod raritas et densitas non faciunt perspicui naturam et opaci. Si enim demus opacum rarefieri, adhuc remanet in ipso opacitas : adhuc autem spissa luminosa sunt, sicut sol et stelle : et rara opaca sunt, sicut terrestres nubes.

Quare albedo et nigredo uno modo rivative,alio contrarie opponuntur ?

Qualiter autem sit possibile talem mixtionem fieri in physicis corporibus, manifestum est ex eis quae diximus in fino primi Peri genescos, cum tractaremus de commixtione. Quae autem sit necessitas, quod commixtis simul etiam colores miscentur, manifestum est ex his quae statim dicemus : et tunc oportet hanc eamdem esse causam, quod multi sunt medii coloris : et tunc patebit quod non oportet dicere causam omnium mediorum colorum esse supernatationem vel indivisibilium aequidistantem positionem. Si enim diceretur quod aequidistans positio causa est mediorum colorum, tunc oporteret dicere quod prope videnti non esset color medius, quia ille videret extremum qui mixtus esse diceretur : sed longe videns non videret extremum commixtum si appareat ei medius, et esset debiliter videnti medius, et lynceo non esset medius color. Quae omnia falsa sunt.

Dicamus igitur causam quare mixtis corporibus misceri necesse est colores : et in eadem hac causa manifestum erat, qualiter album et nigrum opponuntur contrarie uno modo, et ut privatio et habitus alio modo. Habitum autem est in praehabitis multoties, quod diaphanum quod est in coloribus quibusdam, est in eis ex convenientia cum perpetuo superioris corpore : et habitum est quod est

Ex his igitur tribus suppositis relinquitur, quod cum commiscentur elementa, ita quod plurimum et minimum unius est cum minimo et plurimo alterius, convenit omnibus habere partes perspicuas. cum partibus opacis, sicut dicit primum de tribus probatis : et manebunt haec in ipsis non alterata a natura perspicuitatis, eo quod non contrariantur eis qualitates activae et passivae visibilium, sicut dicit secundum ex eis quae probavimus : et hoc non impedit raritas et densitas, sicut ostenditur ex tertio. Diviso autem perspicuo et composito, ita quod compositio intercipitur opaco, oportet quod lumen quod habet perspicuum terminatum sicut et ipsum perspicuum dilatetur in ipso extremo ubi tangit ipsum : et hoc esse luminis est color ipsius : quoniam cum ex multitudine perspicui lumen in tota superficie valet dilatari et profundari, erit res alba procul dubio. Quando enim ex multitudine opacitatis numquam dilatatur in ipsa, et profundatur, absque dubio erit nigra res illa : propter quod nigredo ad opacitatem quae perspicuitati contraria est, sicut ad causam reducta qualitas est, et non privatio : et sic albedini opponitur contrarie : et tamen lumen nullum habet contrarium, eo quod ipsum non est perspicuum, sed actus perspicui. Et si subtiliter haec considerentur, invenitur

<--- Page Split --->

nigredo opponi albedini contrarie secundum id quod materiale est in albedine : privative autem opponi ad id quod formale est in ea : propter quod magis privative opponitur ei quam contrarie.

Multitudo autem colorum mediorum causabitur ab eo quod multi sunt modi commixtionis corporum ex perspicuo et opaco. Possunt enim commisceri quadam secundum numeros proportionales, ita quod triplum perspicui in superficie sit cum simplo opaci, vel e contrario, et aliis multis modis potest talis commixtio fieri. Quædam autem non servata proportione in numeris possunt commisceri per abundantiam unius istorum, et defectu alterius in superficie. Ista enim oportet dicere eodem modo fieri et multiplicari, quo etiam secundum primam opinionem multiplicari dicuntur æquidistantia positi et compositi colores : et sicut dictum est in secunda opinione de proportione supernatationis. Omnes enim illi modi servantur in commixtis corporibus ex perspicuo et opaco. Quæ autem sit causa, quod colorum species formaliter necesse est esse terminatas et non infinitas secundum numerum, similiter autem et saporum et sonorum et aliorum sensibilium, postea dicemus : quia una ratio est de omnibus. Sic igitur tantum dictum sit a nobis quid sit color, et qua de causa sint multi colores.

etiam diximus causam quare nullius sensibilis multiplicatio potest causari ex primis qualitatibus : quia nos quaerimus causas per se essentiales sensibilium. Calidum autem et frigidum et humidum et siccum non sunt causæ per se istarum : cujus signum est, quia album quandoque generatur a calido, et quandoque ab ipso generatur nigrum, et similiter de frigido et aliis qualitatibus primis : igitur non sunt per se causæ colorum essentiales, aut non sunt. Sed quoniam non salvantur in essentiiis eorum, et hoc quidem etiam in libro de Anima 2 capitulo de gustu diximus, abhorremus hic ponere causas tales colorum : et illi qui boni erant inter Peripateticos ante nostra tempora, hac via qua nos incedimus, incesserunt.

CAPUT VI.

Quod homo prave odorat, et de generatione saporis in communi.

Quia autem nos non hic intendimus de sensibilibus secundum quod intrant sensum, sed de ipsa generatione sensibilium et secundum suum esse in natura, et tamen sonus et vox non immutent sensum nisi secundum suam generationem, ideo nos oportuit in libro de Anima 1 suffi cienter tractare de generatione vocis et multitudine sonorum : quia ibi tractatur de eis prout sensum immutant. Quæ igitur ibi dicta sunt de sono et de voce, sufficiant : et ibi

De odore autem et sapore nunc dicemus. Est enim fere eadem passio et qualitas odor et sapor : quia utrorumque est sequela complexionis nutrimenti, sed non sunt in eisdem subjectis tamquam in materia : quia sapor est in humido aliquid passo a sicco complexionali, et odor est in sicco complexionali aliquid

<--- Page Split --->

passo ab humido complexionali : sed saporum genus nobis hominibus manifestum est magis quam genus odorum. Hujus autem causa est : quoniam hunc sensum qui odoratus vocatur, pejorem habemus omnibus sensibus aliis qui nobis sunt, et omnibus aliis animalibus quae perfecta sunt secundum numerum sensuum : nisi forte sint aliqua aquatica, quorum membra valde sunt frigida et humida. Tactum autem habemus discretissimum inter omnia alia animalia. Cum igitur gustus quidam tactus sit, consequitur etiam ut aliis sensibus et aliis animalibus melius et discretius habeamus gustum. Causa autem horum omnium partim in libro de Anima 1 generaliter quidem et figuraliter dicta est, partim autem et particulariter et perfecte determinabitur in libro de Animalibus2,ubi de membris humanis agetur. Quia autem nobis certius est saporum genus et generatio quam odorum, et sapor est aliquo modo causa odoris, et ideo tractando generationem sensibilium oportet nos prius determinare de generatione saporum quam odorum.

Prius autem volumus quaerere de generatione saporis in communi. Cum autem sapor aliquid sit, et in aliquo sicuti in primo subjecto aliquam causam habeat suae generationis, oportet quod ex his natura saporis determinetur.

Quarentes igitur primum subjectum ipsius in quo habet fieri, dicimus quod id erit proprium subjectum saporum, quod in se nullum habet saporem : et cum sapor sit passio nutrimenti, et omne quod nutrit, actu sit humidum, sicut in libro de Nutrimento est ostensum, oportet quod primum subjectum saporum sit humidum insipidum. Scimus enim quod aquae natura est esse insipidam. Oportet igitur quod aut in humido aqueo genera fiant saporum, aut in hu-

mido aeris,quia hoc etiam est insipidum. Sed non possint fieri in humido aeris : quia ipsum est spirituale et non incorporabile ad nutrimentum. Oportet igitur quod sint in ipso humido aquae tamquam in subjecto proprio. Cum igitur sit aqua subjectum primum et proprium saporum, oportet quod sit uno trium modorum subjectum ipsorum. Aut enim sic est subjectum, quod omnia genera saporum sunt actu in ipsa, sed insensibilia propter dividentium parvitatem, ita scilicet quod saporosum corpus sit in atoma divisum et dispersum in aqua, et propter parvitatem dividentium sunt insensibilia : et hoc est dicere, quod aqua de se habeat omnes sapore s, et ex commixtione efficiatur sapor sensibilis, sicut diximus de coloribus : et hoc modo determinant de odoribus Empedocles et Anaxagoras. Aut ita erit subjetum saporum, ita quod in se habeat universaliter semen saporum sufficiens ad esse ipsorum secundum causam efficientem et materialem : semen enim est efficiens et materia ejus cujus est semen : et secundum hoc dicemus omnia genera saporum ex aqua sola fieri efficienter et materialiter, secundum quod alii et alii sapore s fiunt ex aliis et aliis partibus aquae, sicut ex alia parte seminis fit manus, et ex alia pes, et sic de aliis membris. Aut quod tertium membrum divisionis, quod dicatur quod nullam differentiam saporis habet aqua, sed secundum potentiam solam, et aliud est quod est causa efficiens quod facit res et educit secundum actum saporis : sicut si aliquis dicat quod calidum vel sol agit sapore s in humido aqueo complexionali. Sol enim facit eos in terræ nascentibus et præcipue in fructibus plantarum. Calidum enim facit eos et complet indigestis per artificium epsesis et optesis. Sol autem ut diximus in pempasi.

<--- Page Split --->

Horum autem primum quod dictum est, sicut dicit Empedocles, multum est et apertum mendacium. Si enim sapores secundum actum essent in aqua, sed non sentirentur propter parvitatem dividentium, tunc fierent sapores sensibiles ex congregatione partium saporosarum in aqua : et hoc fieret ex colatione aquae et congregatione saporosorum : nunc autem nihil tale facit vel mutat in humidum complexionale : quia videmus quod saporres non congregatione, sed alteratione commutantur et congenerantur quando efferuntur fructus ad solem in pempasi : et quando uniuntur in optesi et epsesi digestionibus : poma enim decocta dulcescunt assa vel elixa : igitur sapores non fiunt ex eo quod est ab aqua, tales factos esse congregatos, cum calor non congreget, sed disgreget : sed potius ex hoc fiunt, quod transmutantur per alterationem factam in primo fructu : primo enim transmutantur calido naturali, et sole ad determinationem humidi complexionalis movente : deinde resudat superfluum humidum quod evaporaliter est in eis a calore solis : et quia hoc humidum est vaporosum, propter hoc aliquantulum est incensum et amarum : et ideo oportet quod resudet superfluum humidum vaporosum quod exsiccat cum egressu caloris quem fructus trahunt a loco suae generationis, sicut vinum quando bullit in uva antequam vindemietur : deinde oportet quod resudet ad tempus quando bullit humidum eorum, sicut vinum bullit in dolio duplici calore, scilicet calore loci et naturali agitatus, et tunc egrediente calido loci residet calidum complexionale, et humidum vaporabiliter in fructibus dispersum aereum coadunatur ad aqueum : et haec ambo efficiuntur proprium caloris naturalis subjectum : et tunc habet fructus debitum saporem : et sic patet quod fructus fit alterante calido complexionali humidum complexionale, et non per partium saporosarum congregationem.

Ex talibus autem alterationibus fiunt sapores acuti ex dulcibus saporibus et

peramari. Quando enim calidum agit in dulce, paulatim extrahit humidum subtile aereum : et quando remanet terreum in humido, incensum fit acutum. Quando autem in toto aduritur humidum, tunc efficitur sapor peramarus. Hujus autem signum est opus quod faciunt alchimici in faciendo aquas acutas : distillant enim urinam : et praecipua est ad hoc urina pueri masculi propter fortitudinem caloris digestivi : et id quod ex distillatione provenit in terra distillata, tunc elevatur oleagena substantia, et remanet aqua acutissima, residensque oleagena substantia si iterum distillationem recipiat, residebit in fundo nigrum quoddam viscosum corpus amarissimum propter multam actionem ignis in ea. Urina autem per naturalia vasa eliquatur a substantia nutrimenti succosa quae dulcis est : et sic fit ex dulci acutum et peramarum. Naturaliter autem ex ebullitione sanguinis spumosum subtile terreum evolat, et in saporem amarum convertitur per adustionem. Hoc autem modo actione caloris in humido per alterationem videmus sapores omnimodos factos secundum omne genus saporum transmutatos : et ideo non est verum quod sapores actu divisi per minima dispersi sunt in humido.

Similiter autem impossibile est pansperma materiam saporum esse : si enim materia esset eorum pansperma, tunc non requireretur agens extra, nisi forte ad bene esse secundum generationem sadorum. Hoc autem falsum est, quia exaqua videmus factos alios sapores, sicut ex esca nutrimentali per calidum elixatum vel assatum per artem vel naturam. Ea autem quae pansperma sunt, in seipsis habent agens et formam speciei.

Restat igitur tertium superius inductae divisionis membrum, quod scilicet aqua transmutatur in saporis naturam, eo quod patitur aliquid ab aliquo agente quod est extra ipsam.

Licet autem dixerimus et probaverimus jam aquam esse subjectum primum saporum, tunc non potest esse, quod sim-

<--- Page Split --->

plex aqua a calido passa sit saporosum subjectum. Manifestum est enim, quod a virtute calidi simplex humidum aqueum hanc non recipiat passionem : omnium enim humidorum subtilissimum est aqua pura simplex eorum quae corporalia sunt et incorporalia per nutrimentum. Hoc autem dico propter aereum humidum quod subtilius est quam aqueum, sed non est corporabile per alimentum, ut supra explanavimus. Quod autem omnium talium humidorum subtilius sit aqua, manifestum est : quia si aliquod humidum corporeum subtilius esset ipsa, esset hoc elementum : hoc enim videtur subtilius, eo quod effusum secundum plus in superficie se protendit humectando quam humidum aqueum : et quod plus protenditur et majorem habet locum, est subtilius et formalius quam id quod protenditur minus et locum capit minorem,sicut patet in elementis : quia formalia elementa protenduntur in locum majorem quam materialia. Haec autem probatio est fallax : quia accidit elemento quod plus protenditur quam aqua, et non convenit humido utriusque per se, sed per accidens : convenit autem hoc ei propter lubricitatem propter quam cito labitur de parte in partem mollificando. Secundum verum signum, quod humidum aquæ sit subtilius quam elementum, est quia humidum aquæ in concavo manus, minus potest teneri et servari quam humidum olei, quod non convenit nisi propter ejus subtilitatem : et quia ita subtilis est et pura, ideo diximus in quarto Meteororum, quod aqua non est elixabilis : quando enim calida facta est et bullit,ins nullo apparet incrassata et inspissata quando est per se sola. Omnia autem commixta inspissantur per elixationem. Oportet igitur quod non sola aqua simplex sit causa et subjectum saporum, sed et alia quaedam aqua non pura inspissabilis per decoctionem : omnes enim saporec licet sint in humido, tamen sunt inspissabiles in subjecto suo et habent crassitudinem. Calidum igitur sicut agens concausativum

est : et ideo sufficienter causativum est saporum cum humido aqueo : oportet enim quod calidum digestivum et terminativum agat saporec in humido aqueo non puro, sed aliquid passo.

