CAPUT II.

In hoc demonstratur, quod omne cognitivum animalium causatum est ex alio quodam cognitivo.

Determinantes autem de intellectu et intelligibili, supponemus quaecumque in libro nostro tertio de Anima convenienter determinata sunt. Quaecumque vero hic inquirenda esse videntur, quantum per demonstrationem et rationem investigare poterimus, tractabimus, sequentes principis nostri vestigia, cujus librum de hac scientia, licet non vidimus, tamen discipulorum ejus plurimorum de hac materia quamplurimos et bene tractatos perspeximus libros et epistolas. Interdum etiam Platonis recordabimur in his in quibus Peripateticorum sententiis in nullo contradixit.

Cum autem secundum plurimos probabiliores Philosophos, intellectus faciat intelligibile in forma intelligibilitatis, oportet nos prius loqui de natura intellectus secundum quod est intellectus, et deinde de intelligibili secundum quod est de intellectu, et deinde de unitate et di-

Dicamus ergo omnem naturam quae habet potentiam aliquid cognoscendi, aut a seipsa virtutem cognitionis habere, aut ab aliqua alia natura quae est ante ipsam. Constat autem quod non habet a seipsa : sic enim esset principium cognitionis in omnibus aliis, et esset sua virtus cognitiva non imperfecta, sed perfecta : neque esset passiva, sed activa : quae omnia non convenire animabus animalium, clarum est per ea quae in libro de Anima declarata sunt.

Si quis autem forte diceret, quod ani-

<--- Page Split --->

ma animalium habet a seipsa virtutem cognitivam, eo quod in natura sua est cognitiva ejus potestas : sicut triangulus a seipso habet habere tres angulos, etc., et propter hoc non est principium causans in aliis aliquid. Dicemus quod a seipso habere dicitur duobus modis. Uno quidem modo secundum causam efficientem, et alio modo secundum causam formalem. Nos autem hic quaerimus de cognitivo a seipso secundum utramque causam, sicut in physicis primum movens est motivum a seipso : tum quia ante se non habet causam sui motus efficientem : tum quia a natura et essentia sua est movens : propter quod etiam omne quod movet, motivam virtutem habet ab ipso, et est sua virtus motiva fontaliter influens omnes virtutes motivas in omnibus aliis moventibus. Sic enim quaerendo utrum anima animalium cognitiva sit a seipsa, et sequuntur quae praeinducta sunt. Cum enim omne creatum a nobiliori necessario deficiat a causa prima, defectus cognitionis qui est in virtute cognitiva animae animalium, ostendit quod non solum ab alio quodam habet vim cognoscitivam, sed etiam quod multum distat ab illo quod est prima causa et fons cognitionis. Oportet ergo dici, quod habeat ab alio quodam quod est primum et perfecte cognitivum omnium. Si enim ab alio non primo et perfecte diceretur habere, de illo esset eadem quaestio, et abiret hoc in infinitum, aut stabilur in primum et perfectum cognitivum.

Si autem quis dicat, quod hoc non concluditur nisi de causatis univoce, sicut homo generat hominem : cognitiva autem non habent univocam causam in genere, sed æquivocam. Convincemus adversarium veritatis per hoc quod omne æquivocum ad aliquod reducitur univocum, quod est ante ipsum. Hic ergo generans erit æquivocum, quod, ut dicit, habet aliquod univocum ante se, quod est prima causa hujus : et sic redibit idem quod conclusum est prius.

Amplius in omnibus ita esse videmus, quod quandocumque inveniuntur aliquæ virtutes et formæ in pluribus, et in quibusdam earum sunt. imperfectæ, in quibusdam autem perfectæ, imperfecta causata sunt a perfectis, et imperfectio venit ex diversitate et imperfectione materiæ. Sic ergo oportet quod sic se habeat et in cognitivis naturis. Natura igitur qua cognitiva sunt alia animalia, erit ab aliqua prima natura cognitiva et perfecta.

Haec autem disputatio tota trahitur ex epistola quadam Aristotelis quam scripsit de universitatis principio, cujus mentionem in Metaphysica facit Avicenna. Dicit autem Eustratius super sexto Ethicae Aristotelis, omnem cognitionem animalium fluere a prima causa cognitiva.

Amplius omne cognitivum animalium mortalium, cum omni cognitivo mortalium est idem genere : aut si diceretur per prius et posterius, hoc tamen est per respectum ad unum. Quæcumque autem talem habent generis vel natura convenientiam et unitatem, ab uno aliquo exeunt quod est causa convenientiae illius in omnibus. Oportet igitur cognitivum animalium ab uno alio cognitivo primo causatum esse secundum efficientem causam simul et formalem.

<--- Page Split --->

et nobilius et clarius prius et perfectius inest causæ illius causati : omnibus cognoscitivis essentialiter inest principium cognoscitivum : hoc ergo potentius, nobilius, prius, et perfectius inest causæ eorum quæ cognitiva sunt. Non ergo fluit natura qua cognitiva sunt aliquando, ab aliquo uno vivo, cujus vivere separatum sit a cognitivo.

Qualiter vegetabile et intelligibile imperfectum flumt ab intellectivo primo et perfecto ?

Amplius inter causata est nobili primo propinquius, quod est causa quod pluribus bonitatibus et nobilitatibus appropinquat : sed intellectivum pluribus nobilitatibus et bonitatibus appropinquat primo cognitivo et perfecte : et hoc est magis intellectivum quam vivum solum vel sentiens et vivens tantum : oportet igitur, quod fons et origo cognitionis vitae sit aliqua natura intellectualis.

Quæramus igitur quæ sit illa natura? cum enim primum in ordine naturae influit in secundum, et non e converso, prius autem in ordine naturae sit vivere quam sentire, et sentire quam intelligere, videtur alicui fortassis, quod primus fons omnis cognitionis esset vivum solum et non sentiens et intelligens, præcipue cum prius in ordine naturae sit per modum unius, et secundum per modum duorum, quorum unum additum est ad aliud tertium per modum trium sibi consequenter ordine naturae additorum, si sentire additur ei quod est vivere, et intelligere ei quod est sentire, eo quod sicut in libro de Anima diximus, eadem est ratio animæ quæ figurae. Sicut enim in figuris trigonum est in tetragono, ita vegetativum est in sensibili, et sensibile in intellectivo. Hoc autem erroneum esse probatur ex hoc quod numquam secundum naturam imperfectum causa est univoca perfecti : vivum autem separatum secundum esse a sensibili et intelligibili imperfectissimum est in genere vivorum, nec aliquam vita nobilitatem habet qua principium esse possit.

Adhuc in omnibus causatis univocis secundum naturam sic est, quodcumque essentialiter inest causato, hoc potentius

Amplius quæ perfectiva sunt visus, videmus omnia causari ab eo quod per seipsum et perfectissime est visibile. Omnis enim diversitas colorum causatur a luce, et diversitas colorum provenit ex multiformi permixtione opaci et terminati corporis cum diaphano, cujus per se actus est lumen. Similiter igitur ab eo quod perfectissime est cognitivum, fluit omnis cognitio, et diversitas cognitionum provenit ex multiformi obumbrativo cognitivi luminis irradiantis super ea quæ sunt cognitiva in diversitate animalium.

Ex omnibus autem his probatissimi detenninaverunt omnem cognitionem intelligibilem et sensibilem animalium effluere ab intellectuali natura perfecte et intellectualiter cognitiva. Cum enim dicatur causa prima plus influere quam secunda, hoc tradiderunt Peripateti esse verum de causa vera. Vivum autem separatum a cognitivo, causa non est cognitivi, et ideo non influit. Sed cum causa prima omnes suas bonitates influat super causatum, et bonitates in ipsa nullam habeant distinctionem et ordinem, eo quod ipsa simpliciter omnia prima habet ante causata : in causatis tamen ea quæ influuntur, ex ipsa influuntur sub ordine

<--- Page Split --->

et distinctione : et sic prius influit quod secundum ordinem intelligendi est generalius et prius, eo quod remota causalitate primi non influit aliquid secundorum, sed remota causalitate secundi adhuc influit primum. Similiter autem in causa quae est fons vitae et cognitionis, vivum non addit aliquid super alterum : quia suum vivere est suum intelligere : sed in causatis in quibus distinctionem habet vivum, vivum est in alio quasi fundamentum ipsius : quantum autem ad attributas nobilitates nihil est adeo multiplex, sicut causa prima : sed ista multiplicitas nobilitatum in causa prima nullam simplicitatem adimit, eo quod omnes simpliciter et unite has nobilitates praehabet ante causata : et ideo dicit egregie Philosophus, quod causa prima omnibus causatis suis praenominatur, et quod est dives in se, in quibus nulli causatorum datur et largitur, et est dives in aliis quae proportionaliter causatis communicat.

Timæo summum deorum ad motores cœlestium loquentem et dicentem : « Horum sementem ego faciam, vobisque tradam : vobis autem exsequi par est. » In idem autem consentire videntur quotquot animas animalium ab intelligentiis profluxas et causatas tradiderunt.

Confirmant autem isti dicta sua triplici ratione potissime, quarum una est, quod omne ultimum in ordine causatorum non exit a prima causa nisi per causas quae in medio sunt. Ultima autem causata sunt formae generabilium et corruptibilium. Mediae autem causae sunt motores orbium cœlestium, quos intelligentias cœlestes vocaverunt Philosophi. Proximum autem fundens animas est intelligentia ultimum movens orbem. Secunda ratio, quia intelligentia imprimit in animam, sicut anima in corporis animati naturam. Sicut ergo dicimus animam esse causam corporis animati et motuum et passionum ejus secundum quod est animatum : ita debemus dicere intelligentiam infimam esse causam animae cognitivae secundum quod est cognitiva, eo quod cognitio animae quaedam est resultatio luminis intelligentiae. Tertia est, quod sicut corpus animatum est sub corpore cœlesti causatum et rectum ab ipso, ita anima corporis est sub intelligentia et recta ab eo.

Quod ab intelligentia natura cognitiva sit causata, sicut dicit Plato.

His autem sic declaratis, oportet ulterius investigare quae sit illa natura, quae fontaliter effluit omnem cognitionem et vitam. Et videtur Plato velle, quod intellectualitas in homine et sensibilitas in brutis utrumque vitae principium in vegetabilibus et brutis effluat a motoribus orbium et stellarum : inducit enim in

Hujus autem contrarium videtur. Si enim cognitivum mortalium flueret et regeretur ab intelligentia ultimi orbis, vel alicujus aliorum orbium vel omnium, tunc ipsa in suis motibus et operibus cognitionis et affectus necessario subderetur motibus astrorum, eo quod omne effluens ab aliquo, continetur et restringitur ab illo in potentis operationum. Quod autem anima praecipue sub motibus astrorum restringitur, contra omnes est Peripateticos et contra Ptolemaeum. Ipsa enim et superiora in sphæris apprehendit : et ab his ad quae motus astrorum inclinat, libere avertitur, et alia advertit per sapientiam in intellectum, sicut testatur Ptolemaeus.

<--- Page Split --->

Amplius in natura ideo est ordo primi ad media, et mediorum ad ultima, quod aliquid causetur in ultimis a mediis quod a causa prima non sit perfectum. Et dico de his causatis qua nomine suo important aliquam nobilitatem : aliter enim ex ultimis ad media non esset recursus ad primum : et hoc esse non potest, cum omne quod est, aliquam bonitatem causae primae desideret, et propter illam agat quidquid agit. Sive ergo dicamus media aliquid agere in ultimorum productione, sive non, semper bonitates ultimorum principaliter et efficaciter sunt a causa prima, et ea qua intermedia sunt, operantur ut instrumenta si quid ad ea operantur.

Amplius autem in lumine quod est universalis causa colorum, videmus quod licet ultimos colores constituat per commixtionem priorum, tamen omnis constitutio coloris per naturam perspicui parcipantis lumen tamquam prima colorum hypostasis : et quidquid aliquis color de natura habet coloris, ab ipso habet, et si quid aliud est in ipso, potius est de privatione naturae coloris quam mereatur dici coloris essentia.

Omnino igitur eodem modo cum primum effluit bonitates sua super media et ultima, si aliquid esset a mediis influxum super ultima, tamen constitutio ultimorum non erit nisi ex participatione bonitatum primi : et si quid aliud est in eis, est aliquid privationis : et haec sententia optimorum fuit sapientium Graecorum Theophrasti et Dionysii et aliorum Philosophorum. Adducebant autem simile de lumine solis, quod infundit se aeri limpido et nubibus terrenis diversis : quod licet ab aere sit in nube, et a nube sit in terra, tamen quia media non dant nisi quod a sole receperunt, totum solis est quod est in ultimis : et si in mediis et ultimis distet lumen a limpiditate solis, hoc potius privationis materiae est, quam alicujus causae hoc efficientis.

His igitur consentientes, dicimus quod cum Plato dicat, quod proprium cele-

stium sit exsequi bonitates primi, et sementes substantiarum cognitivarum hoc modo consequuntur quod instrumenta inducunt ea quae sunt in arte artificis illa instrumenta moventis : et constat quod instrumenta moventis ea non faciunt ea ex suo proprio aliquo influxo. Est enim in omnibus intelligentiis ordo formarum practicarum, quae per ipsas in materiam generabilium descendit, et sunt formae in omnibus eaedem, sed in inferioribus magis et magis determinatae, sicut forma lucis eadem in sole et in aere et nube et corpore determinato : licet lumen secundum quod magis descendit a sole, magis et magis coarctetur et determinetur ad naturam coloris. Eodem autem modo est de forma artis in mente artificis quam exsequitur manus, et cadit in instrumentum, et suscipit ferrum, quae proportionaliter in omnibus est eadem : et tamen magis determinata ad materiam in manu, quam in mente artificis, et magis in malleo quam in manu, maxime autem in ferro est determinata, eo quod ferrum materialiter suscipit eam. Et esset hoc in multis simile intelligentiis et causae prima et materiae generabilium, si manus intellectum haberet et malleus, quo conceptam formam a mente artificis explicarent et exsequerentur. Unde sicut nihilominus tali existente hypothesis in arte omnia erunt a mente artificis, sic omnia in praehabitis sunt a causa prima, licet intelligentiae quasdam bonitates explicent : et per motum cœelestem inducunt in materiam. De his autem plenius est tractare primi Philosophi. Ad propositum enim sufficit quod inductum est : quotquot tamen posteriorum Philosophorum animas ab intelligentiis causatas et profluxas esse tradiderunt, hunc modum fluxus qui dictus est, intellexerunt : et hac de causa et animam imprimi ab intelligentia posuerunt, et eam esse stramentum intelligentiae et subjectum illumiinationibus ejus, in hoc verum utique dicentes, sicut ostendunt divinationes somniorum et alia multa, de quibus in

<--- Page Split --->

aliis libris erit tractatus. Propter quod etiam in libro de motu cordis, anima illuminationum quae sunt a primo, secunda revelatione dicitur esse perceptiva.

Per ista etiam quae dicta sunt, satis patet qualiter motores inferiorum sphærarum fundant, et qualiter non : prima enim et tota fusio animæ et omnis naturæ est a prima causa. Inferiores autem orbes operantur organice determinando et inclinando naturas ad materiam. Propter quod Plato dicit, quod in quolibet orbe anima aliquid accipit, memoriam in orbe Saturni, et alias in aliis, sicut in primo de Anima determinavimus. Et secundum hunc modum essentia animæ a prima causa tota et sola : applicatio autem et determinatio ad corpus est ab aliis instrumentaliter primæ causæ deservientibus : et quoad hoc regenda in illuminationibus, et movenda motibus temporalibus, subjicitur intelligentiis aliorum orbium : et quia sic totus cœli concentus refertur ad causam primam, ideo melius intelligentes Philosophi totum unicum motorem dixerunt habere, et inferiores motores ad sphæras dixerunt esse virtutes et membra primi cœli et sui motoris. De his autem in secundo Cœli et Mundi fecimus mentionem 4. Erit autem de his perscrutatio completa in prima philosophia.

CAPUT V.

Unde provenit generum animæ diversitas, et vegetabile scilicet, et sensibile, et intellectivum ?

Consequens autem dictis est ut modum descensus animarum determinemus. Cum enim prima causa fundens luce sua animas sit natura una simplex intellectualis, videbitur mirum qualiter multa sunt genera animarum, vegetabile scilicet, et sensibile et intellectuale. Non enim hoc accidere potest ex motoribus intermediis : eo quod omnes illi intellectuales a Philosophis esse traduntur. Nec est verum quod dicit Pythagoras, omnes animas esse intellectuales, et omnia corpora esse animata : nec motus sensus vel intellectus posse exsequi inquit animam in quibusdam corporibus ob materiæ gravitatem. Lapis enim, ut ait, animatus est : sed propter terrestreitatem est in ea oppressa anima, ne ostendat motus vegetationis, vel intellectus, vel sensus. In plantis autem propter minorem terrestreitatem ostendit et operatur anima vegetationem, sed non sensum. In brutis autem minus terrestribus operatur unum vel duos vel omnes sensus, sed non intelligere. In humano vero corpore

<--- Page Split --->

quod minus omnibus terrestre est, et incomplexione maxime recedens ab excellentia contrariorum, omnes complete habet anima operationes.

Hoc enim esse non potest, cum natura numquam deficiat in necessariis. Si enim fuisset anima perfecta sensibilis et intellectiva in lapide vel planta, dedisset utique natura organa lapidi et planta, quibus sensibilis explicare posset operationes animae sensibilis, et intellectualis.

Adhuc autem omnis diversitas materia est propter diversitatem formae, sicut prius saepe in expositis libris est probatum. Quomodo ergo dici potest, quod in omnibus corporibus, quae valde figuris differentia sunt et quantitate et natura, sit idem genus animae.

Nec conveniens est ratio Platonis dicentis, quod secundum merita materiae infundantur formae : quia secundum hoc materialis diversitas esset causa diversitatis formarum, cum hoc non sit verum, eo quod materiarum diversitas non est causa sed signum diversitatis formarum. Si enim diceretur esse causa, tunc oporteret quod materia esset ante formam secundum naturam et intellectum, et esset causa formae : quae omnia absurda esse non dubitat quicumque bene instructus est secundum ea quae probata sunt in physicis libris.

Remanet ergo quaestio unde provenit animae generum diversitas, vegetabile, sensibile, et intelligibile ? ab uno enim eodem modo se habente non potest esse nisi unum, secundum quod communiter omnes Philosophi tradiderunt.

Sed quaestio haec citius solvitur, si consideretur subtiliter secundum quem modum largitiones naturarum a prima causa procedunt. Omnes enim forma e ab ipso totius universitatis natura largiuntur : quae autem magis ab ea elongantur, eo magis nobilitatibus suis et bonitatibus privantur : et quo minus recedunt, eo magis nobiles sunt et plures habent bonitatum potestates et virtutes : et sicut in Physi is diximus, quae in ipsa indis-

tincta sunt, procedentia ex ipsa distinguuntur secundum esse et essentias et species diversas : sicut radii a sole venientes in aera et vitrum clarum et vitrum coloratum, diversum esse et diversas species accipiunt. Et secundum hunc modum provenit diversitas : eo quod unum fluit ab unico per diversa organice ipsum explicantia, et in diversa ab ipsa informata, sicut etiam in parte determinatum est in octavo Physicorum. Et sunt gradus dissimilitudinis in hoc descensu : quoniam descendens vitae principium, quod est anima, usque ad corpus compositum ex contrariis organicum, cujus complexio proportionatur aequalitati cœeli, manet nobilem habens operationem divinam et intellectualem et animalem : eo quod ipsum est formans, alias generans ea quae illis reformantur : eo quod nihil generat aliud, nisi per divinum aliquid quod est in eo : intellectualem autem, eo quod operatur non utens corpore : animalem autem, eo quod organico utitur corporeo : sed tamen suum intellectuale obumbratur in eo quod est inquisitivum, non certum sicut est intellectuale intellectualum coelestium non obumbratum ex turbationibus corporum. Recedens autem amplius in regione dissimilitudinis amplius obumbratur, ita quod intellectuale amittat in toto retinens solam sensibilium cognitionem. Adhuc autem amplius distans retinet solam infimam potestatem animae, quae est vegetare, et hujusmodi. Exemplum est a lumine recedente a sole in aerem limpidum et nubem subtilem et corpus coloratum albo colore vel nigro vel rubeo : hoc enim paulatim et paulatim clauditur, et vim suae potestatis plus et plus amittit, donec venit ad privationem : in omnibus in quae procedit, habet diversum esse et speciem : nec est unum nisi secundum processionem ab uno primo luminis fonte : et quia hic per omnia similis est processio formarum a causa prima, ideo Plato dicit formam primam esse unicam, et ex ipsa unius ideo omnia

<--- Page Split --->

fieri. Sed et Democritus et Leucippus omnia dicebant esse unum et idem fieri diversitatem ordine et compositione.

Errabant autem ambae sectae : quia quod est unum processione ab uno simplici et multa secundum esse et figuram, tamen secundum relationem ad primam causam efficientem unicam est unum : et si considerentur naturae animarum et formarum secundum hoc esse diversum, tunc sunt propriae naturae animarum et formarum, et diversitas materiae est propter ipsas, et non e converso, et sunt dantia esse materiebus : et haec consideratio proprie earum est : et sic diffiniuntur et sciuntur secundum quod Isaac dicit in libro Diffinitionum, quod videlicet anima rationalis producitur in umbra intelligentiae, et anima sensibilis in umbra rationalis, et anima vegetabilis in umbra sensibilis, et natura cœeli in umbra vegetabilis : quoniam essentia dans esse procedit a causa prima : et sic cum distans per similitudinem accipitur, erit simplicissima in esse et potissima et nobilissima et universalissima natura quidem secundum abstractionem : sed secundum quod dicimus, quod universalius causat et pluribus influitur, propter quod haec essentia est vegetabilis, intellectualis, causativa, motiva, et plures alias habens potestates bonitatum : et quoad haec omnia datur primo causato, quod est ens intellectuale causativum motus orbis. Haec autem essentia descendens privatur simplicitate et potestate plus et in plus, sicut dicimus usque ad ultimum ens quod minimam accipit entis differentiam et potestatem : et haec privatio est ejus obumbratio vocata a Philosophis. Ex hoc patet verus intellectus ejus, quod omnia sunt ex ipsa unius idea : et qualiter idea in prima causa est unica non habens pluralitatem nisi processu et vicinitate causatorum. Non enim est verum quod vita in prima causa sit separata ab esse, sed a simplici esse primi simplex essentiae est emanatio. Et sicut esse primi unum est et cognitivum

et motivum, ita est in eisdem potestatibus essentia emanans, quamdiu non obumbratur per distantiam dissimilitudinis.

Ex quo tria corollaria habentur. Unum, quod ubi est esse intellectivum et sensitivum et vegetativum et motivum, ibi est una essentia et substantia simplex, sed multiplex in potestate, utrumque horum habens ex propinquitate sui processus ad primum a quo processit. Secundum est, quod si aliqua forma substantialis sit motiva sui subjecti secundum locum, habet ex convenientia cum primo, quod movet secundum locum immobilis existens, et non ex hoc quod sit compositum, sicut quidam Latinorum asserebant. Tertium, quod necessario non recedens longe a primo per privationem nobilitatum, sicut intellectuale manet separatum et perpetuum : recedens autem longe, permiscetur, et mortale et corporale efficitur.

Ex his scitur qualiter animalia movent se, non alia, et qualiter anima intellectualis non est actus corporis, nec corrumpitur corrupto corpore, sicut mentiens dixit Alexander.

<--- Page Split --->

Ex quo constat mentitum esse eum qui scripsit librum Fontis vitæ ' , quem quidem de materia et forma vocant : quia ipse videtur velle, quod ex natura materiae habet intellectus potestatem omnia intelligendi. Dieit enim, quod materia prima est quæ potentia est omnia : et quo plus determinatur formis, eo plus clauditur et determinatur potentia ejus : quoniam si addatur primæ materiae hæc forma quæ est intellectualitas, tunc non est amplius in potentia ad intellectualitatem, sed ad omnia alia. Et si addatur ei forma sequens quæ est corporeitas, tunc iterum determinatoris potentiae : et ideo tunc non erit in potentia ad intellectualia. Si autem corporeitati additur contrarietas, non erit in potentia tunc nisi ad ea quæ in potestate sunt contrariorum : et hæc sunt formæ generabilium et corruptibilium.

Hoc enim dictum erroneum est et omnibus Peripateticis : nullo enim modo intellectus est potentia omnia sicut materia prima est potentia omnia : quia formaè individuæ secundum esse materiale non separatum sunt illæ quæ sunt potentia in materia 2. Formæ autem quæ potentia sunt in intellectu, sunt universales separatae ab individuantibus, et præcipue a materia, non hic et nunc, sed ubique et semper existentes.

Adhuc autem materia non facit formas esse in seipsa per aliquid quod sit ejusdem naturae et generis cum materia. Intellectus autem habet aliquid sui, intellectum videlicet agentem, qui facit formas esse in anima intellectuali.

Adhuc autem intellectus qui potentia est omnia intelligibilia, se habet ad ea sicut tabula rasa : et hoc modo non habet se materia ad formas universales quæ potentia sunt in ipsa. Amplius materia nihil horum intelligit quæ potentia vel actu sunt in ipsa 3 : intellectus autem in-

CAPUT VI.

Utrum intellectualitas animæ sit materia, vel ex fluxu a causa prima ? Facile autem nobis est determinare de natura intellectualis animæ : quoniam naturam habet hanc ex hoc quod est processio a causa prima, emanans autem non usque ad permixtionem materiae : et ideo adhuc a quibusdam sapientibus nostra legis imago Dei dicitur. Ex hujus enim assimilatione causæ primæ habet intellectum universaliter agentem, qui sicut lux est separata, sicut in tertio de Anima convenienter est ostensum. Ex hoc tamen quod hæc natura appropriatur corpori organico physico, natura sua in- intellectualis parum mergitur, et ideo ha- bet intellectum possibilem accipientem ab imaginatione et sensu : et cum natu- ra hæc separata et non mersa in mate- riam secundum se, oportet quod sit uni- versalis : et ideo est anima universaliter omnium cognitiva intellectualiter, et non quorumdam solum : quia quædam non efficiuntur determinata nisi per ma- teriam : intellectum autem diximus esse separatum. Cognitiva autem sensibilis quæ est actus organi materialis, non est acceptiva nisi quorumdam, sicut satis in libro de Anima est determinatum.

<--- Page Split --->

telligit universa. Hæc omnia hic breviter tanguntur : quia in libro de Anima 1 hæc intentione exquisita sunt et probata.

Unde licet nos in natura animæ ponamus aliquid potentiale et aliquid quod est actus illius, non tamen possumus dicere, quod potentiale quod est in ipsa, materia prima sit : quia non habet proprietates ejus : sed multo congruentius dicitur, quod cum anima intellectualis esse nobile separatum retineat quod ex parte illa qua attingit continuum et tempus, efficitur possibilis : et ex parte qua omnimode manet separata, est activa et perfectiva ejusdem possibilitatis. Cujus congruum exemplum dicit Avicenna in flamma adhærente aridis lignis cremabilibus. Illa enim in ea parte quae adhæret lignis, est aliquantulum fumosa : in ea autem parte qua evolat in aerem purum a lignis distans, est plena luce illustrans aerem, et etiam partem fumosam ejusdem flammae. Sic enim est de anima intellectuali : eo quod ipsa aliquo modo sit perfectio corporis, et tamen separata : et ideo ex parte qua inclinatur ad corporeas virtutes organorum quæ sunt imaginatio, accipiens continuum, et sensus accipiens temporale et transmutabile, quasi fumosa est, et efficitur in potentia intelligentia, et non in actu : sed ex parte separata est in actu lucis perfectae.