Et quaeramus a quo debeat pati ut sapores recipiat : et accipiemus ea quae primo videntur dare saporem humido aqueo. Accipiamus igitur humidum aqueum saporosum in primis simplicibus, in terra et in commixtis,in plantis et in quotcumque fructibus crescunt in plantis. In his enim tamquam in primis videmus humidum aqueum ad sapores alterari. Et quod quaedam genera terræ humido aquæ dent saporem, patet ex eo quod multi antiquorum Philosophorum qui de natura locuti sunt, dixerunt tale humidum aqueum habere saporem qualem saporem habet terra per quam transit. Et hoc manifestum est in amaris aquis maxime, et in eis quæ sunt juxta mare, quæ sunt salsæ. Sal enim est quaedam species terræ, sicut dictum est in tertio Meteororum. Similiter autem aquæ per cinerem colatæ, faciunt amarum saporem ipso cinere per quem colatæ sunt amaro existente. Sunt etiam fontes multi, quorum quidam sunt amari, quidam acuti, alii vero omnimodos recipientes sapores secundum diversitatem terræ per quam transeunt. Sapor igitur fit in humido aqueo passo a quodam sicco terreo. Rationabilitér autem etiam in plantis est genus saporum : maxime quia planta habet quasi omnes vires a terra : et sic iterum siccum terreum humidum plantarum facit pati ad saporem : humidum enim habet pati a suo contrario, quemadmodum omnia alia quæ patiuntur.

Contrarium autem humido aqueo est siccum, aut prout est in igne, aut prout est in terra. Ignis autem natura est sicca sicut est terræ : sed tamen magis proprium ignis est calidum esse quam siccum : et terræ proprium est siccum esse magis quam frigidum, sicut in secundo Peri geneseos de elementis dictum est. Secundum autem quod ignis et terra ni-

<--- Page Split --->

hil posunt agere vel pati : quia in hac consideratione substantiæ sunt non habentes contrarium activum et passivum : sicut autem nihil omnino est agens vel patiens, sed potius secundum hoc quod contrarietas inserta est in eis : sic enim omnia agunt et patiuntur. Oportet igitur nos dicere, quemadmodum illi qui lavant aliqua colorata corpora vel saporosa in humido aqueo, talem faciunt aquam in qua lavant habere saporem et colorem, qualem lavant a corpore colorato vel sapido : sic facit etiam natura humidum aqueum habere saporem ipsum per siccum terreum, et movens decoquens ipsum per calidum : sic enim calido movente et decoquente et sicco alterante per quod coloratur, facit natura ipsum humidum quale quid secundum sapore. Passio autem quæ fit in humido a prædicto calido ignis et sicco terræ,est saporis natura. Gustus autem virtute et potentia alterabilis est per operationem et actum ab hujusmodi sensibili quod sapor vocatur : sensibile enim ducit ad hunc gustum qui ante hæc virtute et potentia talis, ut sapor fuit præexistens quando gustus suscepit ipsum : hoc enim oportet ex quo sensibile est agens, et gustus et alii sensus patientes. Non enim dicimus sensum secundum extra mittere et dejicere sensibilem virtutem ad id quod sentitur, sed potius secundum intra suscipere formam sensibilem. Sicut autem dicimus, quod non omne humidum est subjectum saporis, sed complexionale et nutrimentale : ita nec omne siccum est quod est agens in humidum et facit saporem in ipso, sed complexionale et commixtum. Et ideo etiam non omnis terra per quam colatur aqua dat ei saporem, sed potius ea quæ commixta sunt, ut sulphur, auripigmentum, et hujusmodi : et ideo sicci nutritivi sapor est passio in humido colato per ipsum. Et ideo hinc ab ista consideratione saporis oportet accipere, quoniam nec humidum absque sicco, nec siccum absque humido proprium est saporis subjectum. Esca enim sive nutrimentum neque

ipsis animalibus est aliquid, nisi sit utrumque commixtum. Cum igitur sapor sit passio et qualitas nutrimenti, oportet quod sapor sit ex utroque.

Amplius autem oblati cibi animalibus quibus cibantur, sunt illa de numero tangibilium et sensibilium quae aug mentum faciunt et detrimentum : oblatum enim ad escam nutrit secundum quod gustabile, sicut sæpe dictum est. Cujus signum est, quod omnia nutriuntur dulci simplici vel commixto. Quando enim dulce cum aliter sapientibus commixtum est, natura tamen trahit dulce, et rejicit amarum : sed quibus nutriuntur animalia, determinatum est secundum quod oportet in secundo de Generatione : sed hic dicendum est de ipso in quantum necesse est ad hanc materiam quam modo tractamus.

Calidum enim active augmentat et struit et terminat digerendo et decoquendo nutrimentum, quo præparato leve quidem trahit natura, quod equidem dulce est, quia est calidum et humidum. Amarum autem et salsum quod grave et terrestre est, rejicit et relinquit : cujus causa est, quia terrestre est et non est natum suscipere formam ejus quod nutritur, neque moveri ad ipsum, et cum calidum in ipsum fumat et exsiccatur plus, et plus aduritur : humidum autem aqueum vel aereum influit membris, neque fumat calefactum, sed potius aliquatur et terminatur ad formam et speciem membrorum suscipiendam. Quod enim in exterioribus corporibus facit exterior calor ignis vel solis, hoc in corporibus animatis animalium et plantarum facit calor naturalis et digestivus. Videmus autem quod exterior calor elevat et attrahit subtile et leve quod est dulce, et grossum terrestre relinquit incendendo ipsum. Hoc igitur idem faciet calor digestivus animatorum.

Ex quo patet, quod ea quæ nutriuntur, dulci nutriuntur : propter quod etiam poetæ secundum fabulam cantantes physica, dicunt deos conversantes inter duos tropicos potari nectare : quia ibi planetæ

<--- Page Split --->

semper discurrentes elevant subtile ex stagnis et paludibus maximis, quae sunt sub æquinoctiali, quo Ægyptii dicebant nutriri cœelestia.

Licet autem omnia dulci nutriantur quae nutriuntur, tamen in nutrimento exterius præparato alii sapores commiscentur : sed hoc fit per condimentum. Acutum enim et salsum condiunt cibum : sed dulce solum est, propter quod animata attrahunt cibum. Sed cum nutrimentum sit multum dulce, tunc propter levitatem enatativum est, et repletionem facit, et appetitum tollit, et abominationem facit antequam sit saturitas ad sufficientiam nutrimenti : et idem oportet quod misceatur gravi cum quo descendit, et inferiora ventris replet, ut ex vacuitate superioris orificii stomachi desiderium ad cibum excitetur. Conditur autem ut frequenter acuto vel salso, quoniam illi sapores penetrant linguam, et tollunt fastidium.

Sic igitur colligitur ex omnibus antehabitis, quod sapor est in humido complexionali aqueo sicut in subjecto, sicut color est in diaphano terminato, et quod sapor sit agente calido digestivo et naturali complexionali, sicut color actu luminis movet visum, et quod sapor est passio facta in humico a sicco complexionali, sicut color est quoddam esse luminis in corpore terminato. Cum autem dicitur, quod est sicca passio, non intelligitur quod sit passio sicci permixti per substantiam cum humido, sed potius est humidi in quo est virtus sicci : et ideo esse saporis est simplex. Licet enim humidum sine sicco sibi permixto non nutriat, non tamen subjectum saporis est siccum, sed humidum : et esse saporis in ipso est alteratio humidi per sicci virtutem calido agente et terminante : frigidum autem non operatur ad sapore s nisi per accidens, cum vaporabiliter diffunditur humidum sapidum in cibo : et propter hoc sapor ejus non est adunatus : per frigidum enim constringitur humidum ad centrum, et

tunc adunatur sapor, sicut diximus in quarto Meteororum.

CAPUT VII.

De numero mediorum saporum, et de generatione eorum, et quare sunt septem.

Quemadmodum autem supra diximus, quod colores medii generantur ex commixtione albi et nigri : ita et sapores generantur ex dulci et amaro qui sunt extremi inter sapores, sicut infra ostendemus : et generantur medii sapores secundum proportionem ad extremos in eo secundum quod magis et minus propinquus est extremo unusquisque eorum, sive haec proportio fiat secundum numeros commixtionis et motus, sive fiat indeterminate secundum abundantiam tantum et defectum.

Omnes autem qui delectationem faciunt in gustu et natura, hi sunt commixti in numeris. Cujus signum est, quod ars coquinaria et medicina quae componit cibum ad delectationem et sanitatem, numerum et pondus attendit componentium. Secundum autem hunc modum considerando sapores, solus pinguis inter medios est quasi dulcis propter vicinitatem quam habet ad ipsum. Cum enim dulcis sit ex subtili in humido virtutem habens sicci, pinguis habet hoc fere : sed ex terrestreitate habet plus parum, in quantum viscositatem et lubricitatem habet quamdam, quae est ex majori sicco tenente humi-

<--- Page Split --->

dum, quod tamen victum est ab humido subtili aereo. In altera autem parte salsus est juxta amarum : quoniam cum amarum sit in sicco combusto, ex defectu humidi salsus est in sicco combusto in humido : et ideo fere idem sunt illi et non distant nisi per majorem et minorem humidi defectum. Ponticus autem et acetosus et stipticus et acutus sunt in medio : sed stipticus et ponticus sibi invicem magis sunt vicini : quoniam stipticus causatur ex multo terrestri, quod propter calidi defectum non est subtiliatum : et ideo alteratur humidum complexionale ad modum terrae : propter quod terrestris est sapor ille, cui attribuitur cum eo quod habet de natura saporis exsiccare, propter multum terrestre quod in eo est. Stipticus autem est, qui est fortissimae terrestreitatis et exsiccationis. Acutus autem causatur ex calido complexionali nimis acuente terrestre siccum complexionale, non tamen incendente, nec comburente : tunc enim alterando humidum complexionale acuet ipsum : et ideo isti sapori a Galeno attribuitur calefacere et solvere. Juxta autem hunc est aeris sapor, qui causatur ex calido alterante siccum, quod alteratum alterat humidum ante complexionem et decoctionem completam per calidum : et ideo iste sapor est fructuum : et ideo etiam isti sapori, testante Galeno, attribuitur non calefacere, eo quod actio calidi in ipso non sit completa, sed attribuitur ei solvere solum. Sicut autem aeris est ante complexionem, ita acetosus est postquam ex acutis humidis evaporaverit calidum complexionale : ideo enim frigidae substantiæ est,et tamen acutæ est actionis : quod accidit propter quasdam partes sicci combustas in ipso : propter quod dicitur quod acetum est hebes in substantia et acutum in actione.

Fere enim sunt æquales humorum

species et colorum : dico autem fere, quoniam cum ex pluribus constituatur sapor quam color, necesse est esse plures differentias saporum quam colorum : et hoc probat opus naturae, quae plures sapores operatur in plantis quae sunt ejusdem coloris. Patet igitur quod diversitas complexionis plus variat sapores quam colores. Hujus autem rei vera causa est, quoniam in uno tantum quod componit corpora, invenitur color, hoc est, in diaphano quod non est corporum secundum quod complexionantur ad invicem, sed ex convenientia eorum cum perpetuo superiori corpore : sapor autem ex omnibus complexionantibus corpora constituitur.

Si quis autem velit considerare numerum sensibilium formaliter secundum quod discernibilia sunt per sensum, septem inveniet notabiles diversitates in eis. Quod sic probatur : quia sicut nos diximus in libro de Anima 1, ea quæ sunt in physicis corporibus, per motum fiunt in illis : motus autem cum in qualitate non sit nisi quale fluens : quale autem fluens sit inter privationem et habitum quæ sunt aliquo modo contraria : oportet quod medium de natura sit extremorum, eo quod motus non est nisi forma post formam, sicut ostendimus in tertio Physicorum 2 : « Elementa igitur prima omnium mediorum sunt extrema inter quæ est motus. » Licet autem in quolibet motu sint infinita fieri, sicut dictum est in sexto Physicorum 3, non tamen sunt infinita in eo secundum actum accepta. Quæ autem æqualitate proportiones accipiuntur, secundum actum et numerum terminatum sunt accepta : non igitur sunt infinita. Si igitur sciamus quod proportionaliter accepta sensibilia sunt inter extrema, tunc sciemus numerum sensibilium cujuslibet sensus. Constat

<--- Page Split --->

autem quod inter quælibet duo extrema inter quæ est motus alterationis, est proportio æqualitatis quæ est penes tantum habere de uno quam de altero. Est igitur penes unum medium accipere quo distat per æquidistantiam ab utroque extremorum : in nulla autem natura quæ secundum genus est una, est plus una proportione quæ est secundum æqualitatem : quoniam sicut unum est in numeris, ita æquale in proportionibus. Non igitur contingit accipere in aliquo sensibili unius sensibilis plus uno medio quam sit per æquidistantiam extremorum mediorum. Omnia igitur alia sunt intermedium hoc et alterum extremorum : aut igitur sunt inter medium hoc et extremum quod ponimus esse nigrum æquidistanter, aut secundum proportionem inæqualitatis.

Et dicamus medium æquidistans esse c, extremum autem unum esse A, et alterum extremum B, et accipiamus D inter c et A : aut igitur æquidistant utrique et proportionem habent æqualitatis ad utrumque, aut proportionem habent inæqualitatis. Si dicantur æquidistare : ergo tantum habet de c quantum de A. Sed medietas ejus quod est c fuit A, quoniam inter A et B c distabat æqualiter. Ergo hoc ipsum D partem A accepit de c, et accepit similiter ab A partem A : ergo per duas acceptiones appropinquat ad A, et non nisi per unam quae non est pura, sed permixta : appropinquat ergo et c. Est igitur vicinum magis A quam B, et datum erat quod æquidistabat uterque. Patet igitur quod non est æquidistans medium accipere inter A et c, et eadem ratione non est æquidistans accipere inter c et B in uno sensibilium. Oportet igitur quod non abundanti multum acceptione accipiat de c quam de A, si debeat fieri propinquius A : sicut si diceremus quod accipit quadruplum c quantum accipit de A, quando movetur de A in c : tunc enim efficitur vicinius c quam A : propter igitur abundantem proportionem constituuntur media inter

c et A. Si igitur abundabit A, erit vicinius extremo : et si abundabit c, erit vicinius medio æquidistanti : nec potest in genere magis multiplicari proportio inter duo quando est proportio inæqualium : non igitur erunt nisi duo media inter medium æquidistans et alterum extremorum.

Erunt igitur septem proportionaliter in genere accepta sensibilia, duo scilicet extrema, et quinque media : quorum unum sumitur proportione æqualitatis per æquidistantiam inter extrema : et alia duo per abundantiam unius extremi supra medium, et per abundantiam medii super extremum, et similiter residua duo inter reliquum extremum et æquidistans medium. Si quis autem in his proportionibus ad speciem et materiam descendat, erunt amplioris diversitatis : et ideo est quod quidem multo plures colores dicuntur esse quam septem, et novem dicuntur esse genera saporum vel plura : sed secundum formalem in genere acceptam proportionem impossibile est ultra septenum extendi sensibilium numerum et diversitatem. Et quia mediorum quaedam sunt propinquiora extremorum alteri, ideo rationabiliter dicunt quidam lividum, quod pallidum vocatur, album esse. Esse enim albi quasi in proximo sequitur flavum, quod est subalbum, sicut sapor unctuosus sequitur dulcedinem.

Color autem puniceus et ille qui Græce dicitur ἀλωργος, quem nos citrinum dicimus, et viridis color, alii sunt in medio albi et nigri secundum dictas proportiones accipiendi : et alii sunt inter istos, quia inter medios vicinos extremum sunt alii medii viciniores medio secundum æquidistantiam accepto. Et sicut diximus quod nigrum est privatio albi in perspicuo, ita amarus plus et salsus minus sunt privatio dulcis : sed cum forma saporis sit passio facta a sicco in humido, in amaris est privatio materialis principii saporum, quia in amaris humidum complexionale evaporavit et remansit sicut terreum incensum et combustum :

<--- Page Split --->

et quoad hoc privative opponitur dulci. Quia autem effectus calidi in sicco combusto est aliqua qualitas, ideo formaliter contrarie opponitur dulci amarum, et materialiter ut privatio et habitus : et iste est conversus modus oppositionum quae sunt inter album et nigrum, sicut patet ex superius dictis. Ex hoc dicitur, quod cinis combustorum omnium amarissimus est : eo quod totum humidum complexionale exhalatum est ex ipsis, et non remansit nisi siccum incensum.