Hæc autem dimittantur nunc : quia, ut diximus, in libro de Anima sunt pertracta : sed hoc est quod intelligitur ex dictis, quod essentia emanans a prima causa, plenam habet virtutem vita et cognitionis et motus per hoc quod emanat ex ipsa quae est fons vita et cognitionis et motus : et hoc essentialiter retinet nisi obumbretur per distantiam dissimilitudinis a causa prima, cum essentia prima quae dat esse rationalibus et intellectualibus, non abierit in dissimilitudine lon-

gissima : ideo erit vita et cognitionis principium et motus in omnibus : et hoc est principale quod hic intendimus distinguere vel investigare.

CAPUT VII.

Utrum natura intellectualis sit universalis vel particularis secundum actum : quia non est dubium, quin sit universalis secundum aptitudinem, cum sit forma.

Quæreret autem fortasse aliquis, utrum hæc essentia divina quæ vocatur natura intellectualis, sit universalis vel determinata et particularis seu individua? de hoc enim licet in libro de Anima determinatum sit, oportet tamen et hic interponi : quia aliter naturam intellectualium ad plenum scire non possumus. Fuerunt autem nonnulli Peripateticorum, qui hanc naturam esse universalem dixerunt et perpetuam : et potissimae rationum suarum sunt tres, quarum una est : omne quod suscipit aliquid, suscipit illud secundum sua propria naturae potestatem : intellectus autem in se recipit universale, neque est universale secundum quod hujusmodi nisi in intellectu : oportet igitur quod natura intellectus sit universalis : quia si esset individua, individueretur omne id quod est in ipso :

<--- Page Split --->

omnis enim forma individuatur per individuitatem sui subjecti in quo est. Secunda ratio est, quia natura intellectualis est separata substantia a materia : omnis autem individuitas est per materiam : et ideo intellectum dixerunt universalem. Tertia autem est, quia si esset individuus, non esset individuus nisi ad materiam propriam : et tunc sicut visus qui conjunctus est cuidam materiae propriae, non recipit nisi proportionata illi materiae et non alia, ita intellectus non reciperet nisi quaedam materiae suae proportionata et non reciperet omnia. Hoc autem falsum est. Ergo ipse intellectus non est individuus. Nec stare potest, quod dicatur duplex esse materia : una spiritualis, et altera corporalis, et quod ad materiam spiritualem individuetur intellectus : quia illa materia spiritualis non efficitur propria intellectus nisi per aliqua appropriantia eam : et tunc redit idem quod prius, quod scilicet suae complexioni non proportionatum non cognoscet intellectus. Nec potest dici, quod omnia proportionata sint tali compositioni : quia nullum est proprium nisi per ea quae non conveniunt alii. Multa igitur alia erunt suae propriae compositioni non proportionata, et hoc non cognosceret intellectus. Et haec potissima rationum est, quare Abubacher et Averroes et multi alii intellectum universalem esse posuerunt, nec appropriabilem nobis nisi per imaginationem et sensum, sicut diximus in libro de Anima.

Si autem intellectus universalis dicatur esse et in omnibus animalibus essentialiter idem, sequuntur multa absurda, de quibus in libro de Anima fecimus mentionem : et ideo nobis videtur, quod intellectualis natura sit in genere suo, sicut sol in genere corporum. Scimus enim solem esse unum numero individuum, et lucem quae in eo est, dupliciter esse consideratam. Si enim consideretur prout in eo est, est forma solis una numero. Si autem accipiatur prout ab eo est emanans, sic est universaliter illumi-

nativa omnium diaphanorum, tam perviorum quae facit esse lucida, quam non perviorum quae facit colorata, sicut in primo libro de Sensu et Sensato determinavimus : et hoc modo considerata multa agit et facit.

Cum autem dicat Philosophus intellectum esse sicut lucem, videtur intellectus prout est aliquid naturae animae esse individuus : et tamen prout emittit actiones intelligendi, esse in virtute universali : et hoc modo universalia sunt in ipso : quia sic est abstractivus et denudativus formarum, sicut lux corporalis colorum, licet individuus ponatur secundum quod est forma hominis, tamen secundum suam potestatem et quantum est potentia lucis spiritualis, universalis est. Haec etiam universalia non sunt in intellectu quasi forma in materia vel accidens in subjecto : ens enim in anima potius est intentio rei quam res : et ideo sicut non individuatur color per esse quod habet in luce corporali, neque etiam specificatur, eo quod esse in luce convenit omni colori secundum quod est in actu color, ita intentio rei non specificatur neque individuatur per hoc quod est in luce incorporea intellectuali, sed manet universale : et in hoc est cognitio secundum congruentiam intellectus et facultatem, sicut visus secundum actum est secundum congruentiam lucis corporeae et facultatem. Quod autem dicat naturam intellectualem esse separatam, in libro de Anima per multa est expositum : et ideo hoc praetermittendum.

Quod vero tertio objicitur, non concludit, nisi nos poneremus quod cognitio universalis esset in intellectu secundum quod ipse est individuus. Hoc autem non est concedendum : quia sic absque dubio sequeretur quod non cognosecret nisi quae essent secundum congrentiam suae compositionis. Nos enim in dicto libro diximus, quod tripliciter homini unitur intellectus. Uno scilicet modo ut natura dans esse : et sic est individuus. Alio modo ut potentia per

<--- Page Split --->

quam est operatio intelligendi : et sic est virtus universalis. Tertio modo ut forma acquisita ex multis intelligibilibus, sicut planius tractatum est de intellectu agente qui non unitur contemplativis ut agens tantum, sed ut beatitudo eorum est, quando perveniunt ad hoc quod in eis est ut forma : et secundo et tertio modis secundum prudentiam et sapientiam dictus intellectus non inest æqualter omnibus hominibus, sed aliis plus, et aliis minus, et aliis fortassis nihil inest de intellectu.

CAPUT VIII.

tiplicitati potentiarum quæ sunt in motore. Propter quod etiam contingit, quod intellectualis anima multiplicior est quam forma lapidum vel mineralium, et sic de aliis : quo autem tales naturae sunt magis separatae, eo magis dictæ sunt formæ, sicut Antiqui dixerunt. Propter quod etiam Platonici formas omnino separatas asseruerunt : et quo magis erant conjunctæ materiae, eo minus dicebantur formae, sed materia immersas magis placuit eis imagines appellare, sicut tradit Boetius in libro de Trinitate.

Propter quod patet naturam intellectualem verius esse formam omnibus aliis formis consequentibus, eo quod maxime est separata : et quoad hoc fluunt ab ipsa luces separatae incorporea secundum quas efficitur potens ad omnia cognoscenda, quae obscuritate materia et privationis et materialium conditionum tenebris sunt abstracta et absoluta. Cum autem sit vicina causa prima multis similitudinibus ei, habet potestates plurimas qua sunt naturales proprietates et potentiae ipsius, sicut supra diximus : quae tamen nec sunt idem quod ipsa, neque una potestatum suarum est idem cum alia, quia in hoc distant a prima causa quae idem est cuilibet sua potestati, et quælibet suarum potestatum est idem alii : et cum tam multa sunt potestates ipsius, est ipsa secundum seipsam, et non per commune accidens operativa multorum : et in hoc differt a forma qua simpliciter est natura et forma corporis et actus materiae corporalis tantum, secundum quam corpus naturale non operatur nisi unum solum. Adhuc autem in his partibus una potestatum tanto excellentior est quam alia, quanto fuerit separatior : et ideo potentior est intellectus quam sensus communis, et sensus communis potentior quam proprius, et sensualis natura potentior quam vegetabilis : et eodem modo invenitur in omnibus aliis.

In quo summatim colligitur natura intellectualis animæ.

Ut autem capitulariter perstringantur ea quae dicta sunt, diximus cum Areopagita Dionysio, quod « omnis natura procedens a causa prima tanto simplicior est et nobilior et in potestate multiplicior, quanto fuerit illi intimior per indistantiam similitudinis : et e regione e contra quanto fuerit distantior per dissimilitudinem, tanto est materialior et ignobilior et paucioris potestatis. » Hoc autem sapientissimi Peripatetici demonstraverunt ex cœlo octavo, quod quantæ fuerit multiplicitatis, ostendit multiplicitas suarum stellarum. Et cum illa multiplicitas sit in eo quod movetur, oportet quod respondeat per congruentiam mul-

<--- Page Split --->

CAPUT II.

non universalia, quemadmodum dicit Plato.

Amplius autem universale simplex est et purum a materia et materiae appendiciiis separatum : in eo autem quod est hujusmodi, non recipit ipsum materia. Cum ergo necessarium sit in aliquo esse, cum sit simplex forma, oportet quod secundum hoc esse sit in anima : et sic universale in eo quod est universale, non est nisi in anima.

Amplius si universale esset in re, oporteret quod idem esset rei illi in qua est : quia aliter falsa esset prædicationi illius, cum diceretur, Socrates est homo, vel Socrates est animal : homo igitur vel animal prædicatum de Socrate idem est Socrati. Eadem ratione prædicatum de Platone, est idem Platoni. Sed quæcumque uni et idem sunt eadem, ipsa sunt eadem, sequeretur ex hoc quod Socrates et Plato essent idem : aut oportet dicere, quod homo et animal essent aliud et aliud universale prædieta de Socrate et Platone, quod est falsum, cum Porphyrius dicat, quod participatione speciei plures homines sunt unus homo : et Aristoteles dicat, quod isosceles et isopleurus sunt plures trianguli et una figura. Ex omnibus autem hujusmodi inconvenientibus concluditur, quod universale non est in re, sed in ratione. Propter quod etiam Joannes Damascenus dicit, quod « in talibus commune ratione et non in re consideratur. »

Peripateticorum opinio.

Utrum autem universale in solis nudis purisque intellectibus sit, aut etiam in rebus, Porphyrius dicit esse altissimum negotium et magna egens inquisitione : et licet hoc ad metaphysicum spectet, tamen hic de hoc oportet fieri mentionem propter doctrinae faciliorem modum. Cum autem omne quod in rebus est, unum solum sit et proprium, videbitur universale quod est in multis et de multis, non esse in rebus aliquid, præcipue cum Aristoteles tradat in prima philosophia, quod idem est esse universalis et particularis, et principia omnium rerum, quæ sunt principia essendi, sunt. particularia et

Amplius individuatur forma per materiam : forma autem individuata dat esse individuo : sic igitur et forma efficitur propria et materia : nihil ergo forma et materia quod est in uno individuo, est in pluribus simul sumptis : ergo universale nihil est rei, sive secundum formam, sive secundum materiam accipiatur, cum ipsum sit in possibilibus simul sumptis. In hoc etiam consentiunt Peripatetici fere omnes, Avicenna videlicet, et Algazel, et Averroes, et Abubacher, et alii quamplures.

<--- Page Split --->

Latinorum opinio.

Sed quidam non mediocris auctoritatis viri inter Latinos quibus ista sententia non placuit, asserunt universale secundum aliquid esse in rebus. Si enim in re non esset, de re vere non prædicaretur, præcipue cum hæc sit natura universalis, quod in quolibet suorum particularium est totum.

Adhud autem res nulla intelligitur nisi per id quod vere est forma rei. Cum ergo universale sit quod intelligitur, oportet quod sit vere forma rei : et sic est aliquid in rebus.

Amplius autem nihil est verius in rebus, quam id quod est totum et unum in multis, et de multis : non enim amittit rationem essendi in rebus per hoc quod est in multis : per hoc autem quod est de multis, habet quod est in eis vera eorum essentia existens substantialis vel accidentalis : oportet ergo quod universale sit vere in rebus, cum ipsum sit unum in multis et de multis.

tingit ex hoc quod tota materia cui illa forma communicabilis est, jam continetur sub forma, sicut in Cælo et Mundo est determinatum. Per hanc igitur aptitudinem universale est in re extra, sed secundum actum existendi in multis non est nisi in intellectu : et ideo dixerunt Peripatetici quod universale non est nisi in intellectu, referentes hoc ad universale quod est in multis et de multis secundum actum existendi, et non secundum aptitudinem solam.

Prout autem jam participatur ab eo in quo est, adhuc duplicem habet considerationem. Unam quidem prout est finis generationis vel compositionis substantiae desideratae a materia vel eo in quo est cui dat esse et perfectionem, et sic vocatur actus, et est particularis et determinata. Secundo autem modo prout ipsa est totum esse rei, et sic vocatur quidditas, et sic iterum est determinata particularizata et propria.

Opinio Doctoris.

Nos autem in ista difficultate mediam viam ambulantes, dicimus essentiam uniuscujusque rei dupliciter esse considerandam. Uno modo videlicet prout est natura diversa a natura materiae, sive ejus in quo est quodcumque sit illud. Et alio modo prout est in materia, sive in eo in quo est individuata per hoc quod est in ipso. Et primo quidem modo adhuc dupliciter consideratur. Uno quidem modo prout est essentia quaedam absoluta in seipsa, et sic vocatur essentia, et est unum quid in se existens, nec habet esse nisi talis essentiae, et sic est una sola. Alio modo ut ei convenit communicabilitas secundum aptitudinem : et hoc accidit ei ex hoc quod est essentia apta dare multis esse, etiamsi numquam det illud, et sic proprie vocatur universale : omnis enim essentia communicabilis multis, universale est, etiamsi actu numquam dat esse nisi uni soli, sicut sol, et luna, et Jupiter, et hujusmodi : formae enim substantiales talium communicabiles sunt : et quod non communicantur actu, con-

Nec est putandum inconveniens, quod forma dicitur totum esse rei : quia materia nihil est de esse rei, nec intenditur a natura : quia si esse posset forma in operatione sine ipsa, numquam induceretur in materiam : sed quia hoc esse non potest, ideo requiritur materia non ad esse, sed ad ipsius esse determinationem. Hoc ergo ultimo considerata forma prædicatur de re cujus est forma, et sic separata per intellectum est universale in intellectu : et ideo aptitudo suæ communicabilitatis reducitur ad actum in intellectu separante ipsum ab individuantibus.