CAPUT VIII.

De falsis opinionibus quae sunt circa sensibilia.

asperum et lene faciunt tamquam propria sensata. Amplius autem acutum et obtusum quae principaliter sunt in glebis terrestribus sunt communia sensuum, quia ad figuram reducuntur : et quamvis hic non ab omnibus aequaliter sensibus participantur, tamen tam visui quam auditui sunt communia : et de visu quidem non est dubium : de auditu vero etiam constat, quia acutus sonus et gravis ex figura percutientium causatur. Nos autem in libro de Anima determinavimus quibus sensibus et quae sunt communia.

Quidam autem super propria sensata ad ista referunt sicut ad causam eorum, et non accipiunt media proportionaliter, sicut supra docuimus : sicut Democritus dicit album et nigrum causari : album quidem esse quoddam asperum, eo quod multum penetret visum : nigrum autem dicitur lene, eo quod visum lente movet. Similiter autem ad figuras refert sapores : et hujus causa est, quia ipse dixit nullam esse formam sensibilem omnino, sed videri eis ex compositione et ordine et situ atomorum diversas figuras habentium : et hoc dixit tangere sensum et perficere sensualitatem secundum actum.

Licet autem gustabile sit quoddam de numero tangibilium, sicut diximus in libro de Anima, tamen Democritus et quidam alii Philosophi qui de sensibus et sensibilibus loquuntur, omnino incongruum faciunt tractatum. Dicunt enim, quod omnia sensibilia sunt tangibilia : etenim si concedatur hoc quod dicunt totaliter se habere sicut dicunt, tunc unusquisque aliorum sensuum est actus quidam. Quod autem hoc est impossibile, non est difficile discernere ex his quae in libro de Anima dicta sunt. Peccant autem ad hoc Antiqui qui utuntur his quae sunt communia sensibus sensibilia tamquam sint propria : et ideo hoc fecerunt : quia sensus sextus esset illorum. Magnitudinem enim et figuram et

Sic igitur tripliciter peccavit Democritus. Uno quidem modo, quia dixit communiter omnes sensus esse quosdam tactus : eo quod ponebat non fieri tactum nisi per figuras indivisibiles tangentes sensus. Alio autem modo, quia dixit communia esse sensata propria, et per ea sentiri quidquid sentitur. Tertio autem modo ea esse causas essentiales propriorum sensibilium : et hoc quidem dixit Democritus, quamvis nullius sit omnia sensata communia deprehendere nisi solius visus : vel si alii deprehendant quaedam, non omnia communia : tamen visus deprehendit ea maxime. Sic igitur sensibilia aliorum sensuum non debent dici deprehendi mediantibus communibus, nisi forte secundum Democritum in solo visu : quod tamen et ipsum falsum

<--- Page Split --->

est : quia in libro de Anima 1, probatum est, quod communia per consequens accipiuntur et proprie removentur a sensibus particularibus.

Si ergo dubitatur secundum Democritum, quod gustus inter omnes magis sentit communia quæ sunt figura et magnitudo, quæ dicuntur causare sapores, et esse ipsorum actionem in gustum sapores : oportet igitur quod circa unumquodque genus figurarum sit discernere minimas differentias figurarum, et in examinato sensu et perfecto : oportebit igitur, quod gustus etiam alia communia sentiat magis inter omnes sensus, quæ sunt magnitudo, et numerus, et sic de aliis : et oportet gustum esse secundum hoc discretissimum figurarum : et ad hoc sequitur demonstratio geometrica maxime perfici per gustum : quod absurdum est totum hoc.

Amplius omnia propria sensibilia habent contrarium, sicut in colore propria contraria sunt album et nigrum, et in sapore dulce et amarum. Figura autem figurae non putatur ab aliquo esse contraria. Figurae enim magis distantes sunt, quae perficiuntur linea curva et recta : quia penes illam est quaedam contrarietas in lineis terminantibus figuras. Circulus autem fit ex linea curva : poligoniae autem omnes ex rectis : et tamen non potest dici cui poligoniarum figura constitua ex circumferentia sit contraria. Non ergo figura est proprium alicujus sensus sensibiliter. Similiter autem est de aliis sensibilibus.

Amplius autem figurae potentiae sunt infinitae, non autem accipiuntur per formales proportiones, sicut supra diximus de sensibilibus, sed potius accipiuntur earum species ex numero angulorum. Cum autem numerus potentia crescat in infinitum per formales differentias, oportet quod etiam figurae crescant in infini-

tum formaliter multiplicatae per numerum angulorum. Sensibilia autem secundum Democritum formaliter in genere multiplicata crescent in infinitum. Constat autem ex superius habitis hoc verum non esse, cum a nobis sit hoc dictum de gustabili : sicut enim aliae passiones saporum ex calido digerente causatae per pempasim et epsesim vel optesim, et per indigestiones his contrarias, quae propriam cupiunt habere solutionem in philosophia quam faciemus de plantis, eo quod vires planta sunt sicci terrei, cujus actio in humidum facit sapores.

· CAPUT IX.

De medio et proprio subjecto odorum secundum genus.

Nunc vero eumdem modum oportet intelligere etiam de odorum natura : quod enim facit in humido siccum complexionale in saporum natura, hoc vice versa facit in sicco humidum enchimum in alio genere sensibilium qua sunt odorum natura. Enchimum autem vocamus in Latino intrinsecum sive complexionale humidum, quod est radicale sive nutrimentale in rebus physice complexionatis. Chimus enim succositas cibi est sive alimenti : et ideo enchimum nutrimentum humidum alimenti vocatur. Scimus

<--- Page Split --->

autem ex multis praecedentibus dictis, quod hoc est complexionale humidum alteratum a sicco et calido decoquente : et tunc convertentes sermonem dicemus, quod primum subjectum odorum in re odorabili est siccum passum et alteratum a tali humido vaporoso : tale enim siccum secundum actum est et nihil aliud est nisi specie resolutus ab hujusmodi humido : et hic spiritus subjectum est odorum primum. In aqua autem et in aere est tamquam in mediis et non tamquam in primo susceptivo. Ex quo autem est in utroque istorum elementorum sicut in medio, oportet quod illa duo secundum commune ad utrumque sint media odorum.

Dicamus igitur nunc quid sit commune aeris et aquae secundum quod sunt medium odorum. Scimus autem quod id quod est perspicuum, est odorabile sicut medium, sed non secundum quod est perspicuum, quia secundum hoc est medium in visu : sed potius quod sunt humida lavabilia odorabilia et non mundabilia ab ipsis odoribus : si enim non essent mundabilia ab odoribus, non omnium possent accipere odorem. Si autem non essent quasi ablutiva odorum ab ipsis primis odorantibus, tunc non deferrent odores. Secundum igitur utrumque istorum, scilicet secundum quod sunt emundabilia et lavabilia, sic deferunt odores tamquam media.

Quod autem ambo ista elementa sunt media odorum, manifestum est ex animalibus habitantibus in utroque quae odorant, scilicet pisces, et duripelia habitantia in aquis, sicut cancer, et alia quaedam manifeste videntur odorare, eo quod a longe sentiunt cibum in tenebris, et in silentio nullo aere existente in aqua qui deferat eis odores : aer enim odores non deferit nisi quando est purus et secundum actum existens. Si autem talis esset in

aqua, ipse supernataret, eo quod levis est in aqua, sicut in Ccelo et Mundo 1 est probatum. Non igitur salvatur in aqua aer qui deferat odores animalibus. Nec potest dici quod attrahant eum de extra aquam et postea odorent in ipso, quia talia animalia non spirant : non autem possent attrahere aerem nisi per respirationem. Si quis igitur ponat aquam et aerem utraque humida esse secundum naturam, et ideo lavabilia et mundabilia, oportet quod utrumque eorum sic sit medium horum, et erit tunc utrumque id enchimi sicci quod est in humido lavabili et mundabili sicut in medio alterato ab ipso naturaliter odor. Odorabile autem sive odoratum quod est sensus odoratus, erit virtute vel potentia tale quale secundum actum est medium ab odorante primo alteratum.

Quoniam autem sicut tale non est nisi spiritus humidi complexionalis, oportet quod omnis odor sequela quaedam sit et passio nutrimenti, et similiter est sapor : sed sapor sequitur immediate, et odor mediante humido saporoso, sicut patet ex prædictis. Hoc autem manifestum est per inductionem tam in non habentibus odorem quam in habentibus : elementa enim non sunt odorabilia, eo quod nec humidum nec siccum habent complexionalia, veluti ignis, terra, aer, et aqua : sicci enim spiritus resoluti ab ipsis sunt achimi, hoc est, ab humido nutrimenti saporoso non resoluti : nisi forte commixta in quibus cum dominantur simpliciora, forte faciunt odorem, et ideo maxime habet odorem. Constat enim quod habet saporem salsum, et habet siccum spiritum ab ipso resolutum, et ille in primo est subjectum odorum in re odorabili. Similiter autem ex eadem causa sal magis odorabile est quam nitrum : sal enim humidius est nitro, et ideo resolubilius in spiritum odorabilem. Hoc autem manife-

<--- Page Split --->

stat, quia oleum exit ab utroque, scilicet tam sale quam nitro : sed nitrum terrestrius est quam sal : et ideo non quidem est inodorabile, sed minus odorabile est quam sal : et plus effluit olei de sale quam de nitro. Hoc autem artificium est in alchimicis : quoniam si ad ignem lentum ponatur sal vel nitrum in vase quod sic taliter aptatum sicut id per quod stillatur aqua rosacea, tunc primo distillat aliquid aquæ, quæ si in tanto lento igne valde distilletur, distillet tamen aliquid olei inde : hoc autem non distillaret ab eis nisi haberent aliquid saporosi humidi spirantis siccitatem odoriferam. Sunt igitur talia odorabilia propter hanc causam.

inter ea, et sunt aquatica plus quam ferrum et æs : et ideo impeditur passio humidi sicut in plantis aquaticis.

CAPUT X.

De errore quorumdam dicentium, quod odor est evaporatio fmalis.

Amplius autem lapis terreus durus non unctuosus est non odorabilis, eo quod ipse est achimius, hoc est, sine chimo conglutinatus. Ligna autem universaliter sunt aliquid odoris habentia, eo quod sunt enchimia : inter ligna autem aquatica ligna sunt minus odorabilia : quod contingit propter lignorum talium frigiditatem, quæ impedit pati humidum enchimum a sicco complexionali : et ideo insipida, et minus odorantia inveniuntur.

Amplius in eis quæ metallantur per artem et in metallorum sunt genere per naturam, aurum minus est odorabile omnibus aliis : cujus causa est, quia nimia subtilitas terrei et humidì, et optima permixtio eorum non sinit unum pati ab alio aliquam transmutationem : et ideo remanet humidum sicco permixtum, et non enchimum. Æs autem et ferrum quianon bene commixta sunt, habent humidum et siccum : habent ea passibilia ab invicem : et ideo efficitur eorum humidum enchimum : et ideo odorabilia sunt plus omnibus aliis metallis. Argentum vero et stannum magis sunt odorabilia auro et lapidibus, sed minus quam æs et ferrum : et hoc contingit quia media sunt

Ex his autem quæ diximus de primo et proprio subjecto odorum, visum est quibusdam quod odor sit fmalis evaporatio, et quod nusquam sit odor in medio nisi aliquid sit ibi substantialiter fmalis evaporationis : et hoc quidem in libro de Anima 1 probatum est : hic autem ad hoc volumus inducere demonstrationem.

Ponamus autem in primis positionem eorum. Dicunt igitur isti, quod odor est fmalis evaporatio, et non qualitas generata in aere ab eo quod fmaliter evaporat : dicentes hanc evaporationem communiter esse terrei corporis et aquei : quia, sicut diximus in scientia Meteororum 2, illa sola duo elementa evaporant : dicunt autem isti hanc evaporationem esse aeris sicut in quo diffunditur ipsa evaporatio. Super hanc autem positionem sustentantur omnes loquentes de natura odoris. Unde Heraclitus utique tale verbum dicit, quod si omnia entia fiant fumus, quod omnia erunt odorabilia et nares discernerent odores eorum. Sic igi-

<--- Page Split --->

tur omnes physic odoris naturam asserunt esse aut exhalationem qua fit vapore aqueo, aut evaporationem in qua est vapor terreus, aut utraque ista.

Quod autem nullum istorum verum sit, videtur quod chimus odoriferus est humiditas quaedam complexionalis : fumalis vero evaporatio communiter est terra et aeris : terrae autem est sicut medii, aeris vero sicut loci et medii per qua diffunditur : et evaporatio fumalis large sumpta non vaporat nisi ex aqua et terra : et hoc patet quia quando resolvitur ad materiam unde sumitur, non tunc constituitur terra ex vaporatione fumali terrae, sicut patet in fumo ignis qui generat fuliginem : ex evaporatione autem aquae constituitur aqua, sicut patet in aqua fumante in olla cooperta. Horum autem neutrum videtur odorum : chimus enim odoriferus in aqua est effundens odorem : fumalis autem vaporatio numquam est in aqua secundum actum.

Quod autem odor in aqua sit, patet ex hoc quod dictum est prius, quod animalia odorant in aqua. Amplius autem evaporatio secundum similitudinem dicitur esse sicut hujus et illius quod est terra secundum Antiquos et aquae : et si evaporatio terrae quae est fumus, non bene dicitur in aqua esse, tunc nec evaporatio terrae vel aquae potest esse in aqua secundum actum : humidum enim aqueum frigidum restringit vaporativum siccum. Non autem immanifestum est, quoniam utrumque humidum tam illud scilicet quod est in spiritu, hoc est, in aere,quam illud quod est in aqua secundum quod utrumque est medium odorum : oportet enim pati et recipere odorem qui est ab enchimia siccitate : tam aer enim quam aqua deferunt odorem sicut medium odorum : aer enim humidus est secundum materiam, et non immanifestum est ex physicis quod odoriferum similiter agat, et facit in humidis elementis, et in aere in quo est spirituale humidum, quemadmodum agit et facit in humido odorem suum lavatum in ipso siccum enchirium :

aqua enim in qua lavatur odoriferum, fit odorifera. Odor igitur est in aqua secundum actum : odor igitur non est evaporatio fumalis. Nec aliquis nos arbitretur contraria nobis dicere : quia diximus supra quod odor est in sicco vaporativo sicut in subjecto primo, in quo est secundum esse materiale, sed in medio est secundum qualitatem simplicem odoris et secundum esse spirituale. Heraclitus autem et sui sequaces dixerunt ipsam qualitatem et essentiam odoris esse fumalem evaporationem, et nusquam esse odorem nisi secundum esse fumalis evaporationis, quod hic demonstravimus esse falsum, sicut patet ex dictis.

CAPUT XI.

De proportione odorum ad sapores, et de numero odorum.