<--- Page Split --->

est universale, absque dubio est ante rem : sed actus suae universalitatis quem facit agens intellectus, est ex eo quod est in re quidditas rei existentis, quæ vere prædicatur de re ipsa : et quoad hoc est consequens rem abstractum de re ipsa : et sic patet intellectus prædeterminatorum, et quod sectæ ambæ secundum aliquid dicunt verum.

Claret etiam ex his, quod cum materia nihil est de esse vero rei, nullo modo nulla res est intelligibilis per suam materiam, sed per suam formam : et tunc cum universale sit intellectus proprium objectum, quod esse universale est formæ, et non materia : forma enim omnis communicabilis est materia incommunicabilis : nec est materia per idem sui in multis secundum aptitudinem vel actum, sed per diversas partes, ita quod secundum partem hanc est in uno, et secundum aliam est in alio : et quia res nominatur secundum quod intelligitur, nominatur proprie a forma et materia : nec intelligitur nec nominatur nisi per analogiam ad formam, sicut etiam diximus in fine primi Physicorum. Cum igitur individuum sit individuum per materiam, non habebit nomen proprium proprie loquendo, qisi forte secundum quod est substantia per formam quæ proprie et principaliter et maxime substat. De omnibus autem his in primo Logicae satis determinatum est.

Ex dictis autem adhuc accipitur, quod cum universale sit in essentia rei secundum aptitudinem quam habet ad existendum in pluribus tota : et cum illa aptitudo æqualiter sit respectu præteritorum et præsentium et futurorum, quod universale quod est substantia rei, vel fundatur in ipsa substantia, univocum est respectu omnium præteritorum præsentium et futurorum.

Adhuc autem cum sit de aptitudine essentiæ quæ est ante materiam et compositum, patet quod nullo existente homine particulari, adhuc est vera, homo est animal, et hujusmodi aliæ locutiones.

CAPUT III.

De solutione dubiorum quæ oriuntur ex prædeterminatis.

Sed forte quæreret aliquis ex his quæ determinata sunt, occasionem accipiens : quia talis consideratio formæ in se et in materia non videtur esse rei, sed rationis : et ideo cum aptitudo communicationis hoc modo convenit ei, non videtur eidem convenire nisi secundum rationem et intellectum : et sic iterum redit, quod universale et aptitudine et actu sit in solo intellectu, et nullo modo in re ipsa.

Sed ad hoc dicendum est, quod absque dubio, sicut in Metaphysicis determinatur, actus est ante potentiam, et non secundum rationem tantum sive in modo intelligendi, sed ipsa substantia et diffinitione, sicut causa est ante causatum, et habet esse causæ et essentiae, sicut diximus, licet non habeat esse nisi in natura particulari : et hoc modo est una essentia, non quidem unitate numeri, sicut dicimus numerum esse unum, sed unitate esse et essentiae in se et formæ, quæ unitas multitudinis secundum aptitudinem communicabilitati non repugnat : et hoc modo dicitur unum in multis et de multis.

Si autem quis objiciat, quod secundum dicta universale est ante rem et non post ipsam, cum Aristoteles dicat quod universale aut nihil est, aut posterius suis singularibus : dicimus, quod id quod

<--- Page Split --->

Ex his iterum intelligitur, quod licet destructis primis substantiis impossibile sit aliquid aliorum remanere, tamen scientia perpetuorum est, et perpetua est et incorruptibilis : eo quod non fundatur nisi super aptitudinem communicabilitatis formae et essentiae, et ea quae sunt passiones et differentiae ipsius : hoc autem perpetuum est et incorruptibile, sive particularia sint, sive non. Qualiter autem una scientia sit in omnibus, et qualiter non in his quae de Anima dicta sunt, determinatum est.

accidens sit in materia, verius est ubique et semper quam hic et nunc : et verius est ubi est secundum esse formalius, quam ubi est secundum esse materialius quod diminuit suum esse et coarctat potentiam communicationis ejus : et ex hoc sequitur, quod verius est in intellectu quam in materia.

Et isti dicunt, quod si aliquae formae sunt separatae, sicut intellectus, quod illae sunt ubicumque operantur, et possunt esse in pluribus simul.

Et ex primo concludunt, quod unum universale sit quod in omnibus animabus intellectum, et in omnibus suis particularibus existens : et sic concedunt unam numero scientiam esse in omnibus animabus, sed diversas continuationes istius scientiae dicunt esse ad homines propter diversitatem imaginationis ex qua accipit intellectus, sicut in tertio de Anima determinatum est.

CAPUT IV.

De falsitate opinionis dicentis omnem formam esse ubique et semper.

Ex secundo autem concludunt causam vaticinationis quam ponunt necromantici et augures, qua de causa videlicet unus fascinet alium, et impedit operationes animales in ipso. Habent autem rationes primae suae positionis : unam quidem potissimam quam diximus, et alias quas in libro de Anima posuimus.

Licet autem haec via sit rationabilior, tamen non placet aliquibus ita dicere, sed dicunt omnem formam, sive sit substantialis, sive accidentalis, de se esse communem : et quia in materia non est nisi per accidens, sicut diximus prius, eo quod materia non intenditur ad esse, sed formae est totum esse rei, ideo dicunt quod omnis forma de se est ubique et semper: non arctatur enim in loco aliquid esse nisi per contrarietatem materiae, nec restringitur ad nunc nisi per ipsam materiam contrarietate determinatam : ea enim quae sunt extra contrarietatem et motum, sunt supra tempus et differentias temporis.

Dicunt etiam, quod cum essentia formalis de se sit ubique et semper, et per

Et quia longum est omnibus talibus immorari, videtur nobis sine praejudicio melioris sententiae dicendum, quod haec opinio falsitati obnoxia est : quia esse verum et ratum in natura est illud quod dat formam materiae particulari : esse autem formale non est nisi secundum aptitudinem in essentia formae et secundum actum nisi secundum intellectum separantem, ut diximus : et ideo verissime loquendo, essentia formae non est nisi secundum aptitudinem ubique et semper et non in actu. Et quod dicit verius esse rem ubi est secundum se quam ubi est per accidens, dicendum quod hoc esset verum si ubique et semper esse conveniret ei secundum actum : hoc autem non est verum : et ideo non sequitur illud quod concludunt, quod esse secundum

<--- Page Split --->

aptitudinem est esse secundum quid et potentiale : esse autem in materia est esse verum et perfectum et secundum actum. Et cum dicitur, quod hoc accidit formae, dicendum quod hoc accidens non facit per accidens esse ipsum esse quod est actus materiae et compositi a forma : hoc enim est substantiale et verum : sed per accidens dicitur ibidem, quod est gratia alterius, et non propter seipsum convenire : quia hoc verum est, quod esse in materia non convenit formae et essentiae gratia sui et propter seipsam.

CAPUT V.

De confutatione erroris Platonis circa determinata.

Adhuc autem oportet mentionem facere de philosophia Platonis, qui apud omnem facultatem hujusmodi solvendam triplex distinguit universale. Unum quidem ante rem quod est causa formalis praebabens virtute totum esse separatum et perpetuum ante rem existens : quia cum sit causa, oportet quod sit ante rem : et cum transmutatio et generatio et corruptio non sint nisi in subjecta materia, erit illud ante omnia hujusmodi : et ideo est ingenerabile et perpetuum, et cum hoc dat totum esse materiae, et est esse individuorum, sicut sigillum dat cerea figuram : figura autem erit praebabens totum esse et virtutem rei : hoc ergo universale dixit esse separatum et mathematicum existens secundum seipsum et esse principium

scientiae et generationis causam formalem in omnibus generatis et extra generata manere, sicut paradigma ligneum ad quod fiunt calcei manet extra coria, cum tamen ad ipsum formetur omnis calceus : et quia hoc perpetuum est, dixit esse principium scientiae : et quia immateriale est, dixit esse semper et ubique in omnibus animalibus idem. Secundum autem universale dixit tantum in re, et hoc esse formam impressam rebus ex primo universali : et ex quo formae rerum egrediuntur, sicut ex quodam etymagio, hoc est, sigillo : hoc autem secundum dicit subjacere motui et mutationi propter materiam in qua est. Tertium a utem dixit esse post rem, quod est per considerationem acceptum a rebus : et per hoc dixit non quidem rem sciri, sed sciri in propria natura et per applicationem formae ad particularia eam et individuantia.

Aristoteles autem contradictum illud multis rationibus disputavit ostendens, sicut et verum est, principia rerum proxima particularium esse particularia, et corruptibilium corruptibilia, de quibus non est praesentis speculationis disserere. Sed hoc quod est ad propositum, est hoc, quod si esse et essentiae rerum perpetue et incorruptibiles sunt tales, ut dixit, tunc illae nihil omnino sunt de esse rerum naturaliter existentium, neque res cognoscuntur nisi per principia quae sunt de esse ipsorum : igitur per universalia praexistentia et praehabentia esse rerum nulla res cognoscitur : et sic inutiles sunt ad scientias rerum.

Adhuc autem et secundum hoc false universale praedicaretur de pluribus unum existens : quia secundum quod appropriatum est, non convenit pluribus : primum autem est nihil de esse rerum : et ideo ipsum praedicari de re aliqua non potest. Propter quod absque dubio inconvenientissima est philosophia Platonis in hac parte.

Adhuc autem naturalia differunt a mathematicis in hoc quod ipsa per rationem diffinitivam concepta sunt cum materia

<--- Page Split --->

mobili et sensibili : qualiter ergo potest fingi, quod talia existant separata?

Adhuc autem si essent separata, quid faceret ea tangere materiam et causare esse naturale in ipsa ? Etymagium enim quod ponit, non tangit ceram ad sigillan-

dum nisi aliquo movente. Quid autem movens sit hujusmodi formas separatas, impossibile est dicere, etiamsi fingere velit aliquis.

Hæc igitur dicta sunt de natura et essentia intelligibilis.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

De diversitate intelligibilium in genere.

Per omnen eumdem modum nos imaginari oportet de intellectu et intelligibili secundum actum dicto, quod in ipso est : hoc enim abstractum est a rebus : et cum est in lumine intellectus, est in eo quod dat ei formam intelligibilitatis secundum actum, et non sicut accidens est in subjecto, neque sicut forma in materia : neque hoc est inconveniens, quia talia secundum esse spirituale quod habent in suis abstrahentibus accepta, neque sunt accidens, neque substantia secundum verissimas acceptiones ipsorum, neque sunt entis differentiae vel species aliquae, nisi accipiatur ens secundum quid : sed sunt quaedam entium intentiones secundum potestatem suorum agentium accepta : potestas enim luminis est tale esse conferre coloribus : et potestas intellectus est tale esse conferre intelligibilibus secundum actum intelligendi acceptis.

Planum autem est ex his quae dicta sunt, quod intellectus non alia operatione sive actione intelligit suum intelligere, quam intelligendo sua intelligibilia : et

Est autem in intelligibilibus diversitas quae est in coloribus comparatis ad visum. Propter multam enim victoriam et permixtionem perspicui clari in corporibus terminatis, videmus quosdam colores in luminis adventu effici scintillantes et spargentes lumen ad illuminationem aliorum : et aliquando si vere in toto sit perspicuum corpus coloratum, si lumen superveniat, illi colores colorant alia corpora sibi opposita, sicut videmus in vitro colorato, per quod lumen veniens secum trahit colorem vitri, et ponit eum super corpus cui per vitrum incidit lumen. Quaedam autem sunt ita vincentia in puritate diaphani, quod adeo radiantia efficiuntur, quod vincunt harmoniam oculi, et videri sine magna difficultate non possunt. Quadam autem sunt spargentia tantum luminis et diaphani, quod vix discerni possunt visu propter parvitatem suae compositio-

<--- Page Split --->

nis ex perspicuo, cujus proprius actus est lumen.

Similiter autem est in intelligibilibus : quoniam formæ illorum per hoc quod sunt simplices et universales, et nihil de privatione materiae immixtum habentes, sunt intellectus quidam sicut colores clari sunt luminis quidem : secundum autem quod sunt magis secundum naturam priora et universaliora et simpliciora, sicut sunt intelligibiliora et lucem intelligibilitatis aliis conferentia, sicut dignitates. Quædam autem luce sua nostrum intellectum qui cum continuo et tempore est, vincentia sunt, sicut sunt manifestissima in natura quæ se habent ad nostrum intellectum, sicut lumen solis vel fortissime scintillantis coloris ad oculos noctuæ vel vespertilionis. Quædam autem non manifestantur nisi lumine alieno, sicut ea quæ ex primis et veris accipiunt fidem. Quædam autem ex nimia permixtione cum privatione, perfecto intellectu comprehendi non possunt, sicut motus, tempus, et materia prima.

Ex his clarum est, quod theologica maxime manifesta parum intelliguntur, et mathematica maxime intelliguntur, et physica certum et firmum raro habent intellectum. Hoc enim contingit ideo, quod divina sua luce nostrum vincunt intellectum et reverberant: mathematica autem intellectui nostro proportionata in se, et intellectui et lumini intellectus permixta sunt : physica autem propter privationem et materiam et motum, ab intellectualitate cadunt : hinc est, quod divina sunt super intellectum, mathematica in intellectu, et physica sub intellectu esse dicuntur.

Ulterius autem est advertere ex dictis, qualiter habitus principiorum dicitur esse intellectus et habitus conclusionis scientia, et ipse decursus ex principiis in conclusionem dicitur ratiocinatio : quoniam plurimum intellectus lucis et formæ habent principia, propter quod a forma intellectus nominantur : sed minimum et quasi per aliud medium de lumine in-

tellectus habet conclusio, propter quod aliud sortitur vocabulum, et dicitur scientia quæ semper est effecta secundum quod est scientia, et numquam causans lumen in aliquo alio nisi ut principium accipiatur. Ratiocinatio autem dicit collationem, et quasi directionem per se lucentis super alterum : et ideo tali nomine censetur ipse decursus principiorum in conclusiones.