In accipiendis autem speciebus odorum attendendum est, quod oportet species odorum esse proportionales saporibus qui causantur ex illis : hoc tamen non generaliter est verum. Causa autem est, quia praecipue sapores frigore causati, ut ponticus, et stipticus, non in omnibus, sed in quibusdam rebus adveniente calido vaporativo, amplius digeritur humidum quod est in eis : et ideo cum vaporat, melior est odor ejus quam sapor : quia resolvitur ab enchimo magis decocto. In quibusdam autem magis grossis et viscosis a quibus non separatur pars humidi magis digesti, sed magis vaporativi ab

<--- Page Split --->

ipso humido complexionali, remanet proportio odoris et saporis : et invenimus odores nominibus saporum nominatos, ut sunt odores acetosi, et dulces, et acuti, et pontici, et crassi. Et aliquis diceret forte, quod odores putridorum putrescentes proportionales sunt saporibus putridorum : et haec causa est dicta in quarto Meteororum 1 : putrida enim sunt vel colore naturali combusta, et ideo sunt primo exterius humida et tandem arida : et sic incinerantur sicut combusta : oportet igitur, quod amara sint hujusmodi sicut et cinis combustorum. Cum igitur odor sequela sit saporis et praecipue saporum ex calido causatorum, oportet quod odor putridorum, sicut stercorum, et cadaverum, proportionetur sapori amaro : et ideo consequens est, quod sicut putrida divisibile habent humidum quod potatio vocatur ad gustum : ita etiam putrea sive putrentia vel foetentia ea quae desiccata sunt in diversa foetentia, quia jam resolvuntur et discontinuantur : et ideo sunt pentea quae abominabilia vocantur.

Ex his omnibus manifestum est, quod sicut sapor est in aqua sicut in medio per quod pertingit ad gustum : ita in aqua et aere tamquam in mediis est olfactus : et odor fit ex partibus ipsius odoriferi per calidum vaporativum : et propter hoc frigus et conglutinatio restringunt tam sapores quam odores, sed hebetant sapores, et destruunt omnino odores : quia humidum enchimum constringitur per frigus,et per conglutinationem retinetur virtus : et ideo cum non det saporem nisi quando est in actu fluens, hebetatur sapor a frigore et conglutinatione : odor autem qui fit per calidum quod movet et generat odorem ex odorabili,in medio aufert quidem frigus, et restringit intus conglutinatio fortis in partibus rei odorabilis. In omnibus ergo aliis sensibilis motus est per se de contra-

rio ad contrarium per media determinata in septenario numero secundum numerum proportionum in genere, quae alio modo potentia sunt infinita, non actu, sed solum secundum abundantiam et effectum, sive forma proportionis media accipiantur : sed in odoribus motus est de contrario ad contrarium per hoc quod motus est in saporibus : et ideo generatio odorum est sicut finis generationis saporum.

Quod autem nos diximus media potentia esse infinita quando sine proportione accipiuntur, hoc modo est verum,secundum quod probatur in sexto Physicorum 2 infinita esse facta in quolibet fieri, et infinita fieri in quolibet esse, et ante quodlibet factum : et ideo ubicumque sunt motus sensibiles ut dicantur fieri ibi actu, necesse est constitui unum sensibile medium. Propter quod dicit Alfarabius et Averroes consentit, quod medii colores et alia sensibilia media sunt infinita : non enim omnia secundum diversitates proportionum naturalium accipi possunt : quia multae proportiones sunt in continuis, quae nullo modo sunt in numeris. Adhuc autem multiplicatio continuorum sibi non sunt proportionabilia nisi secundum abundantiam indeterminatam et defectum. Ad numerum igitur mediorum saporum necesse est concordare ut in pluribus medios colores : et in quibus non concordant, erit propter causam supra inductam.

<--- Page Split --->

signum est, quia plenis et satutatis et non indigentibus cibo non est delectabilis, sed abominabilis. Si autem habuisset hic odor secundum se delectabile, et esurientibus et saturatis esset delectabilis : et isto quidem modo quæcumque delectabilia sunt, habent odores absque esca, ita scilicet quod non judicant nutrimentum conveniens vel inconveniens hac specie odoratus, nec delectabiles, nec tristes sunt. Iste igitur quidem odor propter cibum solum desideratus, non habet delectabile et triste nisi secundum accidens : et ideo quia omnium animalium est nutriri, oportet hanc speciem odoratus esse causam omnibus animalibus.

De duabus speciebus odorum, et quare una earum est omnibus propria ?

In genere autem considerando odores in relatione ad olfactum, duæ sunt species odorum in consideratione ista. Cujus causa est, quia quidam habent delectabile et triste, non proper se, sed propter aliud : et ideo delectabile et triste est in eis non in quantum odores sunt, sed in quantum judicant quiddam de sapore nutrimenti, nec quæruntur nisi propter escam : alii autem odores sunt quæsiti propter se in quantum odores sunt, et non sunt relati ad escam, sed delectabile et triste habent in seipsis. Quod enim dicunt quidam, quod hæc secunda non sit species odorabilis aliqua, non est verum : sed oportet determinare quomodo est species odorabilis, et quomodo non est species ejus.

Unum enim genus odorum est in ipsis ordinatis saporibus, sicut prius diximus : et hoc est quod delectabile triste habet non in quantum est odor, sed secundum accidens, quia est judicium convenientis vel inconvenientis alimenti. Et quia odor est quedam passio et qualitas ejus quod nutrit alimenti, ideo tales odores optantibus, id est, esurientibus et desiderantibus cibum sunt delectabiles : et ideo esuriens odore carnium, et vapore coquinarum delectatur : qui tamen odor secundum se non est delectabilis. Cujus

Quidam enim odorum in alia specie sunt odorabiles, quorum delectabile triste nullo modo quæritur propter escam : quia ipsa odorifera a quibus resolvuntur, non sunt esibilia, sicut sunt odores florum, rosarum scilicet et violarum et hujusmodi : isti enim non magis vel minus consequuntur escam et saporem ejus, nec conferunt ad desiderium cibi quod est fames, sed potius contrarium : et hoc quando sentiuntur de prope, quia tunc per vaporem ingrediuntur in corpora : qui vapor orificia venarum replet, sicut ex repletione fit, quod cibum non desiderant : et ideo est iste unus modorum attenuandi eos, quorum natura gulosa est et famelica. Quod autem ista nihil faciant ad cibi appetitum, sed ad contrarium, patet ex hoc quod si sint multa aromatica, impediunt cibi appetitum et generant fastidium, quando cibus conditur per ea. Propter hoc Tracius coquum suum Euripidem vituperans, præceptum dedit dicens, « Non infundas miron in lente, quando decoquis eam : » est enim miron confectio unguenti odoriferi ex balsamo et oleo, sicut dicit Dionysius Areopagita, et odoriferum et aromaticum balsamit tollit appetitum et generat fastidium : et ideo lentes Tracio inesibiles factæ fuerunt ex condimento.

Si quis autem nobis objiciens dicat,

<--- Page Split --->

quod multi antequam bibant, miscent aromata, et tales virtutes odorum secundum se delectabiles sunt ad potationes suas, ut quando fit vinum conditum, vel claretum rosatum, vel alio odore conditum : et sic videtur non tollere desiderium, sed augere. Dicimus quod illa non augent desiderium, sed potius faciunt vim ad virtutem compositam delectationis donec a duobus sensibus, scilicet gustu et odoratu perficiatur delectatio per usum talis potus, sicut in sensibus efficitur delectatio ab uno illorum sensibilium : et etiam quando mixtum est, quaeritur in eo delectatio propria odori, sicut quando est simplex. Si enim non quaereretur propter odorem delectatio, tunc per ipsum potus non condiretur: quia forte absque condimento magis est desiderabilis secundum naturam in potum.

Istud igitur odorabile propriam habens, ut diximus, delectationem, proprium est homini : odores autem ordinati et proportionati saporibus, sunt communes omnibus aliis animalibus, sicut dictum est prius : et illis quidem, eo quod secundum accidens habent delectabile : accidit etiam dividi in species proportionatas et nominatas secundum sapores. Istis autem qui proprium habent delectabile, nequaquam dividi accidit in tales species : et hoc contingit ideo quia natura eorum secundum seipsam est delectabilis vel tristis : propter hoc et odores tales dicuntur aromatum vel feticdorum. Causa autem propter quam hominibus tales odores sunt delectabiles, est propter frigus quod specialiter homo habet circa cerebrum. Homo enim inter omnia animalia respectu quantitatis sui corporis majus habet cerebrum propter multas operationes ipsius animae quae sunt in ipso plus quam in aliis animalibus. Cerebrum autem de natura sua frigidissimum est, sicut in libro de Animalibus dicetur 1. Sanguis enim qui est in

venis circa cerebrum existentibus, et nutrit cerebrum, subtilis valde : et quia subtilis est, citissime est infrigidabilis a frigore cerebri : ad cerebrum autem continue elevatur fumus cibi a loco digestionis : et quando est in capite, resolvitur sicut fumus in olla cooperta : et tunc redit in phlegma quod si in cerebro infrigidatur, reuma efficitur defluens a capite quod influens pectori et spiritualibus, facit diversas infirmitates in hominibus, in quibus mullum est de cerebro infrigidante : et cibus ejus subtilior est et de facili infrigidabilis est. Species autem odoris quae habet delectationem per se, facta est ei adjutorium sanitatis : nullum enim aliud est opus ei in homine quam istud : istud autem opus facit natura sua manifeste : cibus enim qui delectabilis est, sive sit siccus, sive sit humidus, multoties propter dictam causam facit infirmitatem.

Et quamvis Galenus et alii Auctores tradant reuma fieri et ex calida causa et ex frigida, non habet instantiam hoc ad id quod diximus : ex calida enim causa numquam fit per se, sed quandoque per accidens si cerebrum ab aliquo sit calefactum accidentaliler : et tunc calore suo de stomacho nimis trahat humidum, ita quod trahendo nimis oppilat venas et obruit seipsam : et tunc non juvatur calore, sed infrigidatur et fit reuma. Patet igitur, quod semper fit reuma frigore sicut ex proxima causa : operatio autem quae est ab hujusmodi odore qui de se est odoriferus et delectabilis est quasi semper utilis, qualitercumque etiam se habeat natura odorantis : quia licet etiam odoriferum sit frigidae complexionis, quemadmodum camphora vel rosa, tamen infundens odorem est calidum : et hujusmodi virtute omnis odor secundum actum est calidus : et ideo temperativus excellentiae frigiditatis in capite.

Et hæc est causa quare natura dedit

<--- Page Split --->

homini per aspirationem accipere odores : hoc enim non omnibus convenit animalibus, sed hominibus : et multum sanguinem habentibus terrestribus, velut quadrupedibus, et his quae magis participant naturae aeris, sicut faciunt aves qua leves et aerea naturae multum sunt. Si enim odorare non esset hominis nisi secundum delectabile cibi, tunc odor alteratus cum cibo in stomacho non per seipsum attingeret cerebrum, et sic pertingeret in humido cymballari, et sic praestaret nocumentum et non sanitatem : nunc autem in spiritu aereo pertingit ad cerebrum, et calidate sua et siccitate, et similiter siccitate aeris in quo attrahitur, praestat cerebro adjutorium : ascendentibus namque odoribus hujusmodi ad cerebrum et tangentibus illud propter levitatem caloris qui est in illis, sanius se habere facit quemcumque hominem circa hunc locum : odoris namque unius natura calida est, sicut dictum est supra.

Ex his autem quae dicta sunt in libro de Anima 1, constat quod natura utitur inspiratione duobus usibus sive utilitatibus, quarum una est operosa et necessaria omnibus his animalibus quae spirant, quae est inspiratus et frigidus aer sicut odorantis, et aliorum spiritualium adjutorium refrigerationis et praecipue cordis, quod motu et calore suo aliter intenderetur. Alia autem est ut adventitia : quia non operatur ex spiritu solo attracto, sed operatur ex eo quod advenit spiritui sicut ex odore qui est in spiritu sicut in medio : et hic est usus odorandi. Quando enim exhalat in spiritum aliquid odoris sicut adventitium quid veniens in spiritum, statim spirando facit fortem per nares motum, sicut nos videmus, quod animalia spirantia sicut canes et animalia quae sentiunt odorem, statim fortiter trahunt spiritum ut odorem discernant : hoc enim genus odorandi ma-

gis proprium est hominibus, eo quod et plus de cerebro habet homo proportione sua quantitatis, et habet ipsum humidius aliis animalibus spirantibus respectu sua complexionis.

Et haec enim causa est, quod hoc animal quod est homo, per seipsum acceptum differenter sentit et acceptat odores omnibus aliis animalibus, et solum gaudet florum et talium aromaticorum odoribus. Et haec causa est quae dicta est, quod scilicet talium calor in odoribus temperatus est et siccus : et temperatus motus ipsorum quo temperante alterant cerebrum, est quoddam temperamentum in siccum ad hyperbolem, hoc est, excessum frigiditatis et humiditatis quae est in loco capitis, et maxime in anteriori parte ejus quae est plus medullosa et humida quam posterior propter multitudinem sensuum qui sunt in anteriori parte capitis. Causa autem omnium horum in libro de Animalibus, ubi de homine agetur, determinabitur. Aliis vero animalibus quae cumque habent pulmonem, dedit natura anhelitum propter spirare solum, quibus etiam natura dedit sensum alterius odoris : non enim habent nisi illum qui habet delectabile per accidens quod est in cibo. Non enim oportuit quod illa animalia aliter attraherent odores quam per respirationem, quia natura non facit duo ubi sufficit unum : et ideo cum odoratus et anhelitus possunt effici per unum, complevit utrumque per respirationem : sicut enim sufficit hoc unum ad tria in hominibus, quae sunt refrigerium pectoris, et perceptio cibi per odoratum habentem delectabile cibi, et ad sanitatem per odorem qui secundum se appetitur : ita sufficit his animalibus ad duo inspiratio quae sunt refrigerium pectoris, et odoratus cibi. Aliquorum enim animalium ab homine horum solorum odorum est sensus.

<--- Page Split --->

Si quis autem objiciat, dicens, quod non potest esse quin odor calidus et siccus horum animalium cerebrum attingat et alteret : cum igitur circa cerebrum eorum non sit hyperbole frigiditatis et humiditatis, nocebit odor talium capitibus, ut videtur. Sed ad hoc dicendum, quod cum talia animalia non delectentur odore secundum se, non multum attrahunt odorem, sed raro : et ideo non laeduntur : homo autem etiam non juvaretur ex modico odore, sed potius ex eo quod delectans in talibus multum et saepe attrahit odorem. Cum enim parum calidus et siccus sit odor et sit spiritualis, non multum alteraret hyperbolem totius frigiditatis cerebri, nisi multum et saepe attraheretur.

CAPUT XIII.

ad cibum et in tenebris : et tamen pisces non respirant sicut nec minuta animalia quae pectus non habent et sentiunt. Igitur ista non propter aliud nisi propter illam speciem odoris quam diximus nutritivam, eo quod est alimenti, quam sentiunt aliquantum multum remota a propria esca. Odor enim diffunditur ad magnam distantiam et occurrit animalibus in aere, ut apibus, et vespis, et hujusmodi, quae longitudine magna distant a cibo quem per odoratum prosequuntur : ita enim licet non adeo longe ut apes et perparvarum formicarum genus videmus moveri ad escam : et hoc modo de genere marinorum sentit odorem animal quod vocatur purpureus : habet hoc nomen, eo quod sanguine suo purpureo tingimus, vel quia purpure assimilatur : et multa aliorum talium animalium non spirantium acute et diligenter et longe sentiunt escam propter solum odorem : et hoc manifestum fit, quia sentiunt odorem : non tamen adeo manifestum est quo instrumento, vel quo modo sentiunt.

Quod odoratus non spirantium ejusdem rationis est cum odoratu spirantium.

Quod autem ea animalia quae non spirant et sunt perfecta sensu ejusdem odorabilis, habeant quod odorant, et cujus habent sensum etiam spirantia, manifestum est : etenim pisces et animalia quae atoma sunt, eo quod propter sui parvitatem, anatomie divisione dividi non possunt, diligenter sentiunt odores. Cujus signum est, quod a longe moventur

Et ideo si quis objiciens contra ea quae diximus, quaerat quo modo vel quo instrumento tale animal sentit odorem, dicens sic, quod sic spirantibus quidem omnibus sit solum odorare, eo quod odorare sit solummodo accidens spirantibus propter attractionem qualitatis aeris cum aere attracto : nullum autem talium animalium spirat : tunc sequitur quod sentiunt odores per odoratum, quia non est ejusdem generis cum sensu odoratus spirantium : et sic sentiunt sexto sensu qui est propter quinque determinatos in libro de Anima 1. Hoc autem est impossibile. Quibuscumque enim unum accidentium specie propria infert passionem, horum potentiae passivae sunt ejusdem rationis. Constat autem quod odor est unum accidentium inferens passionem

<--- Page Split --->

olfacientibus quae odorabilia animalia vocantur. Igitur odoratus ipsorum est hujus rationis quoad odorum perceptivam potentiam. Licet igitur specie sentientium differat odoratus secundum differentiam odorantium, tamen ipse odoratus secundum quod est potentia passiva et perceptiva odorum, est unius rationis potentia, sicut et visus.

Sed forte non eodem modo fit odoratus spirantibus et non spirantibus : sed animalibus exhalantibus per anhelitum quamdiu spirant, tunc spiritus aufert ex vehementia motus velamen superjacens super organum odoratus : sicut si auferatur cooperculum quoddam ab aliquo cooperto. Et haec causa est, quod minime sentiunt odores non spirantia : et causa hujus est, quia velamen non aufertur operiens organum olfacienti, sicut dictum est in secundo de Anima 1 : et subtilius ista in anatomia animalium trastanda erunt. Animalibus autem quae non spirant, hoc velamen ablatum est per naturam : cujus causa est, quia talia animalia sine sanguine frigida sunt : et expedit eis ut occurrat eis per seipsum temperate calidum semper : propter quod etiam talia animalia frequenter tempore frigido non moventur ad aerem, nisi multum habeant cerebrum remotum ab odoratus organo, sicut habent pisces : si enim aqua attingeret cerebrum, morerentur : propter quod cerebrum multum in posteriori parte capitis talium animalium natura collocavit, et ante posuit sibi ossa et pelles et squamas ad protectionem : et odoratus talium per nervos perficitur in anteriori parte nasi.

Haec autem differentia animalium, scilicet odorare, similis est quodammodo animalium differentiae, scilicet videre per oculos : quaedam enim animalium palpebras habent quibus non apertis et revelatis non accidit eis videre, et sunt

omnia sanguinem et molles oculos habentia : animalia vero quae duros oculos habent, non habent hujusmodi palpebras : et ideo etiam non egent aliquo modo motu et motore qui revelet eis oculos : sed accidit eis videre a facultate naturae, quae statim existit in eis sine aliquo opere motus et moventis, quod aliquid ab oculis removeat. De hac autem differentia animalium satis in libro de Anima dictum est : et ideo sicut nos non dicimus diversa ratione diversam potentiam visus esse in habentibus oculos apertos, et in non habentibus operculum super idem.

Si autem iste modus diversus non diversificat potentiam perceptivam odoris secundum quod operatur ad odores : ita nec illa de qua prius dictum est, quod scilicet quaedam animalia non accipiunt odores nisi per accidens delectabiles : et ideo accipit homo hos et illos qui per se sunt delectabiles : omnium enim ab homine aliorum animalium nullum indignatur vel fugit odorem eorum quae de se sunt de numero feticlorum : et talia sunt quorum delectabilis est odor per se non relatus ad cibi convenientiam, nisi forte ita excellat odor, quod venenosus vel corruptivus sit cerebri propter nimiam sui caliditatem et siccitatem : et hoc fit quando cum vapore grosso et forti et mortifero diffunditur. Diximus enim in libro de Anima 2, quod omne excellens sensum corruptivum est, eo quod sensus est quaedam sensibilium harmonia : a talibus enim omnium eodem modo corporum patiuntur aliorum animalium capita, sicut homines a fumo et vapore carbonum patiuntur gravedinem capitis : eo quod siccus nimis et grossus est talium vapor. Et hujusmodi causa temperantur carbones infusione vini et salis ut subtilietur fumus et humectetur et minus laedat. Quando autem non sic temperantur et

<--- Page Split --->

sint facti de lignis viridibus commixtis et terrestribus, tunc saepe interficit homines fumus eorum, et praecipue si in caverna arc ta clausus sit, nec descendi possit nec vaporare : et ex tali causa tres nuper in Colonia in caverna pauperes apud carbones mortui sunt inventi. Similiter autem moriuntur multi a sulphuris virtute et diversorum afflatu, sicut argenti vivi et aliorum hujusmodi, quae spiritus in alchimicis vocantur. Et ideo talium odores fugiunt animalia : non ideo quia detestentur fœtorem secundum se, sed quia gravedinem vel corruptionem ab eis patiuntur : et ideo fœtida non corrumpentia non fugiunt, sicut sunt stercora et hujusmodi. Et ideo ipsam fœditatem secundum se non curant, quamvis saepe sint talia fœtida : quia multa crescentium ex terra, ut plantæ, fœtida sunt valde. Hanc enim fœtiditatem non curare videntur nisi cönferat vel noceat aliquid ad edulium ipsorum, cujus odor est passio in quantum est gustabile.

CAPUT XIV.

Qualiter odoratus et odorabile sunt media sensuum et sensibilium?

His autem sic determinatis, determinemus qualiter se habeat odorandi sensus ad alios sensus : videtur enim sensus odorandi habere imparem qui cadit in medio in imparibus existentibus omnibus aliis sensibus. Omnis enim impar numerus unum qui facit,

imparitatem habet in medio parium : quoniam diffinitio numeri imparis est, qui in medio parium unitatem habet, propter quam in duo æqualia dividi non potest. Et sic quinque existentibus sensibus, locum qui est in medio parium possidet odoratus : ipse enim medius est sensuum tangibilium qui fiunt per rei sensibilis contactum, quemadmodum sunt tactus et gustus : et in alia medietate sunt sensus qui sunt eorum qui per omnia extrinseca media sentiuntur, sicut sunt visus et auditus.

Et propter hoc odorabile est passio nutrimentorum, quoniam est passio alimenti : et est sicut in subjecto in sicco enchimo quod est de numero tangibilium : et quoad hoc convenit cum gustu et tactu. Est autem et in eodem genere quoad medium extrinsecum cum audibili et visibili : cujus signum est, quia odores odorantur in aqua et in aere, quæ sunt extrinseca media odorantium, in quibus secundum esse spirituale sit species odorum. Odorabile igitur quodammodo commune est amborum generum sentiendi : tactuali enim quidem inest quantum ad subjectum odorum, et perspicuo per quod est visus, et audibili per quod est auditus : audibile autem voco aerem tremoris et soni susceptivum. Rationabiliter igitur assignatur odor siccitati enchimiae, quæ ex odorante diffunditur in medium, sicut color et sanatio attribuuntur suis mediis secundum proprias naturas in ipsis inventas.

Tantum igitur dictum sit a nobis quomodo oportet accipere species odorabiles, et quomodo non oportet easdem accipere. Sicut autem sensus odoratus est medius sensuum, ita odorabile est medium sensitivum, quoniam subjectum ejus est de numero tangibilium : esse autem odoris in medio est simile audibilibus et visibilibus quoad esse spirituale quod habet in medio.

<--- Page Split --->

Dictum autem est de his in libro de Nuztrimento et nutrito'. Cum igitur a simplici et formali nihil segregari possit, eo quod totum est aequaliter purum vel inaequaliter impurum, et odores esse simplicium habeant qualitatum, relinquitur quod odoribus nihil nutritur.

Amplius autem ipsa quae corporale habent humidum esse solum, non sunt nutritiva : quod enim constitutivum est nutriti corporalis, et corporale vult esse nutrito : et cum nutritum sit mixtum, oportet nutrimentum esse mixtum. Si autem aqua simpliciter non nutrit, multo amplius impossibile et multo minus rationale aerem nutrire qui venit cum odoribus : oportet enim incorporari ei quod nutritur : et hoc esse non potest cum spiritualis sit, et in ipso odor sit in esse spirituali.

Quod autem quidam Pythagoricorum dicunt, ex dictis non apparet esse rationale : dixerunt enim illi quaedam animalia nutriri odoribus : et fuit illa ratio dicti eorum, quod nihil invenitur in ventribus eorum : cum enim odor sit secundum esse spirituale deveniens ad odoratum, constat quod nutrire odores animalia possunt.

Et prima ratio quam contra hoc inducimus, est quia nos videmus, quod nutrienta ea animalia de quibus dicunt, non sunt simplicia, sed composita habentia esse materiale et corporale et in corporali nutrito, et simplicia quae forma sunt simplices, non nutriuntur. Si igitur hoc est, quod ab omni cibo primitus tracto fit quaedam superfluitas quae rejicitur ab eo quod nutritur : sed hoc fit dupliciter. In quibusdam enim nutritis fit segregatio superfluitatis in ipsis quae nutriuntur, sicut in animalibus habentibus stomachum vel vesicam vel alterum istorum. In quibusdam autem fit segregatio superflui extra ipsa quae nutriuntur, sicut in plantis quae trahentes nutrimentum in terra, relinquunt id quod est impurum.

Cum his autem rationibus quae dicta sunt, ista inducemus, quoniam omnibus animalibus quae nutriuntur, est locus determinatus qui est venter, in quem trahitur nutrimentum ut ibi digeratur : et ab illo loco postquam est cibus ingressus, recipit totum corpus. In tali autem loco non est instrumentum odoratus, sed potius in capite, qui locus non est digestionis cum sit frigidus, et ad caput intrat odoratus cum spirituali fumositate : et ideo vadit utique ad locum ad quem pertingit inspiratus per nasum spiritus, et non ad locum nutrimenti : ergo non nutritur aliquod animal odoribus. Manifestum est igitur, quod odorabile non confert ad nutrimentum.

Quomodo autem odorabile conferat ad sanitatem per modum qui supra dictus est, manifestum est et experimentis sensus et aliis rationibus quae supra inductae sunt : et ideo quod facit nutrimentum in per se nutribilibus, hoc ad sanitatem facit odor in per se odorabilibus.

Hoc igitur modo determinetur de sen-

<--- Page Split --->

sibilibus secundum unumquodque instrumentum et organum sensuum : quoniam hic de tangibilibus nihil dicemus : quoniam tangibilia secundum seipsa in se-

secundo Peri genescos 1 considerata sunt : secundum vero relationem ad sensus qui dicuntur tactus, determinatum est de ipsis in secundo de Anima 2.

1 II de Generatione et Corruptione, tract. iii, cap. 6.

2 II de Anima, tract. iii, cap. 35.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

Utrum sensibilia in momento perveniant ad sensum, vel primo per virtutem ad medium, et sic successive ad sensum ?

Secunda autem quaestio inducitur propter opinionem quam supra in primo hujus libri tractatu induximus. Ibi diximus quosdam ex eis qui dixerunt sensum fieri extra mittendo virtutem sensibilem, dicere medium non prius pati a sensibili, et postea ab illo pati sensum : sed dixerunt sensum immediate pati a sensibili. Similiter autem quidam ex eis qui dixerunt nos sentire intra suscipiendo, dixerunt sensibile non prius fieri in medio et postea in visu, cum potius dixerunt medium suscipere formam sensibilem in tribus sensibus qui fiunt per medium extrinsecum. Sed media esse efficientia formas sensibilium in sensu, absque eo quod medium habeat eas. Et dant exemplum de hoc quod faber imprimit formam ensis in ferro per mallem absque

Hac igitur de causa objiciet aliquis et quaeret an sensibilia et motus eorum perveniant per formam ad sensum statim, non per medium quodlibet, quocumque modo fiat sensus sive visus, sive odoratus an non, est hoc verum : sed operantur sensibilia suas formas prius in medio, et postea medium agit eas in organum sensus. Hoc enim secundum videtur consonare his quisunt in odore : nos enim videmus in olfactis, quod propius est juxta primum odorans, sentit prius odorem, quam id quod est distantius ab ipso : et hujus causa non est alia, nisi quia prius odor immutat propinquiorem aerem vel aquam, quam illum aerem vel aquam quae magis distat a primo odorante. Similiter autem videtur de sono : quia cum nos scimus quod percutiens et percussus sonat percutiendo, et nos videmus prius ictum quam perveniat ad nos sonus : cujus exemplum est de muliere lavante pannos ultra latam aquam, quae inter nos et eam est : quando enim percutit ligno pannum, videmus quod diu post ictum venit ad nos sonus : tardatio autem soni non causatur, nisi quia prius generatur in prima parte medii quae juxta primum sonans est, et postea in remotiori, et sic continue donec cesset motus percutientis qui generat sonum. Hae igitur duo sensibilia prius fiunt in medio, et ex medio fiunt in sensu.

Quæramus igitur, utrum medium sit de visibili et lumine ? quia hoc multi dixerunt, sicut Empedocles. Cum enim diceret lumen et radium esse corpus, dixit quod lumen quod est a sole in hemisphærio prius in tempore est in aere quam in visu hominis : et cum sit elevatus stans super terram, dixit quod prius est in visu quam in terra. Oportet enim eum concedere necessario hoc, cum diceret lumen et radium esse corpus :

<--- Page Split --->

omne enim corpus movetur in tempore, ut probatum est in sexto Physicorum : quidquid autem movetur in tempore, habet talem divisionem in tempore, qualem habet in spatio si in æqualì velocitate semper moveatur : et ideo ad minus spatium pervenitur citius, et ad majus in longiori tempore. Putatur enim utique hoc rationabiliter accidere : omne enim quod movetur, est corpus : et hoc semper movetur ex alio in aliud continue durante motu. In omni enim tali motu necesse est esse tempus quod habet prius et posterius,in quo movetur ad quod movetur ab alio in aliud in spatio loci per quod transit : tempus enim omne divisibile : et in prima quidem corporis parte est in priori parte spatii, et prius est in medio quam in fine : sequitur ergo necessario, quod tempus fuit quando radius et lumen nondum venerat ad visum : et tunc tamen ferebatur et movebatur in spatio quod erat inter visum et solem propinquius soli quam visui.

Et si etiam aliquis dicat, quod tota forma sensibilis simul venit ad sensum et non pars ejus una prius et postea alia : totus enim sonus simul auditur et non partes : et hunc totum simul etiam prius audivit et postea durante sono audiet : et universaliter dicat, quod totum sensibile est in quolibet sensu et simul accipitur : non enim per partes accipimus aliquod sensibilium, sed totum simul, hoc non impedit inductam dubitationem : quia de tota forma sensibili simul quaeratur secundum quem modum perveniat ad sensum. Licet enim concedatur quod sensibilium non sit successiva generatio in sensu, quando jam in sensum perveniunt, sed sunt absque fieri successivo in sensu, eo quod tota forma simul fit in ipso, non tamen minus hoc concesso verum est, quod sonus venit ad sensum successive per medium, licet totum simul moveatur. Patet enim, quod venit ad auditum postquam virtus primi sonantis jam per aliquod tempus perfecta erat : experiendo enim sentitur, quod jam facto

ictu, quando jam longe stat primum verberans, nondum auditur.