Ulterius autem ex his adverte, quod quædam in quibus quasi eclipsatur lumen intellectus ab interpositione obscuritatis materiae et privationis, et venit supra ea lumen umbrosum et obscurum, sicut est in his quæ probabilia esse dicuntur tantum, sed omnino occumbit in his quæ tantum sunt sensibilia, sicut in primo hujus scientiæ libro determinatum est. Et ex hoc adverte quare in probabilibus sunt argumentationes imperfectæ et conclusiones acceptæ cum formidine : probabilia enim neque sunt prima et vera quæ luce intelligentiæ sunt plena, neque ex veris sumunt fidem, sed sunt quæ communiter inveniuntur extrinsecus in rebus, in quibus est quasi quædam resultatio luminis intellectualis cum multa umbra causata a materia et privatione : et ideo universales in talibus non sunt veræ, aut non sunt immobilis veritatis : et cum omnis perfectio argumentationis et certitudo sit ab universali et immobili veritate, oportet in talibus et argumentationes imperfectas esse et incertas : quare nec bene concludunt, nec conclusio erit accepta sine magna formidine contradictionis. De opinione autem et dubitatione et ambiguo diximus in aliis libris : adhuc locus erit de eis aliquid dicendi in philosophia prima.

<--- Page Split --->

CAPUT III.

De diversitate intellectuum tam secundum se, quam secundum intelligibilia, quam etiam secundum facultatem intellingentium accepta.

Est autem intellectus diversitas quam multi Philosophorum posuerunt quantum ad ipsas partes animae, quod est intellectus possibilis et intellectus agens, de quibus in libro de Anima dictum est. Tertius autem est, qui est formalis intellectus, quando scilicet forma sciti vel operandi per lucem intellectus est apud animam : et hoc dividitur in practicum et speculativum, de quibus etiam in tertio de Anima est expeditum. Hic enim formalis dividitur in intellectum simplicem et compositum. Et simplex quidem intelligentia incomplexorum : componitur autem intelligentia complexorum, aut per modum enuntiationis, aut etiam per modum syllogismi vel alterius speciei argumentationis. Et ille quidem qui compositus vocatur, dividitur in intellectum qui vocatur principiorum, qui secundum aliquid innatus est nobis, eo quod principia non ab alio principio accipimus, sed per scientiam terminorum, qui mox innascuntur nobis : et intellectum ex aliis acquisitum, qui apud Philosophos vocatur adeptus, eo quod est acquisitus per inventionem vel doctrinam et studium. Et ratio divisionum istarum ex istis patet nominibus.

Secundum autem facultatem naturae intellectualis quae est in hominibus, causatur quaedam intellectus divisio, de qua quidam Philosophi faciunt mentionem, et praecipue Aristoteles et Avicenna, et quidam alii sequentes eos. Est enim quidam intellectus plus continuo et tempori, hoc est, imaginationi et sensui immixtus : quidam autem plus separatus : quidam vero medio modo : quidam vero et vires imaginandi et aliquid accipiendi per sensus non habens. Et primus quidem est obscurus nihil accipiens nisi cum labore : et si docetur aliquid, oportet quod fiat per exempla sensibilia : et tales sunt aut impossibles ad intellectum per se manifestorum et divinorum quae in prima philosophia traduntur, et vocantur illi mali ingenii existentes a vulgo.

Secundi autem quasi per se aut ex parva doctrina nati sunt intelligere omnia : quia agentem non habent tamquam potentiam animae, vel quasi efficientem per abstractionem intelligibilia in anima, sed habent eum quasi pro forma, per quam anima intellectualis cuncta operatur : quia in libro de Anima felicitatem esse diximus, ad quam intendit pervenire omnis Philosophus, et haec vocatur intellectus sanctus sive mundus ab Avicenna. Ab Aristotele autem dicitur intellectus divinus, et hic intellectus de studio ad levi prophetias accipit illuminationem, et ad somniorum verissimam interpretationem.

Medius autem est, qui juvatur doctrina faciliter ad intelligendum tam prophetica quam divina. Sed tertius juvari non potest aliqua ratione : quia neque separatus est, neque habet instrumenta quibus juvetur per operationem animae sensibilis : et hoc aliquando est ex vitio complexionis, sicut in morionibus : aliquando autem consuetudine non attollendi ultra sensibilium acceptionem, sicut est in his qui vocantur idiotae. Ex his patet qualiter qui longo tempore studuerunt circa particularia, sicut circa actus humanos, sicut student hi qui legibus intendunt, et

<--- Page Split --->

in his ipsis causas et rationes non quaerunt, inhabilis efficiuntur ad philosophiam.

In tantum ergo dictum sit de natura intellectus, et de natura intelligibilis, et

de comparatione unius ad alterum, et distinctione utriusque. Et sic est finis primi libri.

<--- Page Split --->

CAPUT II.

Quare formae fluunt ab intelligentia secundum quod ipsa forma mundi est ? Et ex hoc habetur quod fiunt in anima.

Si autem quaeratur qualiter intelligentia prima agens attingit animam, et qualiter attingit materiam in qua sunt formae? Adhuc autem qualiter exeunt formae ab ipsa in animam? Adhuc licet primi Philosophi sit determinare, tamen propter doctrinae facilitatem hic breviter transeundo dicimus, quod quaelibet intelligentia agens ambit lumine suo omne illud et totum, cui sicut materiae et sicut ei quod movetur, ab ipsa supponitur.

Et hujus quidem exemplum est in semine hominis. Id enim quod operatur in semine hominis, non potest esse natura, cum non unum unius formae et figuræ operetur, sed valde diversa tam in similibus membris quam in dissimilibus et officialibus : operans enim in semine est anima, non ut est endelechia corporis, sed ut artifex qui est virtus formativa, qui est in spiritu qui inter viscositatem seminis continetur et ambit totam materiam corporis intra virtutem et lumen suum : et formae quas influit, non sunt in eo ut habitus quidam accidentaliter, imo sunt in eo hoc quod est ipse, qui licet unus sit in substantia, tamen multiplex est in virtute et sine medio aliquo a loeo uno cordis fluit in omnia, et impri-

<--- Page Split --->

sicut jam diximus, sicut soli ex lumine sibi substantiali fontaliter convenit luces emittere in mundum, ita et multo magis intelligentiae agenti et maxime causae primae ex lumine suae substantiae convenit luces emittere, quae sunt formae omnium eorum quae formantur. Et sic animae in suum universum membrorum convenit vitas emittere, quae tamen vitae secundum opera vitae specialia determinantur in membrum, licet in anima sint omnes illae vitae una vita indivisibilis in substantia multiplex secundum virtutem : ita intelligentiae primae convenit luces emittere in totum universum. Et ideo subtiliores Peripateticorum distinxerunt inter formas mundi et formas materiae, formas mundi vocantes universaliter relatas ad universum, formas autem materiae dicentes eas quae sunt dantes esse materiae. Formae igitur mundi sunt ab intelligentia ex hoc quod ipsa est intelligentia, et quando fiunt in anima, fiunt magis in anima ex parte illa qua fluunt a forma mundi, quam ex parte illa qua per esse sunt in materia.

CAPUT III.

Qualiter intellectus agens in anima est sicut lux et sicut ars, et ideo est perfectus agens perfectiones ?

His quasi per modum prælibationis excussis, oportet nos determinare qualiter intellectus agens, sicut lux sit ad materiam comparata : his enim duobus bene explanatis melius scietur modus perfectionis animæ humanæ.

Dicamus igitur cum dicitur quod intellectus agens est sicut lux, tria in ipsa attenduntur similitudine, quorum et primum est, quod sit primum agens esse intellectuale. Secundum est quod est universaliter agens intellectuale. Tertium autem quod est incessanter agens esse intelligibile. Et unumquodque istorum quaedam alia sequuntur, quod qualiter sit verum, sic probatur. In omni enim universo in quo sunt quaedam sicut acta tantum, quaedam autem sicut acta et ageñtia, necesse est esse unum primum quod est agens tantum. Esse autem intellectuale est in omnibus quae sunt intellectus et ratio eorum quae intelliguntur. Esse ergo intellectuale est in omnibus intelligibilibus. Omne autem intelligibile quod intelligitur non nisi per formam suam, vel per seipsum, si forma est, intelligitur. Et constat quod hic intellectus sive intelligibile esse, ita est factum, quod ulterius non confert ad esse intelligibile præter seipsum : hoc autem totum

<--- Page Split --->

sub anima hominis est per hoc quod ipsa est imago formæ mundi, et non tantum forma materiae. Est autem in anima in via cognitionis multa accipere phantasmata et facta secundum sensum, ad quae reflectitur in his quæ intelliguntur concepta cum materia, et secundum imaginationem reflectitur intellectus secundum ea quæ intelliguntur mathematico et ad intellectum possibilem.

Oportet ergo quod in hoc ordine universi recurratur ad unum agens primum quod est primum agens esse intelligibile : non enim solum in universitatem omnium recurritur ad primum, sed in quolibet ordine uno necesse est esse primum in quo est status illius ordinis : et hæc est causa, quod in libro de Anima diximus in ipsa anima esse duas differentias universaliter agentis quo est omnia facere, et universaliter possibilis quo est omnia fieri : et per istam rationis necessitatem arguuntur falsitates illorum qui in anima dicunt nullum esse intellectum agentem. Isti enim non consentiunt Philosophis qui licet dicant intelligentias quæ sunt formæ mundi, irradiare super intellectum animæ humanæ, non tamen negant in ipsis animabus esse intellectum agentem universitati suorum intellectualium proportionatum. Aliter enim homo non perfecte esset minor mundus, nec esset imago formæ mundi : quæ tamen inconvenientissima scit esse omnis qui recte philosophatur. Per hunc ergo mundum quo universitas corporalium habet unum primum agens in his quæ faciunt et fiunt usque ad ultimum factum, quod est lux solis, super quam irradiat lux agentis primi intellectus : et nisi irradiaret super ipsum, lux solis non esset effectiva formarum corporalium. Ita est in quolibet universo : oportet etiam ita in anima hominis esse secundum multitudinem et universitatem intellectualis esse quod fit in ipsa et in intellectu ipsius. Jam autem facile est ostendere, quod agens est in eo sicut lux : quia est universaliter agens : sicut enim lux in-

fluit universaliter super omnia quæ sunt activa et passiva in materia, ita necesse est primum agens universaliter agendi formam et actum omnibus influere. In prima enim philosophia probavimus, quod omnis actus primi agentis per hoc universalis et finiens est : quia stat inter quoddam primum et quoddam ultimum per omnia extendens media. Esse autem quod a primo per omnia media pertingit usque ad ultimum, universaliter agit. Constat igitur primum agens in intellectualibus universaliter agere : aliter enim efficientia non starent.

Ex hoc patet, quod agens intellectus universaliter agit universalitatis ordine intelligibilium quæ sibi subjungitur. Ex his etiam concluditur, quod incessanter agit : non enim est primum agens nisi per hoc quod per essentiam agit, sicut lux per essentiam lucet : quod autem per essentiam agit aliquam actionem, semper agit eam et incessanter : intellectus agens semper incessanter agit. Et hæc veteres Philosophi intenderunt, cum dixerunt quod sit simplex, et quod essentialiter agit, et quod indivisæ sint intelligentiæ in ipso, et quod omnes in ipso sunt sua substantia et vita ex lux sua. Ex hoc autem quod universaliter agit, sequitur ipsum esse formam omnium intelligibilium, quæ tamen forma in unoquoque intellectu est secundum potestatem illius quod intellectuale esse participat, et non secundum potestatem primi agentis : et quod ipse est semen omnis intelligibilitatis, et quod sub actu suo omne intelligibile movet animam.

Et ideo nulla est quæstio eorum qui quærunt, quomodo formæ rerum possunt agere in animam, cum anima nobilior et altior sit illis : et id quod est nobilius et altius, potius agere videatur in id quod est sub ipso, quam quod recipiat ab ipso et patiatur. Et est quæstio imperitorum in naturalibus. Formæ enim exteriorum non agunt nisi prout sunt intellectus quidam, et agunt sub lumine intelligentiæ agentis quod est in ipsis, et sic agere

<--- Page Split --->

possunt in possibilem intellectum. Patet etiam ex hoc quod cum inter omne agens et patiens debet esse communicatio, quae communicatio est inter agentem et formam et possibilem intellectum. Et quod ipsa forma stans universaliter in lumine universaliter agentis, est agens quod proprie habet inferre passionem intellectui possibili. Ex hoc autem quod est agens essentialiter et incessanter, consequuntur ipsum sua acta per hoc quod in ipsa necessaria et stantia et quoad hoc aeterna quod sunt immutabilia : hoc enim modo aeterna dicuntur quæcumque Philosophi aeterna vocant : et sic scientia est necessaria et aeterna quae est de hujusmodi formis.

Et hoc multi Stoicorum ignoraverunt : et ideo alias formas quam illas quae in rebus sunt posuerunt : hic autem intellectus agens comparatur arti, et est comparatio quae essentialiter convenit ei secundum quod prahabet in seipso omnia intellecta. Non autem hoc intelligitur de arte mechanica, quae diversa est a mente artificis, et est scientia quaedam operativa factorum cum ratione : sed intelligitur de arte naturali, quam omnis forma etiam corporea dicitur imitari : dicimus enim in Physicis in semine sive spiritu seminali esse animam ut artificem, quae omnia cum ratione certa et infallibiliter operatur : cum tamen haec ars non sit scientia quaedam ab ipsa substantia formativa virtutis : sed sicut ipsa prout in se formativa virtus habet omnium membromum virtutes illas quibus operatur ad vita potentias universali ratione et cum certa finis intentione et ratione forma. Et sicut est particulariter in semine, ita est universaliter in luce agentis intellectus respectu universitatis totius ordinis sibi subjectae materiae : ipsa enim lux sua scientia est, et sua ars est certa ratione omnia ad esse intelligentis producens, et omnia construere faciens in intellectu possibili. Ex his constat intellectum agentem esse perfectum, et supra perfectum perfectiones omnes habentem

et largientem omni ei quod secundum esse intellectuale perficitur.