Hoc autem quod dictum est, manifestat litteratae vocis transfiguratio in aere : oportet enim illam figurari in aere, quemadmodum id cui adjungit latio, qua est motus localis in medio aere, qui est causa vocis : litterata enim vox dicta, longe nondum est audita quando dicta est : ergo aer delatus et motus causans vocem transfigurantur de loco ad locum circulariter usque ad auditum : non igitur subito venit ad auditum, quamvis tota simul indistanter prolata veniat. Similiter igitur videtur de lumine et colore, quod veniant ad visum successive per medium, quamvis non veniant simul per partes acceptas a visu. Non enim potest aliquis dicere et evadere per hoc quod diximus in libro de Anima, quod relativa sunt sicut visus et visibile : et dicatur quod videns videt, et visum videtur in eo quomodolibet se habeant ad invicem, sicut relata æqualia, æqualia sunt et dicuntur per hoc quod aliquo modo comparationis ad invicem referuntur : relativorum enim ad invicem comparatorum nullum oportet alicui in distantia loci determinata esse recta vel circulari, extra quam non comparatur ad suum relativum : æqualibus enim factis aliquibus per æqualitatem ad invicem comparatis, non differt utrum prope aut longe sint ad invicem, vel recte distent a se invicem vel circulariter : semper enim comparantur : hoc autem non est in visu et visibili in quæ exigitur distantia determinata a qua illud videt et aliud videtur.

Quod autem nos in libro de Anima diximus de sensu et sensato, diximus secundum actum factis, et de motu sensibilium ad sensum, ubi quaerere non fuit nostra intentionis. Numquid igitur de sono et colore accidere quod diximus est rationale ? quod successive veniat ad visum, ut dicamus quod quemadmodum tota et omnis aqua, et totus et omnis aer continua sunt a primo sonante usque

<--- Page Split --->

ad auditum, ita ut sensibile veniens per ipsum idem primo primus qui propinquior est sensibili, et postea illud idem transiens ulterius participet postea postremo, et sic fiat odoratus, auditus, et visus, sicut lapis unus numero, primo movetur in prima parte spatii per quod jacitur, et postea idem numero movetur in postrema parte ejusdem spatii. Sicut enim idem audibile et eumdem sonum participat prope primum sonans stans, et stans longius ab ipso, et non in eodem tempore simul : et hoc quidem aliquo modo est verum, et aliquo modo non est verum, sicut infra ostendetur.

Videtur enim quibusdam esse objectio de his quam solvere oportet antequam solvamus principalem quaestionem. Licet enim Plato dicat idem numero verbum fieri in auribus multorum, tamen quidam dicunt hoc esse impossibile, quod aliquid idem numero per aliud et aliud medium sive per aliam et aliam partem et audiatur et odoretur. Et haec est causa, quia esse quoddam habet in medium : omnis autem forma diversificatur et numeratur per subjectum. Cum igitur diversae partes medii sint diversa subjecta per numerum, non potest idem secundum esse fieri in auribus vel olfactibus diversorum. Et non est simile de lapide jacto : quia lapis corpus est, et esse non habet ab aere in quo projicitur : sed sensibile est forma quae esse non habet nisi in aliquo subjecto : idem ipsum enim esse sensibile est unum, velut esse formale moventis primi, est separatum in medio et divisum per modum qui est dictus, sicut esse soni campane, qui statim circulariter inundans separatur in esse multorum sonorum secundum materiam medii in quo fit : et sic est de libatione odoratus et gustus, per quod unum primi sensibilis existens dividitur et separatur in diversas partes medii. Ita enim est de esse ignis quoad lumen suum. Unum enim existens dividitur secundum divisionem et magnitudinem perspicui cujus ipsum est actus : et actum illum qui est

unius primi sensibilis numero, sentiunt omnes, licet non idem numero esse habeat secundum quod venit ad sensum omnium sentientium : et ideo proprium uniuscujusque sentientis sentitur alio et alio numero esse in medio. Sed cum haec omnia sic separata sunt idem sensibile specie, et hoc modo idem simul multi vident et audiunt et odorant. Causa autem hujus est, sicut diximus : quia ista non sunt corpora quae in diversis partibus medii eadem secundum se remaneant, sed sunt passiones et motiones formales primorum sensibilium, et hoc esse non habent sine corpore, nec idem esse in diversis corporibus. Sic igitur in audire et in olfacere non accidit simul subito mox ab ipso primo sensibili movente, sed in medio est sensibile antequam sit in sensu, et prius est in prima parte medii quam sit in ultima.

De lumine autem alius sermo est : in eo enim quod ad aliquid est, lumen est, non quidem quod sit relativum, sed est ad aliquid, eo quod semper est alicujus : id autem cujus est motus localis luminosi corporis illius, et illius finem consequitur perspicui illuminatio, sicut effectus sequitur causam : quod sic probatur. Ex praedictis enim constat quod perspicuum nullam habet contrarietatem, sed secundum naturam est ante contraria in corporibus perspicuis : non sic igitur habet impedimentum actus ejus quominus recipiatur in ipso ex aliqua qualitate elementali praesente : ergo illuminatio statim et in momento generatur in ipso, sicut patet ex his quae determinata sunt in V Physicorum : per quemlibet autem motum terminatum ad quodlibet punctum fit praesentia luminaris ad aliquam rectam perspicui oppositionem : ergo in momento semperex tali fine motus generabitur lumen in perspicuo. Finis autem motus est indivisibilis et simplex et non in tempore, sed in momento temporis : ergo et effectus ejus, quae est illuminatio ad omnes partes perspicui, ad rectam oppositionem erit in momento et non in

<--- Page Split --->

tempore. Sic igitur intelligendum est, quod illuminatio est ad aliquid, et quod est subito : et sic declinantur abusiones quas fatuitas hominum introduxit, dicentium lumen esse corpus, aut substantiam spiritualem, aut formam substantialem, aut aliquid aliud secundum quod in libro de Anima diximus.

Cum autem dicamus illuminationem esse subitam alterationem totius perspicui ad rectam oppositionem illuminantis primi, dicimus quod non omnino similiter se habet in alteratione et latione quae est motus localis. Lationes enim sive motus locales, eo quod sunt corporum per se motorum, rationabile est prius esse in prima parte medii quam in postrema corporum motorum attingentium motu suo diversas partes medii secundum prius et posterius tempus : et ita sonus qui adjunctus est motui locali, eo quod omnis sonus est alicujus lati localiter, sicut in libro de Anima diximus. Non autem quaecumque alterantur, oportet similiter alterari in tempore, sicut lationes fiunt in tempore. Oportet enim quaedam subito alterari, et non dimidium prius, nec dimidium posterius : sed oportet primum statim in toto transmutari ab illo quod est alterans primum : et hoc contingit quoties alteratio causatur ab aliquo fine motus, et non ab ipso motu, sicut generatio quae large dicitur alteratio secundum quale forma substantialis, quae ideo subito est, quia est finis alterationis qualitatum activarum et passivarum : et illuminatio perspicui recte oppositi puncto ad quod figuratur motus primi illuminantis, et tamen non est necessarium semper simul et subito fieri omnem alterationem : eo quod non omnis alteratio facta est a fine alicujus motus et non ab ipso motu. Si enim subito fieret omnis alteratio, tunc etiam gustatio sive gustabilis diffusio in humido et lingua essent simul, quemadmodum et odor secundum diffusionem in medio esset simul et non successive in humido aeris vel aqua, quae sunt media odoris. In istis autem mediis

sentimus odorem et saporem prius in eo quod remotius est in nobis antequam tangamus ipsum in sensu : primum enim percipit aliquis prope stans quam stans longe : et ideo quando longe stamus, tali signo deprehendimus formam sensibilem esse prius in propinquo quam in remoto.

Rationabiliter autem dicendum, quod quaecumque sensibilia organorum sensuum non sunt in medio secundum aliquod esse quod habent in medio et a medio, non simul omnia, sed successive patiuntur talia media, nisi in solo lumine et colore propter ea quae dicta sunt : et ideo consequitur visum etiam fieri subito sicut perspicuum illuminatur subito : quoniam visus de numero perspicuorum est, sicut patet ex antehabitis : et ideo lumen facit videre. Sicut autem color subito immutat : quia alterat actum luminis et perspicui, sicut patet ex his qua dicta sunt in prima parte libri hujus, et ex secunda parte, ubi probatum est quod color nihil aliud est nisi quoddam esse luminis in perspicuo determinato.

Tantum igitur sit dictum a nobis de solutione quaestionis secundo inductae.

<--- Page Split --->

posse esse simul in uno indivisibili tempore secundum virtutem primi sensitivi quod est sensus communis. Si enim motus est major in una anima, semper minorem repellit, etiam quando sunt motus illi secundum diversas virtutes in anima : tunc multo magis accidit hoc secundum unam et eamdem virtutem existentibus motibus duobus vel pluribus. Quod autem major motus minorem depellat, scimus per signum : quia videmus quod quiddam visibile superlatum super oculos non sentiunt, quando accidit illos vehementer esse intendentes per intellectum circa aliquid : vel quando accidit eos esse timentes vehementer vel audientes magnos et terribiles sonos, avertunt intentionem a visibilibus in oculis existentibus : et hac de causa non advertimus amicos obviantes nobis in via, quando mente opinamur 1 circa quaedam alia. Hæc autem sic subjaceat et supponatur : quoniam diligentius in Somno et vigilia habet tractari, quando inquiremus quare motus phantasmatum non semper æqualiter et ab omnibus deprehenduntur. Hic autem jam habemus, quoniam fortior motus depellit minorem ab anima, et multo magis quando motus duorum fiunt in eadem animæ virtute.

Hoc autem accepto et supposito, accipimus quod unumquodque simplex per seipsum acceptum magis sentitur et fortiori motu movet sensum, quam ipsum idem commixtum cum alio : sicut vinum intemperatum magis movet sensum quam temperatum, et mel magis sentitur intemperatum quam temperatum. Similiter autem est sentire calorem magis immixtum quam mixtum : et vox simpliciter acuta magis movet sensum sola quam diapason quæ est vox mixta cum contrario. Non mixtum autem vocamus simpliciter sensibile quod est per modum

CAPUT III.

Disputatio in qua est, quod duo sensibilia non contingit simul sentiri in indivisibili tempore.

Est autem adhuc et alia objectio talis de sensu secundum actum facto, quando sensibile jam est in sensu secundum actum facto. Quæritur enim si contingat duos sensus secundum actum factos in nulla virtute sentiendi, sicut duo visus simul videntur posse secundum actum in uno et indivisibili tempore.

Ut autem intelligatur hæc quæstio, revocetur ad memoriam quæ in libro de Anima dicta sunt de sensu communi. Ibi enim dictum est, quod in una et indivisibili virtute sentiendi contingit plura sentiri simul in indivisibili tempore, ita quod non unum prius et alterum posterius : et de hoc hic quaerere volumus, utrum sit verum, vel non? Vocamus autem duos sensus duas secundum actum apprehensiones sensibiles : duas autem apprehensiones esse sensibiles necesse est quotiescumque duo sensibilia unius vel diversorum sensuum apprehenduntur : et istas apprehensiones vocamus hic sensus secundum actum factos. His autem sic suppositis, intendimus probare duos sensus secundum actum factos non

<--- Page Split --->

habitus, et non id quod est per modum privationis. Quoniam forte magis sentitur medium mixtum et magis movet sensum primum quam simplex, et est sicut privatio in genere aliquo sensibilium. Causa autem quare simplex fortius movet sensitivum quam mixtum, est quia mixta obscurant se invicem quando alteratur utrumque ab alio : talis autem commixtio non accidit nisi his sensibilibus ex quibus fit unum sensibile, aut ex utrisque commixtis. In talibus enim etiam verum est, quod major motus etiam minorem repellit : et ideo necesse est quando simul sunt unita permixtione in qua utrumque miscibilium excellit et alterat reliquum : utrumque simul mixtum minus est sensibile quam fuerit simplex sensibile primum. In ipsa enim mixtura quando se invicem alterant, necesse est aliquid sensibilitatis auferri a magis sensibili per hoc quod miscetur ei minus sensibile. Si autem æquales sunt motus duorum sensibilium, altera existente alteratione ab altera non permixtis, tunc utraque excludit alteram : sed sensibilia prout sunt in sensitivo primo non miscentur : quia si miscerentur, tunc numquam judicarentur actu plura : quod falsum est, sicut ostendimus in II de Anima: ergo prout sunt in ipso plura sensibilia, remanent ut altera et altera.

Quæratur ergo utrum habeat æquales motus, aut inæquales? Si æquales, tunc utraque excludit alterationem alterius : et sic neutrum percipietur acceptione communi. Quod falsum est : quoniam etiam quando miscentur sensibilia in re extra, si utrumque alterat æqualiter alterum, neutrum facit sensum per se : et sic neutrius erit sensus secundum seipsum, sed unius medii quod constituitur ex ambobus : obscurat enim altera forma et non contingit sentire simpliciter aliquam earum secundum seipsam. Sic igitur non potest dici quod sensitivum commune simul duo sensibilia accipiat, quando accipit unum commixtum ex duobus : sentire enim sic duo commixta aut nullus est

sensus, eo quod neutrius est per se, aut erit sensus unus secundum formam mixti, qui est sensus unus ex duobus sensibilibus mixtis et alteratis in tertium ex duobus constitutum : talis enim sensus videtur fieri omnibus commixtis, in quocumque genere sensibilium commisceantur. Non igitur propter hoc sensitivum commune primum duo sentit simul in uno et eodem indivisibili tempore. Quoniam ergo ex .quibusdam sensibilibus commixtis fit unum quid mixtum, et ex quibusdam non fit unum mixtum si simul sensus communis plura sentiat, oportet quod sentiat ea prout non fit unum sensibile ex ipsis, sed salvantur secundum actum plura : talia enim quæ sunt, sub alio et alio sensu sunt, ex quibus permixtione non fit unum : eo quod illa sola commiscentur, quorum naturae ultimæ ad quas resolvuntur, sunt natura una, sicut album et nigrum resolvuntur ad colorem : et quorum natura in qua stat resolutio non est una et eadem, ex eis non fit unum permixtione : et ideo ex albo et acuto in sonis non fit unum permixtione, sed fit unum ex eis per accidens in hoc subjecto : quia forte utrumque accidentium illorum sensibilium est cum altero in eodem subjecto, sed non fit ex eis unum formaliter permixtione, sicut ex acuto in voce, et gravi in voce mixtura proportionis fit symphonia. Hæc omnia dicta sunt ad hoc quod diximus, quoniam illa quæ non miscentur, non oportet sentire simul : et illa quæ miscentur, sentiuntur simul non ut duo, sed ut unum.