Haec autem conjuncta his quae jam in anteriori hujus scientiae libro diximus, et his quae in tertio libro nostro de Anima dicta sunt, verum ostendunt intellectum agentem : omnia tamen haec plenissime intelliguntur ex scientia philosophiae prima : quia ista in veritate pura scientiae naturalis transcendunt.

CAPUT IV.

Qualiter intellectus possibilis sit potentia, et ut tabula rasa, et ut locus et ut species intelligibilium ?

Dicamus autem nunc de perfectione intellectus possibilis. Huic autem quatuor attribuuntur a Philosophis, quorum unum est, quod ipse idem indivisibilis substantiae existens potentia est omnia intelligibilia. Secundum est, quod se habet ad omnia intelligibilia sicut tabula rasa in qua non exietur aliqua praeparatio, quod imago sit in ipsa. Tertium autem est, quod ipse est potius locus intelligibilium quam materia. Quartum autem est species intelligibilium, sicut est sensus sensibilium species. Et de omnibus his necesse est determinare, licet sit valde difficile : sine his enim impossibile est scire animae perfectionem.

Cum ergo intellectus possibilis dicitur quo est omnia fieri intelligibilia, intelligitur quod ipse in potentia sit omne intelligibile unus et idem indivisus et sim-

<--- Page Split --->

plex secundum suam substantiam : et ideo sua potentia qua fit intelligibilia, non est univoca ad potentiam materiae quae non est susceptibilis omnium una et indivisibilis existens, sed potius secundum sui divisionem in multa. Et cum dicitur quod in intellectu possibili in eo quod possibilis est, contingit omnia fieri, non intelligitur quod omnia sit sicut materia : non enim materia fit forma. Et cum dicitur quod possibilis intellectus sit omnia intellecta, intelligitur quod sit forma illa per quemdam modum.

Et hujusmodi simile dixit jam ante nos Alfarabius, quod est imaginandum, quod sicut cera intelligatur vel imaginetur tota transire in figuram sigilli, ita quod nihil ejus distinguetur ab ipsa figura sigilli : hoc tamen simile ego non omnino conveniens reputo. Sed ponam aliud quod est per omnia conveniens. Si enim colorem simplicem formam intelligamus, et potentiam perspicuum, per quam ipsum perspicuum est illius susceptibile : ita enim in potentia non distinguitur a suscepto in hoc quod unum sit subjectum et alterum forma : tunc sunt æquæ naturæ perspicuum suscipiens et color susceptus : color enim non differt a perspicuo secundum naturam, sed secundum esse quod est diversis unius naturae et ejusdem. Unde perspicuum suscipiens lumen in profundum, est suscipiens perspicuum : et perspicuum in extremo participans actum luminis, est color : et planum est videre cujuslibet, quod illæ naturae si sunt diversæ, sed esse perspicui in uno et in alio diversum est : et per unum et eumdem modum ejusdem naturae per diversum 'esse est susceptibile quod est oculus perspicui : ergo extremitas quæ est color si sumatur secundum esse spirituale quo est in medio, non est in perspicuo pervio, nec in perspicuo animato quod est oculus : sed sunt sic duæ naturae distinctæ : et ideo non in eis proprie loquendo sicut in subjecto, sed potius sicut in re quæ est ejusdem naturae diversitate secundum triplex

esse lucidi terminati, pervii, et animati.

Et per omnem eumdem modum in corporibus ejusdem naturae sunt lumen intelligentiae terminatum quod est simplex forma rerum separata a materia, et lumen ejusdem quod est intellectus possibilis, sicut pervium quoddam, et lumen ejus in seipso simpliciter acceptum. Ex hoc enim quod intellectus possibilis ad corpus accedit, efficitur distans a lumine intelligentiae, sicut perspicuum in aere distat a natura luminosi in seipso. Patet autem ex his, quod eadem forma est in possibili intellectu et in materia : sed ab intellectu nullam accipit individuationem. Et etiam, quod in omnibus talibus intelligens intellectus et forma intellecta idem sunt actu per esse habentia differentiam, sicut perspicuum in loco in quo est color abstractus, idem est actu cum natura coloris per esse differens, quod esse importatur per distinctionem utriusque, et quod intellectus possibilis non est materia, sed forma. Hoc ignoravit Theophrastus.

Tabulæ autem rasæ comparatur per hoc quod sicut tabula præter omnem præparationem se alterantem susceptibilis est figuræ : sic intellectus possibilis præter omnem præparationem separantem susceptibilis non est unius tantum, sed omnis intelligibilis. Et per hoc iterum patet, quod non est materiæ potentia ipsius : rasura enim tabulæ non est materia, sed potius sicut perspicuum una et eadem potentia luminis est coloris omnis susceptibilis, ita idem intellectus una et eadem potentia luminis agentis quod in ipso est, susceptibilis est omnis formæ intelligibilis : et ideo nullo modo potest esse forma corporalis : quia hanc impossibile est habere potentiam unam ad omnem formam suscipiendam : sed potius sicut tabula rasa est imago si solum suæ superficiei addatur terminationis actio, ita ipsa intellectualitas animæ secundum possibilem intellectum est in ista secundum esse quod habet in intellectu, si addatur terminationis actio quæ

<--- Page Split --->

est rei terminus cujus ipsum est forma. Et sic iterum patet qualiter intelligens et intellectum sunt idem actu secundum esse differentia. Haec autem quae sunt dicta, nullo modo conveniunt materiae.

Inter omnes autem comparationes magis apta est quae est loci. Loci enim omnino eadem differentia est quae est locati, et a locato accipit figuram, et exhibet continentiam, et est motus naturalis locati ad ipsum, et quies naturalis in eo : sicut enim in IV de Physico auditu est determinatum, eadem est distantia cubi et loci : cubi etiamsi lineae protrahantur a centro loci ad superficiem, erunt eaedem lineae numero loci et locati : et hoc modo eadem natura est intellectualitatis in intellectu possibili, et in eo quod intelligitur secundum esse intellectuale, nisi quod limitibus ejus quod intelligitur ipse intellectus formatur, sicut locus figuratur ad locati figuram : et ejus quod intelligitur, quando sub actu luminis est intellectus agentis, motus naturalis est ad intellectum, sicut motus colorum : quia est ab actu lucis ad perspicuum per eamdem naturam : quies enim naturalis est in ipso.

Quarta autem comparatio est, quod intellectus possibilis est species intellectorum, sicut sensus est species sensibilium. Constat enim, quod perspicuum pervium est species et forma formæ intellectæ per esse quod habet in intellectu, et confert ei esse universale et simplex quod non habuit in materia. In his enim quæ incorporalia sunt, id quod est natura simplex, est species et forma ejusdem naturæ determinatæ, sicut sensus communis formalis est ad sensus proprios et determinatos.

Ex omnibus igitur hujusmodi comparationibus, patet quod sit perfectio intellectus possibilis secundum quod est possibilis.

CAPUT V.

De intellectu formali, et qualiter per ipsum perficiatur intellectus possibilis ?

His autem habitis, videndum est de perfectione ejus intellectus quem subtilissimi Peripateticorum formalem vocaverunt intellectum : eo quod ipse est forma omnis intellectus secundum esse quod habet intelligibile. Hic autem formalis intellectus, non est ille quem quidam formam rei intellectivam arbitrantur : quia, sicut jam ostensum est, ille non est formalis ad intellectum possibilem : eo quod species est possibilis intellectus talium specierum et locus, et omne formale esse potius accipit id quod intelligitur ab intellectu in quo est, quam quod det sibi esse formale, sicut species et locus formalia sunt ad ea ad quæ comparantur : sed sicut in coloribus lumen est formalis hypostasis et perspicui et pervii et oculi et perspicui terminati, ita lumen quod est actus intellectus agentis, est forma et intellectus possibilis et ejus quod intelligitur : hæc enim duo quantum ad esse intellectuale unius sunt naturæ et potentiae, sicut patet per ante dicta. Et quia sunt unius potentiae, sunt etiam unius perfectionis secundum formam : sicut etiam color et pervium tenebrosum unius : et ideo una forma agentis utrumque perficit : lumen ergo agentis est, quod formam rei quæ intel-

<--- Page Split --->

ligitur, ducit de potentia in actum, et quod possibile ducit in actum. Et sicut in colore viso videtur lumen quod de potentia coloris facit actu colorem, eo quod nihil aliud agit in visum nisi illud sit terminatum, et quasi sit luce incorporatum : ita in quolibet eo quod intelligitur de omnibus intelligibilibus, non intelligitur nisi lumen intellectus agentis, licet in aliquo intelligatur incorporatum in materia sensibili, et in aliquo intelligatur incorporatum in quantitate imaginabili, et in aliquo intelligatur clarum in esse simplici intellectuali : sicut lumen quod est colorum hypostasis, et in aliquo videtur candens, sicut in albo, et in aliquo submersum, et in aliquo fere exstinctum, sicut in nigro.

Patet igitur ex dictis, quod intellectus possibilis in actu efficitur per lumen intellectus agentis, et quod in omni eo quod intelligit, hoc intelligit : et quando etiam seipsum intelligit in actu, se intelligt in lumine agentis. Ex inductis etiam ulterius ostenditur, quod cum lumen agentis secundum esse quod habet in intellectu possibili, et eo quod intelligit sic quo intelligitur omne quod et quo intelligit omne id quod intelligit : sicut lumen solis quo videtur id quod videtur, et quo videt illud quod videt. Quo autem intelligitur id quod intelligitur, et quo intelligit id quod intelligit, maxime intelligitur in omni intellectu secundum actum facto : eo quod illud est causa et ratio intelligendi lumen intellectus agentis, est maxime id quod intelligitur intellectu secundum actum facto.

Amplius cum lumen illud sit manifestatio intellectus agentis facti secundum proportionem ejus quod recipit lumen, patet quod intellectus agens manifestatur in quolibet intellectu secundum actum facto.

Amplius cum lumen, id est manifestatio sui et perspicui pervii, ostensum est quod lumen agentis est in intellectu possibili pervio, concluditur necessario quod intellectus possibilis invenit et intel-

ligit se in quolibet intellectu secundum actum facto, et quod seipsum intelligit quando id quod intelligit in qualibet re intelligibili intelligit, et quod suum intelligere est ipsum in actu esse. Et ideo dixerunt quod intellectus possibilis, et id quod intelligitur ab ipso, et suum intelligere, est unum et idem ratione differens secundum esse. Supra enim ostensum est, quod intellectus et id quod intelligitur actu, sunt idem : et cum suum intelligere non sit nisi actu esse, videtur alicui forte quod etiam ipsum intelligere sit idem cum ipso secundum substantiam : et hoc quidem est verum secundum quod intelligere dicit apud se intelligere : secundum autem quod dicit intelligere in agere esse intelligere, est super intelligibile converti et considerare, et sic penitus non est idem.

Ex omnibus autem inductis patet quod intellectus in homine tribus in genere perficitur, agente videlicet, et forma agentis in possibili intellectu, qui est locus intelligibilium et formalis intellectus. Patet etiam qualiter in omni intellectu secundum actum facto intelligitur possibilis intellectus et agens.

<--- Page Split --->

tentia, quo educitur ad actum intelligibile.

Et in hoc videtur peccare Alfarabius et quidam alii dicentes intellectum possibilem abstrahere formas: non enim æquæ potentiae est abstrahere formas, et abstractas recipere quocumque modo recipiantur, sive per modum materiae, sive per modum loci: sed potius agentis per se est abstrahere, in cujus lumine est esse abstrahi: et sicut generans in natura conferendo formam dat ea quæ formam sequuntur, quæ præcipue sunt motus et locus: ita generans omnino formaliter in corporalibus dando esse sui luminis, dat consequentia id, quæ sunt motus ad intellectum possibilem et locum qui est intellectus possibilis, sicut in ante habitis dictum est. Sic igitur est de intellectu in effectu.

Sicut ergo colore eodem agente colores omnes fiunt in effectu, et facti in effectu, faciunt in effectu perspicuum et visum: ita formæ rerum uno lumine agentis fiunt in effectu, et factæ in effectu, faciunt in effectu possibilem intellectum sine medio. Et sicut visus quo fuerit clarior, eo clarius percipit in colore lumen candescens: ita intellectus possibilis quo fuerit a corpore sive carne separabilior, eo magis percipit lumen intellectus agentis diffusum in formam rei intelligibilis.

Istud tamen intelligibile in libro tertio de Anima sub triplici differentia esse diximus. Est enim conceptum cum materia secundum esse et rationem, et conceptum cum materia sensibili secundum esse et non secundum rationem, licet secundum rationem conceptum sit in quantitate, et est separatum a materia sensibili et quantitate et secundum esse et secundum rationem. Et hæc divisio intelligibilis est accepta secundum esse luminis intelligentiae agentis, quod habet in rebus quibus dat esse et rationem. Si enim hic accipiatur diffusum in principiis esse et substantiæ, tantum diffinitionem habet secundum illud esse non concep-

De intellectu in effectu, et qualiter possibilis in effectu perficitur ?

Nunc ergo restat inquirere de eo intellectu qui intellectus in effectu vocatur : hic enim etiam dicitur intellectus in effectu, eo quod in effectu efficitur potentia intellectus. Est autem hic intellectus qui est forma intellecta, quæ est separata a rebus : hanc enim diximus esse in potentia respectu intellectus agentis, et quando actu luminis ejus movetur ad intellectum possibilem, efficitur intellectus in effectu. Adhuc autem et ipse possibilis est in potentia antequam hæc forma efficiatur in ipso : et cum efficitur in ipso, est intellectus in effectu : et illæ potentiæ non sunt omnino unius rationis, nec sunt diversarum rationum.

Et quod non sunt penitus diversarum rationum, patet per ante dicta. Quod autem non sunt penitus unius modi et rationis, ostenditur sic. Intelligibile enim non dicitur in potentia nisi per esse quod habet in materia in qua ligatum est lumen agentis intelligentiae, sicut lumen oculorum in tenebris : et hæc est potentia privationis cujusdam. Cum autem dicitur intellectus possibilis in potentia, non est in ea ligatum lumen, sed potius ligatum est in eo quod deberet movere ipsum et distinguere : et sic intellectus eodem agente educitur ad actum de po-

<--- Page Split --->

tam cum quantitate et qualitate sensibili: quoniam substantiae esse est ante quantitatem et qualitatem. Si autem accipiatur secundum esse quod habet immersum principiis corporum secundum quod est corpus, habebit rationem conceptam cum principiis quantitatis. Et si accipiatur ut immersum quantitati et motui, habebit rationem conceptam cum materia sensibili. Et sicut diximus, quod intellectus noster plus conjungitur imaginationi et sensui quam intellectui primo agenti, ideo obscurus est, et ad ea quae sunt separatae penitus rationis, habet se sicut oculus vespertilionis ad lumen solis: et ideo prius est imbuendus in physicis, et deinde mathematicis, ut sic confortatus multis luminibus multorum intelligibilium, consurgat ad intellectum divinorum. In omnibus tamen istis intelligibilibus, cum ille fuerit in effectu quodlibet illorum, invenit seipsum et agentem per modum quem supra diximus. Licet autem ex obligatione corporis sit physicis et mathematicis propinquior, tamen divinis est per naturam simiilor: et ideo plus sui in his intelligibilibus invenit quae divina sunt, quam in eis quae mathematica sunt et physica.

Adhuc autem videtur, quod cum id quod est in potentia cognoscens, nihil penitus cognoscat, quod intellectus, nisi in effectu efficiatur, nihil penitus cognoscat: et ex hoc sequitur, quod nihil penitus scit qui philosophiae non studet : nec enim scit se, nec aliquid aliud a se : sicut oculus in potentia existens, nihil penitus videt, quando per nihil visibilium sit in effectu: est enim in corpore visus, sicut in anima est intellectus. Si enim oculus per nullum visibilium sit in effectu, neque videt se, neque aliud, neque videt se non videre : quia impossibile est videre se non videre, sicut impossibile est videre nihil: ita etiam quamdiu intellectus in potentia est, et nullo modo in effectu, impossibile est scire aliud a se, vel seipsum, vel etiam scire se nescire : si vere et secundum

propriam rationem scire secundum intellectum accipiatur. Et ideo antiquissimos idiotas Hermes increpans, dixit « tales nulli humanorum in vita operam dedisse, sed more porcorum vitam expendisse. »

Est autem hujus exemplum et in perspicuo, cui in multis similis est intellectus possibilis : hujus enim nulla manifestatio est quamdiu est in potentia: sed cum est in effectu et actu esse perspicuum, manifestatur tunc per hoc quod manifestatur id quod videtur in ipso. Et haec ratio convincit, quod homo numquam invenit seipsum, nisi contemplatione veritatis rerum : sed haec sequentia declarabunt magis.

CAPUT VII.

De intellectu principiorum et instrumentorum per quae intellectus posibilis efficitur in actu.

Oportet autem nos prius ostendere, quod in omni intellectu qui in effectu est, primo accipitur intellectus principiorum quae accipiuntur sicut in priori istius scientiae libro ostendimus, scilicet in quantum terminos noscimus. Principiorum igitur est acceptio prima et instrumentorum. Instrumenta autem voco quibus scientia rerum de ipsis educitur principiis : et ista sunt modi argumentationum. Propter quod egregie dixit Aristoteles, quod modum scientiarum oportet praescire ante ipsas scientias : quia non

<--- Page Split --->

potest esse quod scientia rerum accipiatur nisi prius sciatur modus ipsius : vocat enim modum illum quo id quod est in virtute principiorum, educitur de ipsis: et tunc per illa duo, videlicet principia prima et scitum modum, possibilis intellectus aptissime ponitur in effectu secundum omne id quod est possibilis.

Fuerunt autem quidam ante nos de Arabum Philosophis, qui intellectum principiorum diviserunt in duo, dicentes principia philosophiae theoricae essentiales esse apud nos, et non accipi ita per doctrinam : rhetoricroum autem et moralium fieri in nobis per longam experientiam, sicut diximus homines senes prudentiae longam operam dantes esse intelligentes, ita quod consilium datum ab ipsis recipitur sine exigentia probationis tamquam sit per se notum : hoc fit etiam in rhetoricis civilibus : et hunc intellectum non habent juvenes passionum insecutores. In disciplinalibus meliorem intellectum videntur plerumque juvenes habere quam senes.

scientia docens semper est demonstrativa, et ex tali scientia rhetores et civiles non veniunt ad hoc quod in effectu sciant gubernare judicia et regere civilia : propter quod etiam intellectus talis virtus est ethica experimento indigens et ipse, sicut et alia virtutes civiles quae per eumdem modum accipiuntur.

Haec ergo de intellectu qui in effectu dicitur esse, dicta sint a nobis. Per antecedentia enim jam manifestum est qualiter forma rei per hoc quod est in intellectu possibili, efficitur in effectu intellectus, et qualiter differt ab eo in intellectu qui dicitur in actu : ille enim qui semper est in actu, agens vocatur intellectus.

Similiter autem dicunt de modis argumentationum, quoniam est modus argumentationis imperfectae : et hac omnes utuntur homines : omnis qui persuadere nititur, necesse est quod modo argumentationis utatur : et hic modus praecipue est in rhetoricis civilibus. Est autem modus argumentationis perfectae, quo utuntur Philosophi. Primum dicunt innasci experientia et tempore potius quam studio. Sic igitur diversificant hunc intellectum qui principiorum vocatur intellectus, per quem intellectus in potentia, sicut per instrumenta efficitur intellectus in effectu. Ego commendo istam distinctionem : quia rhetorica et civilia non habent propositiones primas per se notas per quas sufficienter accipiantur : et ideo dicit Aristoteles quod in talibus conclusio opus est, eo quod finis practicae scientiae opus est.

De intellectu adepto, qualiter in eo anima perficitur, et per studium invenit seipsum ?

Jam autem relinquitur ut de intellectu adepto per studium disseramus, qualiter et ipse est de hominis perfectione : hoc autem congruentius fit si ipsam perspiciamus nominis rationem. Sicut igitur in priori istius scientiae libro diximus, adeptus est qui acquiritur per studium. Adeptus igitur intellectus est, quando per studium aliquis verum et proprium suum adipisciitur intellectum, quasi totius laboris utilitatem et fructum.

Hoc autem qualiter fiat, sic est acci-

<--- Page Split --->

piendum 1 : sicut enim jam ante diximus, id quod est in potentia, non manifestatur, nec acquiritur, nisi per actum suum proprium : et per id quod in effectu efficitur, in parte quidem accipitur, quod partem possibilitatis ejus ponit in effectu, et plus et plus accipitur, quando plus et plus per multa ponitur in effectu : et totum autem accipitur, quando per omnia ad quae in potentia est, penitus fuerit in effectu. Diximus autem in Phycicis, quod intellectus possibilis unus et indivisus secundum potentiam existens, potentia est omnia intelligibilia : non ergo accipitur nisi per hoc quod efficiuntur ipsa intelligibilia in effectu, et totus adeptus et acceptus, quando in effectu positus est omnium intelligibilium quae ipse est in potentia : et sic adipiscitur homo suum proprium intellectum.

Et ideo dixit Plato, quod verissima philosophiae diffinitio est suiiipsius cognitio : et dixit Alfarabius, quod anima posita est in corpore, ut seipsam inveniat et cognoscat : et hoc dicit Aristotelem dixisse : sed ubi dixit, ad me non pervenit. Demonstratio autem dicti vera est, quae nunc est inducta. Causa autem hujusmodi est, quod prima imago lucis primae causae quae conjuncta est continuo et tempori, est intellectus humanus : et ideo necesse est quod sit similitudo quaedam omnium quae fiunt per lumen primae causae, et ambiens omnia illa, et fit quorumdam receptaculum per hoc quod est imago causae primae, et quorumdam secundum quod est cum continuo et tempore, et in utrisque adipiscatur seipsam : hoc etiam quod omne verum consentaneum est intellectui, et falsum contrarium. Est enim mens humana ratio et similitudo quaedam veritatis primae quae est semen quoddam omnis veritatis : et ideo similis per aliquem modum omni vero, et dissonans a falso : et haec est

causa, quod intellectus semper verorum est : deceptio autem et falsitas ingeruntur phantasticae virtuti.

Sciturautemexhocquodcontempla - tioverorumadmirabiliumestsummaedelectationisetnaturalissimum , etquodineatotarefloretnaturahominisinquantumesthomo , etpracipuecontem - plationedivinorum : eoquodsecundumpradictainillismaximeintellectusinve - nitsesecundumnaturampropriam , eoquodhomoinquantumhomosolusestintellectus . Hocautemmodoquodixi - musinveroestetinbono . Estenimima - goprimiboniperidemquodestimagoprimiveri . Etideoverumbonumquodestsemperetubiquebonumetomninaturalebonum , estsibiconnaturalebonum : ethuicdelectaturetgaudetadipsum , licetretrahaturabonoutnuncperhocquodcontinuoettemporiestconjunctus : etexhoctamenquodsepa - ratusest , nulliuscorporisactus , solusconnaturalehabetetverumsimpliciter , etsolushabetdelectationesnonhaben - tescontrariumincorruptionebonietveri .

Quæreret autem fortasse aliquis, si intellectus possibilis in effectu efficitur per formam intelligibilem, et quod est in effectu, non est in potentia, qualiter in effectu existens ad unum, remanet secundum eumdem intellectum in potentia ad alterum intelligibile ? Sed ad hoc et hujusmodi omnia jam patet solutio per ante dicta : quoniam diximus quod oppositio et disparatio et diversitas et hujusmodi non consequuntur formas nisi per hoc quod sunt in materia : sed secundum quod sunt in lumine agentis, simplices sunt, indivisibiles, et unitæ, eo quod sunt unum et idem in causa prima : et ideo in lumine suo sunt unitæ sibi invicem non cedentes, nec se invicem excludentes : et præcipue quia non sunt in

<--- Page Split --->

intellectu sicut in materia, vel subjecto proprie loquendo.

Ex his igitur patet qualiter per studium intellectus adipiscitur seipsum : et ex hoc patet verus intellectus ejus quod in septimo Physicorum 1 diximus, quod intellectus accipiens scientiam et vertatem, non est alteratus et perfectus.

CAPUT IX.

De intellectu assimilativo, et qualiter anima perficitur in illo ?

Dicamus autem nunc de intellectu quem antiquissimi Philosophorum assi- . lativum sive assimilantem vocant, et in hoc etiam animae perfectionem declaremus : haec autem oritur ex omnibus intellectibus inductis.

Est autem intellectus assimilativus, in quo homo quantum possibile sive fas est proportionabiliter surgit ad intellectum divinum, qui est lumen et causa omnium. Fit autem hoc cum per omnia in effectu factus intellectus perfecte adeptus est seipsum et lumen agentis, et ex omnium luminibus et notitia sui extendit se in luminibus intelligentiarum ascendens gradatim ad intellectum simplicem divinum : devenit ergo ex lumine sui agentis in lumen intelligentiae, et ex illo extendit se ad intellectum Dei.

Hoc autem quomodo fiat sic est intelligendum. Oportet enim scire, quod lumen causae primae generaliter loquendo, sui quatuor habet manifestationes narrabile per nomen et diffinitionem. Unus autem inferior est, quo manifestatur inferiorum rerum terminatum ad terminos essentiales uniuscujusque rei. Secundus est, quo manifestatur in imagine sua quae est intellectus potentialis, quae potentia est omnia illa quae abstractionis vel potius separatum esse habent in lumine. Tertius autem est, quo manifestatur in lumine agentis universaliter in ordine minoris mundi. Illi enim conjungitur, non sicut lumen tenebris vel privationi vel potentiae, sed potius sicut lumen lumini inferioris ordinis : et secundum quod plus conjungitur et limpidius ea ponens in intellectum possibilem : et haec est irradiatio de qua multum locuti sunt Philosophi, et ordinaverunt propter illam supplicationes et orationes. Quartus autem modus manifestationis est, quo manifestatur in ampliatione luminis sui intelligentiis moventibus orbes, licet e converso melius dicatur : quia lumen inferius secundum dicta Philosophorum applicatur superiori. Superius autem non applicatur inferiori, eo quod est simplex et uno modo se habet ad ipsum : unde applicatio quae plus et minus fit, potius inferiorum et non superiorum est. Quod enim intellectus lumini suo applicentur, patet per motum quem faciunt : quia nullatenus moverent orbes nisi tales fierent ad lumen primae causae applicationes : hoc autem logum est hic demonstrare : sed a prima philosophia hoc hic supponatur. Hic tamen intellectus intelligamentarum universaliter activus est, et agit omnes formas sui ordinis in materiam suae spharea subjectam. Intellectus autem agens in animam et in suo ordine est universaliter agens, sicut jam ante

<--- Page Split --->

determinatum est : sed possibilis activus non est, sed factus in effectu per agentem : ille autem qui est in rebus, non est nisi actus, et non agens secundum esse intellectualitatis.