Ostensum est igitur, quod sensibilia æquales habentia motus, non sentiuntur simul uno sensu secundum actum facto, sive sint simplicia, sive commixta. Supra autem fecimus divisionem, quoniam si duo simul sentiantur, aut motus sunt æquales, aut inæquales. Accipiamus igitur alterum dictæ divisionis membrum, et dicamus quod motus duorum sensibilium sunt æquales in movendo sensum : tunc igitur fortior motus magis facit sensum

<--- Page Split --->

et melius quam duo : tunc secundum unam virtutem actu simul sentiet anima, quia habitum est supra quod major repellit minorem. Hoc etiam in eis fit sensibilibus, quorum unus est sensus, sicut accidit acutum et grave in voce, et reflectuntur ad auditum, cum tamen magis deberet simul esse motus duorum sensibilium in sensitivo communi quae sunt hujusmodi unius particularis sensus, quam sensibilium quae sunt duorum sensuum, visus scilicet et auditus : quia sensibilia unius et ejusdem sensus, ad minus conveniunt in una generis natura in qua uniuntur : sensibilia autem diversorum sensuum in nulla una natura communi sunt unita. Si ergo plura sentiret simul sensus communis, magis videretur plura sentire simul quae sunt unius sensus, quam ea quae sunt plurium sensuum. Non contingit autem uno sensitivo communi simul plura unius sensus existentia in uno tempore sentire, nisi commisceantur, ut patet ex supra habitis : commixtio autem vult esse unum et non duo : ergo nullus sensus sensibilium simul erit unus secundum actum sensus communis plurium : sed plurium sensibilium potest esse unus sensus specie sentientis, sicut dicimus visum unum specie et auditum : sic enim etiam dicimus specie sensus unum esse sensum communem : dividitur enim sensus in species, sicut et alia quae genere conveniunt, et dividuntur suis differentiis.

Omnia ergo quae sensus communis unico sensu secundum actionem facto sentit plura, necesse est simul cemmixta sentire : et sic non sentit ea ut plura, sed ut unum : nec sentit tunc plura unico sensu, quia unus numero sensus est, qui actione sentiendi est unus. Specie autem unus sensus est, ut diximus, qui virtute specifica sensus est unus, sicut una specie virtus est visus, et alia auditus, et sic de aliis. Si ergo unus est sensus qui secundum unam actionem sensibilem illa sensibilia quae plura sunt, dicit et dijudicat, tunc plura illa videtur quod

unum dicat et non plura : non autem duo dicuntur unum nisi quae sunt commixta : ergo necesse est quod omnia talia commisceantur in sensu communi ea sentiente. Quando igitur sunt simul, commixti erunt duo sensus formales, eo quod duae formae sensibilium sunt in eis permixtae (duos enim dico sensus secundum actionem unam acceptos, et non duos virtute acceptos), et erunt simul commixti in indivisibili tempore, et non unus post alium : tunc necesse est quod operatio sensus super ea sic commixta sit una, eo quod omnia commixta facta sunt unum, et unius semper est motus unus et collatio una : et quælibet alia alteratio et illius operationis est etiam virtus una a qua exit operatio illa : quia probatum est in quinto Physicorum, quod motus unus debet esse ad unum, et ex uno et ab uno movente, et in uno et eodem tempore. Duo autem sensibilia permixtione non unita non sunt motus unius, et idem sensibile super ea non est nisi sicut super unum : ergo non potest esse in uno et eodem tempore sensus utriusque : hoc enim esset ac si linea recta una ad eamdem partem terminaretur ad duo puncta : operatio enim egreditur a virtute una sicut linea, et terminatur super sensibile sicut ad punctum. Patet igitur quod non debet duo sensibilia non commixta simul sentire uno sensu sensus communis secundum actionem : etiamsi sint eadem in genere et ejusdem sensus proprii objecti.

Manifestum est igitur, quod si ea quae secundum eumdem sensum proprium ordinantur, plura simul sentire est impossibile, quod multo minus ea simul uno secundum actum sensu sentiuntur, quae sunt objecta diversorum sensuum : et hoc est contra omnia quae in libro de Anima de sensu communi dicta et determinata sunt.

Amplius autem ea quae sunt secundum duos sensus sensibilia, convenit non simul sentire, ut album et dulce, eo quod ista non permiscentur. Quod autem ista

<--- Page Split --->

conveniant simul ut plura sentire, ex hoc videtur, quod anima et animae virtus una numero existens videtur dicere, quod numero unum subjecta duo sit secundum formas sensibiles : hoc autem videtur dicere alio quodam quam in eo quod ista sunt simul : videtur enim in uno momento dicere unum quando accipit per gustum, et in alio album quando sensibile refertur ad visum. Quod autem sensibile est specie unum sic visibile et audibile dicit unum vel duo numero judicante sensu communi, et uno modo referendo tantum ad unum sensum et non ad diversos : et sic iterum duo sensus non sunt simul in eodem nunc, quando duorum relatio ad unum vel plures sensus penes quos distinguuntur, non simul.

Dico autem hoc explanando, quoniam album et nigrum quae sunt contrariq specie coloris, judicabit quae est sensus communis aequaliter una virtute existens et actione si duo simul sentit, et ipsa eadem sic judicabit dulce et amarum : et hoc fecit velut ipsa contraria prima sint ipsius ut ipsius et ejusdem, sicut etiam alia contraria : quoniam omnia sensibilia particularia referuntur aequaliter ad sensum communem, sicut in libro de Anima determinatum est. Et licet una virtus animae sic sit diversorum sensibilium in genere et specie, discernit tamen aliter et aliter utrumque contrariorum : videtur enim diversificata secundum formas contrariorum discernere contraria et diversa : similiter et ipsa quidem dijudicat prima contraria sensibilium ut haec sunt prima contraria in quolibet genere sensibilium ex quibus componuntur omnia media : sed semper ista diversificata secundum actum et esse non discernit uno sensu per actum, sed potius referendo ad esse diversorum sensuum, sicut gustus dulce sentit, ita visus sentit album : et sicut visus nigrum, ita gustus sentit amarum tamquam privationem dulcis : et non potest idem esse primi sensitivi secundum actum in utrisque is-

tis : ergo non contingit plura genere vel specie sentiri uno sensu secundum actum et numerum, quamvis hoc sit primum sensitivum quod est sensus communis.

Amplius autem contrariorum motus sunt contrarii : sed contraria simul in eodem in indivisibili esse non possunt, sicut dulce et amarum. Si autem ista sentiantur simul, tunc simul essent in uno atoma : ergo contraria simul non sentiuntur. Similiter autem et ea quae non sunt contraria dummodo sint diversa, simul sentiri non possunt in eodem. Illa enim quae non sunt contraria, sunt media : et mediorum quaedam sunt viciniora albo, et haec comparata nigro sunt contraria nigro : et quaedam viciniora nigro, et comparata albo ei contraria sunt ; et ipsa media etiam sunt sibi invicem contraria propter eamdem causam : et ideo sicut diversa contraria simul sentiri non possunt, ita nec medium et contrarium extremum, nec medium et contrarium medium simul sentiri possunt : quae autem sunt contraria diversorum generum, amplius contrariantur quam ista : quoniam per specificas et generales differentias contrariantur : et sic nulla diversa sensibilia videntur simul posse sentiri. Sicut autem diximus de contrariis et mediis in visu, ita est in contrariis et mediis aliorum sensuum, velut chimorum hic quidem est sapor dulcis, hic vero amarus : et commixta ex eis diversa media non possunt simul sentiri : eo quod ipsa media sunt proportiones contrariorum, ita quod unum abundat plus in uno et alterum in alio : et ideo simul in eodem esse non possunt, sicut media in voce super diapason et diapente quae simul sentiri non possunt, nisi sensitivum primum ea sentiat, sicut unum mixtum ex ambobus : si autem sic sentiat, tunc una proportio et commixtio extremitatum contrariarum fit ex eis, et tunc ut unum sentit quod neutrum illorum est : et aliter non contingit diversa simul sentiri, sicut ostensum est supe-

<--- Page Split --->

rius : et sic enim comnìxitio in uno medio ex duobus simul erit, quæ est proportio multi ad parvum, si per abundantiam.et defectum extremorum medietas accipiatur, et sic erit simul proportio paris ad imparem : impar enim numerus parem vincit uno : et ita est de medio in quo vincit alia extremitas alteram. Si ergo magis et multo amplius, sicut diximus, differunt ab invicem prima genera contraria dicta in alio et alio genere quam sensibilia dicta in eodem genere : sicut dulce et nigrum multo amplius differunt secundum speciem et formam, quam album et nigrum.

Amplius autem si detur alterum duorum ex dicta proportione, quod oporteat ad minus simul sentire, aut ipsa contrarii, aut genera eorum, et habitum est quod plus differunt genera contrariorum quam esse contraria,tunc oportet quod si illa quæ contraria sunt, non simul possunt sentiri, quod nec illa quæ sunt genera contrariorum : ergo nulla duo sensibilia simul possent sentiri, ut videtur.

CAPUT IV.

De falsa solutione quorumdam circa inductam quaestionem.

Quod autem ad istam quaestionem dicunt quidam tractantium de sensu et sensato de concordiis harmoniarum, concedentes quoniam nullæ simul duæ consonantiæ vel duo soni perveniunt ad auditum, sed successive una post aliam : sed

propter temporis insensibilitatem quae est inter unam et aliam, decipere videtur auditum, ita quod putatur consonantia diapente vel diatesseron audiri simul : et hoc volunt referre similiter ad visum et ad sensitivum primum, concedentes propter inductas dubitationes nulla duo simul sentiri sensu communi, nec simul audiri, nec simul videri : duo etiam quae sunt partes alicujus totius, oportet dicere aliquem utrum unum recte dicatur an non : est enim examinandum dictum istud, et non statim oportet opinari, quod non sit aliter simul videri rem aliquam vel audiri, nisi quando decipiuntur sensus per tempus insensibile quod est inter sensum unius, et sensum alterius. Si enim hoc quod dicunt, non est verum, tunc non oportet aliquod tempus insensibile per quod decipiatur ut credantur duo simul sentiri, sed tota et omnia simul sentiri et non decipi propter tempus.

Si enim sensus sentit aliquid alicujus sensibilis, hoc est, aliquam partem unam et aliquid, vel aliam partem ejusdem sentit incontinenti ex continuo tempore : tunc oportet ipsum non decipi, quod ipse sit sensus illius partis : quia quandocumque sensus accipit aliquid de sensibili, tunc sentit se accipere illud cum sensibili cognitione : et tunc non latet id quod sic accipit. Est enim sensus aliquis tunc per formam sensibilis informatus, et tantus est quantum accipit de sensibili : et utrumque istorum est in continenti, hoc est, in continuo tempore sensibilitatis secundum actum factæ : ergo tunc non latet sensum tempus unius et alterius : quoniam si lateret eum, simul etiam acciperet sensibilem cognitionem de aliquo : et hæc duo stare non possunt simul, quia sequeretur quod idem noscet per sensum et non noscet. Cum enim accipit sensibile perfectum, tunc etiam deprehendit tempus quando accipit : sensus autem qui est omnino rei insensibilis, ille decipit sensum et latet : et hoc quidem per se manifestum est : hic enim

<--- Page Split --->

decipitur quidem ipse sensus sicut sensus secundum actum factus : hoc enim non deprehendit sensus, quando est super insensibile, quamvis forte videat ipsum et sentiat secundum quod sentit. Si ergo tempus sic dicatur insensibile, et cum hoc ponatur sentire : tunc sequitur quod sensus videt et sentit secundum quod sentit : et tamen non deprehendit se sentire, eo quod est insensibile tempus : et hæc sunt impossibilia.

Amplius etsi nos concedamus, quod est quaedam magnitudo et temporis et rei insensibilis propter parvitatem, sicut supra diximus, non propter hoc utique esset aliquod tempus vel res aliqua quae non sentitur, id quod in hujus temporis aliqua parte, vel istius quanti temporis aliquam partem videt. Dixerunt enim quidam, quod in toto tempore nihil videtur simul, sed in partibus temporis videtur pars et pars rei visibilis, et in toto tempore simul nihil videtur. Hoc autem dixerunt, quia voluerunt visum modum esse visus super visibile, et discursu dixerunt perfici visum, ita quod pars in parte temporis et in alia parte videtur alia pars, et in toto tempore simul nihil omnino. Et licet nos concedamus quod continuum et tempus et visibile dividitur, non tamen propter hoc concedimus quod in toto et totum nihil videatur hac de causa : quia visio si fiat per luces et partes rei vise, ita quod in nulla hora sit totius rei simul : hæc est enim opinio Euclidis in libro de Visu, et opinio omnium eorum qui dicunt visum perfici transitu aliorum super illud quod est visibile. Si enim dicimus quod intus suscipiendo, non tam magnitudine simul videt et sentit in continuo toto tempore, sicut necesse est dicere si videamus intus suscipiendo, eo quod non recipitur pars et pars formæ visibilis per vices temporis, sed tota species simul in toto tempore visionis, tunc non potest alicui parti totius temporis auferri per divisionem in qua non sentiebatur totum, sed pars ejus una quæ sit prima, vel media, vel tertia.

Et hujus exemplum est, sicut si ponamus tempus visionis unius secundum actum factum esse D G : dico quod si tunc videat totum intus suscipientem, - non possumus aliquod nunc vel horam auferreaDGtempore, in qua non sentiebatur totum : non ergo possumus dicere quod aliquod hujusmodi sensibile sentit in parte temporis, sed totum in toto sentit : hoc enim esset dictu, sicut nos diceremus quod aliquis videt totam rem unam sicut arenam hanc, quia partem arena videt, et numquam totam arenam simul : et sicut diceremus quod hic ambulet in anno, quia ambulat in parte anni hac et illac : ambulatio enim actus est qui non est motus temporis, nisi quia pars ejus est divisa per partes temporis : et ultima pars ejus est in ultima parte alterius. Si igitur visio talis est actio, quod discurrat per vices temporis super partes magnitudinis visibilis, sicut dicunt Plato et Euclides et alii Auctores, ad radiorum esse, toto tempore D G nihil sentit de visibili, sed in ultimo puncto temporis jam sentit totum sensibile, eo quod tunc tetigit punctum ejus. Si ergo secundum istos dicitur totum sentire A B, quod sit magnitudo visibilis et sensibilis : hanc enim ponimus esse A B : et hanc, ut diximus, dicitur totam sentire et totam rem sensibilem, eo quod in ejus parte temporis sentit aliquid ejus quod est A B, et sic per vices curet per partes : sic enim est eadem proportio in A B indivisibili quæ est in D G tempore : tunc enim in D sentit A et in G sentit B, et sic dicitur totum in toto tempore sentire. Hoc autem est inconveniens : quia secundum hoc oportet sentire sensum unum aliquid quod est pars A B et alicujus temporis D G : erit illud sicut G. Totum autem simul secundum hoc numquam est sentire, eo quod numquam per indivisibilia potest transire totum : si enim radius discurrat, cum extremitas sua sit indivisibilis, non attinget nisi indivisibile et in indivisibili tempore : et sic non sentiet umquam nisi aliquot indi-

<--- Page Split --->

divisibilia in aliquot indivisibilibus temporis : et totum numquam perficiet secundum sensum.

Cum igitur hoc inconveniens sit, oportet dicere quod omnia simul sensibilia sunt, sed sic fit visio, quod videantur quod sunt indivisibilia quae sunt in ipso. Diximus enim supra quod solam magnitudinem et ea quae sensibilia decernuntur ab ipso, videt a longe visus : sed non videntur ea quae quantumcumque indivisibilia sunt in ipsa : sed videt visus id quod non est indivisibile. Causa autem hujus dicta est in antedictis. Ex his igitur patet, quod nullum tempus in quo fit visio est insensibile et indivisibile in quo fit motus visus super indivisibile rei visæ, sicut isti dixerunt. Nos autem multa superius in primo tractatu contra istam opinionem induximus quae hic supponimus : hoc autem ideo fecimus ut confundantur qui adhuc hodie istam defendunt opinionem.

CAPUT V.

De solutione primæ quæstionis qua quæritur , an plura sensibilia contingat sentiri ab eodem in indivisibili tempore.

Antequam autem solvamus hoc ultimum inductum, videtur nobis considerandum esse de prius introducta dubitatione, utrum scilicet oportet primum sensitivum simul multa sentire, sicut demonstratum est in libro de Anima, vel oportet

hoc non fieri simul, sed divise, sicut videntur suadere superius introductæ sophisticæ objectiones? Singula autem dico sentiri plura quando sentiuntur in una indivisibili virtute animæ et tempore ad se invicem comparata. Est ergo primum considerandum an unam numero animam, hoc est, animam unam simplicem virtutem oportet simul tempore sentire hoc per unum sensum, et alibi in alio organo per alium? ita quod hæc duo non sentiat in divisibili parte sua et tempore divisibili, sicut dictum est in libro de Anima, quod sensitivum primum sentit simul accepta perdiversos sensus, eo quod refertur ad sensum sicut centrum ad lineas quæ egrediuntur ab ipso ad circumferentiam : sic enim vocamus indivisibile in quo plura sentiuntur simul, sicut omni sensu existenti continuo et continuato ad istud indivisibile primum sensitivum. Omnium enim organa sensuum particularium colliguntur et continuantur ab organo sensitivi primi : aut igitur sic sentit simul hic et alibi acceptum sensibile, sicut diximus : aut sentit primum quidem ea quæ secundum suum sensum sentiuntur, et postea ea quæ sunt secundum alium sensum. Hujus autem quæstionis exemplum est, sicut si nos quæramus an visus sentit plura simul aut non ? ac si diceremus eum simul plura sentire, sicut nunc simul sit sentiens alium et alium colorem : eo quod plures partes habebunt hæc sensibilia in quibus alius et alius color accipitur : et supra probatum est non per partes discurrere visum super visibile, sed formam totius accipere simul : hæc enim plura semper sentiuntur rursum in eodem genere sentiendi, quia sentiuntur per visum omnia.

Et si forte dicat aliquis visum habere oculos duos, et in uno sentire unum, et in alio aliud, nihil obstat similiter esse in anima quæ est primum sensitivum : quia sicut duo oculi diriguntur ad idem in quo perficitur virtus visiva, sicut supra diximus, ita etiam omnes communiter sensus diriguntur ad unum et idem

<--- Page Split --->

indivisibile in quo est prima virtus : et ideo est unus et idem effectus eorum. Ex his ergo forte unum quidem fit, eo quod diriguntur ad unum : et ideo est unus et idem effectus eorum. Si vero conceditur, quod secundum unum quidem sit sentire quod est ex ambolus sensibus duobus vel pluribus, tunc quoad hoc necessario unum sensibile erit secundum quod aliquod ad hoc est relatum, sed separatim comparatum ad hunc proprium sensum vel ad alium non similiter se habebit, sed potius duo erunt : et ideo diximus in libro de Anima, quod sensitivum primum est formaliter unum, et materialiter plura, eo quod plura terminantur ad ipsum.

Amplius sensus accipientes sensibilia sunt plures, sicut aliquis sciens dicat plures : ille enim non sentit plures per comparationem ad sciens primum, sed per comparationem ad ea de quibus est scientia : non enim potest esse aliquis actus sine virtute essentiali et per seipsam quae est actus illius operatrix, sicut scientia non est scientia nisi ab operatione primi et per seipsam scientis quod est intellectus agens. Similiter nec sensus actus erit sine virtute secundum seipsam sentiente. Hoc autem non est visus in quantum visus, qui si sic diceretur, tunc non sentiret auditus. Oportet igitur quod virtus illa sit primum sensitivum : absque hac igitur non erit aliquis omnino sensus : si enim haec virtus quae sensitiva est, simul multa et in uno sentit indivisibili tempore vel non, tunc manifestum est quoniam alia virtus quae est sensus communis, simul plura sentiat : magis enim oportet haec sensibilia etiamsi genere sint alia simul esse multa quam sensibilia, eo quod minus differunt.

Quod autem diximus intellectum sentire, ideo dicimus quod ex sensu multa accipit et talem comparationem habet ad sensus interiores, qualem habet sensitivum primum ad sensus proprios positio : omnes illi qui dixerunt non simul plura posse sentire intellectum, sic dixerunt et

corporalem virtutem, sicut in libro de Anima diximus. Si autem diceretur quod alia virtute sentit dulce, et alia album, et in alia et alia parte animae : tunc dicemus quod cum sensitivum primum per se neutrum sit istorum, oporte quod sensitivum quod est ex eis necesse est aut esse unum, aut non esse unum. Non autem potest dici quod non fiat unum, quia omnis multitudo quae est sub uno communi, refertur ad unum quod est principium ipsius ex quo fit. Necesse est igitur quod ex eis fiat unum sensitivum primum : oportet enim quod una quaedam sit sensualis pars prima et per se.

Queramus ergo, cujus unius organi corporalis est illa pars animae quae est per se et primo sensualis : hoc enim nullum potest esse ex istis quae vocamus organa propriorum sensuum, sicut probatum est prius : quia cujuscumque unius solus esse diceretur propriorum, sequeretur quod sentire non conveniret alteri, eo quod proprii sensus a se invicem differunt in eo quod proprii sunt.

Ex omnibus igitur his sequitur, quod necesse est unam dici partem animae qua omnia sentit sensibilia propriorum sensuum, sicut prius in libro de Anima dictum est. Aliud autem genus propriorum sensibilium in quantum est aliud et aliud sentit per aliud et aliud genus sensuum. Dicamus igitur quod secundum quod indivisibile est primum sensuale secundum actionem unum existens, idem et unum est sensuale dulcis et albi et aliorum sensibilium : quando vero divisibile fit secundum actionem, ut scilicet referatur ad agentia diversa quae materialiter sub ipso sunt : tunc efficitur etiam sensuale dulcis et albi aliud et aliud. Ex his igitur determinatis habetur, quod per idem indivisibile possunt sentiri plura : sed debemus adhuc dicere an simul, an non simul.

<--- Page Split --->

sui vel illi comparatum, non est idem et unum secundum esse : et quod dictum est in objectionibus, quod non contingit duo sentiri simul, reducebatur ad duas causas : quarum una fuit, quod motus et operatio unius virtutis non terminatur simul super duo : et alia fuit, quod unus motus excludat alium, sive sint contraria, sive disparata et non contraria : et sive sint in eodem genere, sive in alio genere : et hoc solvere non est difficile.

Dicemus ergo secundum prædicta, quod virtutis unius quæ secundum essentiam et esse est eadem, non potest esse operatio super duo : sensitivum autem primum non est tale, sed essentialiter est unum, et secundum esse diversificatur : et ideo operatio ejus existens est una secundum quod comparatur ad essentiam ipsius primi sentientis, sed efficitur plures ex parte qua est in esse diverso secundum quod comparatur ad sensus proprios, sicut centrum unum in essentia existens, plura est secundum esse terminando et principiando lineas quæ egrediuntur ex ipsa : et hæc solutio est Averrois et Alfarabii, et est bona.

Posset tamen dici, quod aliquando duo contingit referri ad unam virtutem dupliciter : possunt enim referri ad ipsum sicut fines : et hoc modo impossibile est quod una virtus secundum actum operationis accepta sit simul super duo operans, quoniam hoc modo verum est quod actus et operationes suis finibus differunt : et propter diversos fines efficiuntur diverse operationes vel motus qui non sunt simul in eodem operante, sicut dictum est in quinto Physicorum. Aliquando autem non sunt comparata ad ipsam sicut fines, sed sicut ea inter quæ facit operationem diversitatis et convenientiae : et sic una virtus potest operari super diversa : reducit enim ea ad unum in quo uniuntur vel separantur sicut ad subjectum vel comparationem, et in illo uno accepta componit ea vel dividit, et alias facit inter easdem comparationes. Nisi enim plura ad invicem reducerentur ad

CAPUT VI.

De alia solutione et causa prius inductae quaestionis.

Aut ergo, sicut dictum est, dicemus causam unitatis primi sentientis accipientes esse illam quæ dicta est, quod scilicet necesse sit propria sentientia referri ad proprium sentiens unum : vel dicemus, quemadmodum oportet esse ipsas res sensibiles, ita oportet esse in anima sentiente. In rebus enim unum et idem numero simul est album et dulce et sonans et odorans, et sic de aliis multis sensibilibus quæ sunt unum subjecto, nisi per subjectum divisæ sint passiones sensibiles ad invicem : sed quando sunt unum subjecto, tunc non est alterum esse eorum unicuique, quia color non est sapor, et sic de aliis.

Similiter igitur ponatur esse in anima idem et unum primum sensitivum esse omnium, quod secundum rem comparatum ad hunc sensum et alium fit aliud et aliud respectu horum, quodlibet genere factum aliud et aliud respectu aliorum actus specie aliud et aliud cum in rebus sensibilibus fit quando sunt unum subjecto et differunt secundum esse formale, oportet in anima aliquid unum esse quod dicat talem esse convenientiam et talem differentiam esse in sensibilibus, sicut in libro de Anima dictum est. Quare illud idem et unum existens per essentiam, sed proportione quam habuit sen-

<--- Page Split --->

unum, impossibile esset unam secundum actum virtutem operari super ea, una numero operatione et in eadem natura temporis. Talis autem virtus non potest esse una multorum materialium virtutum sicut est sensus proprius : quoniam tales virtutes nullo modo sunt plurimum nisi eorum quae sunt unius generis et divisim. Oportet igitur quod sit forma quaedam uniens plures materiales, per quas accipit plura per modum qui est praedictus.

Et quod dictum est, quod unus excludit alium, verissimum est quod unus depellit alium quando accipitur ut finis : sed quando accipiuntur ambo sicut reducta ad unum, tunc neutrum est ut finis : et ideo tunc neutrum secundum propriam virtutem movet. Quod autem objiciunt de contrarietate extremorum vel mediorum vel diversorum generum, absque ratione est dictum : quia in libro de Anima ostendimus, quod etiam quamvis organa sensuum quorumdam accipiunt species sensibilium materiales, sicut gustus et tactus, tamen hoc quod reddunt primo sensitivo, non habet esse nisi intentionale et simplex : hoc autem non habet contrarium : et ideo intentiones contrariorum ad primum sensitivum delatae non sunt contrariae, sicut nec in intellectu rationes contrariae sunt contrariae, quia aliter anima nullo modo subjiceretur eis : si enim secundum esse materiale subjiceretur anima formis rerum, oporteret quod esset alba et nigra, lapis et lignum, quod in libro de Anima est improbatum. Est igitur quaestio dicta quoad omnes suas objectiones sic sufficienter soluta.

CAPUT VII.

De improbatione Platonis et Euclidis opinionis superius inductae dicentium nihil sentiri totum simul.

Oportet autem nos etiam solvere et determinare id quod ex Platone et Euclide introductum est : et ut sit conveniens solutio, prius repetamus istorum virorum positionem et rationem quas induximus supra contra eosdem.

Fuit autem positio istorum sensum et visum fieri extra mittendo radios, quorum tactu accipitur sensatum : et quia non contingit nisi pars post partem, ideo non dicebant accipi aliquod sensibile nisi per partes : et tamen in hoc extenderunt, quod in tactu corporali perfici dicerent intellectualem operationem, sicut nos in libro de Anima diximus. Causa autem positionis a Platone quidem fuit, quoniam spiritus vehentes in corpore virtutes animae videbat esse lucidos et lumina quaedam : et cum putaret haec lumina egredi de corpore, dicebat vehere secum virtutes sensibiles, et per tactum ad sensibilia habere notitiam sensibilium, sicut nos superius in primo tractatu explanavimus. Euclides autem dixit hoc de solo visu : propter quod demonstravit in libro de Visu aliquid in pavimento jacens non videri, cum tamen basis pyramidis visus effundatur super totum pavimentum : cujus causam dicit eam esse quae dicta est, quod visus perficitur decursu

<--- Page Split --->

radii qui dicitur axis pyramidis : et ideo non considerat jacens in pavimento nisi quando tangitur ab axe pyramidis. Hæc igitur est positio istorum.

Dicebant autem insensibile esse tempus transitus radii de parte in partem, et ideo putari rem videri simul totam : nos autem ostendimus nullum tempus in quo accipitur sensibile esse insensibile : quia scit tunc quod visus est distinctæ rei alicujus : et ostendimus etiam, quod si visus esset in parte temporis super partem visibilem, oporteret quod illæ partes essent indivisibiles, quia radius tangens est extremitatis indivisibilis : et adhuc sequitur duplex inconveniens, quorum unum est, quod indivisibile est visibile, quod superius in prima quaestione est improbatum. Secundum autem est, quod in toto tempore numquam erit visus, nec alicujus totius umquam erit visus : quoniam contingit transire indivisibilia infinita quæ sunt in toto tempore et in toto visibili. Et hæc est summa nostræ disputationis quam supra posuimus.

Dicamus igitur hic determinantes prædicta, quoniam omne sensibile est magnitudo, et quod non contingit indivisibile sentire : et hoc manifestum est. Si enim dicamus intus suscipientes nos sentire, tunc oportet quod sensibile sit unum quoddam quantum : et visibile est quoddam unum quantum indivisum : et non videtur istud sic quod apostimo videatur in infinitum. Apostimum autem voco indivisibile, quod post quodlibet indivisibile actu acceptum in continuo relinquitur accipiendum potentia in infinitum. Id enim quod videtur, videtur unum indivisum et infinitum : quia tota species sua visibilis simul abstrahitur et simul venit ad visum. Similiter autem est de odorabili et de quolibet alio sensibili, quæcumque non tangendo, sed per medium extrinsecum sentimus. Quæ enim tangimus, aliquando tangimus secundum partem et partem, sed non in infinitum : quia tangimus ea ad quantitatem manus vel alte-

rius membri tangentis, cujus quantitates non sunt infinite in ejus quod sentitur quantitate : est enim ultimitas apostimi dicta ab Euclide et Platone unum indivisibile quod numquam videtur : eo quod ad ipsum numquam contingit devenire visum, eo quod ante quodlibet tale sunt infinita illi æqualia, per quæ prius oportet currere visum. Primum autem indivisibile in continuo sensibili 'videtur secundum istos : quia si radius non tangeret primum aliquod indivisibile, non inciperet discurrere super continuo quod videtur. Primum autem quod sic videtur, necesse est esse indivisibile propter id quod non oportet sentiri secundum istos aliquid amplius, sive majus existens indivisibili : et sic indivisibilis est extremitas radii tangentis ea quæ videntur. Sed hoc indivisibile necesse est sentire, sicut dictum est in eo quod est indivisibile : quia nihil sentitur secundum istos, nisi in eo quod est indivisibile : et ideo indivisibilitas non repugnat sensualitati secundum actum. Sed quando ponitur in ultimo communi visibilis, tunc est unum quoddam quod est insensibile, non propter indivisibilitatem, sed quia est visum numquam devenire ad ipsum. Primum autem illud idem positum in continuo, est sensibile, sicut diximus : ergo accidit simul idem visibile et indivisibile esse tantum diversificatum penes positionem in primo vel in ultimo. Hoc vero non est impossibile, quia quod visibile est per se, ubicumque ponatur, erit visibile.

Igitur de instrumentis quæ dicuntursensuum organa, et de his sensibilibus quomodo se habeant tam organa secundum se, quam sensibilia secundum se, et quomodo singulariter, et quomodo communiter ad sensum relata, et quando se habent singulariter secundum unumquodque organum sensus, sit hoc modo a nobis determinatum. Sufficiunt enim ista cum his quæ in libro de Anima considerata sunt.

<--- Page Split --->

<--- Page Split --->