Anima igitur humana concipiendo lumen cui applicatur intellectus agens in ipsa illustratus, applicatur lumen intelligentiarum, et amplius clarescit in illo : et sicut dicit Alfarabius, in ipso efficitur sicut stellæ cœli, et intellectus huic lumini beate et pure permixtus, peritissimus efficitur astrorum, et prognosticatonum quæ sunt in astris. Et ideo dicit Ptolemeus, quod « scientia astrorum facit hominem pulchritudinem cœlestem amare. » In illo autem lumine confortatus consurgit intellectus in lumen divinum, quod nomen non habet et inenarrabile est : quia proprio nomine non innotescit : sed ut recipitur, innotescit : et primum in quo recipitur, est intelligentia quæ est primum causatum : et cum enarratur, nomine illius enarratur et non nomine proprio, sed nomine sui causati. Et ideo dixit Hermes « Deum deorum non proprie percipi nomine proprio, sed vix mente attingitur ab his qui a corpore per longum studium separantur : » jungitur igitur illi ultimo et lumini suo, et mixtus illi lumini aliquid participat divinitatis. Propter quod dicit Avicenna, quod aliquando illi lumini vere permixtus intellectus futura præordinat et prædicit, et quasi Deus quidem esse perhibetur. Iste igitur est intellectus assimilativus.

Et attende, quod in omnibus his intellectibus possibilis est quasi fundamentum et primus : lumen autem agentis in ipso est dispositio et quasi stramentum ad intellectum principiorum, et intellectus principiorum est stramentum ad intellectum qui dicitur in effectu, et intellectus in effectu est stramentum ad intellectum adeptum, præcipue in quo adipiscitur anima notitiam suiipsius, et iste intellectus adeptus ad intellectum assimilativum, qui per gradus applicationis lu-

minis inferioris ad lumen superius ascendit usque ad lumen intellectus divini, et in illo stat sicut in fine : et ideo cum omnes homines natura scire desiderant, finis desiderii est stare in intellectu divino : quia ultra illum non ascendit aliquis nec ascendere potest.

Hic autem hoc notandum, quod cuicumque superiorum intellectuum intellectus applicatur humanus, qui est una de formis mundi, a lumine istius influunt in ipsum formæ et species sui ordinis : et ideo quædam notitia illius ordinis efficitur in ipso per analogiam cujus potest illa recipere. Et quia omne quod fit in aliquo, fit in eo secundum potestatem suscipientis ipsum : et ideo tales intellectus denuntiant subtilius de ordine illo, vel ut semper, vel ut frequenter, ita quod a quibusdam prophetizare putantur. Qui autem simplici primo et divino intellectui conjunctus est, divinus est et optimus in scientiis et virtutibus, ita quod sicut dixit Homerus, « non videbitur viri mortalis filius esse, sed Dei. » Et ideo dicit Hermes Trismegistus in libro de Natura Dei deorum, quod « homo nexus est Dei et mundi : » quia per hujusmodi intellectum conjungitur Deo, et stramentum hujus intellectus sunt alii intellectus de quibus diximus, qui quidem in quinque sunt per modos applicationum et assimilationum diversarum, et intellectus adepti modos, et ejus qui est in effectu : sed tamen in genere sunt quinque, possibilis videlicet, et formalis et principiorum, et ille qui in effectu, et adeptus, et assimilativus et divinus. His ergo intelligibilibus et intellectibus, ut breviter dicatur, perficitur anima. De omnibus autem his subtilius determinatur in philosophia prima.

<--- Page Split --->

divina. Quartum est summa perfectio quae in hac vita contingere potest homini. Contingit autem plus et plus secundum quod anima est perceptiva illuminationum, quae sunt a prima causa plus et plus. Solum enim primum non habet plus et plus : et ideo est id quod vocatur, necesse est esse : omnia autem alia plus et plus habentia sunt possibilia secundum aliquem modum, licet non habeant proprie loquendo possibitem intellectum : hoc autem in prima philosophia erit determinatum.

Ex his autem quae dicta sunt et hic est advertere, quod mundissimorum hominum sunt pulchriora phantasmata, quam quorumdam aliorum, sicut in Ethicis dicitur : ita sunt eorum lucidissimi intellectus. Quoniam sicut in mundo exteriori turbulentiae tempestatum limpidum lumen recipi impediunt in perspicuo, ita in anima passiones turbulentae non permittunt lumina intelligentiarum limpide recipi in animalibus : et ideo dixit Apuleius sententiam esse Platonis, quod « deorum quorum ratio absorpta est in inferno a demonibus, non est inintellectus clari luminis receptivus : quorum autem intellectus depuratus a passionibus et occupationibus vitae per applicationem luminis coelestium intellectuum continue sublevatur a carne, et efficitur sicut speculum clarissimum coelestis ordinis et pulchritudinis, et in his imbutus tandem vestitur lumine divino, et divina quantum fas est secundum facultatem incipit videre : licet innominabiliter ea participat, et quodammodo infinite, eo quod talia ut in Deo sunt, inferiorum intellectuum nullus comprehendere potest : eminenter tamen accipit, percipiendo quod nihil eorum quae in Deo deorum sunt, univocum est cum his quae sunt in inferioribus. » Et ideo ipse solus est id quod vocatur necesse esse, de quo in prima philosophia probavimus, quod non potest habere plus nec habere aliter et aliter : et hoc est sibi soli proprium : et ideo est immobile cuncta movehs, et

De sanctitate intellectu et de creatione

Permanet adhuc dicere de intellectus sanctitate et munditia de qua Philosophi sunt locuti : hic autem non addit novum genus perfectionis et intellectus, sed modum quemdam puritatis dicit circa intellectum.

Hæc autem puritas ex quatuor efficitur, quorum unum est studium pulchritudinis. Secundum est acquisitio multæ illuminationis. Tertium autem excessus separationis a continuo et tempore. Et quartum, applicatio cum lumine superioris ordinis. Studium enim pulchritudinis ordinat et componit ab avertentibus. Acquisitio illuminationis facit quod intellectus ex multis scientis vel scientiæ gradibus ascendit in scibilium luminibus, ita quod sistit in intelligibilibus. Excessus vero separationis intellectus removet a detinentibus continuo et tempore. Sed applicatio intellectus cum superioribus proportionabiliter nititur perfici summis et divinis.

Inter autem quatuor ista primum est purgatio ab impedimentis, et secundum illuminatio in his quae inferiora sunt homini proportionata. Tertium autem est purgatio ab impedimento quarto : quia nisi quis excedat mente continuum et tempus, non consurgit ad concipienda

<--- Page Split --->

simplex, et impartibile, et innominabile, lucem habitans inaccessibilem.

CAPUT XI.

De modo per quem anima humana per intellectum applicabilis est lumini intellingitarium.

Quæreret autem aliquis per quem modum anima humana per intellectum applicabilis et quasi immissibilis, ut ita liceat loqui, est lumini intelligentiarum : non enim videtur attingere posse usque ad lumen earum cum sit diffinite in corpore suo, et extra corpus suum non videatur aliquid posse pertingere.

Adhuc autem si detur, quod superius miscetur luminibus, cum haec lumina sint formae mundi, non videtur ex his luminibus aliquid distinctum in ipso fieri et determinatum : et ideo licet clarioris efficiatur intellectus, non tamen ex hoc aliquam accipit notitiam determinatam.

Ha autem et hujusmodi quaestiones moventur ab imperitis ignorantibus naturas formarum mundi : sicut enim forma materiae ambit et illuminat totam materiam in qua est, et totum quod est in materia, proportionatur unicuique parti materiae, ita forma mundi ambit et illuminat totam materiam ordinis sibi subjecti, et unicuique proportionaliter lumen suum ubique praesens impartitur. Sed in hoc est differentia, quod forma materiae corporis est actus, et partes ejus sunt actus partium corporis : sed in-

telligentia non est alicujus corporis actus, sed substantia separata per esse et opera : et per hoc potentior est ad movendum, sicut et nauta distinctus est a navi, nihil recipiens a navi, sed gubernationis motus ponens in navi. Omnis enim motus est ab aliquo primo immobili : sed nos de hoc loquemur in libro de Principiis motuum animalium. Hic autem hoc sufficit, quod intelligentia per substantiam separata, lumen diffundit et ingerit per totum orbem sibi subjectum, sicut anima per corpus suum, et hoc lumen ubique praesens proportionaliter efficitur in his quae se extendunt ad ipsum. Et hoc est quod dicit magnus Dionysius, quod « lumen extendit se per omnes vultus, et fit in intellectu intellectualiter, et in anima animaliter, et in corpore naturaliter secundum uniuscujusque propriam analogiam : sicut et lumen animae differenter participatur a membris secundum uniuscujusque analogiam. » Intellectus igitur extendens se invenit lumen ubique praesens, et informatur et imbuitur illo et clarificatur ad pulchritudinem cælestem. Et hoc est quod dicunt Philosophi intelligentiam ubique esse, non referentes hoc ad praesentiam substantiae, sed luminis expansi per totum : et hoc etiam modo animae excellentium virorum plura ambiunt quam corpora propria, quando animæ eorum formis mundi applicantur : et ideo aliquando obediunt eis transmutationes exteriorum, sicut obediunt formis mundi : et hi sunt de quibus, sicut Philosophi dicunt, quod operantur mirabilia in conversionibus hominum et naturarum. Et per haec igitur patet solutio quaestionis prime.

Secundae autem quaestionis solutio est, quod illud lumen cujuscumque sit intelligentiae, sive etiam sit divinum, est lumen activum et formativum omnium eorum quae sunt ordinis inferioris : et ideo semper extendit se ad rerum naturas determinatas, sicut lumen artis se extendit ad materiam. Propter quod etiam quando informat intellectum, extendit eum ad

<--- Page Split --->

rerum naturas determinatas : et ideo cognoscit in ipso lumine per quem modum rebus immittitur, et dat esse rebus, ad quam notitiam non extenditur nisi ut actualiter ad res in ipso lumine convertatur, et habebit naturam, omnium secundum quod sunt notiora. Et multi viri illustres in hoc lumine ordinem rerum naturarum percipiunt in ordine istius luminis, et prædicunt : et quidam imperiti credunt eos vera non dixisse aliquando, cum ea quae prædicunt, non eveniunt, non intendentes quod hoc quod non evenit, non sit ex defectus ordinis qui est in lumine movente et agente ad hoc quod deveniret, sed potius ex contraria dispositione materiae. Hujusmodi autem ordinis præscientiam quidam excellentiores Philosophi vocaverunt prophetiam : et quia somnium est præfiguratio quaedam hujus ordinis in imaginationibus et figurativis obumbrantibus claritatem talis ordinis intellectualis, ideo vocaverunt somnium casum a prophetia vel prophetica lapsum. Ex his ergo et hujusmodi solutio patet inductorum.

CAPUT XII.

De reductione animæ in esse divinum secundum ultimum statum perfectionis ejus.

Est autem hoc quoddam omnibus mirabilibus mirabilius, et omnibus bonis melius, advertere de bonitate et largitate causæ primæ in reducendo ad se animam

hominis. Cum in omni natura nihil sit propter vilius, formæ quæ fluunt continue in materiam ex luminibus causæ primæ et intelligentiarum, melius multo existentes in causa prima et in luminibus intelligentiarum quam in materia, nulla ratione fluunt in materiam propter esse quod habent in materia, licet materia appetat eas sicut divinum et bonum, sicut diximus in libro de Physico auditu. Nec potest hoc dici, quod fluunt ad hoc quod illæ formæ quæ mundi dicuntur, largitatem suæ fonalitatis ostendant : quia in rebus vilioribus consumere substantiam non est magnificæ largitatis. Oportet igitur quod ad hoc fluunt, ut esse divinum aliquod et operationes divinas perficiant. Esse autem divinum et operationem non perficiunt nisi a materia separatæ : et scimus quod non separantur nisi ab anima humana perfecta separatione : oportet igitur, quod per separantem a materia intellectum ad esse divinum reducuntur. Hujusmodi autem reduction non fit per intellectum mundi : quia illarum intellectus habet eas separatas in esse et operatione divina : fiet ergo necessario per intellectum hominis qui ad hoc habet vires et organa, ut a materia accipiat formas divinas.

Secundum autem omnia quæ inducta sunt, forma non est sufficienter facta divina per hoc quod efficitur intellectus qui dicitur in effectu vel adeptus : sed divina fit per intellectum assimilantem, et eum qui vocatur divinus : igitur sic reducta confert esse divinum et operationem divinam : substantia autem habens esse divinum et operationem, non indiget aliquo : ergo anima sic reducta de sensibilibus et materia corporum, non indiget, eo quod materialia et iustrumentalia organa non accepit secundum naturam nisi ad hoc ut ad esse divinum reduceretur : stat igitur substantiata et formata in esse divino in esse perfecta : et hoc vocaverunt Philosophi caducum alterius et immortalis vitæ, per quam vere probatur animæ humanæ immortalitas. Quod au-

<--- Page Split --->

tem diximus eam indigere sensibilibus et corpore, intelligendum est de indigentia relata ad intellectus perfectionem. Sic igitur concluditur ultima perfectio animae secundum intellectum.

Est autem alia ejus perfectio secundum virtutem et virtutis felicitatem, de qua perscrutati sumus in Ethicis : consequenter autem in his quae hic determinata sunt, oportet quaerere hic de natura omnis animae et immortalitate, de principiiis motuum animalium : quia per hoc scitur qualiter unitur corpori : et hoc quidem faciemus in aliis duobus libris qui immediate post hunc sunt ordinandi 1. Per illum enim scitur qualiter ani-

ma subjectatur ad vitam aeternam, cum reducitur ad primum, quod est necesse esse et omnium causa : ita penetretur lumine ejus mirabili et causali, quod nihil amplius novit requirere, sed stans in seipsa manet in illa.

De intellectu vero intelligentiarum quo cognoscunt suam essentiam et suae essentiae primam causam, et sint necessario duarum naturarum, et non simplicis naturæ secundum intellectum, et quæ sint et quot, volo a nobis hic relinquatur : altissimum enim est hujusmodi negotium, et primæ philosophiae egens inquisitione. Et sic est finis secundi libri de Intellectu et intelligibili.

1 Quasi per omnia sequentes ordinem editionis Lugdunensis, jam suis locis inseruimus

tractatus de Motibus animalium et de Natura et origine animæ.

<--- Page Split --->